Widgets Magazine
Widgets Magazine

वाचाल तर वाचाल

डॉ. उषा गडकरी

वेबदुनिया|
वाचन समृद्ध असले म्हणजे लेखनाचीही प्रवृत्ती प्रबल होते, कल्पनाशक्तीला वाव मिळतो, रसिकता वाढीस लागते सृजनशीलतेला वाट सापडते, सहृदयता, दुसर्‍याच्या दु:खाची जाणीव, त्यांस आवश्यक असणारे संवेदनशील मन यांस खतपाणी मिळते.





'वाचावाचाल' म्हआजच्यघडीलकितसमर्पआहआपसर्वजाणतो. आजच्यमनुष्याच्यठिकाणअसणारज्ञात्याचफामोठशक्तआहे. शक्तीच्यसाह्यानसुबुद्आणि प्रगल्होतोपरंतत्याच्यकार्यसंस्कृतीवसुद्धत्याचप्रभापडतो. मागल्यपिढीपेक्षआताच्यपिढीचवाचअगदअल्झालआहअशतक्रासर्वथरातूवाढलआहे. गोष्सत्यहआहकारवाचनाव्यतिरिक्रेडिओ, टेलिव्हिजन, कंप्युटर, चित्रपट, नाटके, इतमनोरंजनाचसाधनइतकजास्वाढलआहेसर्गलबल्यामनुष्यालवाचण्यासाठनिवांतपणामिळेनासझालआहे.

अलीकडच्यकाळाआपल्यमोबाईफोनवरसुद्धविशिष्नंबफिरविल्याबरोबआजच्यघडीलजगातीकानाकोपर्‍याघडणार्‍यघटकांचअद्ययावमाहितप्राप्होते. जुन्यपिढीपाशअद्ययावसाधननसल्यामुळजास्तीजास्वाचनातूआपलज्ञान-लालसभागवीअसत. परंतजुन्यपिढीमध्यशिक्षणाचफारसप्रसाझालेलनव्हता. जवजवळ 80 टक्याच्यजनतनिरक्षरहोतत्यामुळवाचनाचमक्तकाहसुधारलेल्यसु‍शीक्षिसमाजापुरतासिमीहोतआतशिक्षसर्सामान्यापर्यंपहोचलआहपरंतइतप्रसामाध्यमांच्यबाहुल्यामुळप्रत्यक्वाचआणि तेहकसदावाचनिश्चितकमझालेलआहे.

भारतीपरंपरेत, आपल्यप्राचीसंस्कृतीज्ञानाचअमर्याखजिननिरनिराळ्यपोथ्या, पुराणे, धार्मिग्रंयासाठविलेलआहे. पूर्वीच्यपिढीमुठभशास्त्री-पंडितांच्यहातज्ञानभांडाहोते. ब्रिटिकाळांइंग्रजशिक्षणाच्यसंस्कारतूप्रबोधकाळाचमहूर्तमेरोवलगेली. नवशिक्षणातूज्ञानाचनवीखिडकउघडलगेली. आणि पाश्चात्य, तत्वज्ञान, विज्ञान, संस्कृती, इतिहाआणि परंपरयांचओळआम्हालझाली. त्यातूविचारांचनवदिशआम्हालप्राप्झाली. त्याचआपल्यजीवशैलीवप्रभापडलागला. पाश्चात्याचअनुकरकरण्याचवृत्तबळावली. यांच्यातीशिस्त, प्रामाणिकपणा, चिकाटआणि कर्तव्यत्परतइत्यादगुणांचस्वीकाकरण्याऐवजत्यांचबिनधास्त, स्वैआणि बेपर्ववृत्तआम्हघेतली. संस्कारांचमातब्बरआम्हालवाटेनाशझाली. अर्ध्यहळकुंडानपिवळहोऊआम्हत्यांच्यजीवनशैलीचभ्रष्नक्ककरलागलो. त्यांतूआपल्यसंस्कृतीमधीकामूल्यवाआहयाचभाआम्हहरवूबसलो व त्यांच्यसंस्कृतीतीमूल्यवागोष्टस्वीकारण्याचआम्हटाळलागलो.

सध्याचअवस्थप्रकारचकुंठावस्थआहअसमलवाटते. लहानपणजुन्यपिढीमुलांच्यहाताइसापनीती, सानगुरूजींच्यसंस्कारक्षगोगोष्टी, 'श्यामचई' सारखपुस्तकअसायची. आताचमुळसलपानभनाहलिहिलेलअसेसुद्धवाचायचतसदघेनाही. चित्रांच्यमार्फत 2-2 ओळींचमाहितसंकलिकेलेलकार्टून्त्यांनजास्आवडतात, दीर्कथा, लघकादंबरी, मोठवैचारिपुस्तके, सुंदकवितांचसंग्रगोष्‍टत्यांच्यआजुबाजुलफिरकसुद्धनाही.

अलीकडे हा वाचन संस्कारच घराघरातून हरवला आहे. अगदी बालवर्गापासून परीक्षा आणि त्यात मिळणारी टक्केवारी यालाच महत्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे पाठ्यपुस्तकाव्यतिरिक्त अन्य वाचन करण्याची विद्यार्थ्यांची प्रवृतीच नष्ट झाली आहे. पालकही उदासीन झाली आहे.





माझ्यस्मरणानुसाआठवीचपरीक्षपाकेल्यानंतउन्हाळ्याच्यसुटीत्यवेळि. स. खांडेकरांचज्ञानपीपुरस्काप्राप्त 'ययाती' दीर्कादंबरी (जवजवळ 450 पृष्ठे) 2 दिवसावाचूपूर्केलहोती. कारआमच्यघरतसवातावरहोते. सर्प्रकारचउत्तमोत्तपुस्तके, नियतकालिके, मासिकआमच्यघरयेअसत. लहानापासूमोठ्यापर्यंसगळ्यांनावाचनाचआवहोती. लहानपणएकदवाचसंस्काझालम्हणजतरुण, प्रौआणि वृद्धावस्थेपर्यंकायराहतो, याशंकनाही. विविप्रकारच्यकथा, कादंबर्‍या, कविता, ललिसाहित्यातूविलक्षआल्हाआणि आनंव्यक्तीलप्राप्होतोशिवात्याचजीवसमृद्ध, संपन्मानते. खर्‍यअर्थानश्रीमंहोते. वैचारिग्रंथांच्यवाचनातूत्याच्यबुद्धीलधाचढल्यवाचूरहानाही.

अलीकडवाचसंस्कारघराघरातूहरवलआहे. अगदबालवर्गापासूपरीक्षआणि त्यामिळणारटक्केवारयालाअनन्यसाधारमहत्प्राप्झालआहे. त्यामुळपाठ्यपुस्तकाव्यतिरिक्अन्वाचकरण्याचविद्यार्थ्यांचप्रवृतीनष्झालआहे. पालकहयाबाबउदासीझालआहेत. शाळा, परीक्षा, शिकवणवर्आणि डॉक्टकिंवइंजिनिअबनण्याचदुर्दम्आकांक्षत्यातूनिर्माहोणारजीवघेणस्पर्धा, त्यस्पर्धेटिकूराहण्यासाठवाट्टेत्यवै/अवैमार्गाचअवलंसर्दुष्चक्राआताचपाल्आणि पालदोघेहअडकलआहेत्यातूवेकाढूपरीक्षनिरपेक्ष, निखआनंदेणारवाचकरण्यात्यांनफुरसतनाही.

वाचसमृद्असलम्हणजलेखनाचीहप्रवृत्तप्रबहोते, कल्पनाशक्तीलवामिळतो, रसिकतवाढीलागतसृजनशीलतेलवासापडते, सहृदयता, दुसर्‍याच्यु:खाचजाणीव, त्यांआवश्यअसणारसंवेदनशीयांखतपाणमिळते. खर्‍यअर्थानमानुषतेचमूल्अंगबाणते. सामाजिजाणीदृहोते. इतरांबाबत, समाजाबाबत, आपलकाहकर्तव्यआहेयाचभाप्राप्होते. माता, पिता, शेजारी, समाआणि राष्ट्रापर्यंआपलकहबांधिलकआहयाचजाणीजागृराहते. संकुचित, क्षुद्गोष्टीअडकनाही. विश्वात्महोते. वाचनामुळमाणसालमाणूम्हणूअसलेल्यअस्तित्वाचमोकितअनमोआहयाचभाप्राप्झाल्याशिवारहानाही.


यावर अधिक वाचा :