१. माळशेज घाट (ठाणे - अहमदनगर सीमा)

विशेष आकर्षण: धुक्याची चादर आणि रस्त्याच्या कडेला कोसळणारे असंख्य धबधबे.

अनुभव: पावसाळ्यात माळशेज घाटातून प्रवास करणे म्हणजे ढगांमधून चालल्यासारखे वाटते. येथील 'पिंपळगाव जोगा धरण' आणि घाटातील उडणारे पाण्याचे तुषार पर्यटकांना भुरळ पाडतात. तसेच, नशीब चांगले असेल तर इथे पावसाळ्यात स्थलांतरित होऊन येणारे 'फ्लेमिंगो' (रोहित) पक्षीही पाहायला मिळतात.

२. भंडारदरा (अहमदनगर)

विशेष आकर्षण: प्रवरा नदी, विल्सन डॅम आणि अंब्रेला फॉल.

अनुभव: सह्याद्रीच्या सर्वात उंच शिखरांच्या (कळसूबाई) कुशीत वसलेले भंडारदरा पावसाळ्यात अतिशय शांत आणि नयनरम्य दिसते. येथील 'रंधा धबधबा' आणि धरणातून ओसंडून वाहणारे पाणी (अंब्रेला फॉल) पाहणे हा एक डोळ्यांचे पारणे फेडणारा अनुभव असतो.

३. आंबोली (सिंधुदुर्ग)

विशेष आकर्षण: महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण आणि मुख्य आंबोली धबधबा.

अनुभव: कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या सीमेवर असलेले हे हिल स्टेशन पावसाळ्यात पूर्णपणे धुक्यात हरवून जाते. येथील मुख्य धबधब्याखाली भिजण्यासाठी हजारो पर्यटक येतात. आजूबाजूची घनदाट जंगले आणि 'कावळेसाद पॉईंट'वरून दिसणारी दरी स्वर्गाची अनुभूती देते. 

४. ठोसेघर धबधबा आणि कास पठार (सातारा)

विशेष आकर्षण: महाराष्ट्रातील सर्वात उंच धबधब्यांपैकी एक आणि फुलांचे पठार.

अनुभव: सातारा जवळील ठोसेघर धबधबा पावसाळ्यात अत्यंत रौद्ररूप धारण करतो, जो पाहण्यासाठी खास गॅलरी बनवण्यात आली आहे. यासोबतच, पावसाळ्याच्या उत्तरार्धात (ऑगस्ट ते सप्टेंबर) जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या 'कास पठारावर' रंगीबेरंगी रानफुलांचे गालिचे अंथरले जातात.

५. लोणावळा - खंडाळा आणि राजमाची (पुणे)

विशेष आकर्षण: भुशी डॅम, टायगर पॉईंट आणि ट्रेकिंग.

अनुभव: जरी इथे गर्दी जास्त असली, तरी पावसाळ्यातील लोणावळ्याचे सौंदर्य नाकारता येत नाही. जर तुम्हाला गर्दी नको असेल, तर लोणावळ्या जवळील 'राजमाची' किल्ल्याकडे जाणाऱ्या जंगलात ट्रेकिंग करू शकता. तिथे पावसाळ्यात अनेक छोटे-मोठे धबधबे आणि अथांग हिरवळ पाहायला मिळते.

६. ताम्हिणी घाट आणि कोळद (पुणे - रायगड सीमा)

विशेष आकर्षण: खोल दऱ्या, हिरवेगार डोंगर आणि रिव्हर राफ्टिंग.

अनुभव: पुणे आणि मुंबईकरांसाठी ताम्हिणी घाट हे पावसाळ्यातील हक्काचे ठिकाण आहे. घाटातून जाताना दोन्ही बाजूंना कोसळणारे धबधबे मंत्रमुग्ध करतात. साहसाची आवड असणारे लोक जवळच असलेल्या कुंडलिका नदीत 'पावसाळी रिव्हर राफ्टिंग'चा आनंद घेऊ शकतात.

७. चिखलदरा (अमरावती - विदर्भ)

विशेष आकर्षण: विदर्भातील एकमेव हिल स्टेशन, मेळघाट डोंगररांगा. 

अनुभव: सातपुडा पर्वताच्या रांगेत असलेले चिखलदरा पावसाळ्यात अतिशय देखणे दिसते. भीमकुंड, देवी पॉईंट आणि वैराट देवी या ठिकाणांवरून दिसणारा निसर्ग आणि दऱ्यांमधून वाहणारे धुके विदर्भातील पर्यटकांना महाबळेश्वरची आठवण करून देते.

ALSO READ: सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले नाशिक पावसाळ्यात फिरण्यासाठी सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक

सुरक्षेसाठी टीप: पावसाळ्यात या निसर्गरम्य ठिकाणी जाताना डोंगराची कडा, पाण्याचा वेगवान प्रवाह आणि निसरड्या जागांपासून सावध राहा. निसर्गाचा आनंद नेहमी सुरक्षित अंतर ठेवून घ्यावा.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: सह्याद्रीचे वैभव: पावसाळ्यात सह्याद्रीची खरी जादू अनुभवायची असेल, तर हे ठिकाणे नक्की एक्सप्लोर करा

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: Beautiful Valleys in India जुलै-ऑगस्टमध्ये भारतातील या ४ सुंदर दऱ्यांना भेट द्या, पावसाळ्यात स्वर्गासारख्या भासतात

महाराष्ट्रातील ३ सर्वात सुंदर आणि अनपेक्षित ठिकाणे

१. सांधण व्हॅली अहमदनगर)– 'द व्हॅली ऑफ शॅडो'

जर तुम्हाला साहसाची आवड असेल, तर सांधण व्हॅली हा तुमच्यासाठी सर्वात मोठा थरार आहे. ही आशियातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी घळ मानली जाते.

खासियत: दोन अवाढव्य डोंगरांच्या मध्ये असलेल्या केवळ काही फूट रुंद अशा घळीतून चालताना आजूबाजूला सूर्यप्रकाशही पोहोचत नाही, म्हणूनच याला 'व्हॅली ऑफ शॅडो' म्हणतात.

कधी जावे?: नोव्हेंबर ते मे (पावसाळ्यात इथे जाणे अत्यंत धोकादायक असते आणि ट्रॅक बंद असतो). ट्रेकर्स आणि साहसी पर्यटकांसाठी हे एक उत्तम पर्यटन स्थळ आहे. 

२. चिखलदरा अमरावती – विदर्भाचे एकमेव नंदनवन

महाराष्ट्राच्या एका टोकाला सातपुडा पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले चिखलदरा हे विदर्भातील एकमेव थंड हवेचे ठिकाण आहे. पुणे-मुंबईच्या गर्दीपासून दूर असलेल्या या ठिकाणी तुम्हाला निसर्गाचा शांत आणि निवांत रंग पाहायला मिळतो.

खासियत: हे महाराष्ट्रातील एकमेव असे ठिकाण आहे जिथे कॉफीचे मळे पाहायला मिळतात. येथील भीमकुंड, मेळघाट व्याघ्रप्रकल्प आणि दरीचे नयनरम्य नजारे मनाला भुरळ घालतात.

कधी जावे?: जुलै ते मार्च (पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात हा परिसर स्वर्गासारखा दिसतो).

३. शिरोडा आणि वेलास बीच सिंधुदुर्ग – गोव्यालाही टक्कर देणारे किनारे

जर तुम्हाला गोव्याच्या गर्दीचा कंटाळा आला असेल आणि शांत, पांढऱ्या वाळूचा निळाशार समुद्र अनुभवायचा असेल, तर शिरोडा बीच हा सर्वोत्तम पर्याय आहे.

खासियत: हा किनारा इतका स्वच्छ आणि शांत आहे की तुम्हाला फक्त लाटांचा आवाज ऐकू येईल. येथील नारळी-सुपारीच्या बागा आणि अथांग शांतता पर्यटकांना भुरळ घालते.

कधी जावे?: ऑक्टोबर ते मार्च.

ALSO READ: तलवारीच्या आकाराची विहीर दातेगड पाटण सातारा; स्थापत्यशास्त्राचा अप्रतिम नमुना

महाराष्ट्र हा निसर्ग, इतिहास, संस्कृती आणि साहसाचा खजिना आहे. एका वेळी तरी इथे या ठिकाणांना भेट द्या आयुष्यात कधीही विसरणार नाही असा अनुभव मिळेल. तसेच निसर्गाचा मान राखा आणि या लपलेल्या निसर्गरम्य ठिकाणी जाताना प्लास्टिकचा कचरा करू नका. निसर्गाचे सौंदर्य जपणे ही आपली सर्वांची जबाबदारी आहे!

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: "मुंबई-पुण्याजवळची ५ 'हिडन' ठिकाणे; जिथे पावसाळ्यात गर्दीशिवाय निसर्गाचा आनंद घेता येईल

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: विकेंडला कुटुंबासोबत फिरण्यासाठी महाराष्ट्रातील १२ ठिकाणे

ALSO READ: सह्याद्री पर्वतरांगेत स्थित नाशिकचा हरिहर किल्ला इतिहासप्रेमी आणि सहसींना आकर्षित करतो

ताम्हिणी घाट हा तुमच्या कुटुंबासाठी एकदम परफेक्ट 'लपलेला स्वर्ग' सारखा पर्याय आहे! लोणावळा-महाबळेश्वर सारखा गर्दीचा आणि महागडा भाग टाळून, निसर्गरम्य, शांत आणि बजेट-फ्रेंडली विकेंड प्लॅन. हे पुण्यापासून फक्त ५०-६० किमी (१.५-२ तास) आणि मुंबईपासून सुमारे १५०-१८० किमी (३.५-४.५ तास) अंतरावर आहे.

ताम्हिणी घाटाची मुख्य आकर्षणे

नयनरम्य धबधबे: पावसाळ्यात घाटातील डोंगरांवरून कोसळणारे शेकडो लहान-मोठे धबधबे पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण ठरतात. येथील मुख्य 'ताम्हिणी धबधबा' खूप प्रसिद्ध आहे.

हिरवेगार निसर्गसौंदर्य आणि धुके: पावसाळ्यात संपूर्ण घाट परिसर दाट धुक्याची चादर आणि मखमली हिरवळीने वेढला जातो. घाटातून प्रवास करताना ढगांमधून जात असल्याचा भास होतो.

मुळशी धरण आणि जलाशय: ताम्हिणी घाटाच्या सुरुवातीलाच मुळशी धरणाचा नयनरम्य परिसर लागतो. धरणाचे विस्तीर्ण पाणी आणि आजूबाजूचे डोंगर डोळ्यांचे पारणे फेडतात.

देवकुंड धबधबा : ट्रेकर्ससाठी ताम्हिणी घाटाच्या पायथ्याजवळ असलेला देवकुंड ट्रेक अत्यंत लोकप्रिय आहे. घनदाट जंगलातून जाणारा हा ट्रेक एका सुंदर पांढऱ्याशुभ्र धबधब्यापाशी संपतो.

का हे 'स्वर्गासारखे' ठिकाण?

निसर्गरम्य दृश्य: घनदाट जंगल, मुळशी धरण/तालुक्याचे निळे पाणी, असंख्य छोटे-मोठे धबधबे, हिरवीगार डोंगररांगा आणि वन्यजीव पक्षी, फुलपाखरे. 

कुटुंबासाठी योग्य: मुलांसाठी पिकनिक, छोट्या ट्रेक/वॉक, फोटोग्राफी, बोटिंग, शांत वातावरण. गर्दी कमी, शांतता जास्त.

ऑफबीट: लोकप्रिय ठिकाणांपेक्षा कमी पर्यटक, म्हणून खरा 'लपलेला' अनुभव.

ALSO READ: सह्याद्रीचे वैभव: पावसाळ्यात सह्याद्रीची खरी जादू अनुभवायची असेल, तर हे ठिकाणे नक्की एक्सप्लोर करा

सह्याद्रीच्या पर्वत रांगांमध्ये वसलेल्या पश्चिम घाटामध्ये असलेले निसर्गरम्य ठिकाण म्हणजे ताम्हिणी घाट. पावसाळ्यातील निसर्गसौंदर्य भरभरून अनुभवायचे असेल तर आवर्जून भेट द्यायला हवी ती ताम्हिणी घाटाला. पावसाळ्यात इथल्या टेकडय़ा कात टाकतात. 

पर्यटकांसाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स

सुरक्षिततेला प्राधान्य द्या:पावसाळ्यात ताम्हिणी घाटात अत्यंत दाट धुके असते, ज्यामुळे रस्ता नीट दिसत नाही. त्यामुळे वाहने संथ गतीने चालवा आणि 'फॉग लाईट्स' किंवा 'हॅझार्ड लाईट्स'चा वापर करा.पाण्याच्या तीव्र प्रवाहाजवळ किंवा धबधब्यांच्या अगदी खाली खोल भागात जाणे टाळा, कारण अतिवृष्टीमुळे पाण्याचा विसर्ग अचानक वाढू शकतो. घाटात काही ठिकाणी मोबाईल नेटवर्कची समस्या जाणवू शकते, त्यामुळे ऑफलाईन मॅप्स डाउनलोड करून ठेवणे सोयीचे पडेल.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले नाशिक पावसाळ्यात फिरण्यासाठी सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक

Edited By- Dhanashri Naik

१. ऐतिहासिक आणि जागतिक वारसा स्थळे

अजिंठा लेणी (छत्रपती संभाजीनगर): जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या या लेणींमधील भित्तीचित्रे आणि कोरीव काम जगप्रसिद्ध आहे.

ALSO READ: जगप्रसिद्ध अजिंठा लेणी औरंगाबाद

वेरुळ लेणी (छत्रपती संभाजीनगर): येथील कैलास मंदिर हे एकाच अखंड पाषाणातून कोरलेले जगातील आश्चर्य मानले जाते.

बीबी का मकबरा: याला 'दख्खनचा ताज' असेही म्हणतात. हे मोगल स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे.

दौलताबाद (देवगिरी) किल्ला: हा अभेद्य किल्ला आपल्या विलोभनीय रचनेसाठी आणि 'चांद मिनार'साठी ओळखला जातो.

२. धार्मिक आणि आध्यात्मिक स्थळे (ज्योतिर्लिंगे)

मराठवाड्यात भगवान शिवशंकरांची तीन प्रमुख ज्योतिर्लिंगे आहेत:

घृष्णेश्वर मंदिर (वेरुळ): १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी शेवटचे ज्योतिर्लिंग.

परळी वैजनाथ (बीड): हे भाविकांचे मोठे श्रद्धास्थान आहे.

औंढा नागनाथ (हिंगोली): हे अतिशय प्राचीन आणि सुंदर कोरीव काम असलेले मंदिर आहे.

ALSO READ: घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग Grishneshwar Jyotirlinga Temple

इतर महत्त्वाची मंदिरे:

सचखंड गुरुद्वारा (नांदेड): शीख धर्मीयांचे अत्यंत पवित्र स्थान, जिथे गुरु गोविंद सिंग जी यांनी अखेरचा काळ घालवला.

अंबाजोगाई (बीड): योगेश्वरी देवीचे प्राचीन मंदिर.

तुळजापूर (धाराशिव): महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई तुळजाभवानीचे मंदिर.

३. निसर्ग आणि धरणे

जायकवाडी धरण (पैठण): याला 'नाथसागर' असेही म्हणतात. येथील ज्ञानेश्वर उद्यान पर्यटकांचे आकर्षण आहे.

लोणार सरोवर (बुलढाणा सीमेजवळ - जालना/छत्रपती संभाजीनगरहून जवळ): उल्कापातामुळे तयार झालेले जगातील दुर्मिळ खाऱ्या पाण्याचे सरोवर.

सिद्धेश्वर धरण (हिंगोली): निसर्गरम्य परिसर आणि नौकाविहारासाठी प्रसिद्ध.

पर्यटनासाठी उत्तम वेळ

मराठवाड्यात उन्हाळा कडक असतो, त्यामुळे पर्यटनासाठी ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ सर्वात उत्तम आहे. जुलै ते सप्टेंबर येथील किल्ले आणि लेणी परिसर अतिशय हिरवागार आणि विलोभनीय दिसतो.

मराठवाडा विशेष खाद्यसंस्कृती

येथे आल्यावर तुम्ही पैठणी साड्यांची खरेदी करू शकता आणि जेवणात नांदेडचा तेहरी, औरंगाबादचा 'नान खलिया' किंवा मराठवाडी रस्सा-भाकरीची चव नक्की चाखा.

ALSO READ: नवरात्र विशेष दर्शन : आई अंबाजोगाई योगेश्वरी मंदिर

ALSO READ: भारतातीलच नव्हे तर आशियातील सर्वात मोठ्या किल्ल्यांपैकी एक किल्ला कुठे आहे? ज्यात अनेक रहस्ये दडलेली आहे

ALSO READ: ऐतिहासिक भव्यता आणि सौंदर्याने नटलेला; समुद्रात उभा अलिबागच्या 'अष्टागराचा राजा' कुलाबा किल्ला

ALSO READ: "समुद्रात किल्ला कसा उभा राहिला? शिवरायांचे 'इंजिनिअरिंग' आजही जगाला थक्क का करते?

ALSO READ: विकेंडला कुटुंबासोबत फिरण्यासाठी महाराष्ट्रातील १२ ठिकाणे

ALSO READ: भीरा धरणाच्या बॅकवॉटर कुशीत वसलेला ३०० फूट उंचीवरून कोसळणारा ''देवकुंड धबधबा''

ALSO READ: महाराष्ट्रातील १० धबधबे जे जुलैमध्येच दिसतात सर्वात सुंदर

ALSO READ: महाराष्ट्रातील १० धबधबे जे जुलैमध्येच दिसतात सर्वात सुंदर

ALSO READ: "मुंबई-पुण्याजवळची ५ 'हिडन' ठिकाणे; जिथे पावसाळ्यात गर्दीशिवाय निसर्गाचा आनंद घेता येईल

ALSO READ: घोड्याच्या नालसारखा आकार आणि बदलत्या रंगांसाठी प्रसिद्ध चित्रकूट धबधबा

ALSO READ: हिडन जेम ऑफ महाराष्ट्र – टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य

ALSO READ: विकेंडला कुटुंबासोबत फिरण्यासाठी महाराष्ट्रातील १२ ठिकाणे

ALSO READ: महाराष्ट्रातील १० धबधबे जे जुलैमध्येच दिसतात सर्वात सुंदर

ALSO READ: अविस्मरणीय प्रवास; ढग, धबधबे आणि हिरवळीने भरलेले हे ५ मार्ग पावसाळ्यातील रोड ट्रिपसाठी बेस्ट

ALSO READ: विकेंड ट्रिपसाठी Hidden Gems महाराष्ट्रात

ALSO READ: ऑगस्टमध्ये भेट देण्यासाठी महाराष्ट्रातील सर्वोत्तम आणि सुरक्षित मान्सून ट्रेक्स

ALSO READ: सह्याद्रीचे वैभव: पावसाळ्यात सह्याद्रीची खरी जादू अनुभवायची असेल, तर हे ठिकाणे नक्की एक्सप्लोर करा

ALSO READ: सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले नाशिक पावसाळ्यात फिरण्यासाठी सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक

ALSO READ: अविस्मरणीय प्रवास; ढग, धबधबे आणि हिरवळीने भरलेले हे ५ मार्ग पावसाळ्यातील रोड ट्रिपसाठी बेस्ट

ALSO READ: सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले नाशिक पावसाळ्यात फिरण्यासाठी सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक

तसेच पावसाळ्यात महाराष्ट्राचे नैसर्गिक सौंदर्य शिगेला पोहोचते. धबधबे, ढगांनी वेढलेली दरी आणि थंडगार वारा प्रवासाचा अनुभव अविस्मरणीय बनवतात. विशेष गोष्ट म्हणजे या ठिकाणांना भेट देण्यासाठी तुम्हाला मोठ्या बजेटची गरज नाही. तुम्ही ३,००० ते ७,००० रुपयांमध्ये एका अद्भुत सहलीचा आनंद घेऊ शकता. येथे, महाराष्ट्रातील अशा पाच अद्भुत ठिकाणांबद्दल जाणून घ्या, जिथे जुलै महिन्यात भेट देणे हा एक खरोखरच खास अनुभव असतो. 

लोणावळा

लोणावळा हे पावसाळ्याच्या शौकिनांचे आवडते ठिकाण आहे. जुलै महिन्यात, लोणावळा हिरवीगार पर्वते आणि धबधब्यांनी पूर्णपणे भरलेले असते. येथील भुशी धरण, टायगर पॉइंट आणि राजमाची व्ह्यूपॉइंट पावसाळ्यात अत्यंत सुंदर दिसतात. मुंबई किंवा पुण्याहून सहलीसाठी अंदाजे ५०० ते १,५०० रुपये खर्च येऊ शकतो. येथे पावसाळ्यात ढगांमध्ये गाडी चालवणे आणि ट्रेकिंग करणे एक अनोखा थरार अनुभवायला मिळतो.

महाबळेश्वर

ढगांमध्ये वसलेल्या स्वर्गाचा अनुभव घेण्यासाठी तुम्ही महाबळेश्वरला भेट देऊ शकता. जुलै महिन्यात महाबळेश्वर एखाद्या चित्रपटाच्या चित्रीकरणाच्या ठिकाणासारखे दिसते. वेण्णा तलाव, आर्थर्स सीट पॉईंट आणि लिंगमाला धबधबा पावसाळ्यात आणखी सुंदर होतात. येथील हवामान पावसाळ्यात अत्यंत रोमँटिक आणि आल्हाददायक असते.

माथेरान

माथेरान हे वाहनमुक्त ठिकाण आहे. माथेरान हे भारतातील अशा काही मोजक्या थंड हवेच्या ठिकाणांपैकी एक आहे, जिथे वाहनांना परवानगी नाही. येथील हिरवीगार वनराई आणि धुके पावसाळ्यात पर्यटकांना आकर्षित करतात. जर तुम्हाला शांततेत आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवायचा असेल, तर हे ठिकाण अगदी योग्य आहे.

इगतपुरी

इगतपुरी हे धबधबे आणि पर्वतांचे संगमस्थान आहे. नाशिकजवळ असलेले इगतपुरी जुलै महिन्यात ट्रेकर्स आणि निसर्गप्रेमींसाठी एक आवडते ठिकाण बनते. येथील अनेक धबधबे आणि ट्रेकिंगचे मार्ग पावसाळ्यात जिवंत होतात. हे ठिकाण छायाचित्रण आणि साहसी उपक्रमांच्या शौकिनांसाठी एक स्वर्ग आहे.

आंबोली

येथे गर्दी कमी असते, पण सौंदर्य अधिक आहे. जर तुम्हाला गर्दीपासून दूर पावसाळ्याचा आनंद घ्यायचा असेल, तर आंबोली हा एक उत्तम पर्याय आहे. येथील धबधबे आणि घनदाट जंगले पावसाळ्यात अप्रतिम दृश्ये देतात. आंबोलीला महाराष्ट्राचे 'मिनी मान्सून स्वर्ग' म्हणूनही ओळखले जाते.

ALSO READ: अविस्मरणीय प्रवास; ढग, धबधबे आणि हिरवळीने भरलेले हे ५ मार्ग पावसाळ्यातील रोड ट्रिपसाठी बेस्ट

ALSO READ: महाराष्ट्रातील सात आश्चर्यापैकी एक प्राचीन देवगिरी किल्ला दौलताबाद

सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यात असलेला दातेगड ज्याला 'सुंदरगड' म्हणूनही ओळखले जाते हा किल्ला ट्रेकर्स आणि इतिहासप्रेमींमध्ये एका अत्यंत अद्वितीय रचनेसाठी प्रसिद्ध आहे – ती म्हणजे गडावरील 'तलवारीच्या आकाराची विहीर'.

तलवारीच्या आकाराच्या विहिरीची वैशिष्ट्ये: 

ही विहीर तलवारीच्या आकारात खोदलेली आहे. सुमारे ९० फूट (किंवा २५-३० मीटर) खोल असल्याचे सांगितले जाते. ती खडकात खोदलेली पायऱ्यांसह विहीर आहे. किल्ल्याच्या पाण्याची गरज भागवण्यासाठी बांधली गेली. मराठा काळातील (किंवा त्याही पूर्वीच्या) जलव्यवस्थापनातील दुर्मिळ उदाहरण मानले जाते.  या विहिरीला वरून पाहिले असता तिचा आकार अगदी एखाद्या सरळ तलवारीसारखा दिसतो. विहिरीची लांबी आणि रुंदीचे प्रमाण अगदी तलवारीच्या पात्यासारखे आहे. विहिरीत उतरण्यासाठी ज्या पायऱ्या केल्या आहे, तो भाग तलवारीच्या 'मुठीसारखा' दिसतो, तर पाण्याचा मुख्य साठा असलेल्या भागाचा आकार तलवारीच्या 'पात्यासारखा' लांबट आहे. ही संपूर्ण विहीर एका अखंड कातळात (दगडात) खोदून तयार करण्यात आली आहे. या विहिरीतील पाणी वर्षभर टिकते, अतिशय स्वच्छ आणि पिण्यायोग्य असते. गडावर येणाऱ्या ट्रेकर्ससाठी हा पाण्याचा मुख्य स्त्रोत आहे.

दातेगड किल्ल्याबद्दल थोडक्यात

हा किल्ला सातारा जिल्ह्यातील पाटण शहरापासून अवघ्या काही किलोमीटर अंतरावर आहे. हा किल्ला साधारण शिलाहार राजांच्या काळात बांधला गेल्याचा अंदाज आहे. पुढे तो बहमनी, आदिलशाही आणि नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात सामील झाला. गडाची चढाई मध्यम स्वरूपाची आहे. पायथ्याच्या गावातून गडावर जाण्यासाठी साधारण ४५ मिनिटे ते १ तास लागतो. तसेच तलवार विहिरीपासून जवळच खडकात कोरलेली गणपती आणि मारुतीचं मंदिर आहे. गडावरून पाटण शहर, कोयना नदीचे खोरे आणि सह्याद्रीच्या डोंगररांगांचा अतिशय सुंदर नजराणा दिसतो.

तलवारीच्या आकाराची विहीर दातेगड जावे कसे? 

एसटी बस/गाडीने: साताऱ्याहून पाटण साधारण ६० किमी आहे. पाटणमध्ये पोहोचल्यानंतर तिथून 'तांबवे' किंवा 'चाळकेवाडी' मार्गे गडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. पायथ्यापासून एक सोपी पाऊलवाट गडावर जाते. जर तुम्ही पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यात इथे भेट दिली, तर आजूबाजूची हिरवळ आणि धुक्यामुळे या तलवारीच्या विहिरीचे सौंदर्य आणखीनच खुलून दिसते. फोटोग्राफीसाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे!

ALSO READ: सह्याद्री पर्वतरांगेत स्थित नाशिकचा हरिहर किल्ला इतिहासप्रेमी आणि सहसींना आकर्षित करतो

ALSO READ: मुंबईतील सर्वात प्रसिद्ध 'हॉन्टेड' ठिकाणांपैकी एक मुकेश मिल्स; अनेक कलाकार आणि क्रू मेंबर्सनी येथे भीतीदायक अनुभव आल्याचे सांगितले

सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेला लोहगड एक सुंदर ट्रेकिंग स्थळ म्हणून ओळखला जातो. पण सुंदर पावसाळी दृश्यांमागे आणि मराठा साम्राज्याच्या गौरवशाली इतिहासामागे अनेक भयावह कथा आणि न उलगडलेली रहस्ये दडलेली आहे, जी दशकांपासून स्थानिक आणि पर्यटकांमध्ये सांगितली जात आहे.

२००० वर्षांचा इतिहास

लोहगड, ज्याचा शब्दशः अर्थ 'लोखंडी किल्ला' आहे, तो पुणे जिल्ह्यात आहे. पुणे जिल्ह्यात असलेल्या या किल्ल्याचा इतिहास सुमारे २,००० वर्षांपूर्वीचा आहे, ज्याचा पाया सातवाहन काळात घातला गेला. १०व्या ते १४व्या शतकादरम्यान त्याचा आणखी विस्तार झाला. पश्चिम घाटातील महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी ही एक अत्यंत मोक्याची लष्करी चौकी होती. कालांतराने, त्यावर निजामशाही, विजापूर सल्तनत आणि मुघलांचे नियंत्रण होते. तसेच १७व्या शतकात, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तो जिंकून मराठा साम्राज्याचा एक मजबूत संरक्षक बालेकिल्ला बनवला. मराठ्यांच्या विजयानंतर, या किल्ल्याचा खजिना आणि प्रशासकीय केंद्र म्हणूनही वापर केला गेला. नंतर, तो ब्रिटिश राजवटीखाली आला. आजही पर्यटक त्याच्या भव्य दरवाजांना आणि विंचूच्या शेपटीसारख्या दिसणाऱ्या 'विंचू काटा' खडकाला भेट देतात.

गणेश दरवाजाची भयानक कहाणी

किल्ल्याशी संबंधित सर्वात जास्त चर्चित कथा 'गणेश दरवाजा' या पहिल्या मुख्य दरवाजाभोवती फिरतात. स्थानिक लोककथेनुसार, मराठा काळातील एका अधिकाऱ्याला स्वप्न पडले की दरवाजाचा पाया शापित आणि अस्थिर आहे. तो मजबूत करण्यासाठी नरबळी देण्याची शिफारस करण्यात आली. असा दावा केला जातो की दरवाजा मजबूत करण्यासाठी एका पुरुष आणि एका स्त्रीला जिवंत पुरण्यात आले होते. आणखी एका कथेनुसार, 'सावळे' कुटुंबातील एका सदस्याने जवळच्या गावातील हक्क आणि विशेषाधिकारांच्या बदल्यात येथे स्वतःचा बळी दिला होता.

इतिहासकार काय म्हणतात?

इतिहासकार आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञ स्पष्ट करतात की या कथांना दुजोरा देणारे कोणतेही लिखित किंवा अस्सल ऐतिहासिक दस्तऐवज अस्तित्वात नाही. ही केवळ एक मौखिक लोककथा आहे. जगभरातील अनेक प्राचीन किल्ले आणि पुलांच्या बांधकामाशी अशाच प्रकारच्या कथा निगडित आहे.

सूर्यास्तानंतरचे रहस्यमय आवाज आणि सावल्या!

लोहगड किल्ला ट्रेकर्स आणि पर्यटकांमध्येही लोकप्रिय आहे. काही पर्यटकांचा दावा आहे की, सकाळी त्यांना किल्ल्याच्या भिंतींवर अस्पष्ट सावल्या सरकताना दिसतात. ऑनलाइन ब्लॉगमध्ये असे नमूद केले आहे की, काही एकट्या पर्यटकांनी दूरवर एका रक्षकासारखी आकृती पाहिली, जी जवळ गेल्यावर इशारा करून अदृश्य झाली. पावसाळ्यात, जेव्हा किल्ला दाट धुक्यात आणि सोसाट्याच्या वाऱ्यात वेढलेला असतो, तेव्हा लोकांना शिट्टीचा आवाज, दूरवरून येणाऱ्या पावलांचे आवाज आणि विचित्र आवाज ऐकू आल्याचा दावा केला जातो. तथापि, शास्त्रज्ञ आणि तज्ञांचे म्हणणे आहे की हे किल्ल्याची रचना आणि डोंगरावरील सोसाट्याच्या वाऱ्यामुळे निर्माण होणाऱ्या प्रतिध्वनीमुळे होते.

ALSO READ: रहस्यमयी कथांसाठी प्रसिद्ध; अरवली पर्वतरांगेत असलेल्या भानगड किल्ला अलवर राजस्थान

मुंबई ते गोवा

पावसाळ्यात मुंबई ते गोवा हा मार्ग एखाद्या चित्रपटातील दृश्यासारखा दिसतो. हा मार्ग समुद्र आणि हिरवळ यांचा एक परिपूर्ण संगम देतो. पश्चिम घाटातील हिरवीगार वनराई, वळणदार रस्ते आणि वाटेतील सुंदर गावे हा प्रवास खास बनवतात. पावसाळ्यातील ही रोड ट्रिप सोशल मीडिया प्रेमी आणि ट्रॅव्हल ब्लॉगर्समध्ये खूप लोकप्रिय आहे.

पुणे ते लोणावळा

हा मार्ग वीकेंड रोड ट्रिपसाठी अगदी योग्य आहे. जर तुमच्याकडे वेळ कमी असेल, तर पुणे ते लोणावळा रोड ट्रिप हा एक उत्तम पर्याय आहे. येथील धबधबे, ढगांनी आच्छादलेले डोंगर आणि पावसाळ्यातील थंडगार वारा लोकांना पुन्हा पुन्हा येथे येण्यास प्रवृत्त करतो. हा मार्ग विशेषतः तरुण आणि बाईकस्वारांमध्ये लोकप्रिय आहे.

पुणे ते महाबळेश्वर

पुणे ते महाबळेश्वर हे अंतर १२० किमी आहे. पावसाळ्यात हा मार्ग धुक्याने वेढलेला असतो आणि स्ट्रॉबेरीच्या मळ्यांमधून जात तुम्हाला तुमच्या गंतव्यस्थानापर्यंत पोहोचवतो. पर्यटक वेण्णा तलाव, धबधबे आणि इतर ठिकाणांचा आनंद घेऊ शकतात. पावसाळ्यात स्वादिष्ट स्ट्रीट फूडचा आस्वाद घेण्यासाठी तुम्ही सहलीचे नियोजन करू शकता.

ALSO READ: पावसाळ्यात मित्रांसोबत फिरायला जा; भव्य ऐतिहासिक स्थळी, पांढरेशुभ्र धबधबे आणि किल्ल्यांना कवेत घेणारे काळेभोर ढग...देखणा नजराणा

बंगळूरू ते कुर्ग

जर तुम्हाला पावसाळ्यात कॉफीच्या मळ्यांमधून एका सुंदर प्रवासाला निघायचे असेल, तर हा मार्ग निवडा. कर्नाटकातील कुर्ग पावसाळ्यात आणखीनच आकर्षक बनते. बंगळूरू ते कुर्गचा प्रवास घनदाट जंगले, कॉफीचे मळे आणि धुक्याने भरलेल्या रस्त्यांवरून जातो. निसर्गप्रेमी आणि फोटोग्राफीच्या शौकिनांसाठी ही रोड ट्रिप स्वप्नापेक्षा कमी नाही.

ALSO READ: सह्याद्रीचे वैभव: पावसाळ्यात सह्याद्रीची खरी जादू अनुभवायची असेल, तर हे ठिकाणे नक्की एक्सप्लोर करा

गुवाहाटी ते शिलाँग

जर तुम्हाला ईशान्य भारताच्या सौंदर्याचा अनुभव घ्यायचा असेल, तर गुवाहाटी ते शिलाँग रोड ट्रिप नक्की करा. ढगांच्या शहराच्या रोमांचक प्रवासासाठी हा मार्ग निवडा. येथील डोंगर, तलाव आणि धबधबे पावसाळ्यात अधिकच मनमोहक बनतात. ढगांनी वेढलेले रस्ते आणि थंडगार वाऱ्यामुळे हा प्रवास अविस्मरणीय ठरतो.

ALSO READ: सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले नाशिक पावसाळ्यात फिरण्यासाठी सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक

हा मठ देवाची आळंदी मोशी रोड, देहू-आळंदी रोड पुणे जिल्हा, महाराष्ट्र येथे असून मठाची स्थापना १९९८ मध्ये शेगाव संस्थानतर्फे सुरू करण्यात आले. ज्ञानेश्वर माउलींच्या समाधीस्थानाकडे येणाऱ्या वारकऱ्यांसाठी आणि भागवत धर्म प्रसारासाठी हे मंदिर बांधले गेले. भव्य संगमरवरी मंदिर, राजस्थानी कारागिरांनी केलेली नक्षीदार कामे, सभामंडप, पादुका आणि महाराजांची मूर्ती. मंदिर उंचीवर असून ५० पायऱ्या चढून जाता येते. सुंदर उद्यान आणि प्रवेशद्वार आहे.

ALSO READ: शिस्त, भक्ती आणि शांतीचा त्रिवेणी संगम: श्री क्षेत्र शेगाव

हे ठिकाण आळंदीच्या पवित्र वातावरणात शांतता आणि आध्यात्मिक अनुभव देणारे आहे. ज्ञानेश्वर माउलींच्या दर्शनाबरोबरच गजानन महाराजांच्या दर्शनासाठी भाविक मोठ्या संख्येने येतात.

मठाचे महत्त्व आणि वातावरण

आळंदी येथील गजानन महाराज मठ हा अतिशय स्वच्छ, शिस्तबद्ध आणि शांततेसाठी ओळखला जातो. शेगावच्या मुख्य मंदिराप्रमाणेच येथेही अतिशय कडक शिस्त आणि भक्तीभावाचे वातावरण पाहायला मिळते. आळंदीला येणारे बहुतांश भाविक माऊलींच्या दर्शनासोबतच या मठाला आवर्जून भेट देतात. मठात रोज ठरावीक वेळी काकड आरती, अभिषेक, विष्णूसहस्रनाम पठण, आणि संध्याकाळी प्रकट दिन किंवा इतर उत्सवांच्या वेळी भजन-कीर्तन असे धार्मिक कार्यक्रम पार पडतात.

श्री संत गजानन महाराज मठ श्री क्षेत्र आळंदी जावे कसे?  

हा मठ देवाची आळंदी मोशी रोड, देहू-आळंदी रोड पुणे जिल्ह्यात असून पुणे रेल्वे स्टेशन किंवा एअरपोर्टवरून आळंदीसाठी थेट बसेस आणि टॅक्सी उपलब्ध असतात.

ALSO READ: शेगाव गजानन महाराज मंदिर परिसरातील दर्शनीय स्थळे

ALSO READ: Shri Kshetra Pandharpur श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर पंढरपूर

तसेच फादर्स डे निमित्त वडिलांना आनंदी करण्यासाठी आणि त्यांच्यासोबत काही निवांत, भक्तीमय क्षण घालवण्यासाठी महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रांना भेट देणे हा एक उत्तम पर्याय आहे. वडिलांच्या आवडीनुसार आणि त्यांच्या सोयीनुसार तुम्ही खालीलपैकी एका सुंदर पवित्र ठिकाणी त्यांना घेऊन जाऊ शकता. 

१. पंढरपूर (विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर)

जर तुमचे वडील विठ्ठलभक्त असतील, तर पंढरपूरपेक्षा उत्तम जागा दुसरी नाही. चंद्रभागेच्या तीरावर वसलेले हे क्षेत्र महाराष्ट्राचे लाडके दैवत आहे.

विशेष काय आहे? येथील भक्तीमय वातावरण आणि विठ्ठलाचे दर्शन वडिलांना नक्कीच मानसिक शांतता देईल.

टीप: ज्येष्ठ नागरिकांसाठी तिथे दर्शनाची विशेष व्यवस्था किंवा पास मिळतात का, याची आधी माहिती घ्या जेणेकरून त्यांना जास्त वेळ उभे राहावे लागणार नाही.

२. शिर्डी (साईबाबा मंदिर)

साईबाबांची शिर्डी हे भारतातील सर्वात शांत आणि सुव्यवस्थित तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे.

विशेष काय आहे? येथील व्यवस्था अत्यंत आधुनिक आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी सुलभ आहे. व्हीलचेअरची सोय आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी स्वतंत्र रांगांची व्यवस्था असल्याने वडिलांना त्रास होणार नाही.

टीप: दर्शनासाठी ऑनलाईन पास आधीच बुक करून जाणे फायद्याचे ठरेल.

३. अक्कलकोट आणि गाणगापूर (स्वामी समर्थ व दत्त महाराज)

जर वडिलांची स्वामी समर्थांवर किंवा दत्त महाराजांवर श्रद्धा असेल, तर सोलापूरजवळील अक्कलकोट आणि तिथून जवळच असलेले गाणगापूर हा एक उत्तम कौटुंबिक दौरा होऊ शकतो.

विशेष काय आहे? अक्कलकोटमधील वडाचे झाड आणि तिथले प्रसन्न वातावरण मनाला उभारी देते.

४. त्र्यंबकेश्वर किंवा भीमाशंकर (ज्योतिर्लिंग)

भगवान शिवाचे भक्त असलेल्या वडिलांसाठी महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगांचे दर्शन हा एक उत्तम बेत आहे. नाशिकजवळील त्र्यंबकेश्वर किंवा पुण्याजवळील भीमाशंकर येथे तुम्ही जाऊ शकता.

विशेष काय आहे? दर्शनासोबतच येथील निसर्गरम्य परिसर (विशेषतः पावसाळ्याच्या सुरुवातीला) मनाला ताजेतवाने करतो.

५. प्रति शिर्डी (शिरगाव) किंवा प्रति बालाजी (केतकावळे)

जर वडिलांना जास्त लांबचा प्रवास झेपत नसेल आणि तुम्ही पुणे किंवा मुंबई परिसरात राहत असाल, तर ही उत्तम ठिकाणे आहेत.

विशेष काय आहे? पुण्याजवळ असलेले प्रति बालाजी मंदिर अगदी तिरुपतीची अनुभूती देते, तर शिरगावचे प्रति शिर्डी मंदिर हुबेहूब मुख्य मंदिरासारखे आहे. इथे गर्दी कमी असते आणि परिसर अत्यंत शांत आहे.

ALSO READ: शेगाव गजानन महाराज मंदिर परिसरातील दर्शनीय स्थळे

वडिलांसोबत प्रवास करताना घ्यायची काळजी

प्रवासाचे नियोजन करताना वडिलांच्या आरोग्याची आणि आरामाची पहिली काळजी घ्या. लांबच्या प्रवासाऐवजी आरामदायी गाडी (कॅब/कार) निवडा.

त्यांच्या आवश्यक औषधांचा साठा आणि पाण्याची बाटली सोबत ठेवायला विसरू नका.

कोणत्याही मंदिरात जाताना तिथल्या व्हीआयपी (VIP) किंवा ज्येष्ठ नागरिक पासची माहिती आधीच काढून ठेवा.

ALSO READ: कोकणातील एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र जागृत परशुराम मंदिर चिपळूण

ALSO READ: श्रीक्षेत्र गिरनारपर्वत गुरुदेव दत्तप्रभूंचे निवासस्थान

नाशिक हा महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध धार्मिक आणि नैसर्गिक स्थळ असून जिल्ह्यातील वणी आणि कळवण परिसराच्या सीमेवर असलेला मार्कंडेय पर्वत हा धार्मिक, ऐतिहासिक आणि ट्रेकिंगच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४,३८४ फूट उंचीवर असलेला हा डोंगर निसर्गरम्य आणि अध्यात्माने भारलेला आहे.

धार्मिक व पौराणिक महत्त्व

पौराणिक कथेनुसार, या पर्वताचा संबंध मार्कंडेय ऋषींशी जोडला जातो. या पवित्र भूमीवर त्यांनी कठोर तपश्चर्या केली होती, असे मानले जाते. या पर्वताला 'मार्कंडेय' हे नाव ज्यांच्यामुळे मिळाले, ते ऋषी मार्कंडेय यांनी याच ठिकाणी तपश्चर्या केली होती. भगवान शिवाने त्यांना यमाच्या पाशातून सोडवून अमरत्वाचा वर दिला, त्या कथेचा संदर्भ या स्थानाशी जोडला जातो. गडावर मार्कंडेय ऋषींची गुहा आणि मूर्ती आजही पाहायला मिळते. 

तसेच पुराणांनुसार विशेषतः शिव महापुराण, मार्कंडेय ऋषी यांनी येथे तपश्चर्या केली. ते चिरंजीवी अमर मानले जातात. पर्वताच्या माथ्यावर मार्कंडेय ऋषींचे मंदिर आहे, जे भारतातील एकमेव असे मंदिर मानले जाते. शिवलिंग आणि नंदी महाराजांचे दर्शनही घेता येते.

ऐतिहासिक महत्त्व आणि रचना

हा केवळ एक धार्मिक पर्वत नसून शिवकाळातील एक महत्त्वाचा डोंगराळ किल्ला (गड) आहे. सप्तशृंगी गडाच्या संरक्षणासाठी आणि सभोवतालच्या परिसरावर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्याचा वापर केला जात असे.गडावर अनेक पाण्याची टाकी (रॉक-कट टाके), जुने अवशेष आणि गुहा आहे.

ट्रेकर्ससाठी आकर्षण

समोरच दिसणारा प्रसिद्ध सप्तशृंगी गड आणि मार्कंडेय पर्वत हे एकमेकांसमोर उभे आहे. मार्कंडेय गडावरून सप्तशृंगी देवीच्या सुळक्याचे अत्यंत विहंगम दृश्य दिसते. पावसाळ्यात हा संपूर्ण डोंगर हिरवागार होतो आणि धुक्याच्या चादरीत हरवून जातो. गडाची चढण मध्यम स्वरूपाची असून शेवटच्या टप्प्यात काही उभ्या पायऱ्या आहे. 

ALSO READ: सह्याद्री पर्वतरांगेत स्थित नाशिकचा हरिहर किल्ला इतिहासप्रेमी आणि सहसींना आकर्षित करतो

आकर्षणे: खडकात कोरलेल्या पायऱ्या, गुहा आणि नैसर्गिक सौंदर्य, किल्ल्यावरील अवशेष, गुहा, नंदी मूर्ती, सप्तशृंगी गड, रावळ्या-जावळ्या गड यांचे विहंगम दृश्य. सोमवती अमावस्येला विशेष यात्रा भरते. 

मार्कंडेय पर्वत नाशिक जावे कसे? 

नाशिक शहरापासून साधारण ५5 ते ६० किमी. नाशिकवरून दिंडोरी-वणी मार्गे जाता येते. वणी जवळील 'मुलणे' हे या गडाच्या पायथ्याचे गाव आहे. मुलणे गावातून गडावर जाण्यासाठी पायवाट आहे.

ALSO READ: हिरवीगार जंगले, उंच पर्वत आणि शुद्ध हवा; जिथे भक्ती आणि श्रद्धा यांचा संगम पंच केदार मध्यमहेश्वर

१. देवकुंड धबधबा ट्रेक रायगड

भिरा धरणाजवळून सुरू होणारा हा ट्रेक निसर्गाच्या अगदी जवळ घेऊन जातो. घनदाट जंगलातून जाणारा हा रस्ता अतिशय नयनरम्य आहे.

काठिण्य पातळी: सोपा ते मध्यम 

वेळ: जाण्या-येण्यासाठी साधारण ४ ते ५ तास लागतात.

सुरक्षितता: ट्रेक तसा सपाट जमिनीवरून आहे, मात्र धबधब्याच्या मुख्य कुंडात पाण्याचा वेग खूप असतो. स्थानिक प्रशासनाने तिथे सुरक्षेसाठी दोर आणि गाईड्स ठेवलेले असतात. प्रशासनाच्या सूचनांचे तंतोतंत पालन करा.

२. लोहगड किल्ला लोणावळा

पुणे आणि मुंबईतील ट्रेकर्ससाठी हा सर्वात जवळचा आणि सुरक्षित पर्याय आहे. पावसाळ्यात या किल्ल्याच्या पायऱ्यांवरून पाणी वाहत असते, ज्याला 'वॉटरफॉल स्टेप्स' म्हणतात.

काठिण्य पातळी: अगदी सोपा- नवशिक्यांसाठी उत्तम.

वेळ: मळवली रेल्वे स्टेशनवरून किंवा पायथ्यापासून १ ते २ तास.

सुरक्षितता: गडावर जाण्यासाठी व्यवस्थित पायऱ्या आणि रेलिंग बांधलेले असल्याने हा ट्रेक कौटुंबिक सहलीसाठीही अत्यंत सुरक्षित मानला जातो. फक्त पायऱ्यांवर शेवाळ असल्याने पाय घसरणार नाही याची काळजी घ्या.

३. कळसूबाई शिखर अहमदनगर

महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर (१६४६ मीटर) असले तरी पावसाळ्यात येथे ट्रेकर्सची मोठी गर्दी असते. ऑगस्टमध्ये संपूर्ण शिखर धुक्यात हरवलेले असते.

काठिण्य पातळी: मध्यम- चढण जास्त आहे.

वेळ: पायथ्याच्या बारी गावातून वर जाण्यासाठी ३ ते ४ तास लागतात.

सुरक्षितता: अवघड आणि उभ्या चढणीच्या ठिकाणी वन विभागाने मजबूत लोखंडी शिड्या  बसवल्या आहे, ज्यामुळे हा ट्रेक सुरक्षित झाला आहे. वादळी वारा आणि मुसळधार पाऊस असेल तर शिड्यांवरून जाताना सावधगिरी बाळगावी.

४. राजमाची ट्रेक लोणावळा/कर्जत

उदयनगर आणि श्रीवर्धन या दोन किल्ल्यांचा मिळून राजमाची बनतो. हा ट्रेक त्याच्या लांब पण निसर्गरम्य मार्गासाठी प्रसिद्ध आहे.

काठिण्य पातळी: सोपा लांब चालण्याचा ट्रेक

वेळ: लोणावळ्यावरून आल्यास साधारण १५-१६ किमी सपाट चालणे आहे. कर्जत (कोंढाणे गुहा) मार्गे आल्यास ३ तास चढण आहे.

सुरक्षितता: लोणावळा मार्ग अतिशय सोपा आणि सुरक्षित आहे. ऑगस्टमध्ये वाटेत अनेक छोटे धबधबे आणि जंगलाचे सौंदर्य पाहायला मिळते.

ALSO READ: ''सिंधुदुर्ग'' महाराष्ट्रातील कोकण किनारपट्टीवरील अत्यंत सुंदर, ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य पर्यटन स्थळ

५. अंधारबन जंगल ट्रेक पुणे

नावानुसारच हे एक घनदाट जंगल असून, जिथे दुपारच्या वेळीही सूर्यप्रकाश जमिनीपर्यंत पोहोचत नाही. कुंडलिका दरीचा सुंदर नजराणा या ट्रेकवरून दिसतो.

काठिण्य पातळी: मध्यम 

वेळ: साधारण ५ ते ६ तासांचे चालणे- डोंगरावरून खाली उतरणे.

सुरक्षितता: जंगलात वाट चुकण्याची शक्यता असल्याने स्थानिक गाईड सोबत घेणे बंधनकारक आणि अत्यंत सुरक्षित ठरते. पाऊस जास्त असल्यास वाटेतील ओढे ओलांडताना गाईडची मदत होते.

ALSO READ: चहुबाजूला हिरवळ, डोंगरमाथ्यावरून वाहणारे धबधबे आणि अंगाला स्पर्शून जाणारे धुके...महाराष्ट्रातील ५ निसर्गरम्य ठिकाणे

मान्सून ट्रेकिंगसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या सुरक्षा टिप्स

१. नदी आणि धबधब्यांच्या पात्रात उतरू नका: पावसाळ्यात डोंगरावरून अचानक पाण्याचा प्रवाह वाढतो, त्यामुळे पाण्याच्या प्रवाहात उतरणे टाळा.

२. हवामानाचा अंदाज घ्या: अतिवृष्टीचा इशारा असेल, तर ट्रेक रद्द करा.

३. फुटवेअर: ट्रेकिंगसाठी चांगल्या ग्रीपचे स्पोर्ट्स शूझ किंवा ट्रेकिंग शूझच वापरा; फ्लोटर्स किंवा चपला घालू नका.

४. ग्रुपमध्ये फिरा: कधीही एकटे ट्रेकिंगला जाऊ नका. नेहमी अधिकृत ट्रेकिंग ग्रुप्स किंवा मित्रांसोबत जा.

ALSO READ: देशात या ठिकाणी पडतो सर्वाधिक पाऊस, हिरवळ आणि नैसर्गिक दृश्यांचे प्रेमी असाल तर नक्कीच भेट द्या

ALSO READ: पावसाळ्यात मित्रांसोबत फिरायला जा; भव्य ऐतिहासिक स्थळी, पांढरेशुभ्र धबधबे आणि किल्ल्यांना कवेत घेणारे काळेभोर ढग...देखणा नजराणा

ALSO READ: Waterfalls Of Maharashtra पावसाळी ट्रिपचा प्लॅन करत असाल तर महाराष्ट्रातील या प्रसिद्ध धबधब्यांना नक्की भेट द्या

ALSO READ: चहुबाजूला हिरवळ, डोंगरमाथ्यावरून वाहणारे धबधबे आणि अंगाला स्पर्शून जाणारे धुके...महाराष्ट्रातील ५ निसर्गरम्य ठिकाणे

ALSO READ: सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले नाशिक पावसाळ्यात फिरण्यासाठी सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक

ALSO READ: पावसाळ्यात मित्रांसोबत फिरायला जा; भव्य ऐतिहासिक स्थळी, पांढरेशुभ्र धबधबे आणि किल्ल्यांना कवेत घेणारे काळेभोर ढग...देखणा नजराणा

ALSO READ: सह्याद्रीचे वैभव: पावसाळ्यात सह्याद्रीची खरी जादू अनुभवायची असेल, तर हे ठिकाणे नक्की एक्सप्लोर करा

सिंधुदुर्गातील मुख्य प्रेक्षणीय स्थळे

ALSO READ: पावसाळ्यात मित्रांसोबत फिरायला जा; भव्य ऐतिहासिक स्थळी, पांढरेशुभ्र धबधबे आणि किल्ल्यांना कवेत घेणारे काळेभोर ढग...देखणा नजराणा

ALSO READ: सह्याद्रीचे वैभव: पावसाळ्यात सह्याद्रीची खरी जादू अनुभवायची असेल, तर हे ठिकाणे नक्की एक्सप्लोर करा

ALSO READ: सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले नाशिक पावसाळ्यात फिरण्यासाठी सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक

ALSO READ: Waterfalls Of Maharashtra पावसाळी ट्रिपचा प्लॅन करत असाल तर महाराष्ट्रातील या प्रसिद्ध धबधब्यांना नक्की भेट द्या

ALSO READ: पावसाळ्यात मित्रांसोबत फिरायला जा; भव्य ऐतिहासिक स्थळी, पांढरेशुभ्र धबधबे आणि किल्ल्यांना कवेत घेणारे काळेभोर ढग...देखणा नजराणा

ALSO READ: सह्याद्रीचे वैभव: पावसाळ्यात सह्याद्रीची खरी जादू अनुभवायची असेल, तर हे ठिकाणे नक्की एक्सप्लोर करा

ALSO READ: Best Beaches Mumbai भेट देण्यासाठी मुंबईजवळील सर्वोत्तम समुद्रकिनारे

गड-किल्ले, दाट धुके, फेसाळणारे धबधबे आणि अथांग पसरलेली हिरवळ हे सह्याद्रीचे खरे वैभव आहे. जर तुम्हाला या पावसाळ्यात सह्याद्रीची खरी जादू अनुभवायची असेल, तर खालील ठिकाणे नक्की एक्सप्लोर करा:

१. ऐतिहासिक गड-किल्ले (Forts of Sahyadri)

सह्याद्रीच्या कुशीत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाचा इतिहास जपणारे शेकडो किल्ले आहेत. पावसाळ्यात या किल्ल्यांवर ट्रेकिंग करण्याचा आनंद काही वेगळाच असतो.

हरिश्चंद्रगड: येथील 'कोकणकडा' पाहणे हे प्रत्येक ट्रेकरचे स्वप्न असते. पावसाळ्यात इथून ढग खाली दरीत जातानाचे दृश्य डोळ्यांचे पारणे फेडते.

लोहगड: नवशिक्या ट्रेकर्ससाठी हे अगदी सोपे आणि निसर्गरम्य किल्ले आहे.

रायगड आणि तोरणा: शिवरायांच्या पराक्रमाची साक्ष देणारे हे किल्ले पावसाळ्यात धुक्याची चादर ओढून उभे असतात.

२. रौद्रसुंदर घाट रस्ते 

सह्याद्री ओलांडून कोकणात जाताना लागणारे घाट रस्ते पावसाळ्यात निसर्गाचे नंदनवन बनतात.

ताम्हिणी घाट (पुणे-माणगाव): पावसाळ्यात या घाटात रस्ता दुतर्फा शेकडो छोटे-मोठे धबधबे कोसळत असतात. लॉंग ड्राईव्हसाठी हे महाराष्ट्रातील सर्वोत्तम ठिकाण मानले जाते.

माळशेज घाट: येथील उंचावरून कोसळणारे धबधबे आणि रस्त्यावर येणारे दाट धुके पर्यटकांना थक्क करते. येथे पावसाळ्यात स्थलांतरित होऊन येणारे फ्लेमिंगो पक्षी पाहणे हे विशेष आकर्षण आहे.

आंबोली घाट: दक्षिण महाराष्ट्रातील हे ठिकाण सर्वाधिक पाऊस पडणारे क्षेत्र आहे, जिथे धबधब्यांचे सौंदर्य ओसंडून वाहते.

३. कास पठार (महाराष्ट्राची फुलांची दरी)

सातारा जिल्ह्यातील 'कास पठार' हे युनेस्को (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळ आहे. ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यांत या पठारावर लाखो रंगीबेरंगी दुर्मिळ रानफुले उमलतात. संपूर्ण पठार जणू फुलांचा गालिचा पांघरल्यासारखे दिसते.

४. सुळके आणि दऱ्या (Peaks & Valleys)

कळसूबाई शिखर: सह्याद्रीतील आणि महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर (१६४६ मीटर). पावसाळ्यात या शिखरावर चढणे म्हणजे ढगांमधून प्रवास करण्यासारखे आहे.

सांधण दरी (The Valley of Shadow): आशियातील सर्वात खोल दऱ्यांपैकी एक, जिथे विस्मयकारक निसर्गरचना पाहायला मिळते.

५. लोणावळा आणि महाबळेश्वर  

महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट पावसाळ्यात साक्षात स्वर्ग बनतो. मुंबई-पुण्यातील लोकांसाठी हे सर्वात जवळचे आणि हक्काचे ठिकाण आहे.

विशेष आकर्षण: महाबळेश्वरचे आर्थर सीट पॉईंट, विल्सन पॉईंट आणि लोणावळ्यातील भुशी डॅम, राजमाची ट्रेक आणि ताम्हिणी घाट.

अनुभव: येथील डोंगर माथ्यावरून वाहणारे धबधबे आणि रस्त्यांवर पसरलेले दाट धुके तुमचा प्रवास अविस्मरणीय बनवेल.

ALSO READ: Waterfalls Of Maharashtra पावसाळी ट्रिपचा प्लॅन करत असाल तर महाराष्ट्रातील या प्रसिद्ध धबधब्यांना नक्की भेट द्या

सह्याद्रीत भटकंती करताना घ्यायची काळजी:

घाईघाईने फोटो काढणे टाळा: धबधब्यांच्या कडेला किंवा दरीच्या टोकावर जाऊन सेल्फी किंवा रिल्स बनवण्याचा मोह टाळा, कारण पावसाळ्यात दगड आणि माती खूप घसरडी होते.

स्थानिक लोकांची मदत घ्या: अज्ञात वाटेने ट्रेकिंग करताना स्थानिक गावकऱ्यांचे मार्गदर्शन नक्की घ्या.

कचरा करू नका: सह्याद्री हे आपले नैसर्गिक वैभव आहे, त्यामुळे प्लास्टिक किंवा कचरा तिथे टाकून त्याचे पावित्र्य खराब करू नका.

ALSO READ: पावसाळ्यात मित्रांसोबत फिरायला जा; भव्य ऐतिहासिक स्थळी, पांढरेशुभ्र धबधबे आणि किल्ल्यांना कवेत घेणारे काळेभोर ढग...देखणा नजराणा

ALSO READ: इतिहास, निसर्ग आणि शांतता यांचा सुंदर संगम; बागांचे शहर पुणे

ALSO READ: सुंदर अशी हिरवागार दरी; पावसाळ्यातील विहंगमय सापुतारा: नक्कीच ट्रिप प्लॅन करा

ALSO READ: ऐतिहासिक भव्यता आणि सौंदर्याने नटलेला; समुद्रात उभा अलिबागच्या 'अष्टागराचा राजा' कुलाबा किल्ला

ALSO READ: Waterfalls Of Maharashtra पावसाळी ट्रिपचा प्लॅन करत असाल तर महाराष्ट्रातील या प्रसिद्ध धबधब्यांना नक्की भेट द्या

ALSO READ: Konkan Tourism निसर्गसौंदर्याने नटलेला प्रदेश कोकण; परिसरातील प्रमुख निसर्गस्थळे

१. ठोसेघर धबधबा (सातारा)

हा महाराष्ट्रातील सर्वात उंच आणि लोकप्रिय धबधब्यांपैकी एक आहे. सातारा शहरापासून साधारण २० किमी अंतरावर हा धबधबा आहे.

वैशिष्ट्य: इथे मुख्य धबधब्यासोबतच छोटे-छोटे अनेक धबधबे पाहायला मिळतात. वन विभागाने इथे पर्यटकांसाठी खास 'व्ह्यूईंग गॅलरी' (Viewing Gallery) बनवली आहे, जिथून धबधब्याचे विहंगमय रूप सुरक्षितपणे पाहता येते.

२. अंबोली घाट धबधबा (सिंधुदुर्ग)

दक्षिण महाराष्ट्रातील 'चेरापुंजी' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अंबोली घाटातील हा धबधबा निसर्गाचा एक अप्रतिम चमत्कार आहे.

वैशिष्ट्य: हा धबधबा थेट रस्त्याच्या कडेलाच कोसळतो, त्यामुळे तिथे पोहोचणे अतिशय सोपे आहे. पावसाळ्यात संपूर्ण घाट धुक्याने वेढलेला असतो आणि त्यात हा कोसळणारा धबधबा मनाला भुरळ घालतो.

३. माळशेज घाट धबधबे (ठाणे/अहमदनगर सीमा)

मुंबई आणि पुण्याच्या ट्रेकर्स आणि पर्यटकांचे पावसाळ्यातील हे सर्वात लाडके ठिकाण आहे.

वैशिष्ट्य: पावसाळ्यात माळशेज घाटातून जाताना रस्त्यावरच जागोजागी शेकडो लहान-मोठे धबधबे वाहताना दिसतात. घाटातील धुकं, कोसळणारं पाणी आणि डोंगरकडांवरून वाहणारे पांढरे प्रवाह डोळ्यांचे पारणे फेडतात.

४. रंधा धबधबा (अहमदनगर)

भंडारदराजवळ प्रवरा नदीवर असणारा रंधा धबधबा त्याच्या रौद्र आणि विस्तीर्ण रूपासाठी प्रसिद्ध आहे.

वैशिष्ट्य: पावसाळ्यात जेव्हा प्रवरा नदीला पूर येतो, तेव्हा हा धबधबा अत्यंत वेगाने खाली कोसळतो. याचे अथांग रूप पाहून अंगावर काटा येतो. निसर्गप्रेमींसाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे.

५. कुणे धबधबा (खंडाळा - लोणावळा)

लोणावळा-खंडाळा दरम्यान असणारा हा धबधबा भारतातील १४ वा सर्वात उंच धबधबा मानला जातो.

वैशिष्ट्य: हा एक 'थ्री-टियर' (Three-tier) म्हणजेच तीन टप्प्यांत कोसळणारा धबधबा आहे. सह्याद्रीच्या हिरव्यागार दऱ्यांमधून कोसळणारे पांढरे शुभ्र पाणी पाहणे हा एक सुखद अनुभव असतो.

ALSO READ: महाराष्ट्राचे वैभव! आयुष्यात एकदा तरी पाहिलेच पाहिजेत असे ५ ऐतिहासिक किल्ले

पर्यटकांसाठी महत्त्वाची सुरक्षा टीप

पावसाळ्यात धबधब्यांच्या ठिकाणी जाताना अतिउत्साह न दाखवता सुरक्षित अंतर राखा. पाण्याचा प्रवाह अचानक वाढू शकतो, त्यामुळे पाण्यात उतरताना स्थानिक प्रशासनाने दिलेल्या सूचनांचे काटेकोरपणे पालन करा.

ALSO READ: महाराष्ट्रातील अशी ५ प्राचीन मंदिरे, जिथे उन्हाळ्यातही जाणवतो कमालीचा थंडावा!

इतिहास

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५२ मध्ये सुरुवात केली (त्यांचा शेवटचा किल्ला मानला जातो). तसेच समुद्रातील शत्रूंच्या हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी बांधला. नंतर संभाजी महाराज, कान्होजी आंग्रे यांच्या ताब्यात होता. किल्ल्यात सिद्धिविनायक गणेश मंदिर (१७५९ मध्ये बांधले) आहे.

विशेषता

भिंतींची उंची सुमारे २५ फूट.

तोफा, प्राचीन घरे, पाण्याची टाकी, मंदिरे आणि समुद्राचे अप्रतिम दृश्य.

भरतीच्या वेळी पूर्णपणे समुद्राने वेढले जाते.

किल्ल्याची मुख्य वैशिष्ट्ये आणि आकर्षणे

भरती-ओहोटीचे गणित: कुलाबा किल्ला हा पूर्णपणे समुद्राच्या पाण्यात आहे. ओहोटी असते तेव्हा समुद्राचे पाणी ओसरते आणि किनाऱ्यावरून किल्ल्यापर्यंत जाण्यासाठी कोरडा रस्ता तयार होतो. भरतीच्या वेळी हा रस्ता पूर्णपणे पाण्यात बुडतो.

गोड्या पाण्याच्या विहिरी: हा किल्ला चारी बाजूंनी समुद्राच्या खाऱ्या पाण्याने वेढलेला आहे, तरीही किल्ल्याच्या आत गोड्या पाण्याच्या विहिरी आहे, ज्यांचे पाणी आजही पिण्यायोग्य आहे. हे प्राचीन स्थापत्यशास्त्राचा एक अद्भुत नमुना आहे.

सिद्धीविनायक मंदिर (सुवर्ण पंचायतन): किल्ल्याच्या आत १७५९ मध्ये राघोजी आंग्रे यांनी बांधलेले एक सुंदर गणपती मंदिर आहे. येथील गणपतीची मूर्ती अत्यंत आकर्षक असून आजही स्थानिक कोळी बांधव आणि पर्यटक येथे मोठ्या श्रद्धेने येतात.

ALSO READ: महाराष्ट्रातील सात आश्चर्यापैकी एक प्राचीन देवगिरी किल्ला दौलताबाद

ऐतिहासिक तोफा आणि अवशेष: किल्ल्याच्या तटबंदीवर आणि बुरुजांवर आजही इंग्रज व मराठा कालीन तोफा पाहायला मिळतात. तसेच प्राण्यांची-पक्ष्यांची चित्रे कोरलेले दगड आणि जुन्या दारूगोळा कोठारांचे अवशेष येथे आहेत.

कुलाबा किल्ल्याला भेट कशी द्यावी? 

समुद्राची वेळ: किल्ल्यावर जाण्यापूर्वी स्थानिक पातळीवर भरती-ओहोटीची (Tide Timings) वेळ नक्की तपासून घ्या. तुम्ही अलिबाग बीचवरून साधारण १५ ते २० मिनिटे चालत किंवा तिथल्या प्रसिद्ध घोडागाडीने समुद्राच्या वाळूतून सहज किल्ल्यावर जाऊ शकता.

भरतीच्या वेळी: पायवाट पाण्यात बुडते, त्यामुळे फक्त बोटीनेच जावे लागते. पाणी जास्त वाढल्यास तिथे जाणे पूर्णपणे बंद केले जाते.

सकाळी ९ ते संध्याकाळी ५ या वेळेत (किंवा ओहोटीच्या वेळेनुसार) हा किल्ला पाहता येतो. पूरातत्व विभागाच्या गाईड्सची (मार्गदर्शक) सुविधाही आता उपलब्ध आहे जी तुम्हाला संपूर्ण इतिहास सांगू शकते.

ALSO READ: छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मभूमी शिवनेरी किल्ला

भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ

नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी (हिवाळा) हा काळ सर्वात उत्तम आहे. पावसाळ्यात (जून ते सप्टेंबर) समुद्र खवळलेला असल्याने येथे जाणे सुरक्षित नसते आणि बंदी असते. अलिबागला गेल्यानंतर समुद्रकिनाऱ्याचा आनंद घेण्यासोबतच कुलाबा किल्ल्याची ही ऐतिहासिक सफर नक्की अनुभवण्यासारखी आहे!

ALSO READ: भारतातीलच नव्हे तर आशियातील सर्वात मोठ्या किल्ल्यांपैकी एक किल्ला कुठे आहे? ज्यात अनेक रहस्ये दडलेली आहे

कित्येक वर्षांपूर्वी या चाळीच्या आवारात असलेल्या एका विहिरीतून पाणी काढताना एक महिला त्यात पडली आणि बुडून तिचा मृत्यू झाला. अनेकांचा असा दावा आहे की रात्रीच्या वेळी या विहिरीजवळ त्या महिलेची सावली किंवा आकृती फिरताना दिसते. मात्र, ही आत्मा कोणालाही इजा करत नाही, असेही स्थानिक म्हणतात. म्हणून मुंबईतील एक प्रसिद्ध ठिकाण आहे, जे भुताटकी साठी ओळखले जाते.

एका काळी चाळीत पाण्याची समस्या होती. म्हणून चाळीत एक विहीर खोदली गेली. या विहिरीला कठडा नव्हता. एका महिलेला रात्री पाणी भरायचे होते. ती विहिरीत पडली आणि बुडून मरण पावली. तिने मदतीसाठी खूप ओरडले, पण कोणी ऐकले नाही. नंतर विहीर सील करण्यात आली. लोकांचे म्हणणे आहे की, सूर्यास्तानंतर त्या महिलेची आत्मा विहिरीजवळ दिसते. तिच्या ओरडण्याचे आवाज येतात.

काही लोक तिची सावली फिरताना पाहिल्याचे सांगतात.

पण ही चाळ अजूनही राहण्यासाठी वापरली जाते. दिवसा सामान्य दिसते, पण रात्री लोक तिथे जाणे टाळतात. हे मुंबईतील टॉप हॉन्टेड प्लेसेस पैकी एक मानले जाते.

या चाळीबद्दलच्या काही मुख्य गोष्टी खालीलप्रमाणे 

विहिरीची ती गूढ कथा-या चाळीच्या मध्यभागी एक जुनी विहीर आहे, जी या सर्व कथांचे केंद्रस्थान आहे.

घटना: स्थानिक कथांनुसार, अनेक वर्षांपूर्वी या चाळीत राहणारी एक महिला रात्रीच्या वेळी या विहिरीतून पाणी काढण्यासाठी गेली होती. दुर्दैवाने, विहिरीला संरक्षक भिंत किंवा कठडा नसल्यामुळे, तिचा पाय घसरला आणि ती विहिरीत पडली. ती महिला मदतीसाठी ओरडली, पण रात्रीची वेळ असल्याने कोणालाही तिचा आवाज ऐकू आला नाही आणि बुडून तिचा मृत्यू झाला.

ALSO READ: मुंबईतील सर्वात प्रसिद्ध 'हॉन्टेड' ठिकाणांपैकी एक मुकेश मिल्स; अनेक कलाकार आणि क्रू मेंबर्सनी येथे भीतीदायक अनुभव आल्याचे सांगितले

लोकांचे दावे आणि अंधश्रद्धा

या घटनेनंतर या चाळीत विचित्र गोष्टी घडू लागल्याचे दावे केले जातात:

पांढरी साडी नेसलेली महिला: अनेकांचे असे म्हणणे आहे की, रात्रीच्या वेळी या विहिरीच्या आसपास एका महिलेची आकृती किंवा पांढऱ्या साडीतील सावली फिरताना दिसते.

अदृश्य होणे: काही स्थानिकांनी आणि रात्री तिथून जाणाऱ्या प्रवाशांनी दावा केला आहे की, ही सावली अचानक दिसते आणि विहिरीच्या जवळ जाताच हवेत नाहीशी होते.

इजा न करणारी आत्मा: एक दिलासादायक गोष्ट म्हणजे, या आत्म्याने आजपर्यंत चाळीत राहणाऱ्या किंवा बाहेरच्या कोणत्याही व्यक्तीला कधीही इजा पोहोचवलेली नाही, असे स्थानिक सांगतात. ती फक्त तिथे दिसते, असा लोकांचा समज आहे.

ALSO READ: Haunted places In India आजही लोक तिथे जाण्यास घाबरतात; जिथे सूर्यास्तानंतर थांबण्यास परवानगी नाही

वास्तव काय आहे?

गजबजलेली वस्ती: ही चाळ मुंबईच्या एका मुख्य भागात आहे, जिथे आजही अनेक कुटुंबे वर्षानुवर्षे आनंदाने राहत आहे.

भीतीचे वातावरण नाही: तिथल्या रहिवाशांशी बोलल्यास समजते की, दिवसभर तिथे सामान्य जीवन सुरू असते. रात्रीच्या वेळी जुन्या कथांमुळे लोक विहिरीच्या जवळ जाणे टाळतात, पण तिथल्या लोकांना रोजच्या जगण्यात अशी कोणतीही भीती वाटत नाही.

ALSO READ: Haunted places in Nainital नैनितालमधील ही ५ हॉंटेड ठिकाणे संध्याकाळ होताच शांत होतात

१. श्री क्षेत्र मार्लेश्वर मंदिर (रत्नागिरी)

संगमेश्वर तालुक्यातील सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये एका नैसर्गिक गुहेत मार्लेश्वर शिवमंदिर वसलेले आहे.

थंडाव्याचे कारण: हे मंदिर एका मोठ्या खडकाळ गुहेत असल्याने तिथे सूर्याची किरणे थेट पोहोचत नाहीत. तसेच मंदिराच्या बाजूने बारमाही वाहणारा 'धारेश्वर' धबधबा आहे. उन्हाळ्यात बाहेर ४० अंश तापमान असले, तरी गुहेत प्रवेश करताच अंगावर काटा येईल इतकी थंडी जाणवते.

२. कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर (कोल्हापूर)

कृष्णा नदीच्या काठावर वसलेले १२ व्या शतकातील कोपेश्वर मंदिर हे शिलाहार राजांच्या काळातील स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे.

थंडाव्याचे कारण: हे मंदिर संपूर्णपणे काळ्या पाषाणात (कृष्णशिळा) बांधलेले आहे. मंदिराचा 'स्वर्गमंडप' वरून उघडा असला, तरी मुख्य गर्भगृहाची रचना अशी आहे की तिथे हवा खेळती राहते. काळ्या पाषाणाची उष्णता शोषून घेण्याची आणि थंडावा टिकवून ठेवण्याची क्षमता यामुळे उन्हाळ्यातही हे मंदिर आतून अगदी थंडगार असते.

३. अंबाबाई/महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर)

महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक असलेल्या कोल्हापूरच्या करवीर निवासिनी महालक्ष्मी मंदिराचे बांधकाम ७ व्या शतकातील चालुक्य राजवटीतील आहे.

थंडाव्याचे कारण: हे मंदिर 'हेमाडपंथी' शैलीत आणि विस्तीर्ण काळ्या दगडांमध्ये बांधले गेले आहे. मंदिराचे खांब आणि भिंती प्रचंड जाड आहेत. यामुळे बाहेरील उष्णता मंदिराच्या आत प्रवेश करू शकत नाही. उन्हाळ्यात लाखो भाविकांची गर्दी असतानाही मुख्य गाभाऱ्यात एक वेगळाच सुखद गारवा अनुभवायला मिळतो.

४. अमृतेश्वर मंदिर, रतनवाडी (अहमदनगर)

कळसूबाई शिखराच्या पायथ्याशी आणि प्रवरा नदीच्या उगमस्थानाजवळ असलेले अमृतेश्वर मंदिर सुमारे १,२०० वर्षे जुने आहे.

थंडाव्याचे कारण: हे मंदिर डोंगररांगांच्या कुशीत आणि घनदाट झाडीत वसलेले आहे. पूर्णपणे दगडांवर नक्षीकाम करून बनवलेल्या या मंदिराच्या गर्भगृहात पाण्याचा जिवंत झरा (कुंड) आहे. या पाण्याच्या अस्तित्वामुळे आणि दगडांच्या विशिष्ट रचनेमुळे मे महिन्याच्या कडक उन्हातही गर्भगृह एसीसारखे थंड राहते.

५. प्राचीन महाबळेश्वर मंदिर (सातारा)

१६ व्या शतकात चंदा राव मोरे यांनी बांधलेले 'ओल्ड महाबळेश्वर' येथील शिवमंदिर अत्यंत पवित्र मानले जाते. येथे पाच नद्यांचा (कृष्ण, कोयना, वेण्णा, सावित्री आणि गायत्री) उगम होतो.

थंडाव्याचे कारण: महाबळेश्वर हे हिल स्टेशन असल्याने तिथे हवामान थंड असतेच, पण या मंदिराच्या आत असलेल्या 'पंचगंगा' कुंडातून सतत थंड पाण्याचा प्रवाह वाहत असतो. काळ्या पाषाणातील बांधकाम आणि सतत वाहणारे पाणी यामुळे उन्हाळ्यातही या मंदिरात जाताच प्रवासाचा सगळा थकवा दूर करणारा गारवा मिळतो.

आपल्या पूर्वजांनी विज्ञान आणि निसर्गाचा समतोल साधून या मंदिरांची निर्मिती केली आहे. सिमेंटचा वापर न करता केवळ दगड एकमेकांवर अडकवून केलेल्या या बांधकामामुळेच हा चमत्कार आजही पाहायला मिळतो.

ALSO READ: घुघवा जीवाश्म राष्ट्रीय उद्यान मध्य प्रदेश

उद्यानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

संगीत कारंजे (Musical Fountains): उद्यानाचे मुख्य आकर्षण म्हणजे येथे असलेले विविध रंगीबेरंगी पाण्याचे फवारे आणि संगीताच्या तालावर नाचणारे कारंजे.

जैवविविधता आणि विस्तीर्ण परिसर: हे उद्यान अनेक एकर परिसरात पसरलेले असून, येथे विविध प्रकारची रंगीबेरंगी फुलझाडे, मोठी झाडे आणि लहान मुलांसाठी खेळायला हिरवळ उपलब्ध आहे.

लहान मुलांचे मनोरंजन: मुलांसाठी खेळणी, बोटिंग आणि फिरण्यासाठी अंतर्गत रस्ते तयार करण्यात आले आहे.

निसर्गरम्य परिसर: एका बाजूला अथांग पसरलेले जायकवाडी धरण आणि दुसऱ्या बाजूला हे सुंदर उद्यान यामुळे येथील वातावरण अतिशय आल्हाददायक वाटते.

मागील काही वर्षांत देखभालीअभावी हे उद्यान बंद अवस्थेत होते. मात्र, शासनाने विशेष निधी मंजूर करून जानेवारी २०२५ मध्ये हे उद्यान पुन्हा पर्यटकांसाठी खुले केले आहे. पहिल्या टप्प्यात संगीत कारंजे, अंतर्गत रस्ते आणि मुलांची खेळणी दुरुस्त करण्यात आली आहे. सध्या या उद्यानाला आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे पर्यटन स्थळ बनवण्यासाठी मोठ्या विकासकामांची प्रक्रिया सुरू आहे.

ALSO READ: संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात वनराणी मिनी ट्रेनचे उद्घाटन

भेट देण्यासाठी उत्तम वेळ आणि अंतर

कसे पोहोचावे?: छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून पैठण साधारणपणे ५० किमी अंतरावर आहे. येथे येण्यासाठी राज्य परिवहन मंडळाच्या (ST) बसेस आणि खाजगी वाहने सहज मिळतात.

जवळचे धार्मिक स्थळ: उद्यानासोबतच भाविक पैठण येथील प्रसिद्ध संत एकनाथ महाराज समाधी मंदिराला देखील आवर्जून भेट देतात.

जर तुम्ही कुटुंबासोबत जात असाल, तर दुपारनंतर किंवा संध्याकाळच्या वेळी जाणे अधिक सोयीचे ठरेल, जेणेकरून तुम्हाला रंगीत कारंज्यांचा (Musical Fountain) आणि लायटिंगचा आनंद घेता येईल.

ALSO READ: Gangotri Wildlife Sanctuary उत्तराखंडमधील प्रसिद्ध आणि भव्य पर्यटन स्थळ; गंगोत्री राष्ट्रीय उद्यान

मोराची चिंचोली हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील एक अतिशय प्रसिद्ध आणि आगळंवेगळं पर्यटन स्थळ आहे. शिरूर तालुक्यात वसलेले हे गाव 'मोरांचे गाव' म्हणून ओळखले जाते. जर तुम्हाला गजबजाटापासून दूर, निसर्गाच्या सानिध्यात आणि अस्सल ग्रामीण वातावरणात वेळ घालवायचा असेल, तर हे उत्तम ठिकाण आहे

मोराची चिंचोली या गावाची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये 

मोरांचा मुक्त वावर

या गावाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील मोरांची संख्या. गावात हजारो चिंचेची झाडे आहे, ज्यांवर शेकडो मोर आणि लांडोर राहतात. येथील मोर माणसांना घाबरत नाहीत. सकाळी लवकर आणि संध्याकाळच्या वेळी हे मोर अगदी सहजपणे घरांच्या अंगणात, छतावर किंवा शेतात फिरताना दिसतात.

निसर्ग आणि शेती पर्यटन

मोराची चिंचोली हे महाराष्ट्रातील कृषी पर्यटनाचे एक मोठे केंद्र बनले आहे. शहरी लोकांना ग्रामीण जीवनाचा अनुभव देण्यासाठी येथे अनेक रिसॉर्ट्स आणि कृषी पर्यटन केंद्रे विकसित झाली आहे.

मोराची चिंचोलीत काय पाहावे?

मोरांचे नृत्य पाहणे: पावसाळ्यात किंवा सकाळी/संध्याकाळी मोरांना थुईथुई नाचताना पाहणे हा एक अद्भूत अनुभव असतो.

अस्सल गावरान जेवण: येथे चुलीवरचे जेवण, पिठलं-भाकरी, कढी, आणि वांग्याचे भरीत अशा अस्सल महाराष्ट्रीयन जेवणाचा आस्वाद घेता येतो.

ग्रामीण खेळ आणि उपक्रम: बैलगाडी सफर, ट्रॅक्टर सफारी, हुरडा पार्टी (हिवाळ्यात), आणि विहिरीवर पोहण्याचा आनंद तुम्ही घेऊ शकता.

पक्षी निरीक्षण: मोरांशिवाय येथे अनेक प्रकारचे इतर पक्षी आणि फुलपाखरे देखील पाहायला मिळतात.

भेट देण्याची उत्तम वेळ

तसे तर तुम्ही येथे वर्षभरात कधीही जाऊ शकता, पण जून ते ऑक्टोबर (पावसाळा) आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी (हिवाळा) हा काळ येथे भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम मानला जातो. या काळात निसर्ग हिरवागार असतो आणि मोरांचे दर्शन सहज होते.

ALSO READ: महाराष्ट्राचे वैभव! आयुष्यात एकदा तरी पाहिलेच पाहिजेत असे ५ ऐतिहासिक किल्ले

मोराची चिंचोली जावे कसे? 

पुण्यापासून अंतर: हे गाव पुण्यापासून साधारण ६० ते ६५ किलोमीटर अंतरावर आहे (पुणे-अहमदनगर रस्त्यावरून शिक्रापूर मार्गे जाता येते).

मुंबईपासून अंतर: मुंबईपासून हे अंतर साधारण १८० ते १९० किलोमीटर आहे.

जर तुम्ही तिथे जाणार असाल, तर सकाळी लवकर (६ ते ८) किंवा संध्याकाळी (४ ते ६) या वेळेत पोहोचण्याचा प्रयत्न करा, कारण याच वेळेत मोर सर्वात जास्त सक्रिय असतात (विशेषतः सकाळी आणि संध्याकाळी दिसतात).

ALSO READ: Weekend Trip दोन दिवसात फिरता येतील असे महाराष्ट्रातील रमणीय ठिकाणे

ALSO READ: Famous Temples in Maharashtra महाराष्ट्रातील प्रमुख मंदिरे केवळ धार्मिक स्थळे नसून वास्तुकलेचा अद्भूत नमुना

ALSO READ: शेगाव गजानन महाराज मंदिर परिसरातील दर्शनीय स्थळे

ALSO READ: महाराष्ट्राचे वैभव! आयुष्यात एकदा तरी पाहिलेच पाहिजेत असे ५ ऐतिहासिक किल्ले

ALSO READ: Konkan Tourism निसर्गसौंदर्याने नटलेला प्रदेश कोकण; परिसरातील प्रमुख निसर्गस्थळे

ALSO READ: Kasheli Beach कोकणातील ऑफबीट व्हिलेज टुरिझम: कशेळी गाव

ALSO READ: गर्दीपासून दूर कुठेतरी जायचंय? कोकणातील 'ही' समुद्रकिनारे अजूनही पर्यटकांच्या नजरेपासून दूर आहे

ALSO READ: कोकणातील एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र जागृत परशुराम मंदिर चिपळूण

१. आध्यात्मिक आणि शांत ठिकाणे

जर आईला दर्शनाची आणि शांततेची ओढ असेल

श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती: पुण्याचे आराध्य दैवत. इथले दर्शन घेऊन तुम्ही जवळच असलेल्या तुळशीबागेत तिला थोडी खरेदीही करून देऊ शकता.

इस्कॉन मंदिर (कोंढवा): इथले वातावरण अतिशय प्रसन्न आणि स्वच्छ आहे. संध्याकाळच्या वेळी इथली आरती आणि शांतता आईला नक्कीच आवडेल.

सारसबाग: गणपती बाप्पाचे दर्शन आणि बागेतील फिरणे असा दुहेरी आनंद तिला मिळेल.

तुळशीबाग:  तुळशीबाग ही आईसाठी एक उत्तम निवड ठरू शकते, विशेषतः जर तिला खरेदीची आवड असेल. पुण्याच्या संस्कृतीचा आणि मध्यमवर्गीय गृहिणींच्या जिव्हाळ्याचा हा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

२. ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा

जर आईला पुण्याचा इतिहास जाणून घ्यायला आवडत असेल

आगा खान पॅलेस: हे ठिकाण गांधीजींच्या स्मृतींशी जोडलेले आहे. इथल्या विस्तीर्ण बागा आणि ऐतिहासिक वास्तू अतिशय शांत आहेत.

राजा दिनकर केळकर संग्रहालय: इथल्या जुन्या वस्तू, भांडी आणि विशेषतः 'मस्तानी महाल' बघताना आई जुन्या आठवणीत रमेल.

शनिवारवाडा: संध्याकाळच्या वेळी 'लाईट अँड साऊंड शो' पाहण्यासाठी हे उत्तम ठिकाण आहे.

३. निसर्गरम्य आणि निवांत जागा

गर्दीपासून दूर वेळ घालवण्यासाठी:

पुणे ओकायमा फ्रेंडशिप गार्डन : सिंहगड रोडवरील हे उद्यान अतिशय सुंदर आहे. इथल्या जपानी शैलीच्या रचनेत चालताना तिला खूप छान वाटेल.

एम्प्रेस गार्डन: जर आईला झाडे-फुले आवडत असतील, तर निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवण्यासाठी हे उत्तम ठिकाण आहे.

४. जेवण आणि आऊटिंग

आईला स्वयंपाकातून सुट्टी देऊन एखाद्या छान हॉटेलमध्ये 'मराठमोळी थाळी' खायला नेणे हा सर्वात चांगला पर्याय ठरेल.

जर तिला नवीन प्रकारचे पदार्थ खायला आवडत असतील, तर कॅफेमध्ये तुम्ही जाऊ शकता.

ALSO READ: Tourism for Mother's Day मदर्स डे निमित्त आईसोबत वेळ घालवण्यासाठी मुंबईत अनेक उत्तम ठिकाणे

१. मरिन ड्राईव्ह आणि गेटवे ऑफ इंडिया 

जर आईला समुद्र आणि मुंबईची रोषणाई आवडत असेल, तर संध्याकाळच्या वेळी येथे जाणे सर्वोत्तम ठरेल.

काय कराल: मरिन ड्राईव्हवर बसून समुद्राच्या लाटांचा आनंद घ्या. त्यानंतर 'गेटवे ऑफ इंडिया' जवळून फेरफटका मारा.

खास आकर्षण: ताजमहाल हॉटेलच्या समोर फोटो काढा आणि जवळच असलेल्या 'कुलाबा कॉजवे'मध्ये थोडी खरेदी करा.

२. छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय

जर आईला इतिहास, जुन्या वस्तू किंवा चित्रकलेत रस असेल, तर हे संग्रहालय तिला नक्कीच आवडेल.

काय कराल: येथील शांत परिसर आणि ऐतिहासिक गॅलरी पाहण्यासाठी २-३ तास लागतात. संग्रहालयाची इमारत आणि गार्डन खूपच सुंदर आहे.

३. नेहरू तारांगण आणि वरळी सी-फेस 

वरळी भागातील 'नेहरू तारांगण' हे एक वेगळे आणि माहितीपूर्ण ठिकाण आहे.

काय कराल: अवकाशाबद्दलचा शो पाहून झाल्यावर जवळच असलेल्या वरळी सी-फेसवर फेरफटका मारा. तिथून 'वांद्रे-वरळी सी-लिंक'चे विलोभनीय दृश्य दिसते.

४. इस्कॉन मंदिर, जुहू

जर आईला धार्मिक स्थळी जायला आवडत असेल, तर जुहू येथील इस्कॉन मंदिर अतिशय प्रसन्न ठिकाण आहे.

काय कराल: दर्शन घेतल्यावर मंदिराच्या 'गोविंदा' रेस्टॉरंटमध्ये सात्विक जेवणाचा आस्वाद घ्या. त्यानंतर जवळच असलेल्या जुहू बीचवर सूर्यास्त पाहता येईल.

५. संजय गांधी नॅशनल पार्क, बोरिवली 

शहराच्या गजबजाटापासून दूर जायचे असेल, तर हे ठिकाण उत्तम आहे.

काय कराल: येथे तुम्ही सफारी करू शकता किंवा 'कान्हेरी लेणी' पाहू शकता. सकाळी लवकर गेलात तर हवा अतिशय आल्हाददायक असते.

ALSO READ: मुंबई-पुण्याजवळच्या 'या' ५ जागा, जिथे तुम्ही एका दिवसात पिकनिक करून परत येऊ शकता

प्रवासासाठी काही टिप्स-

टॅक्सी किंवा मेट्रो: उन्हाचा त्रास टाळण्यासाठी शक्य असल्यास एसी टॅक्सी किंवा नवीन मुंबई मेट्रोने प्रवास करा.

वेळ: उन्हाळा असल्याने शक्यतो सकाळी १० पूर्वी किंवा संध्याकाळी ५ नंतर बाहेर पडणे सुखद ठरेल.

ALSO READ: कमी बजेटमध्ये 2 दिवसांची ट्रिप कुठे प्लॅन कराल?

ALSO READ: Haunted places In India आजही लोक तिथे जाण्यास घाबरतात; जिथे सूर्यास्तानंतर थांबण्यास परवानगी नाही

ALSO READ: कमी बजेटमध्ये 2 दिवसांची ट्रिप कुठे प्लॅन कराल?

ALSO READ: मुंबई-पुण्याजवळच्या 'या' ५ जागा, जिथे तुम्ही एका दिवसात पिकनिक करून परत येऊ शकता

ALSO READ: अंबागड किल्ला भंडारा

रायगड (राजधानीचा गड)

'गडांचा राजा आणि राजांचा गड' अशी रायगडाची ओळख आहे. हे मराठा साम्राज्याचे राजधानीचे ठिकाण होते. तसेच  गडावर गेल्यानंतर आजही शिवछत्रपतींच्या स्वराज्याची भव्यता डोळ्यासमोर उभी राहते. रायगड हा मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा किल्ला आहे. शिवछत्रपतींचा राज्याभिषेक याच गडावर झाला. तसेच इथली हवा आजही स्वराज्याच्या आठवणींनी भारलेली आहे.

विशेष आकर्षण: गडावरील भव्य राजसदर, शिवरायांची समाधी, जगदीश्वर मंदिर, नगारखाना आणि उंच कडा असलेला 'टोकमाक टोक', कुशावर्त तलाव 

ALSO READ: ट्रेकिंगसाठी ओळखला जाणारा तुंग किल्ला

राजगड (स्वराज्याची पहिली राजधानी)

पुणे जिल्ह्यातील वेल्हा तालुक्यात असलेला हा किल्ला शिवरायांच्या राजकीय हालचालींचे मुख्य केंद्र होता. महाराजांनी सर्वाधिक काळ  याच गडावर वास्तव्य केले. पुणे जिल्ह्यात असलेला हा किल्ला त्याच्या अवाढव्य विस्तारामुळे आणि कठीण बांधणीमुळे ओळखला जातो. हा किल्ला गिर्यारोहकांसाठी (Trekkers) पंढरी मानला जातो.

विशेष आकर्षण: पद्मावती माची, सुवेळा माची, संजीवनी माची आणि बालेकिल्ला,  बालेकिल्ल्यावरून दिसणारा सभोवतालचा परिसर मंत्रमुग्ध करणारा असतो.

ALSO READ: छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मभूमी शिवनेरी किल्ला

प्रतापगड (जावळीचे खोरे)

सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वरजवळ असलेला हा किल्ला अफझलखानाच्या वधाच्या ऐतिहासिक घटनेसाठी प्रसिद्ध आहे. गडावरून सभोवतालचे जावळीचे घनदाट जंगल आणि निसर्ग सौंदर्य मनाला भुरळ घालते.

विशेष आकर्षण: शिवरायांचा अश्वारूढ पुतळा, भवानी माता मंदिर आणि अफझलखानाचा कोथळा बाहेर काढलेला तो ऐतिहासिक बुरूज,  

सिंधुदुर्ग (जलदुर्ग)

मालवणच्या समुद्रात शिवरायांनी बांधलेला हा एक अभेद्य जलदुर्ग आहे. समुद्रातील लाटांशी झुंज देत हा किल्ला आजही दिमाखात उभा आहे.  समुद्रमार्गे होडीने किल्ल्यावर जाण्याचा अनुभव रोमांचक असतो.तसेच  समुद्राच्या मध्यभागी असूनही गडावरील विहिरींना 'गोड पाणी' लागते, हे स्थापत्यशास्त्राचे आश्चर्य आहे.

विशेष आकर्षण: किल्ल्याचे भक्कम प्रवेशद्वार, शिवरायांच्या हाताच्या आणि पायाच्या ठशांचे मंदिर आणि गोड्या पाण्याचे विहिरी , गडाचे मुख्य प्रवेशद्वार जे शोधूनही लवकर सापडत नाही. 

पन्हाळगड (कोल्हापूरचा मानबिंदू)

कोल्हापूर जिल्ह्यातील पन्हाळगड हा सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमधील महत्त्वाचा किल्ला आहे. 'पावनखिंडीचा लढा' आणि बाजीप्रभू देशपांडे यांचे बलिदान या गडाशी जोडलेले आहे. हा गड पर्यटनासाठी अतिशय सोयीचा असून निसर्गसौंदर्याने नटलेला आहे.

विशेष आकर्षण: तीन दरवाजा, सज्जा कोठी, धान्य साठवण्याचा अंबरखाना आणि बाजीप्रभूंचा पुतळा.
 

नेमकी घटना काय?

गेल्या काही दिवसांपासून अलिबाग, वरसोली आणि नागाव यांसारख्या प्रमुख किनाऱ्यांवर निळ्या रंगाचे, बटणासारखे दिसणारे जीव मोठ्या संख्येने दिसून येत आहेत. हे जीव दिसायला आकर्षक असले तरी ते अत्यंत विषारी आहेत. समुद्राच्या लाटांसोबत हे जेलीफिश वाळूवर येऊन पडत आहेत.

प्रशासनाचा इशारा आणि सूचना

वाढता धोका लक्षात घेता स्थानिक प्रशासन आणि मत्स्यव्यवसाय विभागाने खालील मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत:

स्पर्श टाळा: हे जेलीफिश दिसायला सुंदर असल्याने मुले किंवा पर्यटक त्यांना हाताने उचलण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र त्यांना स्पर्श केल्यास शरीराची आग होणे, खाज सुटणे किंवा त्वचेवर पुरळ येणे असे त्रास होऊ शकतात.

समुद्रात जाताना सावधान: भरती-ओहोटीच्या वेळी हे जीव पाण्यात तरंगत असतात, त्यामुळे पोहताना किंवा पाण्यात खेळताना पर्यटकांनी काळजी घ्यावी.

मुलांकडे लक्ष द्या: लहान मुले कुतूहलापोटी या जीवांकडे ओढली जातात, पालकांनी त्यांच्यावर विशेष लक्ष ठेवावे.

काय आहे हा 'ब्लू बटन जेलीफिश'?

शास्त्रोक्त भाषेत याला 'पोरपिटा पोरपिटा' (Porpita porpita) असे म्हटले जाते.

हे जरी जेलीफिशसारखे दिसत असले, तरी प्रत्यक्षात तो अनेक लहान जीवांचा एक वसाहती समूह असतो.

यांच्या स्पर्शिकांमध्ये विषारी पेशी असतात, ज्या स्वसंरक्षणासाठी वापरल्या जातात. मानवी त्वचेला त्यांचा स्पर्श झाल्यास तीव्र वेदना होऊ शकतात.

महत्त्वाची टीप: जर चुकून तुमचा या जेलीफिशला स्पर्श झाला आणि त्वचा जळजळू लागली, तर तो भाग स्वच्छ पाण्याने धुवा आणि तातडीने स्थानिक डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

अलिबाग फिरायला जात असाल, तर किनाऱ्यावर चालताना पायात चप्पल किंवा शूज घालणे आणि वाळूवर पडलेल्या अनोळखी जीवांपासून दूर राहणे हिताचे ठरेल.

ALSO READ: कोकणातील एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र जागृत परशुराम मंदिर चिपळूण

ALSO READ: वीरमाता जिजाबाई भोसले प्राणिसंग्रहालय मुंबई

ALSO READ: हिडन जेम ऑफ महाराष्ट्र – टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य

• उन्हाळ्यात शक्यतो थंड हवेच्या ठिकाणी (महाबळेश्वर, माथेरान) किंवा वॉटर पार्क्सना पसंती द्या.
• सुरक्षा: लहान मुलांसोबत जाताना प्रथमोपचार किट आणि पुरेसे पाणी सोबत ठेवा.
• वेळ: मुलांची धावपळ होऊ नये म्हणून एका दिवसात एक किंवा दोनच ठिकाणे फिरण्याचे नियोजन करा.
• मुलांसाठी आवश्यक वस्तू पॅक करा, ज्यात औषधे आणि प्रथमोपचार यांचा समावेश आहे.
• हवामानानुसार कपडे घाला आणि आनंद घ्या.
• प्रवासादरम्यान हलके आणि निरोगी अन्न सोबत ठेवा.
• मुलांच्या सुरक्षिततेची विशेष काळजी घ्या.

ALSO READ: Parshuram Mahadev Temple जागृत परशुराम महादेव मंदिर

तसेच चिपळूण येथील श्री क्षेत्र परशुराम मंदिर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून ते कोकणच्या निर्मितीच्या इतिहासाचे जिवंत प्रतीक मानले जाते. या मंदिराला 'कोकणचा भूमीपुत्र' म्हणून ओळखले जाणाऱ्या भगवान परशुरामांचे मुख्य पीठ मानले जाते.

मंदिराची मुख्य वैशिष्ट्ये

इतिहास-

मंदिराचा उल्लेख इ.स. ५७० च्या आसपास येतो. चालुक्य राजा पुलकेशी यांनी अश्वमेध यज्ञाच्या वेळी यज्ञपती म्हणून परशुराम मंदिराची स्थापना केली असे मानले जाते. तसेच छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुत्र छत्रपती संभाजी महाराज यांनी या मंदिराला भेट दिल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ आढळतात.  पेशवे काळात ब्रह्मेंद्र स्वामींनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता. मंदिरात हिंदू, मुस्लिम आणि ख्रिश्चन स्थापत्यकलेचा मिलाफ दिसतो (घुमट, मिनार आदी).

हे मंदिर ब्रह्मा-विष्णू-महेश यांचे एकत्रित स्थान असल्याचे मानले जाते. मुख्य गाभाऱ्यात परशुराम, कामदेव आणि काळ यांच्या मूर्ती आहे. रेणुका माता, गणेश, मारुती आणि दत्त मंदिरही परिसरात आहेत. बाणगंगा कुंड आणि दीपमाळा खूप प्रसिद्ध आहे. तसेच या मंदिराच्या बांधकामात हिंदू आणि मुस्लिम (गोथिक) स्थापत्यशैलीचा संगम पाहायला मिळतो. मंदिराच्या शिखराचा आकार मशिदीच्या घुमटासारखा दिसतो.

पौराणिक महत्त्व 

असे मानले जाते की, भगवान परशुरामांनी पृथ्वी नि:क्षत्रिय केल्यानंतर सर्व दान करून टाकली. स्वतःला राहण्यासाठी जागा नसल्यामुळे त्यांनी सह्याद्रीच्या महेंद्रगिरी पर्वतावरून (जिथे हे मंदिर आहे) समुद्रात बाण मारला. त्यांच्या बाणामुळे समुद्र मागे सरकला आणि जी भूमी तयार झाली, तिला आपण 'परशुराम क्षेत्र' किंवा 'कोकण' म्हणतो.

मंदिरातील इतर आकर्षणे

बाणगंगा तलाव: मंदिराच्या जवळच एक पवित्र कुंड आहे, ज्याला 'बाणगंगा' म्हटले जाते. असे म्हणतात की परशुरामांनी बाण मारून ही गंगा प्रकट केली होती.

पादुका: मंदिराच्या परिसरात परशुरामांच्या प्राचीन पादुका पाहायला मिळतात.

निसर्ग: हे मंदिर एका टेकडीवर असल्याने येथून वाशिष्टी नदी आणि चिपळूण शहराचा विलोभनीय नजारा दिसतो.

ALSO READ: Parashuram Jayanti भगवान परशुराम यांचे काही प्रमुख प्राचीन मंदिरे

उत्सव आणि भेट देण्याची वेळ

परशुराम जयंती (अक्षय तृतीया): हा येथील सर्वात मोठा उत्सव असतो. या दिवशी लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात.

महाशिवरात्री: या काळातही येथे मोठी यात्रा भरते.

तसेच हे मंदिर केवळ धार्मिकदृष्ट्या नव्हे तर निसर्गसौंदर्य आणि शांततेच्या दृष्टीनेही खूप लोकप्रिय आहे.  

जागृत परशुराम मंदिर चिपळूण जावे कसे? 

रस्त्याने: मुंबई-गोवा महामार्गावर चिपळूणपासून साधारण १०-१२ किमी अंतरावर लोटे परशुराम घाट लागतो. तेथून मुख्य रस्त्यावरून मंदिरात जाण्यासाठी फाटा आहे.

रेल्वेने: चिपळूण हे जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे.

हवाई: रत्नागिरी विमानतळ (९० किमी) किंवा मुंबई/पुणे.

ALSO READ: Parashuram Jayanti भगवान परशुराम मंदिर ग्वाल्हेर

१. महाबळेश्वर (सातारा)

महाराष्ट्रातील हिल स्टेशन्सचा राजा मानले जाणारे हे ठिकाण उन्हाळ्यात सर्वात लोकप्रिय आहे.

वैशिष्ट्ये: वेण्णा लेक, ऑर्थर सीट, आणि स्ट्रॉबेरी फार्म्स.

का जावे: इथले तापमान मैदानी प्रदेशापेक्षा खूपच कमी असते आणि निसर्गरम्य व्ह्यू पॉइंट्स मन प्रसन्न करतात.

२. पाचगणी (सातारा)

महाबळेश्वरच्या अगदी जवळ असलेले हे ठिकाण पाच डोंगरांनी वेढलेले आहे.

वैशिष्ट्ये: टेबल लँड (आशियातील दुसरे सर्वात मोठे पठार), सिडनी पॉइंट आणि पारसी पॉइंट.

का जावे: येथील 'टेबल लँड'वर सायंकाळची थंड हवा आणि सूर्यास्त पाहण्याचा अनुभव अप्रतिम असतो.

३. माथेरान (रायगड)

मुंबई आणि पुण्याजवळचे हे सर्वात शांत हिल स्टेशन आहे, कारण येथे गाड्यांना बंदी आहे.

वैशिष्ट्ये: टॉय ट्रेन, पॅनोरमा पॉइंट आणि इको पॉइंट.

का जावे: प्रदूषणमुक्त हवा आणि घनदाट झाडीमुळे उन्हाळ्यातही येथे थंडावा जाणवतो.

४. लोणावळा - खंडाळा (पुणे)

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले हे जुळे हिल स्टेशन पर्यटकांचे कायमचे आवडते ठिकाण आहे.

वैशिष्ट्ये: भुशी डॅम, टायगर पॉइंट आणि कार्ला-भाजा लेणी.

का जावे: सोयीस्कर प्रवास आणि संध्याकाळचा आल्हाददायक गारवा यासाठी हे उत्तम आहे.

५. चिखलदरा (अमरावती)

विदर्भातील एकमेव थंड हवेचे ठिकाण म्हणून चिखलदरा ओळखले जाते.

वैशिष्ट्ये: मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प, गाविलगड किल्ला आणि विविध व्ह्यू पॉइंट्स.

का जावे: जेव्हा विदर्भात उष्णतेचा कहर असतो, तेव्हा चिखलदरा पर्यटकांना मोठा दिलासा देते.

६. भंडारदरा (अहमदनगर)

शांतता आणि निसर्गप्रेमींसाठी भंडारदरा हे एक छुपे रत्न आहे.

वैशिष्ट्ये: प्रवरा नदी, आर्थर लेक, रँड फॉल्स आणि कळसूबाई शिखर (महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर).

का जावे: विल्सन डॅमच्या परिसरातील थंड वारे आणि रात्रीचे ताऱ्यांनी भरलेले आकाश पाहण्यासाठी हे उत्तम ठिकाण आहे.

७. आंबोली (सिंधुदुर्ग)

कोकणातील हे एक निसर्गरम्य आणि शांत हिल स्टेशन आहे.

वैशिष्ट्ये: आंबोली धबधबा, हिरण्यकेशी मंदिर आणि सनसेट पॉइंट.

का जावे: सह्याद्रीच्या घाटातील धुक्याची चादर आणि जैवविविधतेचा अनुभव घेण्यासाठी एप्रिलच्या शेवटी येथे जाणे सुखद असते.

फिरायला जाताना काही टिप्स:

उन्हाळा असल्याने कॉटनचे हलके कपडे सोबत ठेवा.

हिल स्टेशन्सवर गर्दी जास्त असते, त्यामुळे हॉटेल बुकिंग आधीच केलेले फायद्याचे ठरेल.

ALSO READ: आषाढी एकादशीला पंढरपूर जाणे शक्य नसेल तर या मंदिरात दर्शन घ्या

विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर 

महाराष्ट्रातील सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपुर एक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. भीमा म्हणजेच चंद्रभागा नदीच्या किनारी वसलेले हे गाव विठूरायाची पांढरी म्हणून देखील ओळखले जाते. पंढरपूर मध्ये श्री विठ्ठल रखुमाईचे प्राचीन मंदिर आहे हे मंदिर श्री विठ्ठलाचे मुख्य मंदिर आहे. दरवर्षी आषाढी निमित्त लाखो भक्त या मंदिराला भेट देतात. व विठुरायाचे दर्शन घेतात श्री विठ्ठल म्हणजेच श्रीकृष्णाचे अवतार होय. हे मंदिर भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. तसेच पंढरपूरच्या या मंदिरात भगवान श्रीकृष्णाची श्री विठ्ठल रूपात पूजा केली जाते. हे मंदिर प्राचीन असून याची स्थापना ११ व्या शतकात करण्यात आली आहे. मुख्य मंदिर १२ व्या शतकात देवगिरीच्या यादव शासकांनी बांधले होते. श्री क्षेत्र पंढरपूर भक्ती पंथाला समर्पित मराठी कवी संतांची भूमी देखील आहे. जवळजवळ १००० वर्षे जुनी पायावरी परंपरा महाराष्ट्रातील काही प्रसिद्ध संतांनी सुरू केली होती. त्यांच्या अनुयायांना वारकरी म्हणतात ज्यांनी ही प्रथा जिवंत ठेवली.

श्री पुंडलिक मंदिर 

तुम्ही पंढरपूरला गेल्यानंतर श्री विठ्ठलाचे परम भक्त पुंडलिक यांच्या मंदिराला देखील भेट देऊ शकतात. पुंडलिक हे खूप मोठे भक्त होते. भक्त पुंडलिकाचे सुंदर असे मंदिर भीमा नदीच्या म्हणजेच चंद्रभागा नदीच्या किनार्यावर स्थापीत आहे. तसेच भक्त पुंडलिकाचे मंदिर हे श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिराजवळ स्थित आहे. पुंडलिकाच्या मंदिराची वास्तू अगदी श्री विठ्ठल मंदिरासारखी असून मंदिरात सुंदर कोरीवकाम आणि शिल्पे कोरलेली आहे. तेव्हा पंढरपूर मध्ये गेल्यानंतर या महान भक्त पुंडलिकाच्या मंदिराला नक्की भेट द्या. 

चंद्रभागा नदी 

चंद्रभागा नदी म्हणजेच जिला भीमा नदी देखील म्हणतात. अनेक संतांच्या अभंगांमध्ये या भीमा नदीच्या अर्थात चंद्रभागा नदीचा उल्लेख आढळतो. श्री क्षेत्र पंढरपूर याच नदीच्या किनाऱ्यावर वसलेले आहे. तसेच भीमा नदी ही पंढरपूमध्ये चंद्रकोरीप्रमाणे वळण घेते, म्हणून चंद्रभागा असे देखील म्हणतात. ही नदी वायव्येकडून आग्नेयेकडे वाहते व या नदीला खूप पवित्र मानले गेले आहे. 'जेव्हा नव्हते चराचर तेंव्हा होते पंढरपूर, जेव्हा नव्हती गोदा गंगा, तेंव्हा होती चंद्रभागा' चंद्रभागेबाबत असा उल्लेख पुराणांमध्ये आढळतो. तसेच भीमा नदीला इतिहास देखील लाभलेला आहे म्हणून ती ऐतिहासिक दृष्टीने देखील महत्वाची असून या नदीमध्ये तुम्ही बोटीचा देखील आनंद घेऊ शकतात. 

श्री कृष्ण इस्कॉन मंदिर 

पंढरपूर मध्ये गेल्यानंतर तुम्हाला अनेक सुंदर प्राचीन मंदिरे, वास्तू पाहावयास मिळतील श्री विठ्ठल मंदिरापासून काही अंतरावर श्री कृष्ण इस्कॉन मंदिर असून हे मंदिर या पंढरपूर मधील प्रसिद्ध मंदिर आहे, हे मंदिर अतिशय सुंदर असून येथील प्रसन्नता आणि शांतता मनाला खूप भावते इस्कॉन मंदिर येथे अनेक पर्यटकांना आकर्षित करते व त्याला श्री श्री राधा पंढ रीनाथ मंदिर देखील म्हणतात. तसेच या मंदिराची स्थापना इंटरनॅशनल सोसायटी फॉर कृष्णा चेतना द्वारे करण्यात आली आहे तेव्हा इथे नक्कीच भेट द्या.  

सोलापूर जिल्ह्यातील विठुरायाचे पंढरपूर हे धर्तीवरील वैकुंठ मानले जाते. तसेच आळंदी हे ज्ञानपीठ, कोल्हापूर हे शक्तीपीठ तसे पंढरपूर हे भक्तीपीठ आहे.अनेक संतांनी आपल्या अभंगांमधून पंढरीच्या विठुरायाचे, चंद्रभागा नदीचे महत्त्व सांगितले आहे. तसेच पंढरपूमध्ये साधारण इ.स. १८७४ मध्ये एका ओढ्याला अडवून तलाव तयार केला आहे. हा तलाव यमाई तलाव म्हणून देखील ओळखला जातो. यामध्ये आता तुळशी वृंदावन उद्यानाची निर्मिती करण्यात आहे. तसेच या उद्यानात विठूरायाची भव्य अशी मूर्ती स्थापित आहे. या ठिकाणी अनेक प्रकारच्या वनस्पती, पक्षी, जलचर प्राणी देखील पाहावयास मिळतात. या उद्यानातील एक आकर्षण म्हणजे श्री यंत्राची रचना होय. श्री यंत्र हे त्रिपुरा शक्तीचे प्रतीक असून हे यंत्र भगवती, श्रीविद्या व त्रिपूरा सुंदरीच्या साधनेमध्ये अत्यंत प्रभावी मानले जाते. समृद्धीचे प्रतीक असणाऱ्या या यंत्रामध्ये ३३ कोटी देवांचा वास असल्याचे सांगितले जाते. अशा या यंत्राची प्रतिकृती पंढरपूमधील तुळशी वृंदावनामध्ये करण्यात आलेली आहे.   

चंद्रभागा मंदिर

पंढरपूरमध्ये गेल्यावर चंद्रभागा मंदिराला अवश्य भेट द्या चंद्रभागा नदीच्या किनाऱ्यावर स्थापित चंद्रभागा मंदिराला कमीतकमी २१० वर्षांपूर्वीचा इतिहास लाभलेला आहे. व चोपडेकर महाराज यांनी चंद्रभागेचे मंदिर बांधून चंद्रभागा घाटाची उभारणी केली होती. भक्तांसाठी जसा पंढरपूरचा विठुराया तशीच चंद्रभागा मंदिर होय पंढरपूरला आल्यानंतर लाखो विठ्ठल भक्त प्रथम पवित्र चंद्रभागेत स्नान करतात आणि मग विठूमाऊलीचे दर्शन घेण्यासाठी जातात.   

संत कैकाडी महाराज यांचा मठ हा पंढरपूर शहराच्या उत्तरेस स्थापित आहे. या ठिकणी अत्यंत शांत आणि प्रसन्न वाटते या मठामध्ये सर्व देवतांचे व संतांचे दर्शन घडते. हा मठ अतिशय सुंदर बांधण्यात आला असून खूप मोठ्या परिसरात याचे बांधकाम करण्यात आले आहे. पंढरपूर मध्ये गेल्यानंतर या संत कैकाडी महाराज मठाला नक्की भेट द्या.  

संत तनपुरे महाराज मठ

पंढरपूरमध्ये गुजराती समाजचे देवस्थान संत तनपुरे महाराज मठ देखील स्थापित आहे हा मठ चंद्रभागेच्या पलीकडच्या किनाऱ्यावर वसलेले आहे. संत तनपुरे महाराज यांच्या मठात दर्शनासाठी जाण्यासाठी नदीमधून नाव करून जावे लागते. तुम्ही देखील या ठिकाणी नक्कीच भेट देऊ शकतात.  

पंढरपूरला जावे कसे? 

महाराष्ट्रातील सोलापूर जिल्ह्यामध्ये पंढरपूर हे तीर्थक्षेत्र असून येथे जाण्यासाठी अनेक सुविधा उपलब्ध आहे. सोलापूर जिल्हा अनेक मार्गांना जोडला गेला आहे.  

रस्ता मार्ग- महाराष्ट्रातील अनेक प्रमुख शहरांशी पंढरपूर रस्ता मार्गाने जोडलेले आहे. तसेच कर्नाटक,  आंध्र प्रदेशातून देखील पंढरपूरला बसेस धावतात.

रेल्वे मार्ग- पुणे-मुंबई वरून अनेक रेल्वे गाड्या पंढरपूरला धावतात.  

विमान मार्ग - पंढरपूरपासून सर्वात जवळचे विमानतळ पुणे आहे, जे २४५ किमी अंतरावर आहे. विमातळावर उतरल्यानंतर खासगी वाहन किंवा बस मदतीने तुम्ही नक्कीच पंढरपूरमध्ये पोहचू शकतात. 

ALSO READ: संत निवृत्तीनाथ महाराज समाधी मंदिर, त्र्यंबकेश्वर

जाणून घेऊ या कुठे आहे हे 11 मारुती.

* चाफळचा वीर मारुती / प्रताप मारुती /भीममारुती 

सातारा कराड चिपळूणकडून जाणाऱ्या फाट्याजवळ उंब्रज गावाजवळ चाफळ येथे रामाच्या देऊळासामोरी हात जोडून उभा दास मारुती आणि त्याच देऊळाच्या मागे प्रताप मारुतीची कृष्ण नदीच्या काठावर चुना, वाळू, ताग पासून बनवलेलीही मूर्ती स्थापिली आहे. 6 फुटी ही उंच मूर्ती रामाच्या समोर हात जोडून उभारल्या या मूर्तीचे नैत्र श्रीरामाच्या चरणाकडे स्थिर असल्याचे जाणवते. चाफळच्या रामाच्या देऊळाच्या मागे रामदासांनी बांधलेले हे देऊळ आजतायगत आहे. या देऊळातली मारुतीची मूर्ती भीमरूपी स्तोत्रामध्ये वर्णन केल्या सारखीच आहे. कमरेला सोन्याची कासोटी, किणकिणत घंटा, नेटका, सडपातळ डोळ्यातून अग्निवर्षाव होताना जाणवणे. मूर्तीच्या पायाखाली दैत्य आहे. चाफळ येथे मारुतीच्या दोन मुर्त्यांची स्थापना रामदासांनी केली असून दोन्ही मूर्तींचे रूप वेगवेगळे आहे.

ALSO READ: महाराष्ट्रातील ८ प्रसिद्ध हनुमान मंदिरे

* माजगावचा मारुती

चाफळपासून 3 कि.मी. लांब एक गावात पाषाणाच्या रूपात असलेल्या दगडाला समर्थानी मारुतीचे रूप दिले. 5 फुटीची मूर्ती चाफळच्या राम मंदिराकडे तोंड करून उभारलेली आहे. आधीच्या कौलारू, माती विटाच्या देऊळाला जीर्णोद्धार करून नवे रूप देण्यात आले आहे. 

* शिंगणवाडीचा मारुती / खडीचा मारुती / बालमारुती 

याला चाफळचा तिसरा मारुती देखील म्हणतात. शिंगणवाडीची टेकडी चाफळ पासून 1 की.मी. च्या अंतरावर आहे. येथे रामघळ समर्थांच्या ध्यानाचे छोटेशे स्थळ आहे. येथे समर्थानी मारुतीची छोटीशी सुबक मूर्तीची स्थापना केली. 4 फुटी उंचीची उत्तरेकडे तोंड केलेली ही मूर्ती जिच्या डाव्या हातात ध्वजासारखी वस्तू दिसण्यात येते. सर्व 11 मारुतीच्या देऊळात हे सर्वात लहान देऊळ आहे. आजूबाजूच्या परिसरात घनदाट झाडे आहे. या देऊळाचा कळस तांबड्या रंगाने रंगविला आहे.

* उंब्रजचा मारुती / मठातील मारुती

चाफळचे 2 आणि माजगावातील मारुतीचे दर्शन करून परत उंब्रजला आल्यावर इथे जवळच 3 मारुती आहे. त्यातील हा एक उंब्रजचा मठातील मारुती. असंही आख्यायिका आहे की समर्थ चाफळवरून उंब्रजला दररोज स्नानेसाठी येत असत. तेव्हा एकदा ते नदीत बुडताना त्यांना स्वयं हनुमंतानेच वाचविले होते. समर्थांना उंब्रज मधील काही जमीन बक्षीस म्हणून मिळाली होती. तिथे समर्थानी मारुतीच्या देऊळची स्थापना करून चुना, वाळू आणि तागने निर्मित ही मारुतीची देखणी मूर्ती आहे. ह्या मूर्तीच्या पायाखाली दैत्य दिसतो.

* मसूरचा मारुती

उंब्रजपासून 10 की.मी. असलेले मसूर येथे मारुतीची स्थापना केली आहे. 5 फुटीची चुन्यापासून बनवलेलीही पूर्वाभिमुखी असलेली मारुतीची मूर्ती अतिशय सौम्य प्रसन्न असलेली मूर्तीच्या मस्तकी मुकुट, गळ्यात माळ, जानवं, कमरेला मेखला, पायाखाली जंबुमाळी नावाचा राक्षस दिसतो. सहा दगडी खांब्यावर देऊळाचे छत तोलून धरले आहे. मूर्तीच्या एका बाजूस शिवराम आणि दुसऱ्या बाजूस समर्थांचे चित्र काढलेले आहे. या देऊळाचा सभामंडप 13 फूट लांबी रुंदीचा आहे. 

ALSO READ: गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये नोंद असलेले प्राचीन श्री हनुमान मंदिर

* शिराळ्याचा मारुती 

सांगली जिल्ह्यात नागांसाठी प्रसिद्ध असलेले हे गाव शिराळे याचा एसटी स्टॅन्डजवळ हे मारुतीचे देऊळ समर्थानी स्थापित केले आहे. हे देऊळ देखणे असून मारुतीची मूर्ती अतिशय भव्य आहे. 7 फुटी उंच ही मूर्ती चुन्याने बनवलेली आहे. ही मूर्ती उत्तराभिमुखी आहे. कटिवस्त्र आणि त्यातील गोंडा सुंदर असून कंबरपट्ट्यामध्ये घंटा बसविण्यात आला आहे. मूर्तीच्या डोक्याचा उजवी आणि डाव्या बाजूस झरोके आहे ज्यामधून सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी मूर्तीच्या तोंडावर प्रकाश पडतो. देऊळाच्या प्राकाराला दक्षिण दिशेस दार आहे. 

* शहापूरच्या मारुती 

कराड मसूर रस्त्यावर 15 की.मी. च्या अंतरावर मसूरपासून 3 की.मी. अंतरापासून शहापूरच्या फाट्याहून 1 की.मी. लांब हे मारुतीचे देऊळ आहे. 11 मारुती मधल्या मारुतीमध्ये सर्वात पहिले या मारुतीची स्थापना केली आहे. या मारुतीला चुन्याचा मारुती देखील म्हटले जाते. या गावाच्या एका टोकांवर नदीच्या काठाला मारुतीचे देऊळ आहे. देऊळ आणि मारुतीची मूर्ती दोन्ही पूर्वाभिमुखी आहे. 7 फुटाची ही मूर्ती काहीशी उग्र दिसते. या मूर्तीच्या पुढील पितळी उत्सव मूर्ती आहे. मारुतीच्या मूर्तीच्या मस्तकी गोंड्यांची टोपी आहे. येथून जवळच रांजण खिंड आहे. येथून 2 दगडी रांजण दिसतात ह्याचा जवळच्या टेकडीवर समर्थांचे वास्तव्य असतं.

* बहे बोरगावचा मारुती

सांगली जिल्ह्यातील वाळवे तालुक्यात बहे गावा जवळ बोरगांवामुळे त्याला बेह बोरगाव म्हटले जाते. इथल्या मारुतीच्या स्थापनेच्या मागे एक आख्यायिका आहे. ती रामायणाशी संलग्न आहे. रावणाचा वध करून श्रीराम अयोध्येला परतांना इथे बोरगावास वास्तव्यास होते. कृष्णानदीला त्यावेळी वाळवंट होते. श्रीराम संध्यास्नान करत असताना कृष्णेला पूर येतं तेव्हा मारुतीने आपले दोन्ही बाहू अडवून नदीच्या प्रवाहाला धरून ठेवले. ते प्रवाह दोन्ही बाजूस विभक्त झाले. त्यामधून एक बेट तयार झाले. आणि या क्षेत्राला बहे असे नाव मिळाले. 

या जागी मारुतीचे समर्थांना मूर्तिरूपात दर्शन झाले नाही तेव्हा त्यांनी डोहात उडी मारून मारुतीची मूर्ती त्या डोहातून काढून स्थापित केली. मारुतीचे दोन्ही हात पाणी अडविण्याचा पावित्र्यात दिसून येतात डोक्यावर मुकुट हात दोन्ही मांड्यांचा बाजूला धरलेले. अशी ही भव्य मूर्ती दिसते. इथे जाण्यासाठी कृष्णानदीच्या वरील पुलाच्या पश्चिमेकडील बंधाऱ्यावरून बेटावरून जावे लागते. नदीस पूर आल्यास इथे जाणे शक्य नसते.

* मनपाडळेचा मारुती 

मनपाडळे आणि पारगाव कोल्हापूर जिल्ह्यात पन्हाळगड -ज्योतिबाच्या परिसरात आहे. कोल्हापूर ते वडगाव वाठारपासून पुढे 14 की.मी.च्या अंतरावर हे मनपाडळे आहे. 11 मारुती पैकी सर्वात दक्षिणे दिशेस असलेल्या या मारुती देऊळाची स्थापना समर्थानी केली 5 फूट उंच असलेली ही साधी सुबक मूर्ती आणि देऊळ उत्तराभिमुखी आहे. मूर्ती जवळ दीडफुटी उंच कुबडी ठेवलेली आहे. जवळपास ओढ्या काठी सुंदरसे कौलारू देऊळ आहे. औरसचौरस असलेल्या गाभाऱ्याचे ह्या देऊळात नवीन बांधकाम केलेले सभामंडप देखील आहे.

* पाडळी मारुती

वारणेच्या खोऱ्यात असलेल्या मनपाडळे गावाच्या जवळच पाडळी गावात मारुतीची मूर्ती आहे. 

* पारगावाचा मारुती

यालाच बाळमारुती किंवा समर्थांच्या झोळीतला मारुती असे म्हणतात. कराड- कोल्हापूर रस्त्यावर वाठार गाव जवळ नव्या पारगावाजवळ जुने पारगाव आहे त्यात ही मारुतीची मूर्ती आहे. 11 मारुतींपैकी शेवटची आणि सर्वात लहान अशी ही मूर्ती सपाट दगडवर कोरलेली दीड फुटीची मूर्ती आहे. शेंदूर नसून केसांची शेंडी बांधलेली दिसते. मारुतीराया जणू डावीकडे धावत निघाल्याचा आविर्भावात ही कोरलेली आहे. मनपाडळे ते पारगाव अंतर 5  की.मी.चे असून वळसा घेलेला रस्ता आहे.

या 11 मारुती शिवाय समर्थांनी गोदावरी काठी, टाकळी येथे गोमयाचा मारुतीचे स्थापन केले आहे. एकदा तरी आपण 11 मारुतीच्या दर्शन करावे. 

१. अकरा मारुती (समर्थ रामदास स्वामी स्थापित)

समर्थ रामदास स्वामींनी सातारा, सांगली आणि कोल्हापूर परिसरात ११ मारुतींची स्थापना केली. ही मंदिरे अत्यंत जागृत मानली जातात.

शहापूरचा मारुती (कराड जवळ)

मसूरचा मारुती (कराड जवळ)

चाफळचे दोन मारुती (दास मारुती आणि प्रताप मारुती)

शिंगणवाडीचा मारुती

उंब्रजचा मारुती

माजगावचा मारुती

बहे-बोरगावचा मारुती (सांगली - कृष्णा नदीच्या पात्रात)

मनपाडळेचा मारुती (कोल्हापूर)

पारगावचा मारुती

शिराळ्याचा मारुती

ALSO READ: प्रसिद्ध अकरा मारुती : समर्थ रामदास स्वामी स्थापित अकरा मारुतींची माहिती

महाराष्ट्रातील इतर प्रमुख हनुमान मंदिरे 

२. श्री क्षेत्र सुतळी मारुती (जुन्नर, पुणे)

हे मंदिर अतिशय प्राचीन असून येथील मारुतीची मूर्ती स्वयंभू मानली जाते. ट्रेकर्स आणि भक्तांसाठी हे एक मुख्य श्रद्धास्थान आहे.

३. टाकळीचा मारुती (नाशिक)

समर्थ रामदास स्वामींनी नाशिकमधील टाकळी येथे १२ वर्षे तपश्चर्या केली होती. येथे त्यांनी हाताने तयार केलेली गोमयाची (शेणाची) मारुतीची मूर्ती आजही पाहायला मिळते.

४. गिरगावचा 'अचलांश' मारुती (मुंबई)

मुंबईतील गिरगाव भागात असलेले हे मंदिर अत्यंत प्रसिद्ध आहे. याला 'फणसवाडी मारुती' असेही म्हणतात. शनिवारी येथे भक्तांची मोठी गर्दी असते.

५. सुपा मारुती (अहमदनगर)

अहमदनगर जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यातील सुपा येथील मारुती मंदिर अतिशय जागृत आहे. याला दक्षिणमुखी मारुती असेही म्हणतात.

६. सारंगखेडा मारुती (नंदुरबार)

तापी नदीच्या काठी वसलेले हे मंदिर उत्तर महाराष्ट्रातील एक मोठे श्रद्धास्थान आहे. येथे हनुमान जयंतीला मोठी यात्रा भरते.

७. भद्र मारुती (खुलताबाद, छत्रपती संभाजीनगर)

भारतातील अशा मोजक्या मंदिरांपैकी हे एक आहे जिथे हनुमानजी 'शयन' (झोपलेल्या) अवस्थेत आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रातून लोक येथे दर्शनासाठी येतात.

ALSO READ: Balaji Hanuman राजस्थानमध्ये बालाजी नावाची दोन चमत्कारिक हनुमान मंदिरे

खास वैशिष्ट्ये:-

दक्षिणमुखी मारुती: ज्या मारुतीचे मुख दक्षिण दिशेला असते, तो अत्यंत शक्तिशाली आणि संकटमोचक मानला जातो.

पंचमुखी मारुती: वाईट शक्तींचा नाश करण्यासाठी हनुमानाने हे रूप धारण केले होते, अशी अनेक मंदिरे पुणे आणि मुंबईत आहे.

हनुमान जयंतीला 'मारुती स्तोत्र' किंवा 'हनुमान चालीसा' पठण करणे खूप फलदायी ठरते.

ALSO READ: महाराष्ट्रातील ८ प्रसिद्ध हनुमान मंदिरे

मंदिरांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

प्राचीनत्व: ही मंदिरे साधारणपणे १० व्या ते १२ व्या शतकातील (यादवकालीन) असावीत असा अंदाज वर्तवला जातो. त्याकाळी पुणे हे याच दोन मंदिरांच्या नावावरून 'पुण्यविषय' किंवा 'पुणक' म्हणून ओळखले जात असे.

स्थान: पुणेेश्वर मंदिर हे आजच्या 'छोटा शेख सल्ल दर्गा' असलेल्या ठिकाणी होते, तर नारायणेश्वर मंदिर हे 'थोरला शेख सल्ल दर्गा' असलेल्या ठिकाणी होते, असे ऐतिहासिक संदर्भांवरून सांगितले जाते.

जिजाऊ आऊसाहेब आणि या मंदिरांचा संबंध

जेव्हा शहाजीराजांनी पुण्याची जहागिरी मिळवली आणि जिजाऊ आऊसाहेब बाल शिवबांना घेऊन पुण्यात आल्या, तेव्हा पुण्याची अवस्था खूप बिकट होती.

असे मानले जाते की, जिजाऊंनी या परिसराचे धार्मिक आणि सामाजिक महत्त्व ओळखून या भागाचा जीर्णोद्धार करण्यावर भर दिला होता. स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळात या स्थानांना विशेष आध्यात्मिक महत्त्व होते.

ही मंदिरे 'भूमिज' किंवा 'यादवकालीन' वास्तुशैलीत बांधलेली असावीत. उत्खननात आणि जुन्या अवशेषांमध्ये मिळालेले खांब, नक्षीकाम आणि मूर्ती यांवरून ही मंदिरे भव्य आणि कलात्मक होती, याची साक्ष पटते.

वर्तमान स्थिती

काळाच्या ओघात आणि परकीय आक्रमणांमुळे या मंदिरांच्या मूळ वास्तूंचे रूपांतर झाले. आजही या परिसरातील दर्ग्यांच्या बांधकामात प्राचीन मंदिरांचे नक्षीदार खांब आणि दगडी अवशेष पाहायला मिळतात. अलीकडच्या काळात पुण्याच्या इतिहास अभ्यासकांनी आणि पुरातत्व विभागाने या मंदिरांच्या स्थानाबद्दल अधिक सखोल संशोधन केले आहे.

ALSO READ: Mahadev Temples in Maharashtra महाशिवरात्रीच्या पवित्र पर्वावर जागृत मंदिरांचे घ्या दर्शन

तसेच जिजाऊंनी पुणेेश्वर आणि नारायणेश्वर मंदिरांच्या परिसरातच 'कसबा गणपती'ची स्थापना केली, जो आजही पुण्याचे ग्रामदैवत मानला जातो. ही मंदिरे पुण्याच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारशाचा पाया मानली जातात.

ALSO READ: भारतातील तीन शक्तिशाली शिवमंदिर जिथे दर्शन घेणे केवळ धार्मिक तीर्थयात्रा नाही तर आध्यात्मिकदृष्ट्या समृद्ध करणारा अनुभव

गुढीपाडव्याच्या आदल्या रात्री दुर्गा माता मंदिरांची प्रतिष्ठापना केली जाते. यानंतर, मंत्रोच्चार करून विधीवत पूजा केली जाते आणि नंतर विधीपूर्वक सजावट केली जाते. मंदिर दिव्य आणि अलौकिक दिसते. भव्य मुंब्रा देवी मंदिर मध्य रेल्वेच्या मुंब्रा स्टेशनजवळच्या टेकडीवर वसलेले आहे. हे प्राचीन मंदिर ब्रिटिशकालीन आहे. ही स्वयंभू मूर्ती अंदाजे ७० ते ८० वर्षे जुनी आहे. तिची उंची अंदाजे १२५० फूट आहे.

असे म्हटले जाते की येथे येणाऱ्यांच्या इच्छा पूर्ण होतात. नवरात्रीच्या काळात भाविकांची संख्या हजारोपर्यंत वाढते. मंदिराच्या आत मुंब्रा देवीची मूर्ती आहे आणि तिच्या खाली नवदुर्गेची नऊ रूपांतील मूर्ती आहे. अशी अद्वितीय नवदुर्गेची मूर्ती महाराष्ट्रात कुठेही पाहायला मिळत नाही. मूर्तीच्या अगदी शेजारी मुंब्रा देवीचे भाऊ गवळी दादा यांची मूर्ती आहे.

मंदिरातील नवरात्री उत्सव

मुंद्रा देवी मंदिरात नवरात्रीचे नऊ दिवस साजरे केले जातात. मुंब्रा देवी मंदिराचे वैशिष्ट्य हे आहे की, येथे केलेली प्रत्येक इच्छा देवी पूर्ण करते. जर कोणाला मुलगा नसेल, तर देवीचे दर्शन घेऊन इच्छा व्यक्त केल्यास, देवी त्यांचे जीवन आनंदाने भरून टाकते, असा लोकांचा विश्वास आहे.

ALSO READ: Shriram Navami 2026 महाराष्ट्रातील प्राचीन आणि ऐतिहासिक श्रीराम मंदिरे

मुंब्रा देवी मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी डोंगर आणि जंगलातून जावे लागते. तिथे अंदाजे ७८० पायऱ्या आहे आणि मंदिर १२५० फूट उंचीवर आहे. मंदिराच्या वाटेवर सतेश्वर देवीचे मंदिर आहे. सतेश्वर देवीच्या मंदिराखालून एक धबधबा वाहतो. विशेष म्हणजे, सकाळच्या सूर्याची पहिली किरणे देवीच्या चरणांना स्पर्श करतात. मंदिरात जळती ज्योत पाहून स्थानिकांची श्रद्धा जागृत झाली. तसेच नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत मंदिरात मोठी वर्दळ असते. दररोज हजारो भाविक मुंब्रा देवी मातेचा आशीर्वाद घेण्यासाठी मंदिराला भेट देतात. देवी भक्तांच्या खऱ्या मनाने केलेल्या सर्व इच्छा पूर्ण करते.  

ALSO READ: आदिशक्ती चंडिकादेवी मंदिर पाटणादेवी चाळीसगाव

१. श्री काळाराम मंदिर (नाशिक - पंचवटी)

वैशिष्ट्य: हे महाराष्ट्रातील सर्वात प्रसिद्ध आणि प्राचीन मंदिरांपैकी एक आहे. प्रभू श्रीरामाची मूर्ती काळ्या पाषाणाची असल्याने याला 'काळाराम' म्हणतात.

इतिहास: १७८२ मध्ये सरदार रंगराव ओढेकर यांनी हे मंदिर बांधले. पूर्णपणे काळ्या पाषाणात बांधलेले हे मंदिर वास्तुकलेचा अद्भूत नमुना आहे.

ALSO READ: काळाराम मंदिर नाशिक

२. श्री गोंदवलेकर महाराज श्रीराम मंदिर (गोंदवले, सातारा)

वैशिष्ट्य: ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांनी या मंदिराची स्थापना केली. येथे श्रीरामाची अत्यंत मोहक आणि प्रसन्न मूर्ती आहे.

महत्त्व: नामस्मरणाचे महत्त्व सांगणारे हे केंद्र असून येथे दरवर्षी रामनवमी मोठ्या उत्साहात साजरी होते.

३. श्री क्षेत्र संस्थान औंढा नागनाथ - श्रीराम मंदिर (हिंगोली)

वैशिष्ट्य: औंढा नागनाथ हे ज्योतिर्लिंग असले तरी, याच परिसरात अतिशय प्राचीन श्रीराम मंदिर आहे. येथील दगडी कोरीव काम आणि मूर्ती ऐतिहासिक वारसा सांगतात.

४. श्री गोरे राम मंदिर (नाशिक)

वैशिष्ट्य: काळाराम मंदिराच्या जवळच हे मंदिर आहे. येथील मूर्ती पांढऱ्या शुभ्र संगमवरी पाषाणाची आहे, म्हणून याला 'गोरे राम' म्हणतात. हे मंदिरही पेशवेकालीन आहे.

५. रामटेक श्रीराम मंदिर (नागपूर)

वैशिष्ट्य: गडावर वसलेले हे मंदिर अतिशय प्राचीन आहे. असे मानले जाते की, येथेच प्रभू श्रीरामांनी विश्रांती घेतली होती आणि महाकवी कालिदासांनी 'मेघदूत' याच ठिकाणी लिहिले होते.

संरचना: हे मंदिर 'शूद्रक' राजाच्या काळातील असल्याचे मानले जाते.

६. विणकर समाज श्रीराम मंदिर (पैठण, संभाजीनगर)

वैशिष्ट्य: पैठण हे संतांचे गाव. येथे एक अतिशय जुने श्रीराम मंदिर आहे, ज्याची रचना यादवकालीन स्थापत्यशैलीची आठवण करून देते.

७. श्रीराम मंदिर (तुळजापूर रोड, सोलापूर)

वैशिष्ट्य: सोलापूर जिल्ह्यातही काही अतिशय जुनी राम मंदिरे आहेत जी स्थानिक भाविकांचे श्रद्धास्थान आहेत.

ही मंदिरे केवळ धार्मिक स्थळे नसून ती मराठा आणि पेशवेकालीन वास्तुकलेचा वारसा जपतात. यातील बहुतांश मंदिरे 'हेमाडपंती' किंवा 'पेशवे शैलीत' बांधलेली आहे.

ALSO READ: Chaitra Navratri 2025 भारतातील दहा प्रमुख श्रीराम मंदिर

ALSO READ: अष्टविनायक यात्रा करायची आहे? पाहा सर्वात सोपा मार्ग आणि प्रवासाचे योग्य नियोजन

तसेच महाराष्ट्राच्या सोलापूर जिल्ह्यात अक्कलकोट आहे. अक्कलकोट स्वामी समर्थ मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. सोलापुरातून आलेले स्वामी समर्थ यांनी अक्कलकोटला वास्तव्य केले. सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट तालुका हे महाराष्ट्र आणि कर्नाटक सीमेवर आहे. आजही स्वामी समर्थांचे अस्तित्व येथे असल्याचे भाविकांना जाणवते. भाविकांच्या मनोकामना स्वामी पूर्ण करतात असा भाविकांचा विश्वास आणि तशी श्रद्धा आहे. भाविकांची येथे प्रचंड गर्दी असते. पुर्वीचे प्रज्ञापूर हे नाव असलेले गाव स्वामींच्या आगमनाने अक्कलकोट बनले. अक्कलकोट येथे एक भव्य स्वामी मंदिर आहे.  

वटवृक्ष स्वामी समर्थ महाराज मंदिर (मुख्य मंदिर)

हे अक्कलकोटमधील सर्वात प्रमुख आणि पवित्र स्थान आहे.

वटवृक्षाचे महत्त्व: स्वामी समर्थ महाराज याच ऐतिहासिक वटवृक्षाखाली (वडोबा) बसत असत. आजही हा वटवृक्ष मंदिरात सुस्थितीत आहे.

गाभारा: मंदिरात स्वामींची अत्यंत प्रसन्न अशी मूर्ती आहे. येथे स्वामींच्या पादुकांचे दर्शन घेण्यासाठी भाविकांची मोठी गर्दी असते.

पालखी: दर गुरुवारी आणि विशेष उत्सवांच्या वेळी येथे स्वामींची पालखी निघते.

स्वामी समर्थांचे अक्कलकोटमधील वास्तव्य

स्वामी समर्थ १८५६ मध्ये अक्कलकोटमध्ये आले आणि सलग २२ वर्षे त्यांनी येथे वास्तव्य केले. 

दर्शनासाठी इतर महत्त्वाची ठिकाणे

अक्कलकोटमध्ये गेल्यानंतर मुख्य मंदिरासोबतच या ठिकाणांनाही आवर्जून भेट द्या 

चोळप्पा मठ: स्वामींचे परमभक्त चोळप्पा यांच्या घरी स्वामी राहायचे. तिथेच स्वामींनी समाधी घेतली, तिथे आता भव्य समाधी मंदिर आहे.

राजवाडा: अक्कलकोटच्या भोसले राजघराण्याचा राजवाडा आणि तिथे असलेले शस्त्रागार पाहण्यासारखे आहे.

शिवपुरी: हे अग्निहोत्रासाठी प्रसिद्ध असलेले ठिकाण अक्कलकोटपासून जवळच आहे.

सण आणि उत्सव

स्वामी समर्थ प्रकट दिन: चैत्र शुद्ध द्वितीया (गुढीपाडव्यानंतरचा दुसरा दिवस).

स्वामी समर्थ पुण्यतिथी: चैत्र वद्य त्रयोदशी.

गुरुपौर्णिमा आणि दत्त जयंती: या दिवशी अक्कलकोटमध्ये मोठी यात्रा भरते.

सोयी-सुविधा

भक्तनिवास: मंदिर समितीमार्फत अतिशय अल्प दरात राहण्यासाठी भक्तनिवास उपलब्ध आहेत.

अन्नछत्र: अक्कलकोटमध्ये 'श्री स्वामी समर्थ अन्नछत्र मंडळ' चालवले जाते, जिथे दररोज हजारो भाविकांना विनामूल्य महाप्रसाद दिला जातो. हा प्रसाद अतिशय सात्विक आणि चविष्ट असतो.

श्री स्वामी समर्थ मंदिर अक्कलकोट जावे कसे? 

रेल्वेमार्ग-  सोलापूर हे जवळचे मुख्य रेल्वे स्टेशन आहे (३८ किमी). अक्कलकोट रोड नावाचे छोटे स्टेशनही आहे, जिथे काही पॅसेंजर ट्रेन थांबतात.

रस्ते मार्ग-सोलापूरहून अक्कलकोटला जाण्यासाठी दर १५-२० मिनिटांनी एसटी बस आणि खासगी वाहने उपलब्ध असतात.

ALSO READ: Famous Datta Temples महाराष्ट्रातील श्री दत्तात्रेयांची प्रसिद्ध आणि जागृत देवस्थाने

कमी खर्चात होणाऱ्या सर्वोत्तम ट्रिप आयडिया  

इगतपुरी नाशिक 

शांतता आणि धुक्यात हरवलेले डोंगर पाहण्यासाठी इगतपुरी उत्तम आहे. मुंबईहून 'पंचवटी' किंवा 'राज्यराणी' एक्सप्रेसने स्वस्तात पोहोचता येते. स्टेशनजवळ बजेट हॉटेल्स भरपूर आहे. पहिल्या दिवशी विपश्यना केंद्र आणि उंट दरी. दुसऱ्या दिवशी भावली डॅम किंवा त्रिंगलवाडी किल्ला ट्रेक.

अलिबाग रेवदंडा / नागाव

जर तुम्हाला समुद्रकिनारा आवडत असेल, तर अलिबाग हा बजेट फ्रेंडली पर्याय आहे.

मुंबईहून गेटवे ऑफ इंडिया किंवा 'भाऊचा धक्का' येथून बोटीने जा. तिथून मांडवा ते अलिबाग बसने प्रवास करा. अलिबाग मुख्य शहरापेक्षा नागाव किंवा रेवदंडा येथे स्वस्त होमस्टे मिळतात. पहिल्या दिवशी कुलाबा किल्ला आणि अलिबाग बीच. दुसऱ्या दिवशी रेवदंडा किल्ला आणि वॉटर स्पोर्ट्स.

माथेरान कर्जत 

हे भारतातील सर्वात लहान आणि 'वाहने विरहित' हिल स्टेशन आहे, त्यामुळे प्रदूषणाचा त्रास नाही. मुंबई किंवा पुण्याहून लोकलमधून कर्जतला या. तिथून टॅक्सी किंवा मिनी ट्रेनने वर जाऊ शकता. तिथे अनेक स्वस्त लॉज आणि होमस्टे उपलब्ध आहे. पहिल्या दिवशी पॅनोरमा पॉइंट, इको पॉइंट पाहा. दुसऱ्या दिवशी शार्लोट लेक आणि मार्केटमध्ये फेरफटका मारा.

लोणावळा खंडाळा सह्याद्रीची रांग

स्वस्त आणि मस्त ट्रिपसाठी हे सदाबहार ठिकाण आहे. एक्सप्रेस हायवेऐवजी जुन्या हायवेने एसटी बसने जा किंवा लोकलमधून प्रवास करा. ग्रुपने गेल्यास हॉटेलचा खर्च विभागला जातो. पहिल्या दिवशी भुशी डॅम आणि टायगर पॉइंट. दुसऱ्या दिवशी कार्ला-भाजे लेणी किंवा लोहगड ट्रेक.

भंडारदरा 

तुम्हाला कॅम्पिंग आणि ताऱ्यांखाली राहायची आवड असेल, तर भंडारदरा सर्वात स्वस्त पडू शकते.स्वतःचे तंबू (Tents) नेल्यास राहण्याचा खर्च शून्य होतो, अन्यथा तिथे ग्रुप कॅम्पिंगचे पॅकेज १,००० - १,२०० रुपयांत (जेवणासह) मिळते. पहिल्या दिवशी विल्सन डॅम आणि रंधा फॉल्स. दुसऱ्या दिवशी आर्थर लेक मध्ये बोटिंग.

तोरणमाळ नंदुरबार हिल स्टेशन 

नंदुरबार जिल्ह्यातील तोरणमाळ हे महाराष्ट्रातील एक छान हिल स्टेशन आहे 

शिर्डी धार्मिक ठिकाण 

धार्मिक ट्रिप हवी असेल तर हे ठिकाण उत्तमआहे.

ALSO READ: Best Beaches Mumbai भेट देण्यासाठी मुंबईजवळील सर्वोत्तम समुद्रकिनारे

बजेट ट्रिपसाठी टिप्स-

सार्वजनिक वाहतूक: स्वतःची कार नेण्यापेक्षा रेल्वे किंवा एसटी (लाल परी) निवडा, पेट्रोलचे पैसे वाचतील.

खाद्यपदार्थ: मोठ्या रेस्टॉरंट्सऐवजी स्थानिक टपऱ्या किंवा मेसमध्ये (उदा. झुणका-भाकर किंवा घरगुती जेवण) जेवा, चवही मिळेल आणि पैसेही वाचतील.

ग्रुप ट्रिप: एकटे जाण्यापेक्षा ४-५ मित्रांच्या ग्रुपने जा, रूम आणि प्रवासाचा खर्च शेअर केल्यामुळे ट्रिप खूप स्वस्त पडते.

ALSO READ: विकेंड ट्रिपसाठी Hidden Gems महाराष्ट्रात

तोरणमाळ नंदुरबार हिल स्टेशन 

नंदुरबार जिल्ह्यातील तोरणमाळ हे महाराष्ट्रातील एक छान हिल स्टेशन आहे 

शिर्डी धार्मिक ठिकाण 

धार्मिक ट्रिप हवी असेल तर हे ठिकाण उत्तमआहे.

जव्हार  

महाराष्ट्रातील 'वॉटरफॉल्सचा शहर'! ९१ मीटर उंच दाभोसा धबधबा, हिरवीगार डोंगररांगा आणि आदिवासी संस्कृती. शांतता, फोटो आणि निसर्ग भटकंतीसाठी स्वर्ग.

अंतर: मुंबईहून ~१६० किमी (३-४ तास).

बेस्ट टाईम: जून-ऑक्टोबर.

विशेष: धबधबा ट्रेक, बोट राईड, गाव फिरा. रिसॉर्ट्स उपलब्ध.

ताम्हिणी घाट 

मॉन्सूनमध्ये 'स्वप्नवत' ठिकाण! असंख्य छोटे-मोठे धबधबे, धुक्याने झाकलेला वळणदार घाट रस्ता आणि कोकण-सह्याद्रीचे मिश्रण. गर्दी टाळण्यासाठी आयडियल.

अंतर: पुण्याहून ~६०-७० किमी.

बेस्ट टाईम: जून-सप्टेंबर.

विशेष: कार ड्राईव्ह, वॉटरफॉल्स भेट, पिकनिक.

कोलाड 

कुंडलिका नदीवर व्हाईट वॉटर राफ्टिंगसाठी बेस्ट हिडन स्पॉट! अॅडव्हेंचर + शांत निसर्ग. राफ्टिंगनंतर रिलॅक्स रिसॉर्ट्स.

अंतर: मुंबईहून ~१२० किमी.

बेस्ट टाईम: जून-ऑक्टोबर (राफ्टिंग सीझन).

विशेष: ३-५ किमी राफ्टिंग, कॅम्पिंग, नदीकाठ फोटो.

भंडारदरा 

आर्थर लेक्स आणि रंधा फॉल्स (मॉन्सूनमध्ये भव्य!) साठी परफेक्ट. ट्रेकिंग, बोटिंग आणि शांत वातावरण.

अंतर: मुंबईहून ~१८० किमी.

बेस्ट टाईम: जून-ऑक्टोबर किंवा हिवाळा.

विशेष: लेक्स बोटिंग, फॉल्स भेट, हिल ट्रेक.

कलावंतीन दुर्ग 

मुंबईजवळील सर्वात थ्रिलिंग ट्रेक पॉइंट! शिखरावरून ३६०° व्ह्यू, खडकाळ पायऱ्या आणि हिरव्या डोंगर. हिडन ट्रेकिंग जेम.

अंतर: पनवेल/मुंबईहून ~८० किमी (१-२ तास).

बेस्ट टाईम: ऑक्टोबर-मार्च (ट्रेकिंग).

विशेष : ३-४ तास ट्रेक, टॉपवर पिकनिक.

वेळस आणि आंजर्ले रत्नागिरी 

अलिबागच्या गर्दीपेक्षा कोकणातील हे किनारे आजही शांत आहे.

विशेष : 'कासव महोत्सव' (Turtle Fest) साठी वेळस प्रसिद्ध आहे. आंजर्ले येथील 'कड्यावरचा गणपती' आणि तिथला पांढऱ्या वाळूचा किनारा मनाला शांतता देतो.

समुद्रकिनाऱ्यावर फेरफटका आणि अस्सल कोकणी घरगुती जेवणाचा आस्वाद.

सांधण दरी अहमदनगर

याला 'The Valley of Shadows' असेही म्हणतात. ही आशियातील दुसऱ्या क्रमांकाची मोठी दरी आहे.

विशेष : दोन उंच डोंगरांच्या मध्ये असलेली अरुंद दरी. इथे दिवसाही सूर्यप्रकाश जमिनीपर्यंत पोहोचत नाही. ट्रेकिंग, रॅपलिंग आणि कॅम्पिंग. (साहसी पर्यटकाकांसाठी सर्वोत्तम).

नांदगाव आणि कोर्लई रायगड 

मुरुड-जंजिराकडे जाताना ही छोटी गावे लागतात.

विशेष : कोर्लई किल्ला आणि तिथला लाईट हाऊस (Deepgruh). इथून समुद्राचे दिसणारे ३६० डिग्री व्ह्यू अतिशय सुंदर असतात. नांदगावचा समुद्रकिनारा खूपच स्वच्छ आणि शांत आहे. फोटोग्राफी आणि किल्ला दर्शन उत्तम .

ALSO READ: Best places to visit with kids परीक्षा संपल्यानंतर मुलांसोबत भेट देण्यासाठी महाराष्ट्रातील सर्वोत्तम ठिकाणे

ट्रिप प्लॅन करताना काही टिप्स

होमस्टे: अशा ठिकाणी मोठ्या हॉटेल्सपेक्षा 'होमस्टे' निवडा, जेणेकरून तुम्हाला स्थानिक संस्कृती आणि अन्नाचा अनुभव घेता येईल.

गाडीची स्थिती: ही ठिकाणे थोडी दुर्गम असल्याने तुमच्या गाडीची कंडिशन तपासून घ्या.

नेटवर्क: काही ठिकाणी मोबाईल नेटवर्कची समस्या असू शकते, त्यामुळे ऑफलाईन मॅप्स डाऊनलोड करून ठेवा.

कसे जायचे: स्वतःची कार किंवा MSRTC बस.

ALSO READ: Places to visit in Ratnagiri रत्नागिरीमध्ये भेट देण्यासाठी १० सर्वोत्तम ठिकाणे

महाराष्ट्राला संतांची मोठी परंपरा लाभली आहे. या संतांनी आपल्या विचारांनी आणि भक्तीने समाजाला दिशा दाखवली. महाराष्ट्रातील काही प्रमुख संत आणि त्यांची समाधीस्थळे आज आपण पाहणार आहोत जिथे तुम्ही नक्कीच भेट देऊ शकतात. 

महाराष्ट्रातील संत मंडळी आणि समाधीस्थळे

वारकरी संप्रदायाचे प्रमुख संत

संत ज्ञानेश्वर महाराज: यांनी वयाच्या सोळाव्या वर्षी भगवद्गीतेवर 'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थदीपिका) ही टीका लिहिली आणि वारकरी संप्रदायाचा पाया रचला.

आळंदी: संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी वयाच्या २१ व्या वर्षी येथे 'संजीवन समाधी' घेतली होती.

संत नामदेव महाराज: यांनी विठ्ठलभक्तीचा प्रसार पंजाबपर्यंत केला. त्यांचे काही अभंग शीख धर्मीयांच्या 'गुरु ग्रंथ साहिब' मध्येही समाविष्ट आहे.

ALSO READ: Saint Namdev Payari Pandharpur संत नामदेव महाराज मंदिर तीर्थक्षेत्र नरसी

संत एकनाथ महाराज: यांनी 'एकनाथी भागवत' आणि 'भावार्थ रामायण' लिहिले. त्यांनी सामाजिक समतेचा पुरस्कार केला आणि 'भारूड' या लोककलेतून प्रबोधन केले.

पैठण: संत एकनाथांनी गोदावरी नदीच्या पात्रात जलसमाधी घेतली होती.

ALSO READ: संत एकनाथांची समाधी श्री क्षेत्र पैठण

संत तुकाराम महाराज: यांच्या 'गाथा' आजही घरोघरी गायल्या जातात. "जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले" हा समतेचा विचार त्यांनी मांडला.

संत तुकाराम महाराजांनी 'सदेह वैकुंठगमन' केले होते, त्यामुळे देहू येथे त्यांचे समाधीस्थळ नसून वैकुंठगमन स्थान आहे.

ALSO READ: संत तुकाराम महाराज मंदिर श्री तीर्थक्षेत्र देहू

समर्थ रामदास स्वामी: यांनी 'दासबोध' आणि 'मनाचे श्लोक' लिहिले. त्यांनी शक्तीच्या उपासनेसाठी हनुमान मंदिरे उभारली आणि तरुणांना बलोपासनेचा संदेश दिला.

सज्जनगड: समर्थ रामदास स्वामींचे हे समाधीस्थान गडावर असून तेथे दासबोधाचे वाचन आजही अखंड चालते.

ALSO READ: ऐतिहासिक वारसा आणि आध्यात्मिक ऊर्जा: सज्जनगडाची वारी

संत कवयित्री आणि इतर संत

महाराष्ट्रात महिला संतांनीही मोठे योगदान दिले आहे:

संत मुक्ताबाई (ज्ञानेश्वरांची बहीण)

संत जनाबाई (नामदेवांची शिष्या)

संत सोयराबाई आणि संत निर्मळाबाई (चोखामेळा कुटुंबातील)

संत कान्होपात्रा

संत बहिणाबाई

तसेच संत चोखामेळा, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत नरहरी सोनार, संत सेना न्हावी या संतांनी आपल्या व्यवसायातूनच ईश्वराची भक्ती कशी करावी, याचा आदर्श घालून दिला.

आधुनिक काळातील समाजसुधारक संत

संत गाडगे बाबा: त्यांनी स्वच्छतेचा मंत्र दिला आणि कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन केले.

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज: यांनी 'ग्रामगीता' लिहून ग्रामविकासाचा मार्ग दाखवला.

ALSO READ: संत निवृत्तीनाथ महाराज समाधी मंदिर, त्र्यंबकेश्वर

इतर संत मंडळी समाधीस्थळे 

संत नामदेव महाराज पंढरपूर (विठ्ठल मंदिर पायरी)सोलापूर

संत निवृत्तीनाथ त्र्यंबकेश्वर नाशिक

संत सोपानदेव सासवड पुणे

संत चोखामेळा पंढरपूर सोलापूर

संत गोरा कुंभार तेर धाराशिव 

ALSO READ: संत मुक्ताबाईं समाधी मंदिर मुक्ताईनगर

ALSO READ: Best places to visit with kids परीक्षा संपल्यानंतर मुलांसोबत भेट देण्यासाठी महाराष्ट्रातील सर्वोत्तम ठिकाणे

रत्नागिरीची वैशिष्ट्ये

• शांत आणि स्वच्छ समुद्रकिनारे
• ऐतिहासिक किल्ले
• आध्यात्मिक स्थळे
• कोकणातील साधेपणा आणि स्वादिष्ट अन्न
• अल्फोन्सो आंब्यांची भूमी
• रत्नागिरीला भेट देण्याचा सर्वोत्तम काळ

रत्नागिरीमध्ये भेट देण्यासाठी १० सर्वोत्तम ठिकाणे

ALSO READ: उन्हाळा सुरू होण्यापूर्वी महाराष्ट्रातील या सुंदर ठिकाणांना भेट द्या

ALSO READ: Famous Three and a Half Shakti Peethas of Maharashtra देवीचे प्रसिद्ध साडेतीन शक्तिपीठे महाराष्ट्र

महाराष्ट्रात प्रत्येक कोपऱ्यात इतिहासाची साक्ष देणारी भव्य मंदिरे 

महाराष्ट्रातील काही प्रमुख मंदिरे 

१. पाच जोतिर्लिंगे  

भारतातील १२ जोतिर्लिंगांपैकी ५ महाराष्ट्रात आहे

त्र्यंबकेश्वर (नाशिक): गोदावरी नदीच्या उगमस्थानी वसलेले हे मंदिर पेशवेकालीन स्थापत्यशैलीचा नमुना आहे. येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्हींचे प्रतीक असलेले लिंग आहे.

भीमाशंकर (पुणे): सह्याद्रीच्या दाट जंगलात वसलेले हे मंदिर भीमा नदीचे उगमस्थान आहे. हे मंदिर 'नागर' शैलीत बांधलेले आहे.

घृष्णेश्वर (छत्रपती संभाजीनगर): वेरूळ लेण्यांजवळ असलेले हे जोतिर्लिंग शेवटचे (१२ वे) मानले जाते. अहिल्याबाई होळकरांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता.

परळी वैजनाथ (बीड): हे मंदिर डोंगररांगांमध्ये वसलेले असून ते वैद्यनाथ म्हणूनही ओळखले जाते.

औंढा नागनाथ (हिंगोली): हे मंदिर हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचे असून याच्या भिंतींवरील कोरीव काम अत्यंत प्रेक्षणीय आहे.

२. साडेतीन शक्तिपीठे 

देवीची ही साडेतीन शक्तीपीठे महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा भाग आहे.

महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर): याला 'करवीर निवासिनी अंबाबाई' असेही म्हणतात. हे मंदिर किरणोत्सवासाठी प्रसिद्ध आहे.

तुळजाभवानी मंदिर (तुळजापूर): छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता. हे मंदिर सोलापूरजवळ आहे.

रेणुका माता मंदिर (माहूर): नांदेड जिल्ह्यात असलेल्या या मंदिरात परशुरामाची माता रेणुका देवीचे वास्तव्य मानले जाते.

सप्तशृंगी माता (वणी, नाशिक): हे अर्धे शक्तिपीठ मानले जाते. देवीची मूर्ती एका मोठ्या डोंगराच्या कड्यावर कोरलेली आहे.

३. पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर 

हे महाराष्ट्राचे सर्वात मोठे श्रध्दास्थान आहे. चंद्रभागा नदीच्या काठी वसलेल्या या मंदिरात 'विठ्ठल-रुक्मिणी' विराजमान आहेत. आषाढी आणि कार्तिकी वारीसाठी लाखो वारकरी येथे पायी चालत येतात.

४. अष्टविनायक

गणेशाची ही ८ स्वयंभू मंदिरे अत्यंत पवित्र मानली जातात

मयूरेश्वर (मोरगाव)

सिद्धिविनायक (सिद्धटेक)

बल्लाळेश्वर (पाली)

वरदविनायक (महड)

चिंतामणी (थेऊर)

गिरिजात्मज (लेण्याद्री)

विघ्नहर (ओझर)

महागणपती (रांजणगाव)

५. इतर महत्त्वाची धार्मिक स्थळे

साईबाबा मंदिर (शिर्डी): अहमदनगर जिल्ह्यातील हे स्थान जगभरातील भाविकांचे आकर्षण केंद्र आहे.

खंडोबा मंदिर (जेजुरी): पुण्याजवळील हे मंदिर 'भंडारा' (हळद) उधळण्यासाठी प्रसिद्ध आहे.

श्री गजानन महाराज मंदिर (शेगाव): बुलढाणा जिल्ह्यातील शेगावमध्ये मध्ये असलेले हे मंदिर शिस्त आणि शांतात यासाठी आकर्षण केंद्र आहे. 

स्वामी समर्थ अक्कलकोट-  महाराष्ट्रातील अक्कलकोट येथे दत्त संप्रदायातील थोर संत स्वामी समर्थ होऊन गेले. स्वामी समर्थ आंध्रप्रदेशातील श्री शैलम क्षेत्राजवळी कर्दळीवनातून प्रकट झाले तेथून ते आसे तुहिमाचलास गेले.
शनि शिंगणापूर (अहमदनगर): येथील शनिदेवाची मूर्ती उघड्यावर असून या गावात घरांना दरवाजे नसतात, अशी लोकश्रद्धा आहे.

सिद्धिविनायक मंदिर (मुंबई): मुंबईतील प्रभादेवी येथे असलेले हे मंदिर गणपतीच्या सर्वात श्रीमंत आणि प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक आहे.

महाराष्ट्रातील प्रमुख दत्त मंदिरे  

महाराष्ट्रामध्ये दत्त संप्रदायाला मोठी परंपरा असून राज्यात भगवान दत्तात्रेयांची अनेक जागृत आणि प्राचीन देवस्थाने आहेत. या ठिकाणांना 'दत्त क्षेत्र' म्हटले जाते.

श्री क्षेत्र औदुंबर (सांगली)

महत्त्व: श्री नृसिंह सरस्वती महाराज (दत्तात्रेयांचा दुसरा अवतार) यांनी येथे चातुर्मास निवास केला होता.

श्री क्षेत्र नरसोबाची वाडी (कोल्हापूर)

महत्त्व: याला 'दत्ताची राजधानी' मानले जाते. श्री नृसिंह सरस्वती येथे १२ वर्षे वास्तव्यास होते.

श्री क्षेत्र माहूर (नांदेड)

महत्त्व: हे भगवान दत्तात्रेयांचे जन्मस्थान मानले जाते. हे ठिकाण साडेतीन शक्तीपीठांपैकी एक (रेणुका माता) देखील आहे.

श्री क्षेत्र कारंजा (वाशिम)

महत्त्व: हे श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी महाराजांचे जन्मस्थान आहे. याला 'लाड-कारंजे' असेही म्हणतात.

श्री क्षेत्र गाणगापूर (कर्नाटक - महाराष्ट्र सीमा)

टीप: हे जरी कर्नाटक राज्यात असले तरी महाराष्ट्रातील भाविकांचे हे मुख्य श्रद्धास्थान आहे.

दगडशेठ दत्त मंदिर (पुणे): पुणे शहरातील अतिशय प्रसिद्ध आणि प्राचीन मंदिर.

एकमुखी दत्त मंदिर (कोल्हापूर/नारेश्वर): दत्तात्रेयांचे एक मुख असलेले रूप येथे पाहायला मिळते.

नारायणपूर (पुणे): सासवड जवळ असलेले हे मंदिर 'प्रति-गाणगापूर' म्हणून ओळखले जाते.

संत मंडळी समाधीस्थळे 

महाराष्ट्राला संतांची मोठी परंपरा लाभली आहे. या संतांनी आपल्या विचारांनी आणि भक्तीने समाजाला दिशा दाखवली.  

प्रमुख संतांची समाधीस्थळे

संत ज्ञानेश्वर महाराज आळंदी पुणे

संत तुकाराम महाराज देहू (वैकुंठगमन स्थान)पुणे

संत एकनाथ महाराज पैठण छत्रपती संभाजीनगर

संत नामदेव महाराज पंढरपूर (विठ्ठल मंदिर पायरी)सोलापूर

समर्थ रामदास स्वामी सज्जनगड सातारा

संत निवृत्तीनाथ त्र्यंबकेश्वर नाशिक

संत सोपानदेव सासवड पुणे

संत मुक्ताबाई मुक्ताईनगर जळगाव

संत चोखामेळा पंढरपूर सोलापूर

संत गोरा कुंभार तेर धाराशिव 

संत गाडगे महाराज अमरावती

संत तुकडोजी महाराज मोझरीअमरावती

ALSO READ: अष्टविनायक यात्रा करायची आहे? पाहा सर्वात सोपा मार्ग आणि प्रवासाचे योग्य नियोजन

महाराष्ट्रातील मंदिरांची वैशिष्ट्ये

बहुतांश प्राचीन मंदिरे 'हेमाडपंती' शैलीत बांधलेली आहे, ज्यात दगडाला दगड जोडून (सिमेंटशिवाय) बांधकाम केले गेले आहे.

उत्सव: पालखी सोहळा आणि जत्रा हे या मंदिरांचे अविभाज्य भाग आहे.

ALSO READ: शेगाव गजानन महाराज मंदिर परिसरातील दर्शनीय स्थळे

पाचगणी सातारा

भंडारदरा अहमदनगर

आंबोली सिंधुदुर्ग

चिखलदरा अमरावती

तारकर्ली आणि मालवण सिंधुदुर्ग

'मिनी काश्मीर' तापोळा

ऐतिहासिक वारसा अजिंठा आणि वेरूळ लेणी छत्रपती संभाजीनगर

ALSO READ: गर्दीपासून दूर कुठेतरी जायचंय? कोकणातील 'ही' समुद्रकिनारे अजूनही पर्यटकांच्या नजरेपासून दूर आहे

ALSO READ: मुंबई-पुण्याजवळच्या 'या' ५ जागा, जिथे तुम्ही एका दिवसात पिकनिक करून परत येऊ शकता

श्री प्रगटस्थळ - माघ वद्य सप्तमी, शके १८०० अर्थात २३ फेब्रुवारी १८७८ या दिवशी शेगांववासियांना श्री गजानन महाराजांचे प्रथम दर्शन घडले. गजानन महाराज प्रगट झालेले स्थळ ते या भव्य वटवृक्षाखाली. ज्या स्थळी श्रींचे प्रथम दर्शन झाले ती मोटे हवेलीची जागा श्री मोटे यांनी संस्थेत विलीन केली. या ठिकाणी उभारलेली वास्तु प्रगटस्थळ म्हणून ओळखली जाते. श्रींच्या या प्रगटस्थळी श्री गजानन महाराज संस्थानद्वारा प्रगटस्थळ वास्तू उभारण्यात आली आहे. येथील मेघडंबरीमध्ये श्रींच्या पादुका स्थापित आहेत. येथे श्रींच्या प्रगट होण्याच्या प्रसंगाचे शिल्पही साकारण्यात आले आहे. याच जागी संस्थानव्दारा उभारण्यात आलेले बहुउद्देशीय सभागृह लोकोपयोगी तसेच मंगलकार्यासाठी वापरण्यात येते.

श्री बंकट सदन - संत श्री गजानन महाराजांचे परमभक्त बंकटलाल यांना श्रींचे प्रथम दर्शन घडले होते. श्रींचे वास्तवय् लाभलेले हे बंकट सदनाचा पूण्यठेवा संस्थानद्वारा नूतीनकरण करुन जतन करण्यात आला आहे. या ठिकाणी श्रींनी असंख्य अवतार लीला केल्यात. श्रींचे वास्तव्य लाभलेले हे ‘बंकट सदन‘ पुढे बंकटलालजींच्या वंशजांनी संस्थानचे हाती सुपुर्द केले. येथे श्रींची गादी व पादुका तसेच बंकटलाल यांचा आसनस्थ पुतळा व त्यांचे व्यवसायातील वस्तुंचा साहित्याची प्रतीकृती पहावयास मिळते. या ठिकाणचे पावित्र्य जोपासले जावे या उद्देशाने संस्थानने या जागेवर एक तीन मजली स्मृतीभवन बांधले असून त्यास बंकट सदन असे नाव देण्यात आले आहे. या ठिकाणी श्रींच्या पादुका व फोटो पलंगावर विराजित आहेत. प्रतिदिन सकाळ-सायंकाळ पूजा आरती केली जाते. या ठिकाणी श्रींनी चिलीम विस्तवाशिवाय प्रज्वलीत केली होती. मरणोन्मुख जानराव देशमुख यांना श्रींचे चरणतीर्थ पाजून आजारातून बरे केले. तसेच येथेच काशिक्षेत्रातून आलेल्या गोसाव्याने आणलेल्या प्रसादपुडीचा स्विकार करुन त्याची इच्छा पूर्ण केली. हे लीला प्रसंग या पुण्य भूमीत घडून आले.

ALSO READ: श्री गजानन महाराज बावन्नी

श्री हरिहर मंदिर - महाराजांनी मोटे यांच्या महादेवाच्या मंदिरात वास्तव्य केले होते. श्रींचा जुना मठ म्हणून ओळखले जाणारे हे ठिकाण श्री मोटेंनी संस्थेत विलीन केले. संस्थानने जुन्या शिवालयाचा जिर्णोध्दार करून त्या ठिकाणी उत्कृष्ठ कलाकुसरीचे संगमरवरी मंदिर बांधले असून येथे श्री विष्णुमूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. हे ठिकाण हरिहर मंदिर म्हणुन नावारूपास आले असून श्री शिवजी व श्री विष्णुंचे एकत्र असलेले हे भारतातील एकमेव मंदिर असावे असे ज्ञात माहितीनुसार अंदाज आहे. या मंदिरात श्री गजानन महाराजांचे बराच काळ वास्तव्य होते. येथे श्रींनी सुकलालची द्वाड गाय तसेच गोविंदबुवांच्या उनाड घोड्याला शांत केले. याच शिवमंदिराच्या सभामंडपात झालेल्या एका कीर्तन प्रसंगी गोविंदबुवा टाकळीकर यांना श्री गजानन महाराजांनी हंसगीतेचा उत्तरार्ध सांगितला, तो ऐकून गोविंदबुवांनी महाराजांची महती शेगांवकरांना ऐकवली.

ALSO READ: श्री गजानन विजय ग्रंथाचा कोणता अध्याय कधी वाचावा जाणून घ्या

श्री मारुती मंदिर (सितलामाता मंदिर) - हे मंदिरी अत्यंत पुरातन असून येथे बराच काळ श्रींचे वास्तव्य होते. श्री सितलामाता मंदिर ट्रस्ट हे सुध्दा संस्थानमध्ये विलीन झाले असून श्रींच्या वास्तव्याने पुनीत झालेल्या या मंदिराचा संस्थानने जिर्णोध्दार करून या वास्तूमध्ये श्रींची गादी व पादुकांची स्थापना करण्यात आली आहे. याच मंदिरात पाटील बंधू यांना श्रींच्या योगसामर्थ्याचा अनुभव आल्यावर ते श्रींना शरणागत आले.

ALSO READ: मुंबई-पुण्याजवळच्या 'या' ५ जागा, जिथे तुम्ही एका दिवसात पिकनिक करून परत येऊ शकता

ALSO READ: Women's Day ला मुंबईतील या तीन ठिकाणी नक्की भेट द्या

मुंबईच्या जवळील भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम समुद्रकिनाऱ्यांबद्दल जाणूनघेणार आहोत. जिथे तुम्ही नक्कीच भेट देऊ शकतात.  

ALSO READ: पावसाळ्यात भेट देण्यासाठी महाराष्ट्रातील 5 सर्वात लोकप्रिय पर्यटन स्थळे

मनोरी बीच  

मनोरी हे उत्तर मुंबईतील धारावी पट्ट्यावर वसलेले एक लहान गाव आहे, जे मनोरी बीच आणि मनोरी खाडीसाठी प्रसिद्ध आहे. नैसर्गिक लँडस्केप, आल्हाददायक वातावरण आणि जलक्रीडा उपक्रमांसाठी प्रसिद्ध असलेला मनोरी बीच स्वच्छ आहे, ज्यामुळे तो पर्यटकांमध्ये लोकप्रिय आहे.

वसई बीच  

वसई बीच मुंबईजवळील सर्वात लोकप्रिय समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक आहे. वसई बीचवर चमकदार पांढरी वाळू, सुंदर दृश्ये आणि स्वागतार्ह वातावरण आहे, जे मुंबईकरांना आकर्षित करते. तुम्ही सर्वोत्तम समुद्रकिनाऱ्याच्या शोधात असाल तर तुम्ही या समुद्रकिनाऱ्याला नक्कीच भेट द्यावी.

अलिबाग बीच  

अलिबाग बीच सर्वोत्तम समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक, अलिबाग बीच हे असे ठिकाण आहे जिथे तुम्ही तुमचे मित्र, कुटुंब किंवा जोडप्यांसोबत वेळ घालवू शकता, तसेच कायाकिंग, जेट स्कीइंग आणि स्कूबा डायव्हिंग सारख्या विविध जलक्रीडा उपक्रमांचा आनंद घेऊ शकता. अलिबाग बीच हा भारतातील सर्वात प्रसिद्ध समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक मानला जातो, जो त्याची लोकप्रियता स्पष्ट करतो. म्हणूनच अलिबाग हा मुंबईजवळील सर्वोत्तम समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक मानला जातो.

किहिम बीच  

किहिम बीच हा त्याच्या दाट नारळाच्या बागांसाठी आणि स्वच्छ हवेसाठी ओळखला जातो. किहिम बीच असंख्य झाडांनी वेढलेला आहे, ज्याचा वापर विविध स्थलांतरित आणि निवासी पक्ष्यांना पाहण्यासाठी केला जाऊ शकतो, ज्यामुळे तो पक्षीनिरीक्षकांसाठी स्वर्ग बनतो. यामुळे तो सर्व वयोगटातील पर्यटकांसाठी एक परिपूर्ण समुद्रकिनारा बनतो.

कळंब बीच  

मुंबईभोवती सर्वात सुंदर समुद्रकिनारे शोधणाऱ्या पर्यटकांसाठी कळंब बीच हा एक परिपूर्ण पर्याय आहे.  कळंब बीच पर्यटकांसाठी एक आश्रयस्थान आहे. मुंबईच्या गर्दीपासून दूर, कळंब बीच त्याच्या डोलणाऱ्या ताडाच्या झाडांसाठी, शांत वातावरणासाठी आणि चित्तथरारक सूर्यास्ताच्या दृश्यांसाठी एक लोकप्रिय ठिकाण आहे. हा समुद्रकिनारा जलक्रीडा, पॅराग्लायडिंग, उंटांवर स्वारी आणि घोडेस्वारी यासारख्या विविध रोमांचक क्रियाकलाप देखील प्रदान करतो.

वरसोली बीच 

महाराष्ट्राचे मिनी गोवा म्हणून प्रसिद्ध, अलिबागमधील वरसोली बीच, एक सुंदर समुद्रकिनारा आहे. अलिबागमधील सर्वात स्वच्छ समुद्रकिनारा म्हणून ओळखले जाणारे, वरसोली बीच पांढऱ्या वाळूच्या समुद्रकिनाऱ्यांनी आणि नैसर्गिक सौंदर्याने सजलेले आहे, ज्यामुळे ते निसर्गप्रेमी, जोडप्यांसाठी आणि कुटुंबांसाठी स्वर्ग बनते.

नायगाव बीच 

जर तुम्ही मुंबईजवळील असा समुद्रकिनारा शोधत असाल जिथे तुम्ही पर्यटन करताना जलक्रीडा अनुभवू शकता, तर जलक्रीडा अनुभवण्यासाठी नायगाव बीच हा सर्वोत्तम पर्याय आहे. नायगाव बीच स्नोर्कलिंग आणि स्कूबा डायव्हिंग सारख्या विविध रोमांचक क्रियाकलापांची विस्तृत श्रेणी देतो. येथे, तुम्ही रंगीबेरंगी मासे पाहण्यासाठी निळ्या पाण्यात स्कूबा डायव्ह करू शकता, जे तुमच्या आयुष्यातील सर्वात संस्मरणीय क्षणांपैकी एक असू शकते. नायगाव बीचच्या सहलीमध्ये विविध जलक्रीडा, सोनेरी वाळूवर फेरफटका आणि संध्याकाळच्या सूर्याच्या नारंगी रंगछटासह नेत्रदीपक सूर्यास्ताचा आनंद घेता येतो.

मांडवा बीच 

शांत वातावरण आणि सुंदर दृश्यांनी भरलेला, मांडवा बीच हे मुंबईतील एक लोकप्रिय वीकेंड डेस्टिनेशन आहे, जिथे अलिबागला भेट देणारे स्थानिक आणि पर्यटक एकांत परिसरात आणि चित्तथरारक दृश्यांमध्ये वेळ घालवण्याचा आनंद घेतात. मांडवा बीच त्याच्या सौंदर्य आणि नयनरम्य हवामानासाठी तसेच त्याच्या उत्कृष्ट अन्न आणि जलक्रीडा उपक्रमांसाठी प्रसिद्ध आहे, ज्याचा आनंद तुम्ही मांडवा बीच ट्रिपमध्ये घेऊ शकता. बॉलीवूड चित्रपट अग्निपथच्या चित्रीकरणापासून मांडवा बीचला पर्यटकांमध्ये प्रचंड लोकप्रियता मिळाली आहे.

मुरुड बीच 

मुरुड बीच त्याच्या सुंदर परिसरासाठी आणि जलक्रीडा उपक्रमांसाठी ओळखला जातो. जर तुम्ही भाग्यवान असाल तर तुम्हाला डॉल्फिन पाहण्याची संधी देखील मिळू शकते. शहरातील सर्वात लोकप्रिय पर्यटन स्थळांपैकी एक म्हणून, हा समुद्रकिनारा नेहमीच लोकांची गर्दी असलेला असतो. तुम्ही जेव्हाही भेट देता तेव्हा तुम्ही पॅरासेलिंग आणि केळी बोट राईड्स सारख्या जलक्रीडा उपक्रमांचा आनंद घेऊ शकता, तसेच पर्यटनस्थळे पाहू शकता आणि येथे असलेल्या रेस्टॉरंट्समध्ये स्थानिक पाककृतींचा आस्वाद घेऊ शकता. जर तुम्ही पूर्ण दिवसाच्या सहलीसाठी भेट देत असाल, तर मंत्रमुग्ध करणारे सूर्यास्त दृश्ये चुकवू नका.

अक्षी बीच  

मुंबईजवळ शांत, गर्दी नसलेला समुद्रकिनारा शोधत असाल, तर अक्षी बीच हे एक परिपूर्ण ठिकाण आहे. 

हा समुद्रकिनारा त्याच्या सौंदर्य आणि स्वच्छतेसाठी ओळखला जातो आणि मुंबई तर सोडाच, भारतातील सर्वात स्वच्छ समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक मानला जातो. या समुद्रकिनाऱ्यावर विविध प्रकारचे पक्षी देखील दिसतात, ज्यामुळे ते आणखी आकर्षक बनते. दरवर्षी ३०० हून अधिक प्रजातींचे पक्षी, ज्यात अनेक दुर्मिळ प्रजातींचा समावेश आहे, या समुद्रकिनाऱ्याला भेट देतात. समुद्रकिनाऱ्यावर अनेक कॉटेज आणि हॉटेल्स देखील आहेत जिथे तुम्ही आराम करू शकता किंवा रात्रभर राहू शकता.

ALSO READ: गर्दीपासून दूर कुठेतरी जायचंय? कोकणातील 'ही' समुद्रकिनारे अजूनही पर्यटकांच्या नजरेपासून दूर आहे

ALSO READ: संत तुकाराम यांचे सुविचार

ALSO READ: ज्ञानेश्वरी संपूर्ण अध्याय (१ ते १८)

ALSO READ: श्री संत तुकाराम महाराज यांची संपूर्ण माहिती

ALSO READ: Sant tukaram : संत तुकाराम यांच्याबद्दल 5 खास गोष्टी

AI Image

बीड जिल्ह्यातील धारूर (किल्ले धारूर) येथील होळीची परंपरा महाराष्ट्रात अतिशय वेगळी आणि ऐतिहासिक मानली जाते. या होळीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ही होळी सलग ५ दिवस पेटत असते.

या परंपरेबद्दलची महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

ऐतिहासिक संदर्भ आणि शहिदांच्या स्मृती

ही होळी केवळ सण म्हणून साजरी होत नाही, तर ती एका बलिदानाच्या स्मृतीला उजाळा देते. असं मानलं जातं की, ऐतिहासिक काळात किल्ल्याच्या रक्षणासाठी किंवा एका विशिष्ट संघर्षात अनेक योद्ध्यांनी बलिदान दिले होते. त्यांच्या स्मृती प्रित्यर्थ ही 'शहिदांची होळी' पेटवली जाते.
 

या ५ दिवसांत धारूरचे ग्रामस्थ मोठ्या संख्येने एकत्र येतात. होळीभोवती विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. या काळात शहिदांच्या शौर्याच्या कथा सांगितल्या जातात किंवा त्यांचे स्मरण केले जाते.

 किल्ल्याची पार्श्वभूमी

किल्ले धारूर हा डोंगराळ भागात असल्याने या धगधगत्या होळीचे दृश्य दुरूनही अतिशय भव्य आणि तेजस्वी दिसते. ही परंपरा जपण्यासाठी आजही स्थानिक तरुण आणि ज्येष्ठ नागरिक तितक्याच उत्साहाने पुढाकार घेतात.

किल्लेधारूर (जिल्हा बीड, महाराष्ट्र) येथील होळी ही खरोखरच अनोखी आणि भावनिक परंपरा आहे! ही होळी फक्त एका दिवसाची नसून सलग ५ दिवस पेटत राहते आणि ती शहिदांच्या स्मृतीला उजाळा देणारी आहे.

या परंपरेची खासियत:

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: किल्लेधारूर हे ऐतिहासिक शहर आणि भुईकोट किल्ल्याचे ठिकाण आहे. येथील राजपूत समाज आणि स्थानिक परंपरेनुसार, देशासाठी बलिदान देणाऱ्या शहिदांच्या (विशेषतः राजपूत योद्ध्यांच्या) स्मृतीला सन्मान देण्यासाठी ही होळी पेटवली जाते.

५ दिवसांची होळी: सामान्य होळीप्रमाणे फक्त होलिका दहन आणि धुलिवंदन नव्हे, तर होळी पौर्णिमेच्या दिवशी सायंकाळी विधिवत पूजा करून अग्नी दिल्यानंतर ही होळी धुलिवंदनापासून रंगपंचमीपर्यंत (अंदाजे ५ दिवस) सतत जळत राहते. यामुळे ती "पेटणारी होळी" म्हणून ओळखली जाते.

शहिद स्मृती: ही परंपरा शहिदांच्या त्यागाला अभिवादन करण्यासाठी आहे. होळीच्या ज्वाळा म्हणजे त्यांच्या अमर बलिदानाचे प्रतीक मानले जाते. गावकरी, बाहेरगावाहून आलेले लोक यात सहभागी होतात आणि ही परंपरा आजही जोपासली जाते.

हे बीड जिल्ह्यातील एक विशिष्ट सांस्कृतिक वैशिष्ट्य आहे, जे इतर ठिकाणी दिसत नाही. शहिदांच्या स्मृतीला अशा प्रकारे जिवंत ठेवणारी ही परंपरा खूपच प्रेरणादायी आहे!

Edited By - Priya Dixit

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

नाशिक (पेशवेकालीन 'रहाड' परंपरा)

नाशिकची रंगपंचमी ही संपूर्ण महाराष्ट्रात तिच्या ऐतिहासिक 'रहाड' परंपरेसाठी प्रसिद्ध आहे.

नाशिकच्या जुन्या भागात (उदा. शनिवार वाडा, तांबट गल्ली) जमिनीच्या आत मोठे हौद असतात, ज्यांना 'रहाड' म्हणतात. पेशवे काळापासून चालत आलेल्या या परंपरेत नैसर्गिक रंगांचे पाणी भरले जाते. ढोल-ताशांच्या गजरात आणि 'रामायण' काळातील संदर्भांसह होणारी ही रंगपंचमी पाहण्यासाठी हजारो लोक गर्दी करतात. येथील उत्साह आणि ऐतिहासिक वारसा अद्वितीय आहे.

पुणे (सांस्कृतिक आणि आधुनिक मेळ)

पुणे हे सांस्कृतिक राजधानी असल्याने इथे रंगपंचमीची दोन रूपे पाहायला मिळतात.

शनिवारवाडा परिसर आणि मानाच्या गणपती मंडळांच्या समोर ढोल-ताशांच्या पथकांसह होणारी रंगांची उधळण प्रेक्षणीय असते. जर तुम्हाला म्युझिक, डीजे आणि 'रेन डान्स'ची आवड असेल, तर पुण्यातील बालेवाडी, कोरेगाव पार्क किंवा विविध रिसॉर्ट्समध्ये मोठे इव्हेंट्स आयोजित केले जातात. तरुण पिढीसाठी पुणे हे रंगपंचमीचे हॉटस्पॉट आहे.

कोल्हापूर (राजेशाही थाट आणि उत्साह)

कोल्हापुरात रंगपंचमीला 'रंगोत्सव' म्हणून साजरे केले जाते. कोल्हापूरच्या अंबाबाई मंदिराच्या परिसरात आणि ऐतिहासिक महाद्वाराजवळ रंगांची मोठी उधळण होते. कोल्हापुरी ढोल आणि पारंपरिक गाण्यांच्या तालावर संपूर्ण शहर रंगात न्हाऊन निघते. कोल्हापूरचा उत्साह खूपच 'रांगडा' असतो. येथील मिरवणुका आणि लोकांचा पाहुणचार अनुभवण्यासारखा असतो.

महत्त्वाच्या टिप्स

२०२६ मध्ये काही पंचांगानुसार ८ मार्चला तर काहींनुसार ९ मार्चला रंगपंचमी साजरी होईल. स्थानिक प्रशासनाचे नियम तपासूनच प्रवासाचे नियोजन करा.

नैसर्गिक रंग: शक्यतो नैसर्गिक आणि हर्बल गुलालाचा वापर करा.

वेळ: सार्वजनिक ठिकाणी सकाळी १० ते दुपारी २ या काळात सर्वाधिक उत्साह असतो.

यंदा ३ मार्च २०२६ रोजी धूलिवंदन असून त्यादिवशी चंद्रग्रहण असल्याने अनेक ठिकाणी धार्मिक विधींमध्ये काही बदल असू शकतात.

ALSO READ: Rangpanchami Ger जगप्रसिद्ध इंदूरची रंगपंचमी, काय आहे खास जाणून घ्या

नंदुरबार जिल्ह्याची, विशेषतः सातपुडा पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या काठी गावची होळी ही केवळ सण नसून एक अद्वितीय सांस्कृतिक सोहळा आहे. या होळीला 'राजवाडी होळी' असेही म्हणतात कारण तिला राजघराण्याचा इतिहास जोडलेला आहे.

होळीची काही खास वैशिष्ट्ये

ऐतिहासिक वारसा

काठी येथील होळीची परंपरा सुमारे ७०० ते ८०० वर्षांहून अधिक जुनी आहे. असे मानले जाते की, येथील राजघराण्याने ही होळी सुरू केली होती. आजही राजघराण्याचे वंशज या होळीचे पहिले पूजन करतात, त्यानंतरच होळी पेटवली जाते.

होळीचा उंच खांब 

काठीची उंची: या होळीसाठी जंगलातून एक अतिशय उंच (सुमारे ४० ते ५० फूट) आणि सरळ बांबू किंवा लाकूड आणले जाते.हा खांब जमिनीला न टेकवता मानवी साखळी करून गावात आणला जातो. त्यावर दागिने, नवीन कापड आणि मोराची पिसे लावून तो सजवला जातो.

पावरी नृत्य आणि पारंपारिक वेशभूषा

आदिवासी बांधवांचे 'पावरी' हे वाद्य या उत्सवाचा आत्मा आहे. पावरीच्या तालावर हजारो आदिवासी स्त्री-पुरुष रात्रभर वर्तुळाकार नृत्य करतात.

वेशभूषा: पुरुष डोक्यावर मोरपिसांचा टोप, अंगात पांढरी बंडी आणि धोतर नेसतात, तर स्त्रिया पारंपारिक चांदीचे दागिने आणि गडद रंगाची लुगडी नेसून सहभागी होतात.

होळीचा 'डांड' आणि नवस

होळी पेटल्यानंतर ती ज्या बाजूला पडते, त्यावरून येणारे वर्ष कसे असेल (पाऊस, पीक-पाणी) याचा अंदाज वर्तवला जातो. अनेक लोक आपल्या मनोकामना पूर्ण व्हाव्यात म्हणून येथे नवस बोलतात आणि तो पूर्ण झाल्यावर होळीला नारळ अर्पण करतात. 

पर्यटनासाठी महत्त्व

नंदुरबारची ही होळी पाहण्यासाठी केवळ महाराष्ट्रच नव्हे, तर गुजरात आणि मध्य प्रदेशातूनही हजारो लोक येतात. आदिवासी संस्कृतीचे इतके शुद्ध आणि भव्य रूप क्वचितच इतर कुठे पाहायला मिळते. तसेच येथे मोठ्या प्रमाणात गर्दी असते, परंतु आदिवासी संस्कृतीत शिस्तीला खूप महत्त्व असल्याने शांततेत उत्सव पार पडतो.

'राजवाडी होळी' नंदुरबार जावे कसे?  

होळीच्या मुख्य दिवशी (पौर्णिमा) येथे सर्वात मोठा उत्सव असतो. नंदुरबार शहरापासून काठी हे गाव सुमारे ८०-९० किमी अंतरावर आहे. खाजगी वाहनाने जाणे सोयीचे ठरते.

ALSO READ: Holi Special Tourism Maharashtra होळी साजरी करण्यासाठी महाराष्ट्रातील उत्तम ठिकाणे

कोकणची होळी (शिमगा) - रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग

कोकणात होळीला 'शिमगा' म्हणतात आणि हा तिथला सर्वात मोठा सण आहे.

पालखी सोहळा: ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी जाते. पालखी नाचवणे हे येथील मुख्य आकर्षण असते.

नमन आणि खेळे: कोकणी लोककला, दशावतार आणि पारंपरिक लोकनृत्ये पाहण्याची ही उत्तम संधी असते.

कुठे जाल: गुहागर, दापोली, आणि रत्नागिरीतील ग्रामीण भाग.

नंदुरबारची 'राजवाडी होळी' (सातपुडा परिसर)

उत्तर महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्याची, विशेषतः काठी गावची होळी ऐतिहासिक आणि आदिवासी संस्कृतीचे दर्शन घडवणारी असते.

वैशिष्ट्य: ही होळी सुमारे ७००-८०० वर्षांपासून साजरी केली जाते. यात होळीचा खांब अतिशय उंच असतो.

आदिवासी नृत्य: हजारो आदिवासी बांधव पारंपारिक वेशभूषेत 'पावरी' नृत्यावर रात्रभर थिरकतात.

ठाणे आणि मुंबईतील 'कोळीवाडा' होळी

समुद्रकिनाऱ्यावरील कोळी बांधवांची होळी ही अतिशय रंगतदार असते.

वैशिष्ट्य: कोळी बांधव आपल्या होळीला सोन्याचे दागिने आणि नवीन वस्त्रे अर्पण करतात. कोळी गाणी आणि नृत्यामुळे वातावरण अतिशय उत्साही असते.

कुठे जाल: वरळी कोळीवाडा, वर्सोवा किंवा ठाण्यातील कोळीवाडे.

पुण्याची सार्वजनिक होळी

पुण्यात होळी पारंपरिक पद्धतीने आणि सामाजिक संदेश देऊन साजरी केली जाते.

वैशिष्ट्य: पुण्यात अनेक ठिकाणी 'होळी पेटवा, कचरा नको' किंवा पर्यावरणपूरक होळीचे उपक्रम राबवले जातात. तसेच कसबा पेठ आणि इतर जुन्या पेठांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने होळी साजरी होते.

ALSO READ: अष्ट विनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील गणपतीच्या आठ पवित्र मंदिरांचा समूह

काही टिप्स-

नियोजन: कोकणातील शिमगा पाहायचा असेल तर महिनाभर आधीच हॉटेल किंवा होमस्टे बुकिंग करणे गरजेचे आहे, कारण तिथे खूप गर्दी असते.

वाहतूक: एसटी महामंडळ होळीनिमित्त कोकणात जाण्यासाठी 'होळी विशेष' बसेस सोडते.

सांस्कृतिक आदर: ग्रामीण भागात होळी साजरी करताना स्थानिक प्रथा आणि परंपरेचा मान राखणे आवश्यक आहे.

ALSO READ: अष्टविनायक यात्रा करायची आहे? पाहा सर्वात सोपा मार्ग आणि प्रवासाचे योग्य नियोजन

ALSO READ: छत्रपती शिवाजी महाराज निबंध मराठी Essay On Chhatrapati Shivaji Maharaj

शिवनेरी किल्ला हे एक उत्तम ठिकाण आहे जी छत्रपतींची जन्मभूमी आहे. तसेच हा किल्ला महत्वाच्या ऐतिहासिक किल्ल्यांपैकी एक आहे. शिवनेरी किल्ला हा १७ व्या शतकातील एक लष्करी किल्ला आहे जो भारतातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळ आहे. याच किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराज हे महान योद्धे जन्माला आले होते. शिवनेरी किल्ल्यावर महाराजांचा जन्म 19 फेब्रुवारी 1630 रोजी झाला. महाराजांचे वडील शहाजी भोसले हे विजापूर येथील सुलतानाच्या सैन्यात सेनापती होते आणि महाराजांच्या आई जिजाबाई या जाधव कुळात जन्मलेल्या प्रतिभावान स्त्री होत्या. 

ALSO READ: छत्रपती शिवाजी महाराजांविषयी विचारले जाणारे प्रश्‍न

शिवनेरी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्म स्थळ आहे. शिवनेरीचा हा प्राचीन किल्ला महाराष्ट्र राज्यात जुन्नर शहराजवळ पुण्यापासून अंदाजे १०५ किलोमीटरवर आहे. या किल्ल्याला चारही बाजूंनी कठीण चढाव असून त्याला जिंकावयास कठीण असा बालेकिल्ला आहे. तसेच या गडावर मुख्य दारा शिवाय एक साखळी दार देखील आहे. या साखळीला धरून पर्यटक डोंगर चढून किल्यावर पोहोचतात. किल्ल्यावर शिवाई देवीचे छोटे मंदिर व जिजाबाई व बाल-शिवाजी यांच्या प्रतिमा आहे. या किल्ल्याचा आकार शंकराच्या पिंडीसारखा आहे. येथे बदामी तलाव नावाचे पाण्याचे तलाव आणि गंगा, यमुना नावाचे पाण्याचे झरे आहे, इथे वर्षभर पाणी भरलेले असते. तसेच छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या प्रतिमेपासून डाव्या बाजूचा डांबरी रस्ता आपणास गडाच्या पायर्‍यार्‍यांपाशी घेऊन जातो. या वाटेने गडावर येताना सात दरवाजे लागतात. पहिला महादरवाजा, दुसरा पीर दरवाजा, तिसरा परवानगीचा दरवाजा, चौथा हत्ती दरवाजा, पाचवा शिपाई दरवाजा, सहावा फाटक दरवाजा आणि सातवा कुलाबकर दरवाजा.

जुन्नर हे शहर प्राचीन भारतातील सर्वात जुन्या शहरांपैकी एक आहे जिथे शक राजवंशाचे राज्य होते. जुन्नरच्या सभोवतालच्या टेकड्यांमध्ये १०० हून अधिक गुहा आहे, शिवनेरी किल्ला त्यापैकी एक आहे. तसेच ज्या टेकडीवर हा किल्ला बांधला आहे तो एका मोठ्या खाडीने संरक्षित आहे आणि म्हणूनच किल्ला बांधण्यासाठी ते सर्वात योग्य ठिकाण होते. येथे ६४ गुहा आणि आठ शिलालेख आढळतात.  तसेच १५९९ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजी भोसले आणि नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजी राजा यांना हा किल्ला देण्यात आला होता.

ALSO READ: Shiv Jayanti Wishes 2025 छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती शुभेच्छा संदेश

शिवनेरीमध्ये बघण्याचे ठिकाण -

शिवनेरी मध्ये बरीच मौल्यवान ठिकाण बघायला मिळतात. या मध्ये एकूण 7 दार आहे, महादरवाजा, पीर दरवाजा, फाटक दरवाजा, हट्टी दरवाजा, परगंचना दरवाजा, कुल्बखत दरवाजा आणि शिपाई दरवाजा.

जन्म घर

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म इथेच झाला होता अलीकडेच ह्या घराचे नूतनीकरण केले आहे.

प्रतिमा

गडाच्या दक्षिणेला जिजाबाई आणि बाळ शिवाजींची प्रतिमा आहे.

शिवाई मंदिर 

गडामध्ये श्री शिवाई देवींचे देऊळ आहे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव शिवाई देवींच्या नावावर ठेवले होते.

ALSO READ: छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती मराठी भाषण Shiv Jayanti Speech

बदामी तलाव

गडाच्या उत्तरेकडे बदामी नावाचे तळ आहे. वैशिष्ट्य असे की जे कधीही कोरडे पडत नाही जे नेहमी पाण्याने भरलेले असते. 

प्राचीन लेण्या

गडाजवळ काही भूमिगत बौद्ध प्राचीन लेण्या आहे. 

पाण्याचे साठे

गडात काही खडकाचे धरण देखील आहे. गंगा आणि यमुना त्यांच्या मध्ये मोठ्या पाण्याच्या टाक्या आहे.   

मुघल मशीद

मुघल काळातील एक मशीद देखील गडावर आहे.

शिवनेरी किल्ला जुन्नर जावे कसे? 

रस्ता मार्ग-  पुणे हे एकमेव स्थळ आहे जिथून आपण शिवनेरी गडावर पोहोचू शकता. पुणे शहरापासून शिवनेरी चे अंतर सुमारे 95 किमी आहे. एसटी आणि खाजगी सेवा नियमितपणे पुणे आणि मुंबई, हैद्राबाद, कोल्हापूर आणि गोवा सारख्या भारतातील विविध शहरामध्ये चालतात. जुन्नर मार्गे देखील बस ने जात येते. पुण्यातून टेक्सी किंवा खासगी वाहन मदतीने किल्ल्यापर्यंत सहज पोहचता येते. 

रेल्वे मार्ग- पुणे रेल्वे स्टेशन शिवनेरीजवळचे सर्वात नजीकचे स्टेशन आहे. पुणे शहर हे मुबई, हैदराबाद, बंगलोर, चेन्नई, दिल्ली आणि अनेक शहरांशी रेल्वे मार्गाने जोडलेले आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी स्टेशन वरून बस किंवा टॅक्सीच्या मदतीने जात येते.  

विमान मार्ग- पुणे -लोहगाव विमानतळ शिवनेरी किल्ल्यावर जाण्यासाठी सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. विमानतळावरून टॅक्सी किंवा खासगी वाहनाच्या मदतीने किल्ल्यापर्यंत नक्कीच पोहचता येते. 

ALSO READ: छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मभूमी शिवनेरी किल्ला

महाराजांनी जिंकलेले काही अत्यंत महत्त्वाचे किल्ले खालीलप्रमाणे

१. तोरणा  

महत्त्व: अवघ्या १६ व्या वर्षी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले. हा स्वराज्याचा पहिला किल्ला ठरला.

२. राजगड 

महत्त्व: हा किल्ला स्वराज्याची तब्बल २६ वर्षे पहिली राजधानी होता. महाराजांनी या किल्ल्याची बांधणी अत्यंत दुर्गम आणि सुरक्षित केली होती.

३. प्रतापगड 

महत्त्व: अफजलखानाचा वध याच किल्ल्याच्या पायथ्याशी झाला. जावळीच्या खोऱ्यात असलेला हा किल्ला लष्करीदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा होता.

४. रायगड 

महत्त्व: स्वराज्याची दुसरी आणि मुख्य राजधानी. याच गडावर महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. याला 'दुर्गांचा राजा' म्हटले जाते.

५. सिंहगड  

महत्त्व: तानाजी मालुसरे यांनी आपल्या प्राणांची आहुती देऊन हा किल्ला जिंकला. महाराजांनी "गड आला पण सिंह गेला" असे उद्गार याच किल्ल्यासाठी काढले होते.

६. पन्हाळगड 

महत्त्व: कोल्हापूर परिसरातील हा मोठा किल्ला. सिद्धी जोहरच्या वेढ्यातून सुटून महाराज विशाळगडाकडे गेले होते, तो इतिहास याच किल्ल्याशी जोडलेला आहे.

७. सिंधुदुर्ग 

महत्त्व: महाराजांनी स्वराज्याचे आरमार बळकट करण्यासाठी समुद्रात बांधलेला हा जलदुर्ग. याच्या पायाभरणीसाठी त्यांनी पाच मण शिसे वापरले होते.

८. पुरंदर 

महत्त्व: मुरारबाजी देशपांडे यांनी या किल्ल्यासाठी अतुलनीय शौर्य दाखवले. मिर्झाराजे जयसिंग यांच्याशी झालेल्या तहात हा किल्ला मुघलांना द्यावा लागला होता, जो नंतर पुन्हा जिंकला.

९. साल्हेर 

महत्त्व: खानदेशातील हा सर्वात उंच किल्ला. येथे मराठे आणि मुघल यांच्यात मोठे मैदानी युद्ध झाले होते, ज्यात मराठ्यांचा विजय झाला.

१०. जिंजी  

महत्त्व: दक्षिण दिग्विजय मोहिमेत महाराजांनी तामिळनाडूतील हा अभेद्य किल्ला जिंकला. हा किल्ला स्वराज्याची तिसरी राजधानी म्हणूनही ओळखला जातो.

इतर काही महत्त्वाचे किल्ले

लोहगड, विसापूर, तिकोना, प्रबळगड, जंजिरा (पद्मदुर्ग), कोलाबा, सुवर्णदुर्ग, जवळी, रोहिडा आणि अर्नाळा.

ALSO READ: महाराष्ट्रातील ५ रहस्यमय किल्ले आणि ठिकाणे

महाराजांच्या किल्ल्यांचे वर्गीकरण हे प्रामुख्याने गिरीदुर्ग (डोंगरी किल्ले), जलदुर्ग (समुद्रातील किल्ले) आणि भुईकोट (मैदानी किल्ले) असे केले जाते.

ALSO READ: महाराष्ट्राचे वैभव! आयुष्यात एकदा तरी पाहिलेच पाहिजेत असे ५ ऐतिहासिक किल्ले

अंबरनाथ शिव मंदिर अद्वितीय स्थापत्य कलासाठी प्रसिद्ध आहे. 11 व्या शतकामध्ये बनलेल्या या मंदिराच्या बाहेर दोन नंदी बैल बनलेले आहे. मंदिरात प्रवेश करतांना तीन मुखमंडप दृष्टीस पडतात. आता जाताच सभामंडप दिसतो. मग सभामंडप नंतर 9 पायर्यांच्या खाली गर्भगृह आहे. मंदिराची मुख्य शिवलिंग त्रैमस्ति आहे. व यांच्या गुढग्यावर एक नारी आहे, जे शिव-पार्वतीचे रूप दर्शवते. शीर्ष भागावर शिव नृत्य मुद्रा मध्ये पाहवयास मिळतात. 

मंदिराच्या गर्भगृहाजवळ गरम पाण्याचा कुंड आहे. या जवळ एक गुफा देखील आहे, व सांगितले जाते की, त्याचा रस्ता पंचवटी पर्यंत जातो. यूनेस्को ने अंबरनाथ शिव मंदिराला सांस्कृतिक विरासत घोषित केले आहे. वलधान नदीच्या काठावर स्थित हे मंदिर आंबा आणि चिंचेच्या झाडांनी घेरले आहे.

या मंदिराची वास्तुकला पाहण्यासाठी दूर दुरुन पर्यटक येतात. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर भगवान शंकराचे रूप बनलेले आहे. यासोबतच गणेश, कार्तिकेय, चंडिका इत्यादी देवी-देवतांच्या मूर्ती सजलेल्या आहे. सोबतच दुर्गा देवी राक्षसांचा वध करतांना दिसते. 

सांगितले जाते की, वनवास दरम्यान पांडव काही वर्ष अंबरनाथ मध्ये राहिले होते, तेव्हा त्यांनी विशाल दगडांनी एका रात्रीतून या मंदिराचे निर्माण केले होते. मग कौरव सतत करीत असलेला पाठलाग यामुळे पांडव इथून निघून गेले. ज्यामुळे मंदिराचे कार्य अपूर्ण राहिले. अनेक वर्षांपासून तिन्ही ऋतू झेलत असलेले हे मंदिर उभे आहे. 

महत्व: अंबरनाथ शिव मंदिर एक महत्वपूर्ण धार्मिक आणि पर्यटन स्थळ आहे. हे मंदिर भगवान शंकरांच्या भक्तांसाठी तीर्थस्थळ आहे. हे मंदिर आपली भव्य वास्तुकला आणि सुंदर मुर्त्यांमुळे पर्यटकांमध्ये लोकप्रिय आहे.

उत्सव: महाशिवरात्री, शिवरात्री आणि गणेश चतुर्थी, श्रावण असे अनेक सण या मंदिरात साजरे केले जातात.   

जावे कसे-

अंबरनाथ शिव मंदिर पाहण्यासाठी जाण्याकरिता मुंबई आणि ठाणे या मार्गावरून जात येते.

रेल्वे मार्ग: अंबरनाथ शिव मंदिर जवळ अंबरनाथ रेल्वे स्टेशन आहे. हे स्टेशन मुंबई आणि ठाणे या रेल्वे मार्गाशी जोडलेले आहे.   

मरीन ड्राईव्ह 

मुंबईचे सर्वात लोकप्रिय आणि क्लासिक रोमँटिक ठिकाण. रात्रीच्या वेळी 'क्वीन्स नेकलेस'चे दर्शन आणि समुद्राच्या लाटांचा आवाज ऐकत जोडीदारासोबत चालणे हा एक सुखद अनुभव असतो.  

वांद्रे बँडस्टँड

येथे तुम्ही समुद्राच्या कडेला असलेल्या खडकांवर बसून सूर्यास्ताचा आनंद घेऊ शकता. जवळील 'वांद्रे किल्ला' (Bandra Fort) आणि तिथून दिसणारा सी-लिंकचा नजारा खूपच रोमँटिक वाटतो.

वरळी सी-फेस

जर तुम्हाला शांतता हवी असेल, तर वरळी सी-फेस हा मरीन ड्राईव्हला एक उत्तम पर्याय आहे. इथून वांद्रे-वरळी सी-लिंक अतिशय जवळून आणि सुंदर दिसतो.

जुहू चौपाटी किंवा दादर चौपाटी

समुद्रकिनारी हातात हात घालून फिरण्यासाठी आणि तिथल्या चाटचा आनंद घेण्यासाठी ही ठिकाणे उत्तम आहेत. विशेषतः संध्याकाळच्या वेळी इथले वातावरण खूप प्रसन्न असते.

गेटवे ऑफ इंडिया आणि कोलाबा कॉजवे

येथे तुम्ही नौकाविहाराचा आनंद घेऊ शकता. त्यानंतर कोलाबा कॉजवेच्या गजबजलेल्या गल्लीत खरेदी करून एखाद्या 'कॅफे लिओपोल्ड' किंवा 'मोंडेगर' सारख्या ऐतिहासिक कॅफेमध्ये डिनर करू शकता.

हँगिंग गार्डन्स

शांतता आणि हिरवळीत वेळ घालवायचा असेल, तर मलबार हिलवरील हे उद्यान अतिशय सुंदर आहे. इथून अरबी समुद्राचे विलोभनीय दृश्य दिसते.

पवई तलाव

पवईचा परिसर हा आधुनिक मुंबईचे रूप दर्शवतो. पवई तलावाच्या काठावर फिरणे आणि त्यानंतर तिथल्या एखाद्या छान रेस्टॉरंटमध्ये कँडल लाईट डिनर करणे हा एक मस्त प्लॅन ठरू शकतो.

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान 

जर तुम्हाला आणि तुमच्या जोडीदाराला ट्रेकिंग किंवा सायकलिंग आवडत असेल, तर बोरिवलीचे नॅशनल पार्क हे बेस्ट आहे. येथील कान्हेरी लेणी आणि हिरवागार परिसर मन प्रसन्न करतो.

ALSO READ: Valentine Destination in Maharashtra प्रेम साजरं करण्यासाठी महाराष्ट्रातील सर्वोत्तम 'व्हॅलेंटाईन' डेस्टिनेशन्स

पाच ज्योतिर्लिंगे

त्र्यंबकेश्वर (नाशिक): हे ज्योतिर्लिंग गोदावरी नदीच्या उगमस्थानी आहे. येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्हींचे प्रतीक असलेली तीन लहान लिंगे एकाच पिंडीत आहे.

ALSO READ: घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग Grishneshwar Jyotirlinga Temple

घृष्णेश्वर (छत्रपती संभाजीनगर): वेरूळ लेण्यांजवळ असलेले हे बारावे ज्योतिर्लिंग आहे. हे मंदिर अतिशय सुंदर असून भाविकांच्या श्रद्धेचे मोठे केंद्र आहे.

भीमाशंकर (पुणे): सह्याद्रीच्या घनदाट जंगलात वसलेले हे मंदिर भीमा नदीचे उगमस्थान आहे. हे 'डाकिनी' क्षेत्र म्हणूनही ओळखले जाते.

परळी वैजनाथ (बीड): वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग म्हणून ओळखले जाणारे हे मंदिर डोंगरावर वसलेले असून येथे मोठी यात्रा भरते.

औंढा नागनाथ (हिंगोली): हे आठवे ज्योतिर्लिंग मानले जाते. या मंदिराचे स्थापत्य आणि ऐतिहासिक महत्त्व खूप मोठे आहे.

इतर महत्त्वाची आणि जागृत मंदिरे

शिखर शिंगणापूर (सातारा): 'दक्षिणेचे कैलास' म्हणून ओळखले जाणारे हे मंदिर महादेव आणि पार्वती (बाळी-मुरळी) यांच्या विवाहाचे ठिकाण मानले जाते. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे हे कुलदैवत होते.

ALSO READ: 'दक्षिण कैलास' नावाने ओळखले जाणारे शंभू महादेव शिखर शिंगणापूर

कोल्हापूरचा कण्हेरी मठ (सिद्धगिरी): येथे महादेवाची प्राचीन पिंड असून हे आध्यात्मिक ऊर्जेचे मोठे केंद्र आहे.

अंबरनाथ शिव मंदिर (ठाणे): हे ११ व्या शतकातील अतिशय प्राचीन आणि कोरीव काम असलेले मंदिर आहे. हे मंदिर 'पांडवकालीन' असल्याचे मानले जाते.

हरिश्चंद्रेश्वर (अहमदनगर): हरिश्चंद्रगडावर असलेले हे मंदिर आणि त्यातील पाण्याने वेढलेले शिवलिंग अद्भूत आहे.

कुणकेश्वर (सिंधुदुर्ग): अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर असलेले हे 'कोकणचे काशी' म्हणून ओळखले जाते.

Maharashtra Tourism : महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात सज्जनगड हे एक अत्यंत पवित्र आध्यात्मिक केंद्र आणि ऐतिहासिक किल्ला आहे. समर्थ रामदास स्वामींच्या वास्तव्याने आणि त्यांच्या समाधीने पावन झालेल्या या गडाला 'परळीचा किल्ला' असेही म्हटले जाते. समर्थ रामदास स्वामींच्या वास्तव्याने पावन झालेला आणि त्यांच्या विचारांनी भारलेला सज्जनगड म्हणजे केवळ एक किल्ला नाही, तर महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक क्रांतीचे केंद्र आहे.  

ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व

समर्थांची कर्मभूमी-छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु समर्थ रामदास स्वामी यांनी या गडाला आपले निवासस्थान बनवले. समर्थांनी याच ठिकाणी आपला देह ठेवला (समाधी घेतली). तसेच हा किल्ला आदिलशाहीकडून शिवरायांनी जिंकला होता. महाराजांनी समर्थांना राहण्यासाठी आणि धर्मकार्यासाठी हा गड अर्पण केला होता. समर्थांनी आपले अमूल्य ग्रंथ आणि विचार याच भूमीत अधिक विस्ताराने मांडले.

 गडावर आजही समर्थांनी घालून दिलेली शिस्त पाहायला मिळते. दररोज होणारी आरती, दासबोध वाचन आणि भिक्षा फेरी यामुळे गडावर एक वेगळीच सकारात्मक ऊर्जा जाणवते. सातारा शहरापासून जवळच असलेल्या या किल्ल्यावरून आजूबाजूचा निसर्ग आणि उरमोडी धरणाचे विलोभनीय दर्शन घडते. मनाच्या शांतीसाठी आणि समर्थांचे 'मनाचे श्लोक' व 'दासबोध' समजून घेण्यासाठी शेकडो साधक येथे येतात.

गडावरील प्रेक्षणीय स्थळे

समर्थांची समाधी: गडावरील मुख्य मंदिर जिथे समर्थांची समाधी आहे. येथील वातावरण अतिशय शांत आणि सात्त्विक असते.

श्री राम मंदिर: गडावर सुंदर राम मंदिर आहे, जिथे आजही समर्थांच्या काळातील परंपरेने पूजा-अर्चा केली जाते.

समर्थांची गुंफा: जिथे समर्थ ध्यानधारणा करत असत.

अंगापूरचा गणपती: गडावर प्रवेश करताना या मूर्तीचे दर्शन होते.

पाण्याचे टाके: गडावर आजही पिण्याच्या पाण्याचे नैसर्गिक टाके आहे (उदा. सोनटक्के) 

गडावरील शिस्त आणि परंपरा

भिक्षा फेरी: समर्थांनी सुरू केलेली 'भिक्षा' मागण्याची परंपरा आजही प्रतिकात्मक स्वरूपात येथे पाळली जाते.

प्रसाद आणि भोजन: गडावर दुपारी आणि रात्री भाविकांसाठी 'महाप्रसाद' (भोजन) दिला जातो. हे भोजन अतिशय सात्त्विक असते.

स्वच्छता: सज्जनगड हा त्याच्या अफाट स्वच्छतेसाठी आणि शिस्तीसाठी ओळखला जातो.

जावे कसे? 

सातारा बस स्थानकापासून सज्जनगड साधारण १५-१८ किमी अंतरावर आहे. साताऱ्याहून एसटी बस किंवा खाजगी टॅक्सी सतत उपलब्ध असतात. पूर्वी गडावर जाण्यासाठी बऱ्याच पायऱ्या चढाव्या लागत असत, पण आता पायथ्यापर्यंत रस्ता झाला आहे. तिथून फक्त २५०-३०० सोप्या पायऱ्या चढून मंदिरात जाता येते.

सज्जनगडला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ कोणती?

१. हिवाळा (ऑक्टोबर ते मार्च) - सर्वोत्तम वेळ

हवामान: हवा अतिशय प्रसन्न, थंड आणि आल्हाददायक असते.

फायदा: गडावर जास्त चढ-उतार करताना थकवा जाणवत नाही. तसेच सकाळी गडावर असणारे धुकं आणि शांतता एक वेगळाच आध्यात्मिक अनुभव देते.

विशेष: समर्थ रामदास स्वामींची 'दास नवमी' (माघ वद्य नवमी) साधारणपणे फेब्रुवारी महिन्यात येते. या काळात गडावर मोठा उत्सव असतो.

२. पावसाळा (जुलै ते सप्टेंबर) - निसर्गप्रेमींसाठी

हवामान: मुसळधार पाऊस आणि चहुबाजूंनी हिरवळ.

फायदा: जर तुम्हाला निसर्गाची आवड असेल, तर हा काळ उत्तम आहे. गडावरून दिसणारा उरमोडी धरणाचा जलाशय आणि ढगांच्या दुलईत लपलेला गड अतिशय सुंदर दिसतो.

टीप: पायऱ्या थोड्या निसरड्या असू शकतात, त्यामुळे काळजीपूर्वक चढणे आवश्यक आहे.

३. उन्हाळा (एप्रिल ते जून) - टाळलेले बरे

हवामान: दुपारी कडक ऊन आणि उष्णता असते.

फायदा: गर्दी खूपच कमी असते.

टीप: जर तुम्ही उन्हाळ्यात जाणार असाल, तर पहाटे लवकर किंवा संध्याकाळी उशिरा दर्शन घेणे सोयीचे ठरेल.

सज्जनगडावर राहण्याची सोय आहे का?

प्रसाद आणि निवास: गडावर संस्थानतर्फे निवास आणि महाप्रसादाची उत्तम सोय केली जाते.

सज्जनगड आरतीची वेळ किती आहे?

गडावर सकाळी आणि संध्याकाळी होणारी 'आरती' अनुभवाण्यासारखी असते. जर तुम्हाला शक्य असेल, तर एकदा गडावर मुक्काम करून तिथल्या पहाटेच्या काकड आरतीचा लाभ नक्की घ्या.

१. महाबळेश्वर - स्ट्रॉबेरीचा गोडवा आणि निसर्ग

महाराष्ट्राचे नंदनवन मानले जाणारे महाबळेश्वर व्हॅलेंटाईन डे साठी 'नंबर वन' पसंती आहे.

खास काय: वेन्ना लेकमध्ये जोडीदारासोबत बोटिंग, आर्थर सीटवरून दिसणारी दरी आणि ताज्या स्ट्रॉबेरीज.

रोमँटिक अनुभव: टॅपोला (Mini Kashmir) येथे शांत जलाशयाकाठी कॅम्पिंग.

२. नाशिक - वाईन आणि रोमान्स

जर तुम्हाला लक्झरी आणि शांतता आवडत असेल, तर नाशिकमधील 'वाईनयार्ड्स' सर्वोत्तम आहेत.

खास काय: सुला (Sula) किंवा सोमा (Soma) वाईनयार्ड्समध्ये राहणे. तिथे वाईन टेस्टिंग आणि द्राक्षांच्या बागेत फिरण्याचा आनंद घेता येतो.

रोमँटिक अनुभव: बागेत बसून सूर्यास्त पाहताना 'कॅन्डल लाइट डिनर'.

३. माथेरान - वाहनांशिवाय शांतता

शहराच्या गोंगाटापासून पूर्णपणे दूर जायचे असेल, तर माथेरानला पर्याय नाही. इथे गाड्यांना बंदी असल्याने फक्त निसर्गाचा आवाज ऐकू येतो.

खास काय: टॉय ट्रेनचा प्रवास आणि घोड्यावरून फिरताना जंगलाचा अनुभव.

रोमँटिक अनुभव: 'इको पॉईंट' किंवा 'लॉइसा पॉईंट'वरून दिसणारे विलोभनीय दृश्य.

४. लोणावळा (पावना लेक) - ताऱ्यांच्या खाली कॅम्पिंग

लोणावळ्याजवळील पावना लेक हे 'ग्लॅम्पिंग' (Luxury Camping) साठी प्रसिद्ध आहे.

खास काय: तलावाच्या काठी तंबूमध्ये राहणे, रात्री शेकोटी (Bonfire) आणि गिटारचे संगीत.

रोमँटिक अनुभव: पहाटे धुक्याने वेढलेल्या तलावाचा नजारा पाहणे.

५. तारकर्ली (मालवण) - निळशार पाणी आणि एडव्हेंचर

ज्यांना समुद्रकिनारा आवडतो त्यांच्यासाठी कोकणातील हे ठिकाण 'मालदीव'पेक्षा कमी नाही.

खास काय: पांढरी शुभ्र वाळू आणि स्वच्छ निळे पाणी. येथे तुम्ही स्कूबा डायव्हिंगचा आनंद घेऊ शकता.

रोमँटिक अनुभव: बॅकवॉटरमध्ये 'हाऊस बोट' स्टे (Houseboat Stay).

काही हटके (Offbeat) पर्याय:

भंडारदरा- शांतता, आर्थर लेक आणि निसर्ग.

काशिद बीच- मुंबईजवळचा सर्वात स्वच्छ समुद्रकिनारा.

ALSO READ: Promise Day Special या रोमँटिक बीच वर द्या पार्टनरला प्रेमाचे वचन

लोणार- ऐतिहासिक आणि भौगोलिक महत्त्वाचे सरोवर.

ALSO READ: Valentine's Day Special देशातील या रोमँटिक ठिकाणी व्हॅलेंटाईन डे करा साजरा

ALSO READ: अंबरनाथ शिवमंदिर

ALSO READ: मार्लेश्वर मंदिर संगमेश्वर

ALSO READ: नागेश्वर मंदिर द्वारका

श्री क्षेत्र शेगाव हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून, ते शिस्त, भक्ती आणि सेवेचे एक आदर्श केंद्र आहे. संत गजानन महाराजांच्या वास्तव्याने पावन झालेल्या या भूमीचा अनुभव शब्दांत मांडणे कठीण आहे. तसेच श्री क्षेत्र शेगाव हे केवळ विदर्भाचेच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्राचे एक अत्यंत श्रद्धास्थान आहे. संत गजानन महाराजांच्या वास्तव्याने पावन झालेली ही भूमी 'शिस्त, स्वच्छता आणि सेवा' यासाठी जगभरात ओळखली जाते.

श्री क्षेत्र शेगावच्या शिस्तीची आणि भक्तीची वैशिष्ट्ये

अजोड शिस्त: मंदिरात होणारी गर्दी असूनही, तिथे असणारी रांग, दर्शन व्यवस्था आणि स्वच्छता ही संपूर्ण भारतातील मंदिरांसाठी एक वस्तुपाठ आहे.

दर्शनाचे नियोजन

मुख्य मंदिर: संत गजानन महाराजांचे समाधी मंदिर हे अत्यंत शांत आणि पवित्र आहे. येथील दर्शन व्यवस्था इतकी शिस्तबद्ध आहे की, कितीही गर्दी असली तरी भाविकांना तासन् तास ताटकळत राहावे लागत नाही.

पारायण: मंदिराच्या परिसरात महाराजांच्या 'विजय ग्रंथाचे' पारायण करण्यासाठी स्वतंत्र आणि शांत जागा उपलब्ध आहे.

प्रसादालय: हजारो भक्त दररोज इथे महाप्रसादाचा लाभ घेतात, पण तिथे कुठेही अन्नाची नासाडी किंवा गोंधळ दिसत नाही. शेगावला गेल्यावर प्रसादाचा लाभ घेतल्याशिवाय यात्रा पूर्ण होत नाही. सकाळी ९ ते रात्री ९ या वेळेत येथे महाप्रसाद दिला जातो. पिठलं-भाकरी, वरण-भात आणि पोळी-भाजी असा सात्त्विक आहार येथे हजारो भक्तांना विनामूल्य दिला जातो.

राहण्याची सोय (भक्तनिवास)

शेगाव संस्थानचे भक्तनिवास हे पर्यटनातील एक उत्तम उदाहरण आहे. अतिशय कमी दरात एसी आणि नॉन-एसी खोल्या मिळतात. 'आनंद विहार' आणि 'विसावा' ही भक्तनिवासाची संकुले अतिशय स्वच्छ आणि सुसज्ज आहे.

सेवाभावी वृत्ती: इथले सेवाधारी स्वतःहून कोणतीही अपेक्षा न ठेवता भक्तांची सेवा करतात, जे महाराजांच्या शिकवणीचे दर्शन घडवते.

आनंद सागर: अध्यात्मासोबतच पर्यटनाचा आनंद देणारे 'आनंद सागर' हे ठिकाण शांततेचा एक वेगळा अनुभव देते. मंदिरापासून काही अंतरावर असलेले हे आध्यात्मिक आणि मनोरंजन केंद्र प्रेक्षणीय आहे. येथील सुंदर तलाव, कारंजी, ध्यान केंद्र आणि मुलांसाठी असलेली छोटी ट्रेन पर्यटकांचे आकर्षण आहे. 

"धावपळीच्या आयुष्यात मनाला शांत करायचे असेल, तर एकदा शेगावला नक्की जा."तसेच शेगावला गेल्यावर तिथली प्रसिद्ध 'कचोरी' खायला विसरू नका, जी चवीसाठी सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.

श्री क्षेत्र शेगाव येथे जावे कसे?

रेल्वे: शेगाव हे मुंबई-हावडा रेल्वे मार्गावरील महत्त्वाचे स्टेशन आहे. बहुतांश एक्स्प्रेस गाड्या येथे थांबतात.

रस्ते मार्ग: अमरावती, अकोला आणि नागपूर या शहरांशी शेगाव रस्त्याने उत्तम जोडलेले आहे.

ALSO READ: शेगाव गजानन महाराज मंदिर परिसरातील दर्शनीय स्थळे

ALSO READ: अष्ट विनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील गणपतीच्या आठ पवित्र मंदिरांचा समूह

अष्टविनायक यात्रेचे आदर्श नियोजन

दिवस १: प्रवासाची सुरुवात आणि ४ गणपती

१. मयूरेश्वर (मोरगाव): यात्रेची सुरुवात मोरगावपासून करा. पुण्यापासून हे साधारण ६५ किमी आहे. सकाळी ७ वाजेपर्यंत येथे पोहोचल्यास दर्शन लवकर होईल.

२. सिद्धिविनायक (सिद्धटेक): मोरगाववरून सिद्धटेकला जा (अंदाजे ७० किमी). येथील गणपतीची सोंड उजव्या बाजूला असून हे मंदिर भीमा नदीच्या काठी आहे.

३. चिंतामणी (थेऊर): सिद्धटेकवरून थेऊरला या. हे पुण्याजवळ आहे.

४. महागणपती (रांजणगाव): पहिल्या दिवसाची सांगता रांजणगावच्या दर्शनाने करा.

मुक्काम: रांजणगाव किंवा पुणे येथे मुक्काम करणे सोयीचे ठरेल.

दिवस २: पुणे परिसर आणि निसर्गरम्य घाट

५. विघ्नेश्वर (ओझर): सकाळी लवकर ओझरला पोहोचा. कुकडी नदीच्या पात्रातील हे मंदिर अतिशय शांत आहे.

६. गिरिजात्मज (लेण्याद्री): ओझरपासून लेण्याद्री अवघ्या १५-२० मिनिटांच्या अंतरावर आहे. येथे डोंगरकपारीत कोरलेली लेणी आहेत. (टीप: ३०७ पायऱ्या चढून जावे लागते, त्यासाठी सकाळी लवकर जाणे हिताचे आहे).

मुक्काम: ओझर किंवा लेण्याद्री येथील भक्तनिवासात मुक्काम करण्याचा अनुभव खूप छान असतो.

दिवस ३: कोकण किनारपट्टी आणि सांगता

७. वरदविनायक (महड): दुसऱ्या दिवशी सकाळी खोपोलीमार्गे महडला निघा. हे मंदिर साधे आणि खूप जागृत मानले जाते.

८. बल्लाळेश्वर (पाली): महडवरून पालीला जा. भक्ताच्या नावाने ओळखले जाणारे हे एकमेव मंदिर आहे.

९. मयूरेश्वर (मोरगाव): शास्त्राप्रमाणे यात्रेची सांगता पुन्हा मोरगावला जाऊन दर्शन घेतल्याने पूर्ण होते.

ALSO READ: विघ्नहर्ता, संकटमोचक ओझर येथील श्री विघ्नेश्वर

प्रवासासाठी महत्त्वाच्या टिप्स-

वाहन: स्वतःची कार (Self Drive) किंवा ट्रॅव्हल्सची बस सर्वात उत्तम. एसटी (ST) बसने जायचे असल्यास 'अष्टविनायक विशेष' बसेसची चौकशी करा.

राहण्याची सोय: ओझर आणि लेण्याद्री येथील भक्तनिवास अतिशय स्वच्छ आणि माफक दरात उपलब्ध आहे.

वेळेचे नियोजन: डोंगरावरील गणपती (लेण्याद्री) आणि उन्हाचा त्रास टाळण्यासाठी सकाळी लवकर प्रवासाला सुरुवात करा.

दर्शनाचा क्रम: जरी शास्त्रोक्त क्रम मोरगाव ते मोरगाव असा असला, तरी वेळेच्या अभावी लोक त्यांच्या सोयीनुसार प्रवास करतात.

ALSO READ: मातृभक्त आणि संयमाचा आदर्श श्री गिरीजात्मज, डोंगरावर असलेलं अष्टविनायकातील एकमेव मंदिर लेण्याद्री

ALSO READ: माळशेज घाटापेक्षाही सुंदर! महाराष्ट्रातील या 'मिनी स्वित्झर्लंड'बद्दल तुम्हाला माहिती आहे का?

बजेटमध्ये बसणारी ही ३ सर्वोत्तम ठिकाणे  

१. लोणावळा आणि खंडाळा 

मुंबई आणि पुण्याच्या जवळ असलेले हे ठिकाण बजेट ट्रिपसाठी उत्तम आहे. तसेच लोणावळ्याला जाण्यासाठी लोकल ट्रेन (पुण्यावरून) किंवा पॅसेंजर ट्रेन वापरा, ज्याचे तिकीट खूप स्वस्त असते. लोणावळ्यात अनेक हॉस्टेल्स किंवा बजेट होमस्टे उपलब्ध आहे. 

काय पाहाल: भुशी डॅम, टायगर पॉईंट, राजमाची पॉईंट आणि कार्ला-भाजा लेणी.

बजेट टीप: खाण्यासाठी टपरीवरील वडापाव, मॅगी किंवा साध्या थाळीचा आनंद घ्या.

ALSO READ: कोकण भ्रमंती : रमणीय स्थळ कुर्ली

२. हरिहरेश्वर आणि श्रीवर्धन कोकण 

जर तुम्हाला समुद्रकिनारा आवडत असेल, तर दक्षिण कोकणातील हे ठिकाण बजेटमध्ये बसते. तसेच  एसटी बसने (ST Bus) प्रवास केल्यास खर्च खूप कमी येतो.

कोकणात अनेक 'घरगुती निवास' उपलब्ध आहे, जिथे ५००-८०० रुपयांत राहण्याची सोय होते.

काय पाहाल: हरिहरेश्वर मंदिर, प्रदक्षिणा मार्ग आणि स्वच्छ समुद्रकिनारा.

बजेट टीप: इथले घरगुती 'कोकणी जेवण' स्वस्त आणि चविष्ट असते.

३. नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर

नाशिक हे शहर बजेट ट्रॅव्हलर्ससाठी नंदनवन आहे. नाशिकमध्ये तुम्हाला अध्यात्म आणि निसर्ग अशा दोन्ही गोष्टी पाहायला मिळतील.रेल्वे किंवा एसटीने नाशिकला पोहोचणे सोपे आणि स्वस्त आहे. पंचवटी किंवा त्र्यंबकेश्वर परिसरात ५०० ते १०० रुपयांत चांगली हॉटेल्स किंवा भक्तनिवास मिळतात. 

काय पाहाल: त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग, काळाराम मंदिर, सीता गुंफा आणि पांडवलेणी,  सोमेश्वर धबधबा.

बजेट टीप: शहरांतर्गत प्रवासासाठी शेअर रिक्षा किंवा सिटी बसचा वापर करा. नाशिकमध्ये खाण्यासाठी 'मिसळ-पाव' हा उत्तम आणि बजेटमधील पर्याय आहे.

ALSO READ: Trimbakeshwar Jyotirling :12 ज्योर्तिलिंगापैकी एक नाशिकचे श्री त्र्यंबकेश्वर मंदिर

बजेट ट्रिपसाठी खास टिप्स 

ऑफ-सीजनमध्ये फिरा: शनिवार-रविवार सोडून इतर दिवशी गेलात तर राहण्याचा खर्च ५०% कमी होतो. 

सार्वजनिक वाहतूक: खाजगी टॅक्सीऐवजी एसटी बस किंवा लोकल ट्रेनचा वापर करा. ग्रुपमध्ये फिरा: मित्रांसोबत गेल्यावर हॉटेल आणि प्रवासाचा खर्च विभागला जातो.

स्ट्रीट फूड: मोठ्या हॉटेलऐवीजी स्थानिक खानावळीत जेवा. 

ऍडव्हान्स बुकिंग: राहण्याची सोय आधीच ऑनलाईन चेक करून बुक करा.

ALSO READ: गर्दीपासून दूर कुठेतरी जायचंय? कोकणातील 'ही' समुद्रकिनारे अजूनही पर्यटकांच्या नजरेपासून दूर आहे

मिनी स्वित्झर्लंड असलेले तापोळा का खास आहे?

बोटिंग आणि जलक्रीडा: शिवसागर जलाशयात तासनतास बोटिंगचा आनंद घेता येतो.  कोयना धरणाचे हे बॅकवॉटर तब्बल ९० किमी लांब पसरलेले आहे. येथील निळे पाणी आणि सभोवतालचे डोंगर पाहून स्वित्झर्लंडमधील लेक 'ल्युसर्न'ची आठवण येते.

निसर्गरम्य ट्रेकिंग: येथून 'वासोटा' किल्ल्याकडे जाणारा जंगल ट्रेक हा साहसी पर्यटकांच्या यादीत नेहमीच वर असतो.

स्ट्रॉबेरीची शेती: महाबळेश्वरच्या जवळ असल्यामुळे, इथेही तुम्ही ताज्या स्ट्रॉबेरीचा आस्वाद घेऊ शकता.

शहरी गजबजाटापासून लांब: लोणावळा किंवा महाबळेश्वरसारखी इथे फार गर्दी नसते, त्यामुळे ज्यांना शांतता हवी आहे त्यांच्यासाठी हे उत्तम ठिकाण आहे.

वासोटा किल्ला ट्रेक: जर तुम्हाला साहसाची आवड असेल, तर बोटीने जाऊन वासोटा किल्ल्याचा ट्रेक करणे हा एक थरारक अनुभव ठरू शकतो.

अग्रोटूरिझम: तापोळ्याच्या आसपास अनेक 'अग्रो-रिसॉर्ट्स' आहेत, जिथे तुम्ही अस्सल ग्रामीण जेवणाचा आणि निसर्गाचा आनंद घेऊ शकता.

ALSO READ: The Italy of India महाराष्ट्रातील या हिल स्टेशनला भारताचे इटली म्हटले जाते

मिनी स्वित्झर्लंड तापोळा जावे कसे?

महाबळेश्वरला पोहोचल्यानंतर तिथून स्थानिक टॅक्सी किंवा स्वतःच्या गाडीने सातारा रोडने तापोळ्याला जाता येते.  

ALSO READ: मुंबईजवळील सुंदर ठिकाणे निसर्गप्रेमींसाठी सर्वोत्तम

महाबळेश्वर सातारा  

महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय ठिकाण. येथील आल्हाददायक वातावरण आणि निसर्गसौंदर्य मनाला उभारी देते. येथील विशाल पठार आणि खोल दऱ्या पाहण्यासारख्या असतात. इथली धुके भरलेली सकाळ आणि सनसेट पॉईंट्स तसेच पाहण्यासारखे आहे. 

विशेष आकर्षण: वेण्णा लेक, ऑर्थर सीट पॉईंट, मॅप्रो गार्डन आणि ताज्या स्ट्रॉबेरीचा आनंद.

ALSO READ: The Italy of India महाराष्ट्रातील या हिल स्टेशनला भारताचे इटली म्हटले जाते

लोणावळा-खंडाळा पुणे 

लोणावळा-खंडाळा सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेली ही जोड-शहरे पर्यटकांची पहिली पसंती असतात.

विशेष आकर्षण: राजमाची पॉईंट, टायगर पॉईंट, भुशी डॅम आणि कार्ला-भाजे लेणी.

चिखलदरा अमरावती 

चिखलदरा हे विदर्भातील कडक उन्हात थंडावा देणारे हे एकमेव ठिकाण आहे. सातपुडा पर्वतरांगांच्या कुशीत हे वसलेले आहे.

विशेष आकर्षण: गाविलगड किल्ला, मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प, भीमकुंड आणि पंचबोल पॉईंट.

माथेरान रायगड  

माथेरान रायगड  हे आशियातील एकमेव 'ऑटोमोबाईल फ्री' थंड हवेचे ठिकाण असून येथे गाड्यांना प्रवेश नसल्याने हवा अतिशय शुद्ध आणि थंड असते.

विशेष आकर्षण: टॉय ट्रेनची सफर, पॅनोरमा पॉईंट, इको पॉईंट आणि घोडदौड.

पाचगणी सातारा 

महाबळेश्वरच्या अगदी जवळ असलेले हे ठिकाण शिक्षणाचे माहेरघर आणि निसर्गरम्य दृश्यांसाठी ओळखले जाते. तसेच पॅराग्लायडिंगसाठी हे महाराष्ट्रातील उत्तम ठिकाण आहे.

प्रमुख आकर्षणे: टेबल लँड (आशियातील दुसरे सर्वात मोठे पठार), पारसी पॉईंट आणि सिडनी पॉईंट.

ALSO READ: महाराष्ट्रातील ५ रहस्यमय किल्ले आणि ठिकाणे

ALSO READ: The Italy of India महाराष्ट्रातील या हिल स्टेशनला भारताचे इटली म्हटले जाते

भोगवे समुद्रकिनारा सिंधुदुर्ग 

सिंधुदुर्ग मधील भोगवे समुद्रकिनारा हा किनारा अतिशय नयनरम्य आहे. इथे कर्ली नदी आणि अरबी समुद्राचा संगम होतो. पांढरी शुभ्र वाळू आणि निळेभोर पाणी. इथून जवळच असलेल्या डोंगरावरून तुम्ही 'बॅकवॉटर' आणि समुद्राचा संगम पाहू शकता.

निवती समुद्रकिनारा सिंधुदुर्ग 

सिंधुदुर्ग मधील निवती समुद्रकिनारा एका डोंगराच्या मागे लपलेला असल्याने इथे पर्यटक खूप कमी असतात. हे ठिकाण एखाद्या परदेशी बीचसारखे वाटते. इथे समुद्राच्या लाटांमुळे नैसर्गिक खडक तयार झाले आहे. 'निवती किल्ला' सुद्धा जवळच असून तिथून समुद्राचे विहंगम दृश्य दिसते.

गणेशगुळे समुद्रकिनारा रत्नागिरी 

गणेशगुळे समुद्रकिनारा हा रत्नागिरी शहरापासून जवळ असूनही हा किनारा अजूनही पर्यटकांच्या नजरेपासून दूर आहे. दोन डोंगरांच्या मध्ये वसलेला हा किनारा अतिशय शांत आहे. इथे समुद्र किनाऱ्यालगत मोठी नारळ-पोफळीची बाग आहे.

आडे-उत्तमंबर समुद्रकिनारा रत्नागिरी 

दापोली जवळ असलेला हा आडे-उत्तमंबर समुद्रकिनारा म्हणजे निसर्गाची एक सुंदर कलाकृती आहे. इथल्या टेकडीवर असलेले 'भार्गवराम मंदिर' आणि तिथून दिसणारा अथांग समुद्र मनाला शांती देतो. हा भाग अजूनही पूर्णपणे व्यावसायिक झालेला नाही.

कोंडिवली समुद्रकिनारा रायगड

कोंडिवली समुद्रकिनारा हा श्रीवर्धन आणि हरिहरेश्वरच्या जवळ असूनही, लोक या किनाऱ्याला विसरतात.रायगडमध्ये असलेला हा किनारा लांबवर पसरलेला आहे आणि इथे समुद्राचे पाणी तुलनेने शांत असते. वॉटर स्पोर्ट्सपेक्षा 'सोलो ट्रॅव्हलिंग' किंवा शांत संध्याकाळसाठी हे उत्तम ठिकाण आहे.

ALSO READ: Kasheli Beach कोकणातील ऑफबीट व्हिलेज टुरिझम: कशेळी गाव

ALSO READ: Tourist Cities in Maharashtra : महाराष्ट्रातील मोठी शहरे आणि त्यांची मुख्य आकर्षणे

१. लोणावळा आणि खंडाळा  

लोणावळा आणि खंडाळा हे मुंबई-पुणेकरांसाठी हे सर्वात 'फेव्हरेट' आणि जवळचे ठिकाण आहे. येथे तुम्ही टायगर पॉईंट, भुशी डॅम, राजमाची पॉईंट पाहू शकतात आणि लोणावळ्याची प्रसिद्ध चिक्कीचा आस्वाद घेऊ शकतात.

अंतर: मुंबईपासून ८० किमी, पुण्यापासून ६५ किमी.

२. माथेरान  

माथेरान  हे वाहनांना बंदी असलेले हे आशियातील एकमेव 'प्रदूषणमुक्त' हिल स्टेशन आहे. येथे तुम्ही पॅनोरमा पॉईंट, इको पॉईंट आणि टॉय ट्रेनची सफर अनुभवू शकतात. इथली शांतता आणि लाल मातीचे रस्ते तुम्हाला शहराच्या गोंगाटापासून दूर नेतात.

अंतर: मुंबईपासून ८५ किमी, पुण्यापासून १२० किमी.

३. अलिबाग  

जर तुम्हाला समुद्राची आवड असेल, तर अलिबाग हा सर्वोत्तम पर्याय आहे. येथील वरसोली बीच, अलिबाग बीच आणि कुलाबा किल्ला पाहण्यासारखा आहे. मुंबईकरांसाठी 'रो-रो फेरी' मुळे गाड्यांसह प्रवास करणे अत्यंत सोपे झाले आहे.

अंतर: मुंबईपासून (फेरीने) १ तास, पुण्यापासून १४५ किमी.

४. मुळशी धरण  

निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवायचा असेल तर मुळशीला नक्की भेट द्या. येथे ताम्हिणी घाट, धरणाचा विस्तीर्ण परिसर आणि घनदाट झाडी एक विलक्षण अनुभव देते. फोटोग्राफी आणि फॅमिली पिकनिकसाठी हे अतिशय शांत ठिकाण आहे.

अंतर: पुण्यापासून ४५ किमी, मुंबईपासून १६० किमी.

५. लोहगड किल्ला  

इतिहास आणि ट्रेकिंगची आवड असलेल्यांसाठी लोहगड हा उत्तम पर्याय आहे. येथे 'विंचू काटा' बुरुज, भाजे लेणी आणि पवना धरणाचा परिसर पाहण्यासारखा आहे.

चढायला सोपा असल्यामुळे लहानांपासून थोरांपर्यंत सगळेच इथे येऊ शकतात.

अंतर: पुण्यापासून ६० किमी, मुंबईपासून १०० किमी.

ALSO READ: Pawna Lake लोणावळ्याजवळील अतिशय सुंदर आणि लोकप्रिय पर्यटन स्थळ

ALSO READ: सज्जनगड किल्ला सातारा

इतिहास

हा किल्ला ६व्या शताब्दीमध्ये यादव वंशाच्या काळात बांधला गेला असावा. नंतर तो बहमनी सल्तनत, निजामशाही, मराठ्यांच्या ताब्यात आला. १६३६ मध्ये छत्रपती शाहू महाराजांनी निजामशाही पुनर्स्थापनेसाठी त्र्यंबकगडासोबत हा किल्लाही जिंकला. ब्रिटिश काळात इंग्रजांनी गडाच्या वाटा उद्ध्वस्त करण्याचा प्रयत्न केला, पण हा किल्ला अजेय राहिला. तसेच पश्चिम घाटातील व्यापारमार्गांची देखरेख करण्यासाठी हा किल्ला वापरला गेला. आजही पायथ्याच्या गावांना टाके हर्ष, आखली हर्ष अशी नावे आहे, जी त्याच्या ऐतिहासिक मालकीची साक्ष देतात.

नाशिक जिल्ह्यात ब्रह्मगिरीच्या पश्चिमेस २० किमी अंतरावर, त्र्यंबकेश्वरपासून १५-४० किमी अंतरावर. हा किल्ला ३,६७६ फूट उंच आहे.  त्रिकोणी रचना असलेला हा किल्ला एका उंच पहाडावर बांधलेला आहे, ज्यामुळे तो नैसर्गिक किल्ला म्हणून ओळखला जातो.

किल्ल्याला ऐतिहासिक महत्त्व  

त्र्यंबक पर्वतरांगेत असलेल्या या किल्ल्याला काही ठिकाणी 'हरिहरगड' किंवा 'हर्षगड' असेही म्हणतात. या नावांमुळे, स्थानिकांनी आणि ऐतिहासिक कागदपत्रांमध्ये या किल्ल्याचा उल्लेख केला आहे.

ट्रेकिंगचा अनुभव

हरिहर किल्ला हा ट्रेकर्ससाठी एक अद्भुत पण काहीसा आव्हानात्मक ठिकाण आहे. त्याच्या ११७ पायऱ्यांच्या जिना, उंच पर्वतरांगा आणि सुंदर दृश्ये ट्रेकर्समध्ये आवडतात. हिवाळा हा ट्रेक करण्यासाठी सर्वोत्तम काळ मानला जातो.

ALSO READ: छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मभूमी शिवनेरी किल्ला

हरिहर किल्ला नाशिक जावे कसे?

हरिहर किल्ल्यावर जाण्यासाठी तीन मुख्य मार्ग आहे. तसेच नाशिक शहरापासून अंतर अंदाजे ४०-४५ किलोमीटर आहे. वाहतूक: बस, कार किंवा मोटारसायकलने सहज पोहोचता येते.

ALSO READ: ट्रेकिंगसाठी ओळखला जाणारा तुंग किल्ला

कनकादित्य मंदिर मंदिराची वैशिष्ट्ये

इतिहास

असे मानले जाते की, हे मंदिर सुमारे ८०० ते ९०० वर्षांपूर्वीचे आहे. या मंदिराच्या स्थापनेमागे एक प्रसिद्ध लोककथा आहे. एका व्यापाराचे जहाज समुद्रातून जात असताना कशेळीच्या किनाऱ्याजवळ ते अचानक थांबले. खूप प्रयत्न करूनही जहाज पुढे जाईना. त्या जहाजात सूर्याची एक भव्य मूर्ती होती.

ALSO READ: मनोकामना पूर्ण करणारे भारतातील प्रसिद्ध 5 सूर्य मंदिरे

मूर्तीचे वैशिष्ट्य

येथील सूर्याची मूर्ती काळ्या पाषाणात कोरलेली असून ती अत्यंत तेजस्वी आणि प्रसन्न आहे. सूर्याच्या हातात कमळाची फुले असून मूर्तीची रचना प्राचीन शिल्पकलेचा उत्तम नमुना आहे. विशेष म्हणजे, हे मंदिर जांभा दगडाने बांधलेले असून कोकणच्या पारंपारिक वास्तुकलेचा प्रभाव त्यावर दिसतो.

प्रमुख उत्सव 

रथ सप्तमी उत्सव 

कनकादित्य मंदिरात 'रथ सप्तमी' हा वर्षातील सर्वात मोठा उत्सव असतो. या दिवशी सूर्याच्या मूर्तीची भव्य रथातून गावातून मिरवणूक काढली जाते. राज्यभरातून हजारो भाविक दर्शनासाठी कशेळीत येतात. हा उत्सव केवळ एका दिवसाचा नसून पाच दिवस विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी सजलेला असतो.

इतर आकर्षण

मंदिराच्या आवारात एक मोठी 'ताम्रकुंडी' आहे. असे म्हटले जाते की, या कुंडीतील पाणी कधीही आटत नाही. तसेच, मंदिराचा लाकडी सभामंडप आणि त्यावरील कोरीव काम पाहण्यासारखे आहे.

कनकादित्य मंदिर रत्नागिरी जावे कसे? 

रत्नागिरी शहरापासून हे मंदिर रत्नागिरीपासून दक्षिणेला सुमारे ३० ते ३५ किमी अंतरावर आहे. तर राजापूर शहरापासून हे अंतर सुमारे ३० किमी आहे. रत्नागिरी किंवा राजापूरहून खासगी वाहन किंवा एसटी बसने कशेळीला सहज पोहोचू शकता.

ALSO READ: Sun Temples या सूर्य मंदिरांमध्ये दर्शन घेतल्यास आरोग्याने परिपूर्ण जीवन लाभते

ALSO READ: श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती, पुणे

श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती 

श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती हे केवळ पुण्याचेच नाही तर जगातील सर्वात प्रसिद्ध गणपती मंदिरांपैकी एक आहे. येथील गणपतीची मूर्ती अत्यंत देखणी असून ती सोन्याच्या दागिन्यांनी मढवलेली असते. माघी गणेश जयंतीला येथे विशेष फुलांची सजावट आणि उत्सव असतो.

कसबा गणपती

कसबा गणपती मंदिर हे पुण्याचे ग्रामदैवत आहे. जिजाऊ माँसाहेबांनी या मंदिराची स्थापना केली होती.

तांबडी जोगेश्वरी गणपती

तांबडी जोगेश्वरी गणपती मंदिर येथील मूर्ती दरवर्षी विसर्जित केली जाते, पण हे ठिकाण अत्यंत जागृत मानले जाते.

गुरुजी तालीम गणपती

पुण्यातील गुरुजी तालीम गणपती मंदिर हे हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक मानले जाते.

तुळशीबाग गणपती

पुण्यातील तुळशीबाग गणपती मंदिर येथील गणपतीची मूर्ती खूप मोठी आणि आकर्षक आहे.

केसरी वाडा गणपती 

पुण्यातील केसरी वाडा गणपती येथे लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात याच वाड्यातून केली होती.

सारसबाग गणपती 

पुण्यातील सारसबाग गणपती हे मंदिर एका सुंदर बागेत आणि तळ्याच्या मध्यभागी आहे. पेशव्यांच्या काळात या मंदिराची निर्मिती झाली होती. येथील गणपतीच्या मूर्तीची सोंड उजव्या बाजूला आहे, ज्याला 'सिद्धिविनायक' म्हटले जाते.

दशभुजा गणपती  

कर्वे रोडवर असलेले दशभुजा गणपती हे मंदिर पेशवेकालीन आहे. येथील गणपतीला १० हात आहे, म्हणून याला 'दशभुजा' गणपती म्हणतात. माघी जयंतीला येथे भाविकांची मोठी रांग असते.

त्रिशुंड्या गणपती 

त्रिशुंड्या गणपती हे मंदिर त्याच्या अद्भूत वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध आहे. येथील गणपतीला तीन सोंडा आहे. मंदिराच्या भिंतींवर कोरीव काम असून हे पुण्याचे एक ऐतिहासिक वैभव आहे.

ALSO READ: सारस बाग गणपती मंदिर पुणे

मुख्य माहिती

क्षेत्रफळ — १४८.६३ चौरस किलोमीटर

स्थापना — ३० एप्रिल १९९७ (वन्यजीव अभयारण्य म्हणून)

स्थान — यवतमाळ जिल्हा, महाराष्ट्र (तेलंगणातील कावल व्याघ्र प्रकल्प आणि ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाशी जोडलेला व्याघ्र कॉरिडॉर)

नावाचे मूळ — जवळच्या 'देवी टिपाई' मंदिरावरून (टिपेश्वर गावाजवळ)

हे अभयारण्य तेलंगणाच्या सीमेवर असल्याने ताडोबा, पेंच, नागझिरा इत्यादी व्याघ्र प्रकल्पांमधील वाघ येथे स्थलांतर करतात. यामुळे वाघांची संख्या २०१० मध्ये फक्त ३ होती, ती आता सुमारे २०+ (प्रौढ, उप-प्रौढ आणि पिल्ले) पर्यंत पोहोचली आहे. येथील प्रसिद्ध वाघिणी अवनी (जिच्यावर 'शेरनी' चित्रपट आधारित आहे) यामुळेही हे ठिकाण ओळखले जाते.

१८ ते २० वाघांची उपस्थिती

सुमारे १४८ चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेल्या या अभयारण्यात सध्या १८ ते २० वाघ असल्याचा अंदाज आहे, ज्यात चार लहान वाघांचे पिल्लू आहेत. मुबलक वनक्षेत्र, पाण्याचे स्रोत आणि शिकार उपलब्ध असल्याने येथे वाघांचे संवर्धन प्रभावीपणे केले जात आहे. म्हणूनच येथे वाघ दिसण्याची शक्यता खूप जास्त मानली जाते.

सुन्ना आणि कोदोरी - दोन महत्त्वाचे प्रवेशद्वार

पर्यटकांच्या सोयीसाठी, अभयारण्यात सुन्ना आणि कोदोरी हे दोन प्रमुख दरवाजे विकसित करण्यात आले आहेत. दोन्ही दरवाज्यांमधून जंगल सफारी उपलब्ध आहेत. या दरवाज्यांवर एकूण २५ जिप्सी तैनात करण्यात आले आहेत, ज्यामुळे जंगलात सुरक्षित आणि सुव्यवस्थित भेट दिली जाते.

वनस्पती आणि प्राणीजीवन- 

वनस्पती मुख्यतः टीक (सागवान) वन, बांबूचे जंगल (सुमारे २५० प्रजाती), रेड सँडलवुड, औषधी वनस्पती.

 तसेच प्राणी रॉयल बंगाल टायगर (वाघ), लेपर्ड (बिबट्या), स्लॉथ बेअर (अस्वल), चारशिंग अस्वल, निलगाय, सांभर, चितळ, जंगली डुक्कर, लंगूर, हायना, जॅकल. 

पक्ष्यांपैकी १२५+ प्रजाती (मोर, विविध पक्षी). 

सरीसृपाचे २२+ प्रजाती (कोबरा, पायथन, व्हायपर इ.).

पाहण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ — ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी (थंडी आणि उत्तम दृश्यता); मार्च-जूनमध्ये वाघ दिसण्याची शक्यता जास्त (पाण्याच्या ठिकाणी).

कसे पोहोचाल?

नजीकचे शहर पांडरकवडा (NH-44 वर).

रेल्वे मार्ग — अमरावती/बडनेरा (१६५ किमी), नागपूर (१५०+ किमी).

हवाई मार्ग — नागपूर विमानतळ (सर्वात सोयीस्कर).

रस्ता मार्ग — हैदराबादपासून ६.५ तास, नागपूरपासून ४-५ तास.

ALSO READ: India’s Beautiful Wildlife Train भारतातील सर्वात सुंदर वन्यजीव ट्रेन सफारी

येथील सफारीत वाघ, बिबट्या आणि इतर प्राण्यांचे दर्शन घडते. टिपेश्वर हे निसर्गप्रेमी आणि वन्यजीव प्रेमींसाठी एक उत्तम पर्याय आहे. जर तुम्ही शांत आणि अस्सल जंगल अनुभव हवा असेल तर येथे नक्की भेट द्या!

ALSO READ: Famous Sanctuary महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध राष्ट्रीय अभयारण्ये

ALSO READ: महाराष्ट्रातील ५ रहस्यमय किल्ले आणि ठिकाणे

अहमदनगरची सर्वोत्तम ठिकाणे 

अहमदनगर किल्ला

अहमदनगरमधील सर्वात लोकप्रिय ठिकाणांचा विचार केला तर बरेच लोक प्रथम अहमदनगर किल्ल्याकडे जातात. अहमदनगर किल्ला हा महाराष्ट्राचा ऐतिहासिक वारसा आहे, जो मलिक अहमद निजाम शाहने बांधला होता. हा महाराष्ट्रातील सर्वात अजिंक्य किल्ल्यांपैकी एक मानला जातो. अहमदनगर किल्ला एका टेकडीवर आहे, म्हणूनच पर्यटक येथे गर्दी करतात. किल्ल्याच्या उंचीवरून आजूबाजूचे दृश्य मनमोहक आहे. रिमझिम पावसात सर्वत्र हिरवळ दिसते. किल्ल्याभोवती ट्रेकिंग देखील शक्य आहे.

भंडारदरा तलाव

रिमझिम पावसात अहमदनगरमधील सुंदर आणि मनमोहक ठिकाणांना भेट देण्याचा विचार केला तर भंडारदरा तलाव यादीत अव्वल स्थानावर आहे. डोंगराळ भागात असलेल्या या तलावाचे सौंदर्य पावसाळ्यात खरोखरच अतुलनीय आहे. भंडारदरा तलाव निसर्गप्रेमींसाठी स्वर्ग मानला जातो. भंडारदरा तलाव त्याच्या सौंदर्यासाठी तसेच त्याच्या कॅम्पिंग स्थानासाठी ओळखला जातो. रोमँटिक आणि दर्जेदार वेळ घालवण्यासाठी अनेक जोडपी येथे भेट देतात.

चांद बीबी महाल

अहमदनगर शहराजवळ स्थित, चांद बीबी महाल हे एक ऐतिहासिक स्मारक आहे, ज्याला सलाबत खान II चा मकबरा म्हणूनही ओळखले जाते. हा एक सुंदर तीन मजली राजवाडा आहे जो असंख्य पर्यटकांना आकर्षित करतो. चांद बीबी महाल एका टेकडीवर वसलेला आहे, जो देशी आणि परदेशी पर्यटकांना आकर्षित करतो. राजवाड्याभोवती हिरवळ देखील मोठ्या संख्येने पर्यटकांना आकर्षित करते.   तलावाला मोठ्या संख्येने पर्यटक भेट देतात.

कापूरवाडी तलाव

अहमदनगरच्या बाहेरील बाजूस असलेले, कापूरवाडी हे एक सुंदर आणि शांत तलाव आहे. ते अहमदनगरमधील सर्वात शांत पर्यटन स्थळांपैकी एक मानले जाते. ते निजाम शाहने बांधले असल्याचे म्हटले जाते. कापूरबावडी तलाव, त्याच्या सौंदर्यासह, स्थलांतरित पक्ष्यांचे घर म्हणून देखील ओळखले जाते. पावसाळ्यात हजारो स्थलांतरित पक्षी कापूरबावडी तलावात येतात. मोठ्या संख्येने पर्यटकांना आकर्षित करते.

ALSO READ: Kasheli Beach कोकणातील ऑफबीट व्हिलेज टुरिझम: कशेळी गाव

ALSO READ: Kasheli Beach कोकणातील ऑफबीट व्हिलेज टुरिझम: कशेळी गाव

ALSO READ: पाच प्रसिद्ध सुंदर तलाव राजस्थान

ALSO READ: शेषनाग तलाव कुठे आहे? त्याच्याशी संबंधित रहस्य जाणून घ्या

या संदर्भात एक कथा आहे. पूर्वी त्रेतायुगात कुसुमावती नगरीत देवश्रवा नावाचे ऋषी राहत होते. त्यांना आत्मऋषी नावाचा पुत्र होता. देवश्रवांनी अतिशय भावपूर्वक उपासना केल्यामुळे श्रीदत्तात्रेयप्रभू प्रसन्न होऊन त्यांच्या घरी प्रगट झाले. देवश्रवा श्रीदत्तात्रेयप्रभूंच्या भजनपूजनात मग्न असताना त्यांचा शिष्य पांचाळराजा आपल्या गुरूंच्या भेटीला आला असता त्याला तेथे श्रीदत्तात्रेयप्रभूंचे दर्शन झाले. आपले गुरू आणि श्रीदत्तगुरूंची विनवणी करून श्रीदत्तप्रभूंना आपल्या निवासस्थानी पांचाळेश्वरला आणले आणि आपल्या राजसिंहासनी बसवून त्यांची षोडशोपचारे पूजा केली. आणि त्यांना विनंती केली, "हे आर्तदानी भक्तवत्सला, माझी सगळी चिंता नष्ट करून माझा पुनर्जन्म चुकवावा."

यावर श्रीदत्तप्रभू त्याला म्हणाले, ''आम्हांला तुमच्या हातून काही महत्त्वाचे कार्य करवून घ्यायचे आहे. त्यानंतर आपल्याला चिरायू पद प्राप्त होईल. तोपर्यंत आपण राज्यपद सांभाळा." असे म्हणून श्रीदत्तप्रभू तिथून निघून गेले. 

त्या काळात ऋषी पुलस्ती यांचे पुत्र कुंभ आणि निकुंभ यांनी उच्छाद मांडला होता. ते नगरांची नासधूस करत असत. त्यांची नासधूस बघून देवश्रवा ऋषींनी पांचाळेश्वराला जाऊन पांचाळराजाला म्हणाले की, "हे राजन, आपण या राक्षसबांधवांपासून मुक्ती द्या. पांचाळराजाने श्रीदत्तप्रभूंच्या आशीर्वादाने आणि आदेशानुसार कुंभ-निकुंभाशी युद्ध करून त्यांचा वध केला. त्यामुळे सर्व ऋषीमुनी त्यांच्या आतंकापासून भयमुक्त झाले. परंतु, ते दोघे ऋषी पुलस्ती पुत्र असल्यामुळे आपण ब्रह्म-हत्या केली हा दोष राजा पांचाळेश्वराच्या मनात सलत होता. आत्मऋषींनी धाव घेत श्रीदत्तप्रभूंना प्रसन्न केले आणि श्रीदत्तप्रभू प्रगटल्यावर पांचाळराजाने त्यांना प्रार्थना केली. "महाराज माझ्याकडून ब्रह्महत्या झाली आहे. मी पुलस्ती कुळाचा नाश केला आहे. आपण मला ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती द्यावी."

महाराजांनी त्याला अभय देत म्हटले की, "राजा, आपण घाबरू नये. आम्ही आपणास या पापातून मुक्त करून अक्षयपद देऊ. यापूर्वी आपण धनुष्य सज्ज करून पातळातून अग्रोदक काढावे." राजा पांचाळराजाने बाण वेधून पाताळातून पाणी काढले. आत्मऋषींनी त्या पाण्याने श्रीदत्तगुरूंचे चरण धुवून ते चरणामृत राजा पांचाळराजास प्यायला दिले. ते चरणामृत पिऊन राजास ब्रह्महत्येच्या पापापासून मुक्ती मिळाली. यासाठी हे स्थान आत्मतीर्थ असे म्हटले जाते. 
 

पांचाळराजाला पापमुक्त करून श्रीदत्तात्रेयप्रभू तिथून जाणार तेवढ्यात आत्मऋषींनी प्रभू दत्तात्रेयांचे चरण धरून विनवणी केली, ''हे दयासागरा, आपण दररोजचे दुपारचे जेवण या आत्मतीर्थावर येऊन स्वीकार करावे. आमची विनंती स्वीकारावी."
 

श्रीदत्तप्रभू यांनी हसतमुखाने 'तथास्तु' म्हणून आशीर्वाद देऊन तिथून निघाले. तेव्हापासून आजतागायत श्रीदत्तगुरू दररोज भोजन करण्यासाठी आत्मतीर्थ या ठिकाणी येतात. यामुळे हे स्थान पवित्र आहे.

ALSO READ: Siddheshwar Temple प्रसिद्ध सिद्धेश्वर मंदिर सोलापूर

मुंबई

महाराष्ट्रातील सर्वात सुंदर आणि मोठ्या शहरांचा विचार केला तर, मुंबई यादीत अव्वल आहे. मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी तसेच देशाची आर्थिक राजधानी म्हणून ओळखली जाते. अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर वसलेले, मुंबई हे पर्यटनाचे केंद्र देखील मानले जाते. येथे जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करणारी अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहे.

मुख्य आकर्षणे-

भारताचे प्रवेशद्वार

मरीन ड्राइव्ह

जुहू बीच

सिद्धिविनायक मंदिर

पुणे

पुणे हे महाराष्ट्रातील दुसरे सर्वात मोठे शहर आहे. पुणे त्याच्या सौंदर्यासाठी तसेच त्याच्या औद्योगिक केंद्रासाठी ओळखले जाते. हे शहर त्याच्या ऐतिहासिक किल्ले, राजवाडे, भव्य धबधबे आणि समुद्रकिनाऱ्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. पावसाळ्यात देशभरातून पर्यटक येथे येतात. पुणे हे साहसी उपक्रमांसाठी एक प्रमुख ठिकाण मानले जाते.

मुख्य आकर्षणे-

शनिवार वाडा

सिंहगड किल्ला

पार्वती टेकडी

ALSO READ: Famous Sanctuary महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध राष्ट्रीय अभयारण्ये

नागपूर

नागपूर हे महाराष्ट्रातील तिसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे आणि सर्वात सुंदर शहरांपैकी एक मानले जाते. नागपूर हे महाराष्ट्राची हिवाळी राजधानी म्हणून देखील ओळखले जाते, जे त्याच्या संत्र्यांच्या बागांसाठी ओळखले जाते. हे शहर त्याच्या जीवनशैलीसाठी तसेच अनेक अद्भुत आणि ऐतिहासिक स्थळांसाठी ओळखले जाते. देशभरातील पर्यटक पावसाळ्यात येथे भेट देतात.

मुख्य आकर्षणे-

फुटाळा तलाव

अंबाझरी तलाव

रामटेक मंदिर

औरंगाबाद

औरंगाबाद हे महाराष्ट्रातील एक प्रमुख आणि लोकप्रिय पर्यटन स्थळ मानले जाते. औरंगाबाद हे महाराष्ट्रातील पाचवे सर्वात मोठे शहर मानले जाते. या शहरात देशभरातील पर्यटकांना आकर्षित करणारी असंख्य ऐतिहासिक आणि सुंदर स्थळे आहेत. ते त्याच्या प्राचीन आणि प्रसिद्ध लेण्यांसाठी ओळखले जाते.

मुख्य आकर्षणे-

अजिंठा आणि वेरूळ लेणी

बिबी का मकबरा

दौलताबाद किल्ला

नाशिक

नाशिक हे महाराष्ट्रातील चौथ्या क्रमांकाचे आणि सर्वात सुंदर शहरांपैकी एक आहे. नाशिक त्याच्या सौंदर्यासाठी तसेच धार्मिक महत्त्वासाठी ओळखले जाते. दर १२ वर्षांनी भरणारा कुंभमेळा हा एक अत्यंत साजरा केला जाणारा कार्यक्रम आहे. म्हणूनच, नाशिक हे हिंदूंसाठी एक प्रमुख धार्मिक स्थळ मानले जाते.

मुख्य आकर्षणे-

त्र्यंबकेश्वर मंदिर

अंजनेरी टेकड्या

पंचवटी 

सोलापूर-

सोलापूर हे महाराष्ट्रातील सहावे सर्वात मोठे आणि सर्वात सुंदर शहर मानले जाते. हे त्याच्या सौंदर्यासाठी तसेच त्याच्या कापड उद्योगासाठी ओळखले जाते. या शहरात अनेक नेत्रदीपक दृश्ये आहेत जी राज्यभरातील पर्यटकांना आकर्षित करतात.

मुख्य आकर्षणे-

सिद्धेश्वर मंदिर

भुकोट किल्ला

ग्रेट इंडियन बस्टर्ड अभयारण्य

तसेच महाराष्ट्रातील आणखीन सर्वात मोठे शहर अकोला आहे आणि सर्वात मोठे अमरावती आहे. अकोल्यात, तुम्ही अकोला किल्ला, नरनाळा किल्ला आणि काटेपूर्णा वन्यजीव अभयारण्य एक्सप्लोर करू शकता. अमरावतीमध्ये, तुम्ही अंबादेवी मंदिर, मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प आणि चिखलदरा हिल स्टेशन एक्सप्लोर करू शकता.

ALSO READ: महाराष्ट्रातील ५ रहस्यमय किल्ले आणि ठिकाणे

ALSO READ: 'दक्षिण कैलास' नावाने ओळखले जाणारे शंभू महादेव शिखर शिंगणापूर

ALSO READ: ट्रेकिंगसाठी ओळखला जाणारा तुंग किल्ला

ALSO READ: कोकण भ्रमंती : रमणीय स्थळ कुर्ली

ALSO READ: Famous Sanctuary महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध राष्ट्रीय अभयारण्ये

ALSO READ: Monsoon Special Tourism नैसर्गिक सौंदर्याने समृद्ध रमणीय कोकण; नक्की भेट द्या

या ठिकाणाला केवळ त्याच्या इमारतींमुळेच नाही तर त्याच्या एकूण वातावरणामुळे भारताचे इटली म्हटले जाते. तलावाजवळील कॅफे, बुटीक, अनोखे बसण्याचे क्षेत्र आणि स्वच्छ विहार एकत्रितपणे युरोपियन रिसॉर्ट टाउनची भावना निर्माण करतात. येथील लोक पाणवठ्याजवळ वेळ घालवण्याचा आनंद घेतात, ज्यामुळे एक समान इटालियन अनुभव निर्माण होतो.

ALSO READ: "Oxford of the East" Pune : भारतातील या शहराला "पूर्वेचा ऑक्सफर्ड" म्हटले जाते; ज्याचा इतिहास सुमारे १,४०० वर्ष जुना आहे

लवासा पुणे जावे कसे? 

पुण्यात जाण्यासाठी अनेक खासगी बस तसेच परिवहन बस देखील उपलब्ध आहे. लवासा पुण्यापासून सुमारे ६० किमी अंतरावर आहे. पुण्यात गेल्यानंतर टॅक्सी, कार किंवा कॅप मदतीने सहज पोहचता येते. तसेच पुण्यात आंतराष्ट्रीय विमानतळ असून विमानतळावरून कॅप किंवा टॅक्सीच्या मदतीने लवासा येथ पोहचता येते. पुणे जंक्शन अनेक रेल्वे मार्गांना जोडले आहे. स्टेशनवरून कॅप करून लवासा येतेच पोहचता येते. 

ALSO READ: Kasheli Beach कोकणातील ऑफबीट व्हिलेज टुरिझम: कशेळी गाव

लवासा हे भारतातील सर्वात सुंदर आणि अद्वितीय हिल स्टेशन असून निसर्गाच्या सानिध्यात आराम करण्यासाठी आणि इटालियन पोर्टोफिनोचा अनुभव घेण्यासाठी हे एक परिपूर्ण पर्यटन स्थळ आहे.

ALSO READ: Tourist Cities in Maharashtra : महाराष्ट्रातील मोठी शहरे आणि त्यांची मुख्य आकर्षणे

ALSO READ: Christmas Special Famous Churches मुंबईतील हे प्रसिद्ध चर्च एक संस्मरणीय अनुभव देतात

सेंट मायकल चर्च

सेंट मायकल चर्च हे मुंबईतील सर्वात जुने आणि सर्वात लोकप्रिय चर्च मानले जाते. ते १५१२-१५८५ च्या सुमारास बांधले गेले असे म्हटले जाते. सेंट मायकल चर्चबद्दल एक कथा आहे की काही वर्षांपूर्वी, येशू ख्रिस्ताच्या हृदयातून रक्त वाहताना दिसले. या घटनेने चर्चच्या भक्तीला आणखी बळकटी दिली आहे. ख्रिसमसच्या दिवशी, चर्चला सुंदर सजवले जाते आणि हजारो लोक प्रार्थना करण्यासाठी येतात.

सेंट पीटर चर्च

सेंट पीटर चर्च हे मुंबई आणि महाराष्ट्रातील एक प्रमुख चर्च आहे. ते इटलीतील पिसा येथील चर्चच्या मॉडेलवरून बनवले गेले आहे असे म्हटले जाते. त्याच्या भिंतींवर सुंदर चित्रे आहे. ख्रिसमसच्या दिवशी सेंट पीटर चर्चमध्ये गर्दी असते. २५ डिसेंबर रोजी चर्चला रोषणाईने सजवले जाते. ते एका उद्यानात असल्याने ते शांत ठिकाण मानले जाते. रोमन कॅथोलिक समुदायाचे लोक मोठ्या संख्येने येतात.

सेंट अँड्र्यू चर्च

सेंट अँड्र्यू चर्च हे एक प्राचीन चर्च मानले जाते. ते १६ व्या शतकाच्या आसपास पोर्तुगीजांनी बांधले असल्याचे म्हटले जाते. ते मुंबईतील सर्वात मोठ्या चर्चपैकी एक मानले जाते. ते आत आणि बाहेर दोन्ही बाजूंनी भव्य दिसते. ख्रिसमसच्या दिवशी सेंट अँड्र्यू चर्चमध्ये अनेकदा गर्दी असते. २५ डिसेंबर रोजी चर्चला वधूसारखे सजवले जाते. ते रोमन कॅथोलिकांमध्ये खूप लोकप्रिय आहे.

ALSO READ: Christmas Destinations 2025 ख्रिसमस दरम्यान ही ठिकाणे खास बनतात; नक्कीच भेट द्या

माउंट मेरी बॅसिलिका चर्च

जेव्हा कोणी मुंबईतील सर्वात सुंदर आणि प्रसिद्ध चर्चचे नाव घेतो तेव्हा मनात येणारे पहिले नाव माउंट मेरी बॅसिलिका चर्च असते. हे चर्च संपूर्ण शहरात इतके लोकप्रिय आहे की लाखो लोक ख्रिसमसच्या दिवशी प्रार्थना करण्यासाठी आणि मेणबत्त्या पेटवण्यासाठी येथे येतात.  माउंट मेरी बॅसिलिका चर्च, ज्याला बॅसिलिका ऑफ अवर लेडी ऑफ द माउंट म्हणूनही ओळखले जाते, ते निओ-गॉथिक शैलीत बांधले गेले आहे आणि त्याचे सौंदर्य पर्यटकांसाठी एक प्रमुख आकर्षण आहे. उंच व्हॉल्टेड छत, चमकदार निळ्या भिंती, काळे आणि पांढरे चेकर्ड फरशी आणि चित्रे देखील आकर्षणे आहे.

ALSO READ: Best places for Christmas trips with kids कुटुंब सहलीसाठी ही ५ ठिकाणे सर्वोत्तम

मुंबईतील प्रसिद्ध चर्च

माउंट मेरी चर्च

मुंबईतील सर्वात प्रसिद्ध चर्च, वांद्रे येथील माउंट मेरी चर्च, नाताळच्या वेळी भक्त आणि पर्यटकांनी भरलेले असते. लोक मेणबत्त्या पेटवतात आणि आनंद आणि समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात. चर्चची भव्य सजावट आणि शांत वातावरण पर्यटकांना आकर्षित करते.

सेंट थॉमस कॅथेड्रल फोर्ट

सेंट थॉमस कॅथेड्रल फोर्ट देखील नाताळच्या वेळी एक विशेष स्थान राखतो. हे चर्च त्याच्या ऐतिहासिक वास्तुकला आणि विशेष ख्रिसमस प्रार्थनांसाठी ओळखले जाते. येथे होणारे कॅरोल गायन आणि ख्रिसमस सेवा आध्यात्मिक अनुभव प्रदान करते.

सेंट अँड्र्यूज चर्च बांद्रा

सेंट अँड्र्यूज चर्च बांद्रा आणि होली नेम कॅथेड्रल कुलाबा देखील ख्रिसमस दरम्यान विशेषतः सजवले जातात. ख्रिसमसच्या पूर्वसंध्येला आणि ख्रिसमसच्या दिवशी या चर्चमध्ये विशेष प्रार्थना आयोजित केल्या जातात, ज्यात मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित राहतात. ख्रिसमसच्या वेळी चर्चच्या सभोवतालचे परिसर देखील चैतन्यशील बनतात. बेकरींमधील केक आणि कुकीजचा सुगंध मुलांना बोलावतो. रस्त्यावर सांताक्लॉजचे कपडे घातलेले लोक दिसतात. कुटुंबे आणि मित्र भेटवस्तूंची देवाणघेवाण करतात.

ALSO READ: ख्रिसमस बजेटमध्ये साजरा करायचा आहे, या ठिकाणांना नक्की भेट द्या

मुंबईतील ही चर्च केवळ धार्मिक श्रद्धेची केंद्रे नाहीत तर ख्रिसमस दरम्यान शहराच्या सांस्कृतिक विविधतेची आणि एकतेची झलक देखील देतात. मुंबईत या चर्चना नक्की भेट द्या.

ALSO READ: ख्रिसमस सेलिब्रेशनसाठी प्रसिद्ध प्राचीन जुने कॅथोलिक चर्च भोपाळ

ALSO READ: "पंचभूत शक्ति केंद्र" दक्षिण भारतातील पाच मंदिरे ज्यांना 'पंचभूत स्थळम' म्हणतात

महाराष्ट्रामध्ये शिर्डी साई बाबांचे मुख्य समाधी मंदिर आहे हे महाराष्ट्रामध्ये साईबाबांचे सर्वात प्रसिद्ध आणि मुख्य मंदिर अहमदनगर जिल्ह्यातील शिर्डी येथे आहे. शिर्डी व्यतिरिक्त, महाराष्ट्रात साईबाबांची इतर अनेक मंदिरे आहे, जी भक्तांमध्ये खूप प्रसिद्ध आहे. तर चला आज आपण पाहू या महाराष्ट्रातील प्रमुख आणि प्रसिद्ध साईबाबा मंदिरे जिथे तुम्ही नक्कीच भेट देऊ शकतात 

श्री साईबाबा मंदिर क्षेत्र शिर्डी मुख्य समाधी मंदिर

श्री साईबाबा मंदिर क्षेत्र शिर्डी मुख्य समाधी मंदिर हे  अहमदनगर जिल्ह्यात म्हणजेच अहिल्यानगर मध्ये आहे हे केवळ महाराष्ट्रातीलच नाही, तर जगातील सर्वात प्रसिद्ध साईबाबा मंदिर आहे. येथे साईबाबांची समाधी आहे. येथे बाबांच्या समाधीवर त्यांची संगमरवरी मूर्ती स्थापित आहे. तसेच मंदिरात असलेली द्वारकामाई हे ठिकाण बाबांचे निवासस्थान आणि दरबार होते, जिथे ते 'धुनी' पेटवत असत. येथे दररोज हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात आणि रामनवमी, गुरुपौर्णिमा तसेच विजयादशमी हे प्रमुख उत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरे होतात.

श्री साईबाबा मंदिर पाथरी

श्री साईबाबा मंदिर हे प्रसिद्ध मंदिर पाथरी जिल्हा परभणी मध्ये आहे  अनेक भक्तांच्या आणि संशोधकांच्या मते, पाथरी हे साईबाबांचे जन्मस्थान आहे. येथे असलेले मंदिर बाबांच्या मूळ निवासस्थानाचे प्रतीक मानले जाते आणि भक्तांमध्ये या स्थानाला विशेष आदर आहे.

'प्रति-शिर्डी' शिरगाव

'प्रति-शिर्डी' म्हणून ओळखले जाणारे बाबांचे मंदिर शिरगाव जे सोमाटणे फाटा, पुणे-मुंबई महामार्गाजवळ असून पुणे जिल्ह्यात येते हे मंदिर शिर्डीच्या मंदिराप्रमाणेच भव्य आणि सुंदररित्या बांधले गेले आहे. ज्या भक्तांना नेहमी शिर्डीला जाणे शक्य नसते, त्यांच्यासाठी हे ठिकाण 'प्रति-शिर्डी' म्हणून ओळखले जाते.

कोकणची शिर्डी कविलगाव

सिंधुदुर्ग जिल्हयात असलेले कविलगाव मधील साई बाबांचे मंदिर हे अतिशय प्रसिद्ध आहे काही माहितीनुसार, हे भारतातील पहिले साई मंदिर मानले जाते. या क्षेत्राला 'कोकणची शिर्डी' असेही म्हणतात.

श्री साईबाबा मंदिर शिंगणापूर  

अहमद नगर जिल्ह्यातील शिर्डीपासून जवळच असलेले शिंगणापूर येथे साई यांचे अतिशय प्रसिद्ध मंदिर आहे.येथील साईबाबांची मूर्ती खुल्या आकाशाखाली आहे, आणि गावात चोरी होत नाही अशी श्रद्धा आहे.

श्री साईबाबा मंदिर कोपरगाव

अहमदनगर जिल्ह्यात शिर्डीला जाणाऱ्या मार्गावर कोपरगाव मध्ये असलेले साई बाबा मंदिर जुने आणि प्रसिद्ध मंदिर आहे. 

मुंबई-पुण्यातील प्रमुख मंदिरे

मुंबई आणि पुणे यांसारख्या मोठ्या शहरांमध्ये साईबाबांची अनेक भव्य मंदिरे आहे, जिथे दररोज हजारो भक्त दर्शनासाठी जातात 

साईबाबा मंदिर, जुन्नर पुणे-जुन्नर तालुक्यातील हे एक मोठे साई मंदिर आहे.

साईबाबा मंदिर, खार मुंबई-मुंबईतील भक्तांसाठी हे एक प्रमुख आणि प्रसिद्ध मंदिर आहे.

ALSO READ: भारतातील पाच प्रसिद्ध महालक्ष्मी मंदिर

या व्यतिरिक्त महाराष्ट्रातील जवळजवळ प्रत्येक शहरात, गावात आणि वस्त्यांमध्ये साईबाबांचे छोटे-मोठे मंदिर आहे. गुरुवार हा साईबाबांचा विशेष दिवस मानला जातो, त्या दिवशी सर्वत्र विशेष पूजा, कीर्तन, महाप्रसाद आणि आरती होतात.या सर्व मंदिरांमध्ये गुरुवार हा दिवस साईबाबांचा वार म्हणून विशेष उत्साहाने पाळला जातो. 

ALSO READ: भारतीय मंदिरांतील वैज्ञानिक रहस्य

ALSO READ: Srikshetra Gangapur Yatra दत्त भक्तांची पंढरी, श्रीक्षेत्र गाणगापूर

महाराष्ट्रातील प्रमुख आणि प्रसिद्ध दत्त मंदिरे 

महाराष्ट्रातील प्रमुख दत्त क्षेत्रे  

श्री क्षेत्र माहूर नांदेड -हे साडेतीन दत्त पीठांपैकी एक पूर्ण पीठ मानले जाते. श्री परशुरामांची कर्मभूमी आणि रेणुका मातेचे स्थान आहे  आणि येथे श्री दत्तात्रेयांचे अतिप्राचीन मंदिर आहे. येथे दत्तात्रेयांचा जन्म झाल्याचे मानले जाते. तसेच रेणुका माता, दत्तात्रेय आणि सप्तऋषींची गुहा येथे आहे. महूरला "दक्षिण कैलास" असेही म्हणतात.

श्री क्षेत्र कारंजा वाशिम-हे श्री नृसिंह सरस्वती यांचे जन्मस्थान आहे. जे श्री दत्त महाराजांचे द्वितीय अवतार आहे. येथील दत्त मंदिर अतिप्राचीन व प्रसिद्ध आहे.

ALSO READ: श्रीदत्त क्षेत्र औदुंबर Shri Datta Kshetra Audumbar

श्री क्षेत्र औदुंबर सांगली- कृष्णा नदीकाठी वसलेले हे दत्तात्रेयांचे अत्यंत प्रसिद्ध क्षेत्र आहे येथे प्राचीन वटवृक्ष आहे ज्याखाली दत्तात्रेयांनी तप केल्याचे सांगितले जाते. औदुंबरला "दत्तांचे दुसरे घर" असे मानले जाते. तसेच कृष्णा नदीच्या काठी वसलेले हे क्षेत्र अत्यंत निसर्गरम्य आहे. श्री नृसिंह सरस्वतींनी येथे चातुर्मास-निवास केला होता. 

श्री क्षेत्र नरसोबाची वाडी नृसिंहवाडी कोल्हापूर- कृष्णा आणि पंचगंगा नद्यांच्या संगमावर वसलेले हे क्षेत्र श्री नृसिंह सरस्वतींच्या १२ वर्षांच्या वास्तव्यामुळे अत्यंत पवित्र मानले जाते. तसेच कृष्णा-पंचगंगा संगमाजवळील हे दत्त मंदिर अतिप्राचीन आहे. श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी येथे १२ वर्ष राहिले होते असे मानले जाते. याला "दक्षिण काशी" असेही म्हणतात.

श्री क्षेत्र अक्कलकोट सोलापूर-हे श्री स्वामी समर्थ महाराजांचे स्थान आहे. जे श्री दत्तात्रेयांचे तिसरे अवतारआहे. येथे वटवृक्ष स्वामी समर्थांचे मुख्य मंदिर आहे. 

श्री क्षेत्र राक्षसभुवन जालना बीड- हे ठिकाण गोदावरी नदीच्या काठी आहे. येथे श्री दत्तात्रेयांचे मोठे आणि प्राचीन मंदिर आहे.या प्रमुख दत्तस्थानांना अनेक भाविक दत्त जयंती आणि गुरुवारी दर्शनासाठी भेट देतात.

श्री गिरनार दत्त मंदिर त्र्यंबकेश्वर-  नाशिकजवळील त्र्यंबकेश्वर मार्गावर असलेले गिरनार दत्त मंदिर हे देखील जागृत देवस्थान आहे . टेकडीवर असल्याने "गिरनार दत्त" असे प्रसिद्ध आहे.

ALSO READ: श्री गुरुदेव दत्त मंदिर माणगाव

ALSO READ: ध्यानलिंगम: शिवाचे इतके सुंदर आणि अलौकिक मंदिर तुम्ही कुठेही पाहिले नसेल

ALSO READ: Parshuram Mahadev Temple जागृत परशुराम महादेव मंदिर

ALSO READ: शनिवार वाडा पुणे

ALSO READ: सज्जनगड किल्ला सातारा

ALSO READ: महाराष्ट्रातील सात आश्चर्यापैकी एक प्राचीन देवगिरी किल्ला दौलताबाद

तुम्हाला माहित आहे का? भारतातील महाराष्ट्र राज्यात वसलेले पुणे हे एक ऐतिहासिक शहर आहे, ज्याला अनेकदा "पूर्वेचा ऑक्सफर्ड" म्हटले जाते. हे शहर केवळ भारतातच नाही तर जगभरात शिक्षण आणि संस्कृतीत महत्त्वाचे स्थान आहे. शहराचा इतिहास सुमारे १,४०० वर्षांपूर्वीचा आहे आणि त्याचा शैक्षणिक वारसा आणि सांस्कृतिक समृद्धी त्याला "पूर्वेचा ऑक्सफर्ड" ही पदवी देते. पुण्याचे शैक्षणिक वातावरण प्राचीन काळापासून मजबूत आहे आणि आज ते भारतात आणि जगात एक प्रमुख शैक्षणिक केंद्र म्हणून स्थापित झाले आहे.

पुण्याला "पूर्वेचे ऑक्सफर्ड" का म्हटले जाते?

पुण्याला शिक्षणाचा मोठा इतिहास आहे. १९ व्या शतकात, समाजसुधारक महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी येथे महिला शिक्षणाचा पाया घातला. या दृष्टिकोनामुळे नंतर शहराचे ज्ञान आणि प्रगतीचे केंद्र बनले.

ALSO READ: पुस्तकांचे गाव भिलार महाराष्ट्र

पुणे विद्यापीठ, जे आता सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाते, १९४९ मध्ये स्थापन झाले. ते भारतातील सर्वात प्रतिष्ठित शैक्षणिक संस्थांपैकी एक आहे. याव्यतिरिक्त, फर्ग्युसन कॉलेज, पुणे अभियांत्रिकी महाविद्यालय, सशस्त्र दल वैद्यकीय महाविद्यालय, सिम्बायोसिस विद्यापीठ आणि फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया सारख्या संस्थांनी पुण्याला शिक्षणाचा बालेकिल्ला बनवले आहे. आज, पुण्यात ६०० हून अधिक महाविद्यालये आणि २३ विद्यापीठे आहे. युनायटेड किंग्डममधील ऑक्सफर्डप्रमाणे, त्याचे रस्ते विद्यार्थ्यांनी, कॅफेने आणि गजबजलेल्या सांस्कृतिक स्थळांनी चैतन्यशील आहे. म्हणूनच त्याला प्रेमाने "पूर्वेचे ऑक्सफर्ड" म्हटले जाते.

पुण्याचा इतिहास मराठा साम्राज्याशी जोडलेला आहे

पुण्याचा भूतकाळ मराठा साम्राज्याशी जोडलेला आहे. ते एकेकाळी साम्राज्याची राजधानी होते आणि आजही, शनिवारवाडा किल्ला त्या गौरवशाली इतिहासाची आठवण करून देतो. शिवाय, भारत छोडो चळवळीदरम्यान महात्मा गांधी आणि कस्तुरबा गांधी यांना जिथे नजरकैदेत ठेवण्यात आले होते, तो आगा खान पॅलेस आता एक ऐतिहासिक संग्रहालय बनला आहे. तर दुसरीकडे, आजचे पुणे हे आधुनिक आयटी पार्क, स्टार्टअप हब आणि तरुणाईच्या उर्जेने भरलेले शहर आहे.

पुण्यातील प्रमुख पर्यटन स्थळे

पुणे हे केवळ शिक्षण आणि रोजगारासाठीच नाही तर पर्यटकांसाठी देखील एक उत्तम ठिकाण आहे.

शनिवारवाडा किल्ला- पूर्वी मराठा पेशव्यांचे मुख्यालय असलेला हा किल्ला आता एक प्रमुख ऐतिहासिक स्थळ आहे. येथील लाईट अँड साउंड शो आवर्जून पाहावा असा आहे.

दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिर-गणेश चतुर्थीच्या वेळी हे मंदिर संपूर्ण शहराचे हृदयाचे ठोके बनते. 

सिंहगड किल्ला-साहसी उत्साही लोकांसाठी हे ठिकाण एक परिपूर्ण ट्रेकिंग स्पॉट आहे.

आगा खान पॅलेस-गांधीजींच्या जीवनातील आठवणी जपणारे हे ठिकाण इतिहास प्रेमींसाठी एक खास ठिकाण आहे.

ओशो आश्रम, कोरेगाव पार्क-ध्यान आणि मनःशांती मिळवणाऱ्या जगभरातील लोकांसाठी एक केंद्र.

पाताळेश्वर गुहा मंदिर-हे ८ व्या शतकातील दगडी मंदिर भगवान शिव यांना समर्पित आहे.

ALSO READ: पुणे ते श्री क्षेत्र पंढरपूरला जातांना या धार्मिक स्थळांना नक्की भेट द्या

पुणे शहर जावे कसे?

पुणे हे महाराष्ट्रातील प्रमुख शहर आहे. पुण्याला जाण्यासाठी करिता आहे सुविधा उपलब्ध आहे. देशातील प्रमुख शहरांमधून विमान मार्ग आणि रेल्वे मार्गाने पुण्यात सहज पोहचता येते. तसेच रस्ता मार्गाने पुणे शहर अनेक प्रमुख शहरांना जोडलेलं आहे. पुण्यात परिवहन बस, खासगी बस, आंतराष्ट्रीय विमानतळ आणि रेल्वे जंक्शन यांच्या मदतीने नक्कीच पोहचता येईल. 

ALSO READ: Historical and cultural करिता ओळखल्या जाणाऱ्या पुणे शहरातील या ठिकाणांना नक्की द्या भेट

या प्रसिद्ध प्राणीसंग्रहालयाचा इतिहास 150 वर्षांहून अधिक जुना आहे. सम्राज्ञी, राणी व्हिक्टोरिया यांच्या नावावरून त्याचे नाव देण्यात आले. काही काळानंतर याला राणीची बाग असेही म्हटले जाऊ लागले. असे मानले जाते की काही वर्षांनी हे प्राणीसंग्रहालय मुंबई सरकारला ज्यू व्यापारी मिस्टर डेव्हिड सॅसन यांनी दान केले होते, त्यानंतर हे प्राणीसंग्रहालय मुंबई महापालिकेच्या देखरेखीखाली आहे. तसेच आता त्याचे नाव बदलून वीरमाता जिजाबाई भोसले उद्यान करण्यात आले आहे.

तसेच मुंबई शहरातील वीरमाता जिजाबाई भोसले उद्यान म्हणजेच प्राणिसंग्रहालय हे दररोज सकाळी 9 वाजता उघडते व संध्याकाळी 6 वाजता बंद होते. या काळात तुम्ही येथे कधीही भेट देण्यासाठी येऊ शकता.  

वीरमाता जिजाबाई भोसले उद्यान मुंबई जावे कसे?

विमान मार्ग-

मुंबई येथे असलेले छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे देशातील प्रमुख आंतरराष्ट्रीय विमानतळांना जोडलेलं आहे. विमातळावरून कॅप, टॅक्सी, रिक्षा किंवा खासगी वाहनाच्या मदतीने मुंबई प्राणीसंग्रहालयात जाऊ शकता.

रेल्वे मार्ग-

या प्राणीसंग्रहालय भायखळा रेल्वे स्थानक समोर स्थित आहे. मध्य रेल्वे मार्गाने येणाऱ्या पर्यटकांसाठी मुंबई प्राणीसंग्रहालय स्टेशनपासून काही मिनिटांच्या अंतरावर आहे. पश्चिम रेल्वे मार्गाने जाण्यासाठी सर्वात जवळचे स्टेशन मुंबई सेंट्रल आहे जिथून टॅक्सीने प्राणीसंग्रहालय पर्यंत पोहचता येते. 

रस्ता मार्ग-

मुंबईसाठी राज्याच्या विविध भागातून बस सेवा उपलब्ध आहे. ज्याद्वारे तुम्ही मुंबईला सहज पोहोचू शकता. मुंबईला पोहोचल्यानंतर मेट्रोने किंवा कॅब बुक करून मुंबई प्राणीसंग्रहालयात सहज पोहचता येते. तसेच खासगी वाहनाच्या मदतीने देखील तुम्ही इथपर्यंत पोहचू शकतात.   

ALSO READ: Sharadiya Navratri 2025 : खान्देशची कुलदेवी जागृत श्रीक्षेत्र मनुदेवी मंदिर जळगाव

वैशिष्ट्ये- 

भवानी देवी मंदिर हे जळगाव जिल्ह्यातील नशिराबाद गावात वसलेले आहे. नशिराबाद हे जळगावपासून १० किमी अंतरावर आहे. हे शहर राष्ट्रीय महामार्ग ६ वर आहे, ज्यामुळे प्रवास सोपा आहे.

ALSO READ: Bhadrakali Devi Temple नाशिकचे श्रद्धास्थान भद्रकाली देवी मंदिर

इतिहास 

नशिराबाद हे ऐतिहासिक शहर असून ज्याचे प्राचीन नाव 'सोलनिंभोर' होते, असे नाव असल्याचे कारण म्हणजे येतेच १६ हनुमान मंदिरे आणि १६ मुख्य दरवाजे होते. हे शहर मूळतः नासिरुद्दीन बादशहा यांच्या नावाने नशिराबाद म्हणून ओळखले जाते. तसेच भवानी देवी मंदिराचा नेमका इतिहास उपलब्ध नसला तरी, नशिराबादमधील इतर मंदिरांप्रमाणे हे मंदिर देखील स्थानिक धार्मिक परंपरेचा भाग आहे. हे मंदिर देवी भवानीला समर्पित असून आणि स्थानिक भक्तांसाठी श्रद्धास्थान आहे. तसेच जळगाव जिल्ह्यात असलेले नशिराबाद हे गाव काचेच्या बांगड्यांच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असले तरी धार्मिकदृष्ट्या हनुमान आणि इतर देवतांच्या मंदिरांसाठी ओळखले जाते, ज्यात भवानी मंदिराचा समावेश होतो.

ALSO READ: Sharadiya Navratri 2025 जागृत श्री चतुरशृंगी देवी मंदिर पुणे

तसेच मंदिराची रचना साधी आणि पारंपरिक असून ज्यात दगडी बांधकाम आणि स्थानिक शैलीतील कोरीव काम दिसते. गर्भगृहात देवी भवानीची प्राचीन आणि प्रसन्न अशी मूर्ती आहे, जी भक्तांना संकटमोचन आणि शक्ती प्रदान करते अशी श्रद्धा आहे. नवरात्रीच्या काळात येथे विशेष पूजा, आरती आणि जत्रा आयोजित केली जाते. स्थानिक भक्त आणि जवळपासच्या गावांमधून गर्दी होते. तसेच भवानी देवी ही शक्ती देवता मानली जाते आणि स्थानिक कुटुंबांसाठी कुलदेवता आहे. भक्त संकटनिवारण, आरोग्य आणि समृद्धीसाठी येथे प्रार्थना करतात.

ALSO READ: आदिशक्ती चंडिकादेवी मंदिर पाटणादेवी चाळीसगाव

प्राचीन जागृत श्री भवानी देवी मंदिर नशिराबाद जावे कसे? 

रेल्वे मार्ग- नशिराबाद या गावापासून भादली हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे. व जळगाव जंक्शनपासून १० किमी अंतरावर आहे. स्थानिक बस किंवा रिक्षा यांच्या मदतीने नशिराबाद मध्ये सहज पोहचता येते. 

रस्ता मार्ग- नशिराबाद हे गाव नॅशनल हायवे ६ वर असून  MSRTC बस किंवा खासगी वाहन उपलब्ध आहे. 

विमान मार्ग-मंदिरापासून जवळचे विमानतळ हे जळगाव विमानतळ आहे जे १० किमी अंतरावर आहे. तसेच औरंगाबाद विमानतळ १५० किमी विमानतळ आहे. 

ALSO READ: Famous Three and a Half Shakti Peethas of Maharashtra देवीचे प्रसिद्ध साडेतीन शक्तिपीठे महाराष्ट्र

"साडेतीन" शक्तिपीठांचे महत्त्व 

महाराष्ट्रातील ही शक्तिपीठे साडेतीन मानली जातात, कारण सप्तशृंगी हे अर्ध शक्तिपीठ आहे, तर कोल्हापूर, तुळजापूर, माहूरगड हे तीन पूर्ण शक्तिपीठे आहे. ही मंदिरे भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र असून, प्रत्येक मंदिराला स्वतःचे पौराणिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. नवरात्रीत या ठिकाणी विशेष पूजा, यात्रा आणि उत्सव आयोजित केले जातात.

महालक्ष्मी मंदिर कोल्हापूर 

कोल्हापुरातील महालक्ष्मी म्हणजे अंबाबाई हे सर्वात जुने देऊळ असून या मंदिराचे बांधकाम राष्ट्रकूटांनी किंवा त्या आधी पासूनच शिलाहार राजांनी आठव्या शतकात केले होते. पुराणात याचा उल्लेख 108 पीठांपैकी एक आणि महाराष्ट्रातील साढे तीन शक्तिपीठांपैकी एक असे केलेले आहे. कोल्हापूरची अंबाबाईला महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी म्हणतात. ज्या वेळी मुघलांचे शासन होते त्या वेळी त्यांनी हिंदूंवर सूड घेण्यासाठी सर्व देऊळांचा विध्वंस आणि नासधूस केली. त्यावेळी या देऊळाची मूर्ती तिथल्या पुजाऱ्याने बरीच वर्षे लपवून ठेवली. संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत ई.स. 1715 ते 1722 या सुमारास मंदिराची पुनर्बांधणी केली. या देऊळात महालक्ष्मी आणि त्यांचा समोर गरुडमंडपात गरुड स्थापित केले गेले आहे. देवीची मूर्ती दगडी असून वजन 40 किलोग्रॅम आहे. मागील बाजूस दगडी सिंह आहे. देवी आईच्या मूर्तीच्या डोक्यावर मुकुट असून त्यावर शेषनाग आहे.  

ALSO READ: श्री महालक्ष्मी कोल्हापूर

तुळजाभवानी मंदिर तुळजापुर

तुळजापुरातील तुळजाभवानीचे तीर्थक्षेत्र हे पूर्ण आणि आद्यपीठ मानले जाते. इथे तुळजाभवानीचे प्राचीन देऊळ असून हे महाराष्ट्रातील उस्मानाबाद जिल्ह्यात वसलेले आहे. पुराणानुसार असुरांचा संहार करून धर्माचरण आणि नीतीची पुनर्स्थापना करण्याचे कार्य देवी आईने केले आहे. स्वराज्य हिंदवीचे संस्थापक छत्रपती श्री शिवाजी महाराज भोसले यांची कुलदेवी देखील हीच तुळजाभवानी आहे. भवानीआईच्या आशीर्वादाने महाराजांना स्वराज्य स्थापनेची प्रेरणा मिळाली असून खुद्द देवी आईने छत्रपती शिवाजी महाराजांना दृष्टांत देऊन महाराष्ट्रावरील आलेल्या संकटाचे निवारण करण्यासाठी तलवार दिली होती. या संदर्भात अशी आख्यायिका आहे की देवीचे हे देऊळ डोंगरमाथ्यावर असल्याने याचा कळस दिसत नाही. या देऊळाचे काही भाग हेमाडपंतीने बांधले आहे. नवरात्रोत्सव जरी नऊ दिवसाचा असला तरी हा उत्सव इथे एकूण एकवीस दिवस चालतो.

ALSO READ: महाराष्ट्रातील पहिले शक्तिपीठ – श्री तुळजाभवानी तुळजापूर

रेणुका देवी मंदिर माहूर गड 

माहूर गडाची रेणुका देवी ही महाराष्ट्रातील अनेक परिवारांची कुलदेवी आहे. ही साढे तीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. माहूर गड हे एक जागृत तीर्थ क्षेत्र आहे. माहूरगडावर रेणुके तसेच दत्तात्रय आणि परशुराम यांची देखील देऊळे इथे आहे. या देवीचं देऊळ यादव काळातील राजानी बांधले असे. आख्यायिका आहे की दत्तात्रयांचा जन्म देखील याच माहूर गडावर झाला. माता रेणुकाची एक कथा आहे- या कथेनुसार रेणुका मातेचा वध त्यांचा मुलगा परशुरामाने आपल्या पितृ आदेशावरून केले. नंतर परशुरामाला आपल्या मातेची आठवण येऊ लागली ते दुखी झाले असून शोकाकुल झाले होते. त्याच क्षणी आकाशवाणी झाली. तुझी आई तुला दर्शनास येईल. पण तू मागे वळून बघू नकोस. परंतु परशुरामाला आपल्या आईशी भेटण्याची ओढ लागली होती. त्यामुळे त्याने मागे वळून बघितले. त्यावेळी रेणुकेमातेचा चेहराच जमिनीतून वर आलेला होता. परशुरामाला तेवढेच दिसले. त्यामुळे माहूरगडावर रेणुकेच्या या तांदळारूपातील मुखाचीच पूजा केली जाते. या डोंगरावर परशुरामाला मातेचे दर्शन घडले त्यामुळे या डोंगराला 'मातापूर' म्हटले जाऊ लागले. आणि शेजारीच आंध्रप्रदेशातील 'ऊर' गाव असल्यामुळे 'माऊर' आणि आता ते माहूर म्हणून ओळखले जाते. 

ALSO READ: माहूरगड - श्री रेणुका देवी

सप्तशृंगी देवी मंदिर नाशिक 

या देवीचे तीर्थक्षेत्र महाराष्ट्रातील साडेतीन पीठांपैकी अर्ध पीठ म्हणून ओळखले जाते. ही सप्तशृंगी देवी नाशिक पासून 65 किलोमीटर वर 4800 फूट उंचीवर सप्तशृंगगडावर वास्तव्यास आहे. निसर्गाच्या सानिध्यात असलेली ही सप्तशृंग गडावरील सप्तशृंगी देवी उभ्या रूपात आहे. या मागील अशी आख्यायिका आहे की महिषासुर मर्दन करण्यासाठी देवी देवांनी त्याची याचना केली त्यामुळे देवी होमातून प्रकट झाली. तिचे हेच रूप म्हणजे सप्तशृंगीचे होते. हिला ब्रह्मस्वरूपिणी देखील म्हणतात. हे ब्रह्मदेवाच्या कमंडळापासून निघालेल्या गिरीजा महानदीचे रूप तसेच महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वतीचे त्रिगुणात्मक असे स्वरूप म्हणजे देवी सप्तशृंगी. या महिरपीत देवीची मूर्ती आठ फुटी उंच मूर्ती आहे. तिला अठरा भुजा आहेत. मूर्ती शेंदूर अर्चित असून रक्तवर्णी आहे. या देवीचे डोळे तेजस्वी असून टपोरे आहेत. सर्व हात एकमेकांना लागलेले आहेत. महिषासुराशी लढण्यासाठी देवीला सर्व देवांनी शस्त्रे दिलेली असे.

ALSO READ: स्वयंभू असे हे शक्तिपीठं 'वणीची देवी सप्तशृंगी'