नैसर्गिकरित्या केस काळे करणारे खाद्यपदार्थ

1. आवळा- आवळ्यामध्ये अँटिऑक्सिडंट्स आणि व्हिटॅमिन सी भरपूर प्रमाणात असते, ज्यामुळे केस पांढरे होण्यास मदत होते. मुलांचे केस पांढरे होऊ नयेत आणि ते पुन्हा काळे होऊ नयेत म्हणून पालक त्यांना आवळा कँडी, आवळा ज्यूस आणि आवळा मुरब्बा खायला देऊ शकतात.

ALSO READ: पांढरे केस काळे करण्यासाठी आवळा पावडर या प्रकारे वापरा

2. काळे तीळ- काळे तीळ शरीरात मेलॅनिन तयार करण्यासाठी मेलेनोसाइट क्रियाकलापांना प्रोत्साहन देतात. मुलांच्या रोजच्या आहारात काळ्या तीळाचा समावेश करून पांढरे केस काळे करता येतात. तुम्ही मुलांच्या ब्रेडमध्ये काळे तीळ घालू शकता. याशिवाय त्यांना रोजच्या जेवणात एक काळ्या तिळाचा लाडू दिला जाऊ शकतो. यासोबतच मुलांच्या केसांना काळ्या तिळाच्या तेलाने मसाज केल्याने टाळूचे रक्ताभिसरण वाढून केस पांढरे होण्यास मदत होते.

ALSO READ: Benefits of Black Sesame : काळे तीळ हृदयासाठी फायदेशीर आहे, इतर फायदे जाणून घ्या

3. काळ्या मनुका- मनुका हे लोहाचे पॉवरहाऊस आहे आणि त्यात व्हिटॅमिन सी देखील भरपूर आहे जे खनिजांचे जलद शोषण करण्यास मदत करते. काळे मनुके केस पांढरे होण्यास मदत करतात, केस गळण्यास प्रतिबंध करतात आणि केस निरोगी वाढतात. मुले दररोज सकाळी रिकाम्या पोटी 5 भिजवलेले काळे मनुके खाऊ शकतात.

ALSO READ: रोज करा 5 मनुकांचे सेवन, आणि बघा त्याचे फायदे

4. कढीपत्ता- यामध्ये व्हिटॅमिन ए, बी, सी आणि बी12 मुबलक प्रमाणात असतात. याशिवाय, ही पाने लोह आणि कॅल्शियमचा उत्कृष्ट स्त्रोत आहेत. कढीपत्त्यामुळे केस गळणे कमी होते, केस पांढरे होण्यास प्रतिबंध होतो आणि केसांची वाढ सुधारते. स्वयंपाक करताना तुम्ही रोज कढीपत्ता वापरू शकता.

ALSO READ: Kadipatta दररोज कढीपत्ता सेवन केल्याने होतील कमालीचे फायदे

5. गाईचे तूप- मुलांच्या आहारात 1 चमचा गाईच्या तुपाचा समावेश केल्यास केस अनियमितपणे पांढरे होण्याची समस्या टाळता येते. केसांची काळजी घेण्याव्यतिरिक्त, गाईचे तूप तुमच्या मुलांची प्रतिकारशक्ती, रंग, पचन, स्मरणशक्ती, झोप आणि एकंदर आरोग्य सुधारण्यास मदत करते.

ALSO READ: तूप आणि हळद मिसळून दूध प्यायल्याने या 5 समस्या दूर होतात, यावेळी सेवन करा

अस्वीकारण: ही माहिती सामान्य समजुतीवर आधारित असून ही केवळ माहितीसाठी दिली जात आहे. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही. कोणतेही उपाय अमलात आणण्यापूर्वी तज्ञांचा सल्ला घ्या.

दूध आणि जेवण न पचल्यामुळे लहान मुलांमध्ये बद्धकोष्ठता ही समस्या निर्माण होते. अश्यावेळेस लहान मुलं रडते. लहान मुलांना या समस्यांपासून अराम मिळावा म्हणून काही घरगुती उपाय नक्कीच अवलंबवा. 

ओवा आणि बडीशोप उपाय-

ओवा आणि बडीशोप उपाय 6 महिन्या वरील बाळासाठी करावा. या उपयामध्ये आपल्याला ओवा आणि बडिशोपचा काढा बनवायचा आहे. 

साहित्य- 

1 कप पाणी 

1 चमचा बडीशोप 

1/4 ओवा 

कृती- 

एका पॅन मध्ये पाणी उकळून घ्यावे. आता यामध्ये एक चमचा बडीशोप आणि ओवा घालावा. मग दोन मिनिट हे शिजू द्यावे. पाण्याला गाळून घ्यावे व थंड करावे. जेव्हा हे थंड होईल तेव्हा चमच्याने बाळाला पाजावे. ओवा पाचनसंस्था सुरळीत करण्यास मदत करतो. तर बडीशोप पोट थंड ठेवण्यास मदत करते. 

या गोष्टींकडे ठेवावे लक्ष-

लहान बाळ दिवसभरात योग्य प्रमाणात पाणी सेवन करेल. बाळाच्या जेवणात फायबर युक्त पदार्थ सहभागी करावे. जर बाळ सहा महिने पेक्षा मोठे झाले आहे तर हळू हळू सर्व चाखवावे. ज्यामुळे पाचन संस्था सुरळीत राहील.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik 

NCPCR ला त्यांच्या तपासणीत आढळून आले की ही पेये भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण (FSSAI) आणि माँडेलेझ इंडिया फूड प्रायव्हेट लिमिटेड यांनी निर्धारित केलेल्या मानकांची पूर्तता करत नाहीत. NCPCR कडे यापूर्वीच अशा तक्रारी प्राप्त झाल्या आहेत, ज्यामध्ये त्यांना बोर्नव्हिटासह अनेक तथाकथित आरोग्य पेयांशी संबंधित धोक्यांचा इशारा देण्यात आला आहे.

ही तर मुलांच्या हेल्थ ड्रिंक्सबद्दलची गोष्ट आहे पण याशिवाय आरोग्यासाठी घातक असल्याचा दावा करून अशी अनेक प्रोटीन ड्रिंक्स, एनर्जी ड्रिंक्स आणि प्रोटीन पावडर बाजारात विकली जात आहेत. भारतात प्रोटीन पावडरचीही मोठी बाजारपेठ आहे, जी अंदाजे 33 हजार कोटी रुपयांची आहे. एका विश्लेषणानुसार भारतात विकल्या जाणाऱ्या प्रोटीन पावडरपैकी बहुतेक लोकांची दिशाभूल करतात. सर्वप्रथम त्यांच्या लेबलवर लिहिलेल्या पोषणाचे प्रमाण याची माहिती चुकीची असते. त्या वर त्यात धोकादायक टॉक्सिन्स आणि पेस्टीसाइड असतात. यामुळे जीवघेण्या आजारांचा धोका निर्माण होऊ शकतो.

मुलांच्या चांगल्या आरोग्याचे आणि वाढीचे रहस्य म्हणून बाजारात अनेक हेल्थ ड्रिंक्स विकली जात आहेत. ते प्यायल्यानंतर मुले वेगाने उंच होत असल्याचे जाहिरातीत दाखवण्यात येते. मात्र पोषणतज्ञ म्हणतात की हे सर्व एक मिथक आहे, खोटे आहे.

सर्व आरोग्य पेये दीर्घ प्रक्रियेद्वारे तयार केली जातात. या काळात त्यांचे घटक त्यांची सर्व प्रभावीता गमावतात. यामध्ये वापरलेले माल्ट अर्क प्रत्यक्षात 15-20 दिवसांपेक्षा जास्त काळ टिकत नाही. तर या आरोग्य पेयांचे आयुष्य एक वर्ष टिकते. हे पोषक घटक प्रकाश, रंग आणि उष्णता संवेदनशील असतात. त्यामुळे त्यांचा प्रभाव पहिल्या दिवसापासूनच कमी होऊ लागतो. पॅकेजिंग उघडल्यानंतर जेव्हा ते ऑक्सिजन आणि आर्द्र हवेच्या संपर्कात येतात तेव्हा ते देखील हानिकारक बनतात. हेल्थ ड्रिंक्स म्हणून बाजारात विकल्या जाणाऱ्या या पावडरमुळे मुलांच्या आरोग्याला कसे हानी पोहोचते आहे ते जाणून घ्या-

हेल्थ ड्रिंक्स मुलांना जास्त वजन आणि मधुमेही बनवत आहेत.

हे पेय मुलांना आकर्षक बनवण्यासाठी त्यात भरपूर साखर मिसळली जाते. ही शुद्ध साखर आहे, जी रक्तात वेगाने शोषली जाते. त्यामुळे मुलांची चयापचय प्रक्रिया बिघडते, इन्सुलिन आणि रक्तातील साखरेचे प्रमाण जास्त राहते. लहान मुलांमध्ये टाईप-2 मधुमेह आणि लठ्ठपणाच्या वाढत्या केसेससाठी हेल्थ ड्रिंक्स, कोल्ड्रिंक्स आणि जास्त प्रक्रिया केलेले पदार्थ कारणीभूत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

मुलांना फ्लेवर्सचे व्यसन लागते

ही पेये चवदार बनवण्यासाठी त्यात कोको पावडर आणि कृत्रिम व्हॅनिला फ्लेवर्स टाकले जातात. हे मुलांना हॅप्पी हार्मोन्स रिलीझ करण्यास मदत करतात. त्यामुळे ही पेये प्यायल्यानंतर मुलांना आनंदी आणि ऊर्जेने परिपूर्ण असल्यासारखं वाटतं. यामुळेच मुलांना ते पुन्हा पुन्हा प्यावेसे वाटते. अनेक वेळा ते जास्त प्रमाणात घेण्यास सुरुवात करतात किंवा फक्त कोरडी पावडर खायला लागतात. यापुढे मुलं सकस जेवण टाळू लागतात. ही सवय त्यांना एकाच वेळी अनेक आजारांकडे ढकलू शकते. 

स्पाइरुलिना धोकादायक

यात आढळणारे स्पाइरुलिना हे एक प्रकारचा शैवाल आहे, जो या पेय पावडरमध्ये जोडला जातो. अनेक आरोग्य फायद्यांचा हवाला देत बाजारात त्याची विक्री केली जात आहे. ते मूळ स्वरूपातही निरोगी आहे. हा प्रथिनांचा समृद्ध स्रोत आहे, परंतु प्रथिने पावडर तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रक्रिया, प्रयोग आणि संरक्षकांच्या प्रमाणामुळे त्याचे पोषण तर पूर्णपणे नष्ट होतेच, शिवाय ते आरोग्यासाठी घातकही ठरते. प्रथिने पावडर मुलांचे आरोग्य बिघडवत आहेत. त्यामुळे लहान मुलांची प्रतिकारशक्ती पूर्वीपेक्षा कमकुवत होत आहे.

घरीच हेल्दी प्रोटीन पावडर बनवू शकता

बाजारातून पॅकेज केलेले प्रोटीन्स किंवा हेल्थ पावडर विकत घेण्याऐवजी ते घरीच तयार करता येतात. चांगली गोष्ट म्हणजे ही पावडर मुलांना पुरेशा प्रमाणात फायबर देखील देईल, जे त्यांच्या चालण्याच्या आरोग्यासाठी आवश्यक आहे. ही घरगुती प्रथिने पावडर एकावेळी एक ते दोन आठवडे वापरता येऊ शकते. यापेक्षा जास्त काळ साठवल्यास नुकसान होऊ शकते. मुलांना दोन ते तीन चमचे ही प्रोटीन पावडर एका ग्लास दुधासोबत दिली जाऊ शकते.

कॅल्शियम पावडर घरीच बनवा

अनेकदा मुलांना थेट मखना आणि शेंगदाणे खायला आवडत नाही. परंतु त्यांच्या चांगल्या विकासासाठी कॅल्शियम देखील खूप महत्वाचे आहे. हे पावडर स्वरूपात देखील तयार केले जाऊ शकते. 

मुलांच्या शारीरिक विकासासोबतच त्यांचा मानसिक विकासही तितकाच महत्त्वाचा आहे. यासाठी फ्लेक्स सीड्स हलक्या भाजून त्याची पावडर बनवा. मुलांना ते ओमेगा -3 फॅटी ऍसिड प्रदान करेल, जे मुलांच्या मेंदूच्या विकासासाठी उपयुक्त ठरेल.

या व्यतिरिक्त ड्राय फ्रूट्स पावडर तयार करुन दुधात मिसळून देता येऊ शकते.

शिवाय मखाना, व्हाइट पेपर, शेंगदाणे आणि बदाम याची पावडर तयार करता येते.

चॉकलेट फ्लेवरची आवड असल्यास अधून-मधून चॉकलेट मिल्क तयार करता येऊ शकते.

एवोकॅडो, मध आणि दूध एकत्र करून मुलांना द्यावे.

बनाना-चीकू मिल्क शेक देखील आरोग्यासाठी योग्य ठरेल.

गरम दुधात पिस्त्याची पावडर आणि केशरचे दोन ते चार पाकळ्या घालून चांगले मिक्स करा. त्याचा रंग थोडा बदलला की मुलांना सर्व्ह करा, त्यांना खूप आवडेल.

मुलांच्या योग्य वाढीसाठी दिवसांतून 3 - 4 वेळा खायला हवे. सकाळी नाश्ता, मग दुपारचे संतुलित आहाराचे जेवण, संध्याकाळी काही स्नेक्स आणि रात्रीचे हलके जेवण. अश्या प्रकारे नियोजन करून आपण आपल्या मुलाच्या आहार कडे लक्ष देऊ शकता.

मुलांच्या  दररोजच्या जेवणात सगळे पदार्थ - पोळी, भाजी, वरण-भात, कोशिंबीर, सॅलडचा समावेश असला पाहिजे. मुलांना आठवड्यातील साही दिवस पौष्टिक आहार दिले पाहिजे.

आपल्याकडे सण-वार इतके असतात, त्यामुळे मुलांना आपल्या संस्कृती आणि त्याच्याशी निगडित जेवणाच्या पद्धती आणि प्रकार कळायला पाहिजे त्याचप्रमाणे हे सगळे पदार्थ मुलांना खाऊ घालायला हवे. 

रात्रीचे जेवण हलके आणि सुपाच्य असले पाहिजे. रात्रीच्या जेवणात विविधता असायला हवी. पचायला सोपे असले पाहिजे. खिचडी, मऊ भात, वरण, भाजी, पोळी असे पदार्थ हवे.

रोजच्या जेवणात तूप द्यायला पाहिजे. तूप स्निग्ध असल्याने शरीरास गरजेचे असते. दर रविवारी मुलांच्या आवडीचे पदार्थ करावे. त्यामध्ये पण पौष्टिक आहाराचा समावेश पाहिजे. पदार्थ बाहेरचे नको तर घरात बनवलेले असावे.

बाहेरचे जंक फूड पिझ्झा, पास्ता, बर्गर, नूडल्स देणे कटाक्षाने टाळावे तसेच कोल्ड ड्रिंक(शीत पेय) देणेसुद्धा टाळावे.

मुलांना आठवड्यातून एकदाच बाहेर जेवायला घेऊन जायला पाहिजे. पण त्यात जंक फूडचा समावेश नसावा.

वरील दिलेले पथ्य पाळले तरच आपण आपल्या मुलांचे आरोग्यास चांगले ठेवू शकता आणि मुलांना सगळं खायची सवय लागेल व त्यांची शारीरिक, मानसिक वाढ उत्तमरीत्या होऊ शकते.

अंड्यामुळे मेंदू अधिक सक्षमतेने काम करतो. 

दह्यामुळेही मेंदूच्या पेशी लवचिक बनात. 

माश्यांमध्ये 'डी' जीवनसत्तव आणि ओमेगा 3 फॅटी अॅसिड असतात. यामुळे स्मरणशक्ती सुधारते. 

स्ट्रॉबेरी, सुका मेवा, दूध, ओट्स असे पदार्थही मुलांना खायला द्यायला हवेत. 

Holi Festival

फुग्यांनी होळी खेळू नका-

होळीच्या निमित्ताने लोक फक्त पाण्याच्या पिचकाऱ्यांनी  आणि रंगांनी होळी खेळतात असे नाही तर लहान मुलेही फुग्यांनी होळी खेळतात. बाजारात होळीचे फुगे विकायला सुरुवात झाली. हे फुगे पाणी आणि रंगाने भरलेले असतात, जे मुले इतरांवर फेकून मारतात. पाण्याने भरलेल्या फुग्याचा अचानक हल्ला झाल्यास अपघात होऊ शकतो. दुखापती किंवा अपघात टाळण्यासाठी होळीच्या निमित्ताने मुलांना फुग्यांसोबत न खेळण्याचा सल्ला द्या आणि त्यांचे निरीक्षण करा.

रसायनयुक्त रंगांपासून दूर राहा;

गुलाल-अबीर आणि मजबूत रंग होळीमध्ये आढळतात. बहुतेक रंग रासायनिक-आधारित असतात, ज्यामुळे त्वचा आणि डोळ्यांना हानी पोहोचू शकते. रासायनिक रंगांऐवजी हर्बल रंगांनी होळी खेळा. मुलांच्या डोळ्यांचे रंगांपासून संरक्षण करण्यासाठी, त्यांना रंगीबेरंगी आणि फंकी गॉगल घालता येतात. होळी खेळताना पूर्ण बाह्यांचे कपडे घाला, जेणेकरून त्यांची त्वचा जास्तीत जास्त झाकली जाईल.

ऑर्गेनिक रंगांच्या वापरात सावधानता बाळगा -

रसायनमुक्त रंग वापरण्यासाठी तुम्ही बाजारातून ऑर्गेनिक रंग खरेदी करू शकता. परंतु हे लक्षात ठेवा की तो सिंथेटिक रंग असो किंवा ऑर्गेनिक रंग, तो तोंडात गेल्यास धोकादायक ठरू शकतो आणि अन्न विषबाधा आणि संसर्ग होण्याचा धोका असू शकतो.

जास्त वेळ ओले राहू नका

मुले ओले रंग आणि पिचकारीचे पाणी घेऊन होळी खेळतात. तासनतास ओल्या कपड्यात होळी खेळतात. होळीच्या काळात म्हणजे मार्चचा हंगाम हिवाळा आणि उन्हाळा दरम्यान असतो. या ऋतूत कधी हलकी थंडी जाणवते तर कधी कडक उन्हामुळे गरम होते. अशा प्रकारचे हवामान मुलांसाठी हानिकारक असू शकते. मुलांना जास्त वेळ ओल्या कपड्यांमध्ये राहू देऊ नका आणि पाण्याने होळी खेळणे टाळा.

Edited By- Priya Dixit 

अडीच वर्षांच्या मुलाला कफ सिरप दिल्यानंतर पुढची 20 मिनिटं त्या मुलाची नाडी बंद झाल्याचं धक्कादायक प्रकरण मुंबईत समोर आलं आहे.

मुंबईतल्या केईएम रुग्णालयातील बालरोगतज्ज्ञ डॉ. मुकेश अग्रवाल यांनी सांगितलं की, "जे प्रकरण समोर आलं आहे त्यामध्ये लहान मुलाला किती प्रमाणात कफ सिरप देण्यात आले ते स्पष्टपणे समजलेलं नाही. हा चोकिंगचा प्रकार वाटतो आहे. लहान मुलांना झोपताना दूध पाजू नये असं म्हणलं जातं".

मुलाची आजी डॉ. तिलोत्तमा मंगेशीकर यांनी बीबीसीला सांगितलं की, "15 डिसेंबरला मुलाच्या आईने त्याला औषध दिलं. तेव्हा तो आईजवळच होता. तुझ्याकडे येतो असं नातवाने सांगितलं. तेव्हा अचानकच त्याची नाडी कमी होऊ लागली. तेवढ्यात त्याच्या आईने हाक मारली. मी दुसऱ्या खोलीत होते."

डॉ. तिलोत्तमा मंगेशकर भूलतज्ज्ञ आहेत. शस्त्रक्रियेवेळी रुग्णाला भूल दिली जाते. त्यांनी पुढे सांगितलं, "नातू अगदी गोरापान होता, पण त्याची त्वचा पिवळी होत असल्याचं माझ्या लक्षात आलं. नंतर निळा होऊ लागला. आम्ही नातवाला घेऊन तातडीने रुग्णालयात पोहोचलो. मी नातवाला सीपीआर द्यायला सुरुवात केली. सात आठ मिनिटात त्याचा रंग गुलाबी होऊ लागला. 17 मिनिटानंतर त्याला शुद्ध आली. त्याने डोळे उघडले आणि श्वास घेऊ लागला".

आम्ही काय झालं ते समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. त्या म्हणाल्या, नातवाबरोबर आधी कधी असं घडलं नव्हतं. कफ सिरप नेमकं कुठलं ते पाहिलं. त्यामध्ये क्लोरफेनेरमाइन आणि डेक्सट्रोमेथोर्फेन होतं. अमेरिकेत चार वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांना हे कफ सिरप देण्यावर प्रतिबंध आहे.

त्यांनी पुढे सांगितलं, "औषधकर्त्यांनी त्यावर यासंदर्भात काहीही लिहिलेलं नव्हतं. त्याचवेळी बालरोगतज्ज्ञ मुलांसाठी हे औषध मुलांसाठी लिहून देत आहेत. मी घरी होते. मी वैद्यकीय क्षेत्रातच कार्यरत आहे. त्यामुळे नातवाची तब्येत ढासळतेय म्हटल्यावर तातडीने काही करू शकले. मी याविषयी लोकांना सांगू इच्छिते कारण बाकीचे आईवडील जागृत होतील. बालरोगतज्ज्ञांनीही यासंदर्भात काळजी घ्यावी".

डॉ. मुकेश अग्रवाल यांनी बीबीसीला सांगितलं, पाच वर्षांच्या मुलांमध्ये आईकडून मिळालेली रोगप्रतिकारकक्षमता कमी होऊ लागते. त्याची स्वत: रोगप्रतिकारकक्षमता विकसित झालेली नसते. या वयात व्हायरल तसंच अलर्जी होणं सामान्य आहे.

त्यांच्यानुसार या वयाच्या मुलांना एका वर्षात पाच ते सहा वेळा रेस्पिरेटरी अटॅक होतो. दोन तीन दिवसात मुलं बरी होतात. पण हे संक्रमण कान किंवा शरीराच्या अन्य भागात पसरलं तर मुलांना अँटीबायोटिक द्यावे लागतात. सर्वसामान्यपणे मुलांना आपोआप बरं वाटतं. अशा परिस्थितीत औषधाची आवश्यकता नसते.

कफ सिरपची आवश्यकता काय?

डॉक्टरांच्या मते लहान मुलांना खोकला होणं बरं असतं कारण शरीरात तयार झालेला कफ त्याद्वारे बाहेर पडतो. खोकला शरीरातून कीटाणूंना बाहेर काढतो. अशा वेळी औषध घेऊन त्याला नियंत्रित करण्याची काय आवश्यकता? लहान मुलांना तीन दिवसांनंतर बरं वाटतं. त्यानंतर एक दोन दिवसात खोकलाही जातो. पण यानंतरही त्रास सुरुच राहिला तर आईवडिलांनी मुलांना डॉक्टरांकडे घेऊन जावं. अलर्जीचा त्रास असेल तर त्यावर उपचार सुरू करता येतात. डॉक्टरांच्या मते क्लोरफेनेरमाइनऔर आणि डेक्सट्रोमेथोर्फेन यांचा मुलांवर दुष्परिणाम होऊ शकतो.

कफ सिरपचा शरीरावर काय परिणाम होतो?

डॉ. मुकेश अग्रवाल यांनी सांगितलं, कफ सिरपमुळे मुलांना झोप येते. अशा परिस्थितीत मुलांनी जे खाल्लं आहे ते श्वासनलिकेत अडकतं. तो खोकत नाही त्यामुळे अडकलेल्या गोष्टी बाहेरही पडू शकत नाहीत. अशावेळी मुलांना चोकिंगचा त्रास होऊ शकतो.

ही औषधं घेतली तर झोप येऊ लागते. रक्तदाब कमी होऊ शकतो. मुलाला सर्दी खोकल्यामुळे आधीच श्वास घ्यायला त्रास होत होता. औषधाने श्वास घेण्यावर परिणाम होतो. मुलाच्या शरीरात ऑक्सिनज कमी होऊ लागतो.

अशा औषधांचा ओव्हरडोस झाला तर अडचणी वाढू शकतात.

नॅशनल सेंटर बायोटेक्नॉलॉजी इन्फॉर्मेशन यांनी दिलेल्या माहितीनुसार एक मुलगा दिवसाला सरासरी 11 वेळा खोकतो. थंडीत याची वारंवारता वाढते.

सर्दीखोकल्याचं औषध मेडिकलमध्ये मिळतं. पण दोन वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांना सर्दीखोकल्याची औषध देऊ नये. कारण यामुळे त्यांच्या जीवाला धोका निर्माण होऊ शकतो.

सर्दी आणि खोकल्याची औषधं तयार करणाऱ्या कंपन्या स्वत:हूनच औषधाच्या बाटलीवर लिहितात की चार वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांना हे औषध देण्यात येऊ नये.

नवजात अर्भकं आणि लहान मुलांची सर्दी कमी करण्याचे उपाय

अमेरिकेच्या आरोग्य विभागाच्या फूड अँड ड्रग्ज अडमिनिस्ट्रेशन (एफडीए)मते सर्दी पडशाचा मुलांवर गंभीर परिणाम होत नाही. पण आईवडिलांसाठी हे काळजीचं कारण होतं.

अनेक मुलांना आपोआप बरं वाटतं. औषध सर्दी पडसं लवकर बरी होण्यासाठी कारणीभूत नसतं. सर्दी झाल्याचं मुख्य लक्षण खोकला आहे. शरीरातला कफ बाहेर काढण्यासाठी आणि फुप्फुसांच्या रक्षणाचं काम करतो.

औषध घ्यायचं नसेल तर गरम आणि हलके पदार्थ खाऊन घशाला बरं वाटू शकतं.

सलाईन नोज ड्रॉप किंवा स्प्रे नाक हलकं राहावं यासाठी मदत करू शकतं.

मुलाला सहजपणे श्वास घेता यावा आणि नाकात श्लेषमल द्रव जमा होऊ नये यासाठी कूल मिस्ट ह्यूमिडीफायर वापरण्याचा सल्ला दिला जातो.

ह्यूमिडीफायर गरम असायला नको. तसं असेल तर नाकाला सूज येऊ शकते. यामुळे मुलाला श्वास घ्यायला त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे ते थंड असायला हवं. एका वर्षापेक्षा कमी वयाच्या मुलांना बल्ब सीरिंजचा वापर करण्याचा सल्ला डॉक्टर देतात. लहान मुलांना मध, आलं आणि निंबू एकत्र करून देण्याचा सल्ला डॉक्टर देतात. काही महिन्यांपूर्वी आफ्रिका खंडातील गांबिया या देशात भारतात तयार झालेल्या कफ सीरपमुळे 60हून अधिक मुलांचा मृत्यू झाला. केंद्र सरकारने संसदेत दिलेल्या उत्तरानुसार जे सँपल पाठवण्यात आले ते मानकानुसारच होते. जागतिक आरोग्य संघटना आपल्या कारवाईवर ठाम आहे. यासंदर्भात औषधांच्या धोक्याबाबत सूचित करणं हे काम आहे. ते आम्ही करत आहोत असं संघटनेनं म्हटलं आहे

Brush

अनेक वेळा तोंडी काळजी घेण्याचा उत्तम दिनक्रम पाळला तरी मुलांच्या तोंडातून वास येऊ लागतो. त्याचबरोबर अनेक महागडे ओरल केअर प्रोडक्ट्स वापरूनही मुलांची दुर्गंधी कमी होण्याचे नाव घेत नाही. अशा परिस्थितीत मुलांच्या तोंडातून येणार्‍या दुर्गंधीमागील कारण शोधून तुम्ही ही समस्या क्षणार्धात दूर करू शकता. चला तर मग जाणून घेऊया मुलांच्या तोंडाची दुर्गंधी दूर करण्याचे उपाय.

दात नीट घासून घ्या

काहीवेळा लहान मुले स्वत: ब्रश करण्याचा आग्रह धरतात. त्याच वेळी, स्वतः ब्रश करताना, मुले त्यांच्या दातांमध्ये अडकलेले अन्न पूर्णपणे काढून टाकण्यास सक्षम नाहीत. त्यामुळे मुलांच्या तोंडात बॅक्टेरिया तयार होतात आणि त्यांच्या तोंडातून दुर्गंधी येऊ लागते. म्हणूनच मुलांनी दिवसातून दोनदा दात घासणे आवश्यक आहे.

जीभ स्वच्छ करणे

काही मुले ब्रश केल्यानंतर जीभ साफ करणे टाळतात. अशा स्थितीत जिभेवरील जंतू आणि बॅक्टेरिया दुर्गंधीचे कारण बनतात. त्यामुळे ब्रश केल्यानंतर मुलांना टंग क्लीनर वापरण्याचा सल्ला द्या.

तोंडाचा संसर्ग

काही वेळा मुलांच्या हिरड्यांना संसर्ग होतो. त्यामुळे मुलांच्या तोंडाला दुर्गंधी येऊ लागते. अशावेळी मुलांच्या हिरड्यांना संसर्ग झाल्यास त्वरित डॉक्टरांशी संपर्क साधावा. तसेच मुलांचे तोंड नियमितपणे स्वच्छ करत रहा. त्यामुळे त्यांचा संसर्ग लवकर बरा होईल.

पाणी पिण्याची शिफारस करा

काही वेळा कमी पाणी घेऊनही मुलांचे तोंड कोरडे होते. त्यामुळे त्यांच्या तोंडातून दुर्गंधी येऊ लागते. अशा परिस्थितीत मुलांना हायड्रेट ठेवण्यासाठी भरपूर पाणी पिण्याचा सल्ला द्या. तसेच मुलांना अंगठा चोखण्यापासून किंवा तोंडात बोट घालण्यापासून परावृत्त करा. 

 गोवरच्या विषाणूच्या संपर्कात आल्यानंतर 4-5 दिवसांनी मुलामध्ये गोवरची लक्षणे दिसू शकतात. हा एक गंभीर रोग आहे, म्हणून आपण त्याच्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये.

1. खोकला आणि ताप

गोवरचा आजार असलेल्या कोणत्याही मुलामध्ये खोकला आणि ताप यासारखी लक्षणे दिसू शकतात. त्यामुळे जर मुलाला बराच वेळ खोकला आणि ताप येत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. या स्थितीत 104°F पर्यंत ताप येऊ शकतो.

2. डोळे लाल होणे

लहान मुलांचे डोळे लाल होणे हे देखील गोवर रोगाचे लक्षण असू शकते. तसे, प्रदूषण, धूर आणि मातीमुळे डोळे लाल होऊ शकतात. परंतु डोळ्यांत बराच काळ लालसरपणा येत असेल तर लगेच डॉक्टरांशी संपर्क साधावा. या स्थितीत डोळे देखील प्रकाशासाठी संवेदनशील होतात.

3. स्नायू दुखणे

मुलांमध्ये स्नायू दुखणे सामान्य नसते. अशा परिस्थितीत, जर तुमच्या मुलाच्या शरीरात बर्याच काळापासून वेदना होत असतील तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

4. त्वचेवर पुरळ

त्वचेवर पुरळ येणे हे गोवरचे एक सामान्य लक्षण आहे. त्वचेवर पुरळ, खाज सुटणे आणि सूज आल्यासारखे वाटू शकते.

याशिवाय घसा खवखवणे, तोंडात पांढरे डाग येणे ही देखील गोवरची लक्षणे आहेत. गोवर हा आजार प्रथम डोक्यावर होतो, त्यानंतर तो हळूहळू शरीराच्या इतर भागातही पसरतो. त्यामुळे गोवर आजाराची यापैकी कोणतीही लक्षणे दिसल्यास ताबडतोब डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
Edited by : Smita Joshi 

सकाळी उठल्यावर ब्रश करणे  

तुमच्या मुलांना शिकवा की त्यांनी उठल्यानंतर फ्रेश होणे आवश्यक आहे आणि ब्रश करणे खूप महत्वाचे आहे. मुलांना ब्रश केल्याशिवाय काहीही खायला देऊ नका. ब्रश न करता अन्न खाणे त्यांच्या तोंडाच्या आरोग्यासाठी वाईट आहे.

रात्री ब्रश करून झोपणे

सकाळी उठल्यावर ब्रश करणे फार महत्वाचे आहे. याशिवाय तुमच्या मुलांना सांगा की, रात्री जेवण झाल्यावर ब्रश करून झोपावे. यामुळे मुलांचे तोंडाचे आरोग्य चांगले राहते आणि त्यांचे दातही मजबूत राहतील.

बाळांना अधिक पाणी द्या

प्रौढांप्रमाणेच मुलांनीही पाणी पिणे अत्यंत आवश्यक आहे, त्यामुळे मुलांना पाणी पिण्याची सवय लावा. पाणी प्यायल्याने मुलांची पचनशक्ती सुधारते. पोट बरोबर राहिल्याने मुलांचे तोंडाचे आरोग्यही चांगले राहील.

चॉकलेट आणि साखरेचा कमी वापर

मुलांना अशा गोष्टी खाऊ देऊ नका, ज्यामुळे त्यांचे तोंडाचे आरोग्य बिघडते. चॉकलेट, साखर, कँडी वर्ज्य करण्यास सांगा. मुलांना जास्त तळलेले अन्न देऊ नये. यामुळे लहान मुलांच्या दातांचे नुकसान होते.
Edited by : Smita Joshi

जाणून घ्या मुलांसोबत झोपण्याचे काय फायदे आहेत ...

1. मुलांमध्ये सुरक्षेचा भाव राहतो   

झोपताना जेव्हा मुलं आई वडिलांसोबत असतात तेव्हा ते स्वत:ला सुरक्षित अनुभवतात. तसेच जे मुलं एकटे झोपतात ते स्वत:ला असुरक्षित अनुभवतात.  

2. हेल्दी टाइम रूटीन

वेळेवर झोपल्यामुळे फक्त झोपच चांगली येते बलकी आरोग्य देखील उत्तम राहत. मुलांमध्ये हेल्दी बेड टाइम रूटीन लावण्यासाठी पेरेंट्सला रात्री मुलांसोबत झोपायला पाहिजे.  

3. मानसिक रूपेण मजबूत होतात मुलं  

रात्री मुलांना जवळ झोपवले तर ते तुम्हाला आपल्या मनातील सर्व गोष्टी सांगतात आणि जर त्याला कुठल्याही प्रकारची समस्या असेल तर तो तुम्हाला नक्कीच सांगेल ज्याने तो बीन कुठल्याही मानसिक त्रासाने आरामात झोपेल.  

4. आत्मसन्मानात वाढ  

एका अध्ययनात ही बाब समोर आली आहे की जे मुलं आपल्या आई वडिलांसोबत झोपतात त्यांच्या आत्मसन्मानात वाढ होते, त्याच्या व्यवहारात फरक दिसून येईल. तो दबावात राहणार नाही आणि जास्त प्रसन्न व आपल्या लाईफमध्ये नेहमी संतुष्ट दिसेल.

मंकीपॉक्सची लक्षणे यूकेमध्ये मे महिन्याच्या सुरुवातीला आढळलेल्या मंकीपॉक्सच्या प्रकरणांवरील संशोधन असे सूचित करते की मंकीपॉक्स चेचकांपेक्षा सौम्य आहे आणि त्यात ताप, डोकेदुखी, शरीरावर पुरळ आणि फ्लू सारखी लक्षणे आहेत. ही लक्षणे 3 आठवड्यांच्या आत स्वतःहून निघून जातात. याशिवाय, मंकीपॉक्स शरीरातील लिम्फ नोड्स किंवा ग्रंथी देखील वाढवते. माकडपॉक्सच्या संपर्कात आलेल्या बहुतेक लोकांना फक्त ताप, अंगदुखी, थंडी वाजून येणे आणि थकवा जाणवतो. संसर्ग अधिक गंभीर असल्यास, चेहऱ्यावर आणि हातावर पुरळ आणि फोड येऊ शकतात. जो हळूहळू शरीराच्या इतर भागात पसरू शकतो. 

मुलांमध्ये  मंकीपॉक्स विशेषत: लहान मुलांमध्ये, माकडपॉक्सची काही लक्षणे चिकनपॉक्स सारखी पुरळ, ताप आणि वेदना सारखी असू शकतात. लहान मुलांमध्ये मंकीपॉक्सचा संसर्ग होण्याचा धोका खूपच कमी आणि सौम्य असला तरी, आरोग्य तज्ञांच्या मते, ते अधिक सामान्य चिकन पॉक्ससारखेच परिणाम दर्शवू शकतात. 

प्रौढांपेक्षा मुलांमध्ये मंकीपॉक्स कसा वेगळा आहे? तज्ज्ञांच्या अभ्यासात असे समोर आले आहे की, प्रौढांच्या तुलनेत लहान मुलांमध्ये साधारणपणे २-३ दिवस जास्त ताप येतो. ज्यामध्ये पुरळ सामान्यतः तिसऱ्या किंवा चौथ्या दिवशी सुरू होते आणि हळूहळू बदलते. मुलांमध्ये, थकवा आणि अशक्तपणाची लक्षणे अधिक दिसू शकतात. तथापि, ते मुख्यतः डोकेदुखीची तक्रार करत नाहीत. म्हणूनच, मुलांसाठी निर्जलीकरण राखणे आणि अधिक द्रवपदार्थांचे सेवन करणे खूप महत्वाचे आहे. 

मंकीपॉक्स टाळण्याचे मार्ग -

सर्वात महत्त्वाचा प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणजे हाताची स्वच्छता 20 सेकंद साबण आणि पाण्याने किंवा अल्कोहोल-आधारित सॅनिटायझरने हात स्वच्छ करणे. 

प्राण्यांपासून मानवांना होणारा संसर्ग रोखला पाहिजे. 

जर तुम्ही मांसाहारी असाल तर मांस नीट शिजवल्यानंतरच खा. रॅशची तक्रार असलेल्या व्यक्तीच्या संपर्कात येणे टाळा. 

आजारी रुग्णाने वापरलेल्या कोणत्याही द्रव किंवा वस्तूच्या संपर्कात येणे टाळा. 

मंकीपॉक्सबाबत तज्ज्ञांनी घाबरून न जाता जनजागृती करण्याचे आवाहन केले 

आरोग्य तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, मंकीपॉक्सचा नुकताच झालेला उद्रेक चिंतेचा विषय असला तरी त्यांनी लोकांना घाबरू नका असे आवाहन केले आहे, हे तज्ज्ञ देखील पुष्टी करतात की हा विषाणू कोविड-19 सारखा नाही. 

डॉ विनीत तलवार, एचओडी, ऑन्कोलॉजी विभाग, राजीव गांधी कॅन्सर इन्स्टिट्यूट अँड रिसर्च सेंटर यांच्या मते, मुलांमध्ये सर्वात सामान्य रक्त कर्करोग हा ल्युकेमिया आहे, ज्याला ल्युकेमिया देखील म्हणतात. तीव्र लिम्फोब्लास्टिक ल्युकेमियासह अनेक प्रकार आहेत. याशिवाय, मुलांमध्ये लिम्फोमा देखील खूप सामान्य आहे, ज्यामुळे घशात आणि पोटात गुठळ्या होतात आणि पोटात गुठळ्या वाढतात. मुलांना हाडांच्या गाठी, मूत्रपिंड आणि डोळ्यांचा कर्करोग देखील होतो, जरी बहुतेक प्रकरणे रक्त कर्करोगाने येतात. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, मुले देखील बरे होतात. मात्र, कॅन्सरची लक्षणे वेळीच ओळखली नाहीत, तर ते प्राणघातकही ठरू शकते.

तापाने सुरुवात होते

डॉ.तलवार यांनी सांगितले की, कोणत्याही बालकांना ताप येत असेल आणि औषधे घेतल्यानंतरही तो दोन-तीन आठवडे तसाच राहत असेल, तर सर्वप्रथम रक्त तपासणी करावी. रक्त तपासणीच्या अहवालात पांढऱ्या रक्तपेशींचे प्रमाण वाढले असेल आणि प्लेटलेट्ससह हिमोग्लोबिनची पातळी कमी झाली असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. अशा परिस्थितीत डॉक्टर विविध प्रकारच्या चाचण्या करतात. ज्यामध्ये कर्करोग आढळून येतो. ही दिलासा देणारी बाब आहे की, कॅन्सरची लक्षणे प्रौढांपेक्षा लहान मुलांमध्ये लवकर दिसू लागतात. फक्त त्यांना वेळीच ओळखण्याची गरज आहे.

कर्करोगाची अनेक कारणे आहेत

डॉक्टरांच्या मते, असे अनेक विषाणू आहेत, ज्यामुळे कर्करोग होतो. रेडिएशन एक्सपोजर हे देखील याचे एक कारण आहे. लहानपणी जर मुल खूप लठ्ठ असेल तर नंतर कॅन्सर होण्याची शक्यता असते. काही वेळा अनुवांशिक कारणांमुळेही कर्करोग होऊ शकतो. त्याच्या उपचारासाठी केमोथेरपी, शस्त्रक्रिया आणि रेडिएशन थेरपी केली जाते. कर्करोग वाढल्यास, रेडिएशन थेरपी आवश्यक आहे.

ही लक्षणे आहेत

ताप दोन ते तीन आठवडे टिकतो

शरीरावर पुरळ

तोंडातून किंवा नाकातून रक्तस्त्राव

शरीराच्या कोणत्याही भागात गाठ होणे 

दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ डोकेदुखी

विनाकारण पाठदुखी

मानसिक आरोग्य बिघडते

प्रतिजैविकांची अप्रभावीता

अनेकदा कच्च्या झोपेत राहणाऱ्या व्यक्तीचा स्वभाव आपोआप बदलू लागतो. अशा परिस्थितीत ज्यांच्या घरात लहान मुले आहेत, त्यांची झोप वर्षानुवर्षे पूर्ण होत नाही. रात्रभर शांत झोपायला बरीच वर्षे लागतात. अशा स्थितीत त्याच्या मानसिक स्थितीचा अंदाज लावणे अवघड नाही. अशाच समस्येने ग्रासलेल्या लोकांसाठी झोपेवरचा रामबाण उपाय आला आहे. असाच एक पिलो स्प्रे ज्याचा वापर करून फक्त मूलच नाही तर रात्रभर शांत झोपेल. उलट, तुम्हाला आराम करण्याची संधी देखील मिळेल.

निद्रानाश रात्रीपासून मुक्त व्हा

पालकांसाठी, प्रत्येक दिवस, प्रत्येक रात्र एक संघर्ष आहे. झोपेच्या कमतरतेमुळे थकवा शरीरावर आणि मनावर अधिराज्य गाजवू लागतो. अशा परिस्थितीत त्यांची चिडचिड वैयक्तिक आणि व्यावसायिक अशा दोन्ही ठिकाणी प्रभावित करते. पण मॅजिक स्प्रे ही सर्व आव्हाने संपवणार आहे. एक 'पिलो स्प्रे' लवकरच येत आहे, ज्याचा वापर करून बाळांना कोणताही त्रास न होता शांत झोप लागेल. त्यामुळे पालकांनीही सुटकेचा नि:श्वास सोडला आहे. या फवारणीची चाचणी यापूर्वीच सुरू झाली आहे. ज्याचे चांगले परिणाम दिसून येत आहेत.

लहान मुलांना काही मिनिटांत झोप आणणारी 'मॅजिक',

या स्प्रेचा वापर केल्याने लहान मुलांना काही मिनिटांत झोप येईल, असा दावा करण्यात आला आहे. मग तुमच्या प्रत्येक समस्येवर एक निश्चित उपाय आहे. हा बेबी पिलो स्प्रे 6 महिन्यांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांसाठी वापरण्यास सुरक्षित आहे. चाचणीनंतर, सुमारे 84% पालकांचा असा विश्वास आहे की त्यांचे मूल रात्रभर आरामात झोपले, तर काहींनी सांगितले की मुलाच्या झोपेत कोणताही त्रास झाला नाही. एका आईने असेही सांगितले की या स्प्रेमध्ये खूप छान सुगंध आहे जो मुलांनाही आवडेल.

Motherhood Week Starts

"दोन दिवसांपासून थंडी आहे आणि आता खोकला सुरू झाला आहे. चांगलं औषध लिहून द्या ना मॅडम."

मी त्यांच्या कमी वजन असलेल्या बाळाबाबत पूर्णपणे वेगळा विचार करत होते. त्यानुसार मी एक औषध लिहून चिठ्ठी त्यांना दिली.

"मॅडम आम्ही फार लांबून आलो आहोत. बाळाला शक्ती यावी म्हणूनही काहीतरी लिहून द्या ना," असं त्या म्हणाल्या. मी केवळ एक साधं सिरप लिहून दिलं ते कदाचित त्यांना त्यांच्या दवाखान्यापर्यंत आल्याच्या प्रयत्नांच्या तुलनेत पुरेसं वाटलं नसावं.

पण...

दोन दिवसांच्या थंडीसाठी चांगलं औषध? शक्ती वाढण्यासाठी औषध?

त्यावरून माझ्या लक्षात आलं की, हे औषध खरंतर बाळासाठी नाही, बाळाच्या आईच्या उपचारासाठी आहे.

कारण, अशा प्रकारचे अनेक पालक मी रोज बघत असते.

औषधं हा प्रत्येक गोष्टीवरचा पर्याय वाटतो. बालकांच्या पोषणाबाबतची जनजागृती मात्र अगदी कमी आहे. या विषयी असलेल्या दुर्लक्षाचा शिक्षण, प्रांत किंवा उत्पन्न याच्याशीही काही संबंध नाही. सगळ्याठिकाणी तो आढळतो.

"आई, भात दे," असं म्हणत मुलं जोपर्यंत स्वतः आईला खाण्यासाठी मागण्याएवढे मोठे होत नाहीत, तोपर्यंत त्यांचं पोषण नेमकं कसं होतं हे अत्यंत महत्त्वाचं आहे.

जन्मानंतर एका तासाच्या आत बाळाला आईचं दूध पाजणं गरजेचं असतं. त्यानंतर दर दोन तासांनी बाळाला स्तनपान करायला हवं. सहा महिन्यांपर्यंत बाळाला त्याच पद्धतीनं दूध पाजत राहायला हवं.

याबाबत मला पालक अनेकदा एक प्रश्न विचारत असतात -

"उन्हाळा आहे, थोडं पाणी देता येईल का?!"

"दूध पातळ होणार तर होणार नाही? ग्राईप वॉटर द्यावं का!"

"बाळाला जुलाब होत आहेत, आमच्या आजीनं यावेळी आम्हाला दूध दिलं होतं."

"दुधामध्ये काजू, बदाम घालून द्यावं का?!"

स्तनपान करणाऱ्या मातांनी उन्हाळ्यात आणि उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला भरपूर प्रमाणात (4-5लीटर) पाणी प्यावं. पण, बाळाला पाण्याची अशी वेगळी गरज नसते.

काहीवेळा बाळ प्यायलेल्या दुधापैकी काही उल्टीसारखं बाहेर टाकतं, कधी कधी तर संपूर्ण उलटी करतं. आईचं दूध पिताना काही बाळं चुकून हवादेखील पोटात घेत असतं, त्यामुळं अनेकदा बाळाचे ढेकरही पाहायला मिळतात. त्यासाठी ड्रॉप्स किंवा ग्राईप वॉटर वापरू नका.

जुलाब होत असताना दूध न पाजणं हीदेखील मोठी चूक आहे. बाळाला व्हायरल किंवा पोटात इन्फेक्शन झाल्यानंतर आधी दोन दिवस उलटी आणि नंतर दोन दिवस जुलाब होणं हे अगदी सामान्य आहे.

त्यात बाळाच्या शरीरातील अतिरिक्त पाणी आणि ऊर्जा बाहेर पडत नष्ट होत असते. त्यामुळं आईनं बाळाला दूध पाजायला हवं. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानं गरज असल्यास ORS देखील द्यावं. पण दूध अजिबात न पाजणं अधिक धोकादायक ठरू शकतं.

बदाम हे पौष्टिक असले तरी लहान बाळांचे पोट ते पचवण्यासाठी सक्षम नसतात. त्यामुळं काही गंभीर इन्फेक्शन होऊ शकतात. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचं झाल्यास, आईच्या माध्यमातूनच सर्वकाही सेवन करणं हे आई आणि बाळ दोघांसाठीही अधिक योग्य असतं.

सहा महिन्यांनंतर काय?

बाळाला सहा महिन्यांपासून पुढे पूरक आहार द्यावा.

यातही दोन प्रकारच्या शंका निर्माण होत असतात.

1. याचा अर्थ असा आहे का, की आता आईच्या दुधाची गरज नाही?

तर, असं नाही. आईच्या दुधाबरोबरच वरील इतर अन्न द्यावं. आपण त्यालाच पूरक आहार म्हणतो. आईचं दूध बाळाला दोन वर्षांपर्यंत पाजलं तरी चालतं.

2. सहा महिन्यांनंतर बाळाला आईच्या दुधाऐवजी दुसरं दूध देऊ शकते?

बाळाला दुसरं दूध द्यायचं असेल तर किमान एका वर्षासाठी आईचं दूध बाळाला पाजायला हवं. त्यानंतर प्रमाणानुसार गाईचं किंवा म्हशीचं दूध द्यावं.

बाळाच्या पोषणाच्या दृष्टीनं 6 ते 12 महिने यादरम्यानचा कालावधी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. या काळात मुलं आईच्या दुधापासून इतर अन्नं खाण्याकडे हळूहळू वळत असतात.

यादरम्यान प्रामुख्यानं बाळाच्या आईकडून चार प्रकारच्या चुका होण्याची शक्यता असते.

पहिली चूक :- ही चूक प्रामुख्यानं ग्रामीण भागातील महिला करत असतात. सहाव्या महिन्यानंतर अगदी सात, आठ महिन्यानंतरही इतर पूरक आहार सुरू करत नाहीत.

दुसरी चूक :- नोकरदार महिला या प्रामुख्यानं शहरी भागात राहत असतात. सहा महिन्यांची सुटी संपल्यानंतर बाळाला बाटलीच्या मदतीनं दूध पाजणं त्या सुरू करतात.

तिसरी चूक :- कामावर जात असल्यामुळं मुलांना बाजारात उपलब्ध असलेलं पाकिटबंद अन्न खाऊ घालणं. विदेशातून आयात केलेल्या डबाबंद अशा आहाराचे काहीसे स्वस्तातील डबे वापरणं.

चौथी चूक :- बाळाला काही तरी कितीही प्रमाणात खाऊ घालायचं आणि त्याला झोपवायचा निर्णय घ्यायचा त्यासाठी शेवटी त्याच्या हातात दुधाची बाटली द्यायची.

सहा महिने आईचं दूधच का?

पहिल्या सहा महिन्यांमध्ये बाळाच्या वाढीसाठी आणि पोषणासाठी जी आवश्यक पोषक तत्वं असतात ती आईच्या दुधाद्वारेच मिळतात. त्याचबरोबर बाळाची प्रतिकार क्षमता मर्यादीत असताना, या दुधाद्वारे बाळाला रोग प्रतिकार क्षमता मिळत असते.

बाळाचं पोट हे इतर प्रकारचं वेगवेगळं अन्न पचवण्यासाठी तेवढं सक्षम नसतं. आईच्या दुधातून बाळाला पुरेसं पाणी मिळतं. सुरुवातीला सेवन केलेल्या दुधानं बाळाची तहान भागते आणि नंतर त्याचं पोट भरून बाळ तृप्त होतं. त्यामुळं सहा महिने केवळ आईचं दूधच द्यावं.

पूरक आहार आणि त्याचं महत्त्व

सहा महिन्यानंतर बाळाची वाढ वेगानं होतं असते. एवढंच नाही वयानुसार हालचाली वाढतात. बाळ रांगणं, उड्या मारणं अशा गोष्टी करू लागतं. त्यामुळं त्याची ऊर्जा खर्च होऊ लागते. बाळाला स्वाद समजायला लागतो, त्यामुळं वेगवेगळे स्वाद बाळाला समजायला हवे.

त्यानंतरही आईचंच दूध पुरेशा प्रमाणात देत राहिलं तर बाळ इतर गोष्टी खाणं टाळतं. त्यामुळं आई पुन्हा त्याला दूध पाजते आणि याचठिकाणी हे दुष्टचक्र सुरू होतं.

तोपर्यंत बाळाची टाळू भरत असते. यानंतर बाळाचं वजन एक ते दोन किलोपेक्षा जास्त वाढत नाही आणि वाढ मंदावते. त्यामुळं त्याची भूकही कमी होते. त्यामुळं बाळ कमी खाणं, न खाणं अशा अवस्थेत येत असतं.

त्यामुळं फार लवकर किंवा फार उशीर न करता योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात बाळाला पूरक आहार द्यावा.

योग्य आहार

बाळाला खाण्यासाठी सोपा, सहज पचणारा आणि चवदार, असा आहार योग्य असतो. तो नेहमी उपलब्ध असावा आणि अगदीच खरेदी करण्यापलिकेडे नसावा.

शिजवण्यास सोपा आणि साठवून ठेवता येणारा आहार असावा. पूरक आहारात चवीमध्ये सारखेपणा नसावा. टीव्हीमध्ये दाखवले जाणारे पदार्थ, आकर्षक पॅकमधील गोष्टी, महागडे पदार्थ याऐवजी बाळासाठी चांगलं आणि आरोग्यदायी काय असेल याचा विचार करावा.

उदाहरण द्यायचं झाल्यास दक्षिण भारतात बाळाला त्यांचा सुरुवातीचा पूरक आहार म्हणून मऊ शिजलेल्या तांदळाचे पदार्थ देऊ शकतात. त्याबरोबर चवीसाठी दूध, दही, गूळ, मध, तूप, तेल याचा वापर करता येऊ शकतो.

कधी, किती आणि कसा पूरक आहार द्यावा?

सुरुवातीचा किंवा पहिला आहार हा नक्कीच दुधापेक्षा घट्ट असायला हवा आणि किंचित कोमट गरम तसंच काहीसा गोड असावा आणि तो दिवसा द्यावा. बाळ भुकेलं असेल तर ते छान सेवन करतं.

मध्यम आकाराच्या चमच्यानं ते खाऊ घालावं आणि पाणी द्यावं. एकावेळी साधारणपणे 50-70 ग्रॅम अन्न द्यावं.

बाळाला दिवसातून 5-6 वेळा असं खायला घालावं आणि आईचं दूधही पाजायला हवं. सुरुवातीला एका धान्याच्या आहारापासून सुरुवात करावी आणि नंतर इतर धान्य हळू हळू त्यात समाविष्ट करावी. जवळपास आठवड्यानंतर त्यात डाळीही घालता येतील.

बाळ जसं जसं मोठं होत होत जाईल तसं तसं अन्न थोडं घट्ट करून खाऊ घालावं. त्याचं प्रमाण 100 ते 150 ग्रॅम दरम्यान असावं. त्यात भाज्या, हिरव्या पालेभाज्या आणि दही याचा समावेश करावा.

जवळपास एका वर्षानंतर वयानुसार आहार वाढवण्यासाठी बाळाता दिवसातून तीन वेळा ताजं शिजवलेलं अन्न द्यावं. तर दोन ते तीन वेळा हलकं काहीतरी नाश्त्यासारखं खायला द्यावं. त्यात हंगामी फळं, केकचा लहान तुकडा, घरी तयार केलेली पेस्ट्री, पुडींग यांचा समावेश आहे.

सुरुवातीच्या 6 - 9 महिन्यांच्या काळात बाळाला पूरक आहार हा केवळ स्तनपानानंतर झोपण्याच्या वेळी द्यायला हवा. बाळ दोन वर्षांचं होईपर्यंत स्तनपान करायला हवं. बाळाला बाटलीतून किंवा ग्लासद्वारे दूध देण्याची गरज नाही.

पहिल्या वर्षाच्या काळात बाळाला वेगळ्या भांड्यात स्वतंत्र शिजवलेलं अन्न द्यावं. दुसऱ्या वर्षापासून बाळाच्या जेवणात किंचित मिरची टाकायला सुरुवात करावी. तुपामध्ये अन्न शिजवावं. दुसऱ्या वर्षाच्या अखेरीपासून बाळाला स्वतःच्या हाताने खाण्याची सवय लावावी.

रोज एकाच वेळी ठरावीक ठिकाणी बसून बाळाबरोबर बोलायची सवय लावणं ही सर्वात चांगली सवय आहे. शक्य झाल्यास संपूर्ण कुटुंबाबरोबर खाण्याची सवय लावा. त्याचा परिणाम म्हणजे मुलांची शिस्त, अन्नावर लक्ष केंद्रीत होणं यादृष्टीनं त्याचा फायदा होतो. तसंच ते लवकरात लवकर स्वतःच्या हाताने खायला शिकतात.

मुलांना घरभर फिरत टीव्ही, फोन पाहत खाण्याची सवय लावू नका. मुलांना खाऊ घालण्यासाठी केवळ संयम ठेवणं गरजेचं असतं.

बालकांच्या पोषण आणि आहाराच्या बाबतीत ही काळजी घेणं गरजेचं असतं. लहान मुलांना थोडी काळजी घेऊन आहार दिल्यास त्यांचं पोषण अधिक चांगलं होऊ शकतं.

जर तुम्ही संयमानं आणि विचारपूर्वक मुलांच्या आहाराची काळजी घेतली नाही तर भविष्यात तुम्हाला त्याला शक्ती, वजन आणि बुद्धीमत्ता वाढवण्यासाठी औषधांचे डोस द्यावे लागतील.

त्यामुळंचं योग्य प्रकारे पूरक आहार देणं हे बाळासाठीचं सर्वोत्तम औषध आहे. अशा प्रकारे आहार असलेल्या मुलांना डॉक्टरांचीही फारशी गरज भासत नाही.

आपल्या बाळाचं आरोग्य हे तुम्ही त्याला देत असलेल्या आहारावरच अवलंबून असतं.

बहुतेक मुलांना लिहिताना किंवा वाचताना पेन किंवा पेन्सिलसारख्या गोष्टी तोंडात ठेवण्याची सवय असते. यासाठी त्यांना सक्त मनाई करा.

सामाजिक अंतराची पूर्ण काळजी घेण्यास सांगा.

मित्रांना भेटताना त्यांच्याशी हात किंवा गळाभेट करण्यास टाळण्याचा सल्ला द्या. 

चेहऱ्याला पुन्हा पुन्हा स्पर्श करण्यास नकार द्या आणि हे देखील लक्षात ठेवा की तुम्ही नसतानाही ते या सर्व गोष्टींची काळजी घेतात, जसे की शाळेत ...

बेंच किंवा खुर्च्यांना स्पर्श केल्यानंतर हात स्वच्छ करणे इतर.

शिंकताना किंवा खोकताना तोंडावर टिश्यू ठेवा आणि वापरल्यानंतर डस्टबिनमध्ये टाका.

सर्दी किंवा खोकला असलेल्या जोडीदारापासून सुमारे 2 मीटर अंतर ठेवा.

वॉशरूम वापरताना गेट कसे उघडायचे ते शिकवा. सरळ हाताने न उघडता कोपरांचा आधार घ्या.

शाळेतून घरी आल्यावर बूट आणि मोजे काढा आणि कशालाही हात न लावता थेट आंघोळीला जा. त्यानंतरच कुटुंबाशी संपर्क साधा.

शाळेतून आल्यानंतर पेन आणि पेन्सिल रोज स्वच्छ करा.

ऑक्टोबरच्या एका सायंकाळी रेणू सक्सेना बेंगळुरूमध्ये त्यांच्या नवजात मुलीला रुग्णालयातून घरी घेऊन आल्या. आपलं बाळ किती नाजूक आहे, तिच्या शरिरातील नसा दिसतील एवढं तिचं शरिर पारदर्शक आहे हे त्यांच्या लक्षात आलं.

त्यांची मुलगी 36 व्या आठवड्यात म्हणजे लवकर जन्माला (प्रिमॅच्युअर) आली होती. जन्माच्या वेळी तिचं वजन केवळ 2.4 किलो एवढंच होतं. त्यावेळी सक्सेना यांच्या कुटुंबीयांनी नवजात मुलांच्या वाढीसाठी जुन्या काळापासून चालत आलेला एक उपाय लगेचच सुरू करण्यास सांगितलं.

तो उपाय म्हणजे बाळाची रोजची मालिश. मात्र, डॉक्टरांनी अधिक सावध राहण्याचा सल्ला दिला. बाळाचं थोडं वजन वाढल्यानंतर मालिश सुरू करण्याचा सल्ला डॉक्टरांनी दिला.

रेणू सक्सेना यांनी डॉक्टरचा ऐकलं आणि मालिश सुरू करण्यासाठी दोन आठवडे थांबण्याचं ठरवलं. पण या काळात त्यांच्या मुलीचं वजन अवघं 100 ग्रॅम वाढलं. तसंच बाळ व्यवस्थित झोपतही नव्हतं. त्यानंतर सक्सेना यांनी एका नर्सची नेमणूक केली आणि पारंपरिक पद्धतीनं मालिश कशाप्रकारे करायची हे त्यांच्याकडून शिकून घेतलं. त्यामुळं अनेक फायदे झाले. बाळ शांत झोपू लागलं आणि बाळाचं वजनही वाढलं.

दक्षिण आशियात प्रचलित बाळाच्या मालिशला विशेष प्रकारची ओळख किंवा यश मिळालेलं नाही. मात्र सक्सेना यांच्या बाळाच्या प्रकृतीतील सुधारणा आणि त्यांच्या अनुभवानुसार, अगदी वेळेपूर्वी जन्मलेल्या बाळांसाठीही हे फायदेशीर असल्याचं स्पष्ट झालं. या मालिशसंदर्भात झालेल्या अभ्यासांवरूनही काही तथ्यं समोर आली आहेत.

त्यानुसार अशा मालिशमुळं बाळांचं वजन वाढतं, कोणत्याही प्रकारच्या जीवाणुंचा संसर्ग होण्यापासून त्यांचा बचाव होतो आणि यामुळं नवजात बाळांच्या मृत्यूचं प्रमाण 50 टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकतं. मात्र, अशा प्रकारची मालिश करण्याची तयारी असलेल्या पालकांनी आधी वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन ते बाळासाठी सुरक्षित आणि योग्य आहे का, हे जाणून घ्यावं.

ज्या कुटुंबांमध्ये पिढीजात हे चालत आलेलं आहे, त्यांनी निरीक्षणावरून याचे निष्कर्ष काढले आहेत. जाहिरात क्षेत्रात काम करणाऱ्या रेणू सक्सेना या मूळच्या उत्तर प्रदेशच्या आहेत. याठिकाणी प्रसूतीनंतर आई आणि बाळ दोघांचीही मालिश करण्याची परंपरा चालत आलेली आहे. त्यांच्या सासरीदेखील अनेक पिढ्यांपासून ही परंपरा आहे.

"मी आईचं तिसरं अपत्य होते. तरीही माझ्या जन्मानंतरही आई कशाप्रकारे अगदी लवकर तंदुरुस्त झाली आणि माझीही वाढ कशी झपाट्यानं होत गेली हे मला आई सांगायची. घरी आल्यानंतर रोज मालिश सुरू केल्यानं झपाट्यानं तब्येत सुधारल्याचं आई सांगायची," असं सक्सेना म्हणाल्या.

नारळ किंवा बदामाचं गरम तेल घेऊन त्याची बाळाच्या त्वचेवर रोज अर्धा तास मालिश कशी करायची आणि त्यानंतर गरम पाण्याने बाळाला अंघोळ कशी घालायची, हे त्यांना नर्सने शिकवले.

"आम्ही बाळाच्या पोटावर हार्ट शेपच्या आकाराने हळुवार मालिश करायला सुरुवात केली. त्यात हळू हळू वाढ करत शरिराच्या इतर भागांचीही मालिश सुरू केली."

"त्यानंतर आम्ही हळूवार काही व्यायाम सुरू केले. पायाचे पंजे कपाळाला टेकवण्यासारख्या बाबींचा त्यात समावेश होता. त्यामुळं बाळाच्या पोटात असलेले गॅस बाहेर पडण्यात मदत व्हायची," असं त्या म्हणाल्या.

संशोधकांच्या मते, नवजात बाळांची मालिश केल्यास आरोग्याच्या दृष्टीनं त्यांना मिळणारे फायदे हे प्रौढत्वापर्यंत टिकून राहतात.

"त्वचा हा आपल्या शरिरातील सर्वात मोठा अवयव आहे. पण एकूण आरोग्याची काळजी घेताना आपण त्वचेला कमी महत्व देतो, असं मत स्टँडफोर्ड युनिव्हर्सिटी स्कूल ऑफ मेडिसीन येथील प्राध्यापक गॅरी डार्मस्टाफ यांनी मांडलं.

गॅरी यांनी भारत आणि बांगलादेशमधील प्रवासादरम्यान अनेक कुटुंबांमध्ये आई किंवा आजी बाळाची मालिश करायला बराच वेळ देत असल्याचं पाहिलं. ही पद्धत अनेक शतकांपासून चालत आलेली असल्याचं समजल्यानं मला कुतुहूल वाटलं आणि मी त्यावर अभ्यास सुरू केला, असं ते सांगतात.

प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या या पद्धतीमुळं बाळांचे प्राणदेखील वाचू शकतात, असं मत डार्मस्टाफ आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी 2008 मध्ये एका अभ्यासाद्वारे मांडलं. त्यासाठी त्यांनी बांगलादेशातील एका रुग्णालयात वेळेपूर्वी जन्मलेल्या 497 बाळांच्या प्रकृतीचा अभ्यास केला.

"आम्हाला संसर्ग होण्याचं प्रमाण 40% आणि मृत्यूचं प्रमाण 25-50% एवढं घटलेलं आढळून आलं आणि हे अत्यंत उत्तम निकाल होते, असं ते म्हणाले.

नियमितपणे मालिश केल्याने बाळाचे मायक्रोबायोम तयार होण्यास मदत होते. मायक्रोबायोम म्हणजे त्वचा आणि आतड्यांत असणारा जीवाणूंचा (बॅक्टेरिया) एक थर. रोगप्रतिकार शक्ती वाढवण्यात या मायक्रोबायोमचा मोलाचा वाटा असतो. रोगाचे संसर्ग होण्यात तो प्रभावी अडथळा ठरत असतो, असं स्वतंत्र अभ्यासावरून डार्मस्टाफ यांच्या टीमच्या असं लक्षात आलं.

"तेलाने मालिश करण्यात आलेल्या कुपोषित मुलांमध्ये निर्माण झालेले मायक्रोबायोम अधिक वैविध्यपूर्ण होते. तेलामुळं त्वचेच्या जीवाणू प्रवेश रोखण्याच्या गुणधर्मात वाढ होते. त्यामुळं संसर्ग पसरवणारे जीवाणू सहजपणे त्वचेतून रक्तात प्रवेश करू शकत नाहीत. त्यामुळं जीवघेण्या आजारांच्या संसर्गापासून बचाव होतो," असं डार्मस्टाफ यांनी सांगितलं.

अभ्यासातून समोर आलेली ही तथ्यं नवजात आणि विशेषतः वेळेपूर्वी जन्मलेल्या बाळांच्या दृष्टीनं महत्त्वाचे होती. "वेळेपूर्वी जन्मलेल्या बाळांमध्ये त्वचेवरचा अडथळा निर्माण करणारा थर पूर्ण क्षमतेनं काम करत नसतो. त्यामुळं त्वचेद्वारे शरिरातील पाणी बाहेर पडते आणि त्यामुळं उष्णताही बाहेर पडत असते. त्यामुळं बाळ हायपोथर्मिक होण्याची शक्यता असते. शरिराचं तापमान खूप कमी होणं, हे जीवघेणं ठरू शकतं. "नवाजात बाळाची प्रचंड ऊर्जा खर्च होत असते (शरिरातील उष्णता बाहेर जात असताना त्याच्याशी संघर्ष सुरू असताना). प्रत्यक्षात याच ऊर्जेद्वारे च्या बाळाच्या शरिरातील इतर गोष्टींचा विकास होणं अपेक्षित असतं," असं ते म्हणतात.

डार्मस्टाफ यांच्या अद्याप प्रकाशित न झालेल्या एका संशोधनात त्यांनी त्यांच्या टीमसह उत्तर प्रदेशातील 26 हजार बाळांच्या आरोग्याचा अभ्यास केला. पण यात केवळ नवजात बाळांचाच समावेश नव्हता. यापैकी अर्ध्या बाळांची सूर्यफुलाच्या तेलानं तर अर्ध्या बाळांची मोहरीच्या तेलानं मालिश करण्यात आली. अभ्यासकांना सर्व बाळांची चांगली वाढ दिसून आली. "जन्माच्या वेळी योग्य वजन असलेल्या बाळांच्या मृत्यूदरात फारसा काही फरक पडला नाही. मात्र, जन्माच्यावेळी कमी वजन असलेल्या (1.5 किलोपेक्षा कमी), नवजात बाळांच्या मृत्यूचा धोका 52 टक्क्यांनी कमी झाल्याचं समोर आलं."

इतर संशोधकांनाही असेच फायदे आढळून आले. एका अभ्यासानुसार अशा प्रकाच्या मालिशमुळं वॅगस नर्व्ह (vagus nerve) सक्रिय होतं. हा लांब असा मज्जातंतू मेंदूपासून पोटापर्यंत जोडलेला असतो. पचन आणि पोषक तत्वांचं शोषण याच्याशी त्याचा संबंध असतो. यामुळं बाळांचं वजन वाढण्यास मदत होते. रोड नियमितपणे पोटावर हळूवार मालिश केल्यास बाळाचा मानसिक तणाव आणि वेदना कमी होतात. अनेक महिने रुग्णालयात एकटं राहावं लागणाऱ्या बाळासाठी ते अत्यंत गरजेचं असतं.

"आम्ही पालकांना त्यांच्या बाळाची अगदी जन्मापासून मालिश सुरू करण्याचा सल्ला देतो," असं युनिव्हर्सिटी ऑफ मियामी स्कूल ऑफ मेडिसीन येथील बालरोग, मानसशास्त्र आणि मानसोपचार या विषयांच्या प्राध्यापिका टिफनी फिल्ड यांनी सांगितलं. त्या नवजात बालकांच्या मालिशमधीलही तज्ज्ञ आहेत. त्यांनी विविध देशांमधल्या वेळेपूर्वी जन्मलेल्या बाळांच्या मालिशचा आणि त्याच्या फायद्यांचा अभ्यास केला आहे. त्या मालिश करण्याचा सल्लाही देतात. मात्र त्यासाठी योग्य पद्धतीनं मालिश करणं गरजेचं असल्याचंही त्या सांगतात.

"बाळाच्या त्वचेवर मध्यम दाब देत मालिश करावी. फार हळू मालिशचा प्रयत्न केल्यास बाळाला गुदगुल्या होऊ शकतात. अनेक बाळांना ते आवडत नाही, आणि त्याचा फायदाही होत नाही," असं त्या म्हणाल्या.

डार्मस्टाफ यांनीदेखील याबाबत सल्ला दिला आहे. "आपण विशेषतः नवजात बाळाची मालिश जास्त शक्तीचा वापर करून करता कामा नये. त्यामुळं त्वचेवरील अडथळा निर्माण करणाऱ्या थराचं नुकसान होऊन ते हानिकारक ठरू शकतं," असं ते म्हणाले.

तेलाची निवड करताना काळजी घ्यायला हवी. पिढीजात जे चालत आलं आहे, ते योग्यच असेल असंही नाही. 2013 मध्ये दक्षिण भारतात 194 बालकांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वांची मालिश त्यांच्या आई करत होत्या. त्यापैकी अर्ध्यापेक्षा अधिक महिला बाळांच्या कानात आणि डोळ्यातही तेल सोडत होत्या. मात्र, त्यामुळं संसर्ग होण्याचा इशारा अभ्यासक देतात. असे प्रकार टाळून योग्य तंत्राचा वापर व्हावा यासाठी मोठ्या प्रमाणावर जनजागृती गरजेची असल्याचं, मंगलोरच्या जवळ असलेल्या कस्तुरबा मेडिकल कॉलेज येथील सहयोगी प्राध्यापक नितीन जोसेफ यांनी सांगितलं. या अभ्यासातील संशोधकांमध्ये त्यांचाही समावेश होता.

डार्मस्टाफ आणि त्यांचे सहकारी पीटर एम एलियास यांनी केलेल्या संशोधनानुसार सूर्यफुलांच्या बीया, खोबरे आणि तीळ यापासून सर्वाधिक लाभ मिळतात.

"या तेलांमध्ये लिनोलिक अॅसिडचं भरपूर प्रमाण असतं, आपल्या शरिरात हे अॅसिड तयार होऊ शकत नाही. शरिरावर असे रिसेप्टर्स असतात जे विशेषतः फॅटी अॅसिडला पकडून ठेवतात. त्यामुळं चयापचय होतं. तेलामधील फॅटी अॅसिडमुळं त्वचेची प्रतिकार क्षमता वाढते, हेही अभ्यासातून समोर आलं आहे. "

मात्र, उत्तर प्रदेशमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणाऱ्या मोहरीच्या तेलामध्ये इरुसिक अॅसिड असते. त्यामुळं त्वचेवर सूज आणि अडथळा निर्माण करणाऱ्या थराला हानी पोहोचण्याची शक्यता असते, असं डार्मस्टाफ सांगतात.

तसंच कुटुंबांसाठी रोजची ही मालिश म्हणजे दोन पिढ्यांमधलं नातं अधिक दृढ करण्याची संधीही असते.

पुण्यातील लेखिका असलेल्या प्रांजली भोंडे या समर नावाच्या त्यांच्या 14 महिन्यांच्या मुलाची दिवसातून दोन वेळा मालिश करतात. जन्मापासूनच त्यांनी याची सुरुवात केली आहे. सुरुवातीचे चार महिने त्यांच्या आईनं यात त्यांची मदत केली. त्या दोघींनाही बाळाची मालिश करायला आवडायचं. आता प्रांजली एकट्या मालिश करतात तेव्हा मुलाशी नजरेच्या माध्यमातून, गाणी गात संपर्क ठेवायला त्यांना आवडतं. "यामुळं आमचं नातं अधिक घट्ट होत आहे. तसंच रोज मालिश केल्यानं त्याची त्वचा आणि झोपेमध्ये सुधारणा झाल्याचं माझ्या लक्षात आलं," असं त्या म्हणाल्या.

तेलाच्या मालिशमुळं कुटुंबातील ज्येष्ठांनादेखील फायदा होऊ शकतो. "वृद्ध लोकांनाही याचा फायदा होऊ शकतो का, याचा आम्ही अभ्यास करत आहोत. वाढत्या वयानुसार त्यांची त्वचादेखील नाजूक झालेली असते. तसंच कोरड्या त्वचेवर भेगा पडून जीवाणू आत जाण्यास मदत होऊ शकते. पण मालिशमुळं त्यांची त्वचा कोमल राहू शकते," असं डार्मस्टाफ म्हणाले.

रेणू सक्सेना यांनी त्यांच्या कुटुंबाची पिढीजात पद्धत वापरल्यानं मुलीबरोबरच त्यांनाही फायदा झाल्याचं सांगितलं. वयाच्या 40 व्या वर्षी प्रथमच आई बनल्यानं त्यांना गर्भधारणेवेळी मधुमेह झाला. त्यामुळं नियोजित सिझेरियनच्या माध्यमातून त्यांची प्रसुती करण्यात आली.

"मालिशनंतर ती चार तास शांतपणे झोपत होती. असं यापूर्वी कधीही घडलं नव्हतं. त्यामुळं मलाही आराम करता आला. त्यामुळं नियमितपणे मालिश केल्यास ती निरोगी बालपणाची पहिली पायरी ठरू शकते, हे माझ्या लक्षात आलं," असं रेणू यांनी म्हटलं.

* या लेखातील संपूर्ण मजकूर हा केवळ माहितीस्तव दिलेला आहे. वैद्यकीय किंवा आरोग्य कर्मचाऱ्यांनी दिलेल्या सल्ल्याऐवजी या तंत्राचा वापर करू नये. बाळांची मालिश करण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी त्याआधी वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा, असं बीबीसी सूचवत आहे. कारण चुकीच्या पद्धतीनं मालिश केल्यानं आपल्या बाळासाठी ते धोकादायक ठरू शकतं.

या शिवाय या गोष्टींकडे लक्ष द्यावं

घरात आजारी लोक आणि लहान मुलांना दूर ठेवा.

लहान मुलांना जंक फुडपासून दूर ठेवा आणि त्यापासून होणाऱ्या तोट्याची कल्पना द्या.

मुलांचं लसीकरण वेळेवर व्हायला हवं. हल्ली इन्फ्लुएन्झाचीही लस देतात. त्यामुळे कोव्हिडपासून बचाव होऊ शकतो.

मुलांना मास्क घालण्याची सवय लावा.

मुलांना आता लगेच शाळेत पाठवू नका.

भारतातल्या मुलांमध्ये प्रथिनांची कमतरता दिसते. त्यामुळे ज्या कुटुंबात अंडे खाल्ले जातात त्यांनी मुलांनाही अंडं द्यावं.

वरण आणि सोयाबीन हे प्रथिनांचे स्रोत आहेत.

मुलांना दूध पिण्याची आणि पनीर खाण्याची सवय लावा.

नाचणी, मका, चणे, सत्तू यांचं सूप किंवा हलवा तयार करून लहान मुलांना द्या आणि लहान मुलांना याचा पराठा द्या.

व्हिटॅमिन सी साठी लिंबू-पाणी द्या आणि फळं खाऊ घाला. जे व्हिटॅमिनचे स्रोत आहेत ते मुलांना द्यायला हवेत. 

कोणत्याही आजारापासून रक्षण करण्यासाठी रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यावर भर देणे आवश्यक आहे.

धान्य उत्पादनांमध्ये 92% साखर

लंडनच्या क्वीन मेरी युनिव्हर्सिटीच्या संशोधकांनी मुलांसाठी बाजारात उपलब्ध असलेल्या खाद्यपदार्थाच्या शुद्धतेचा अभ्यास केला. या माध्यमातून असे आढळले की मुलांना देण्यात येत असलेले रेडिमेड धान्याच्या 92 टक्के उत्पादनांमध्ये साखरेचं प्रमाण उच्च असतं. वैज्ञानिक तपासणीत असे आढळले आहे की काही लोकप्रिय उत्पादनांमध्ये इतकी साखर असते की जास्त काळ ते खाल्ल्याने मुलांना लठ्ठपणा किंवा मधुमेह होऊ शकतो.

साखर पाच बिस्किटांइतकी

काही ब्रँडमध्ये 30 ग्रॅम घटकांमध्ये 12 ग्रॅम साखर असल्याचे आढळले, जे न्याहारीसाठी पाच बिस्किटे खाण्यासारखे आहे. किंवा असे म्हटले जाऊ शकते की एक बॉऊल रेडिमेड फूडमध्ये तीन चमचे साखर टाकली गेली आहे. संशोधकांनी असे सांगितले की ही उत्पादने शक्य तितक्या लवकर मुलांच्या पदार्थातून काढून टाकली पाहिजेत.

चॉकलेट फ्लेवर अधिक धोकादायक

अहवालात असे आढळले आहे की चॉकलेट फ्लेवरमध्ये तयार केलेल्या रेडिमेड बेबी फूड उत्पादनांमध्ये प्रति बॉऊलमध्ये 8.7 ग्रॅम साखर असते. याव्यतिरिक्त, 60 टक्के उत्पादनांमध्ये देखील मध्यम किंवा उच्च प्रमाणात मीठ असते. तसेच, त्यामध्ये आवश्यक फायबरचे प्रमाण कमी आहे.

श्रीमंत देशांमध्ये मुले आईच्या दुधापासून वंचित 

लॅन्सेटमध्ये प्रकाशित केलेल्या संशोधनात असे आढळले आहे की जगातील श्रीमंत देशांतील फक्त 38.4 टक्के मुलांना सहा महिन्यांपर्यंत स्तनपान करवलं जात आहे. वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशनच्या मानकांनुसार, बाळांना सहा महिन्यांसाठी फक्त आईचे दूध दिले पाहिजे, परंतु उच्च-मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये, एक तृतीयांशपेक्षा अधिक मुलांना स्तनपान करवणे चिंताजनक आहे. दुसरीकडे, निम्न आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमधील 47.4 टक्के बाळांना सहा महिन्यांपासून स्तनपान करवलं जातं. 2010 ते 2018 पर्यंत 57 देशांमध्ये हा अभ्यास करण्यात आला.

* जेवताना हात स्वच्छ असावेत

* पावसाळ्यात भेळ, उसाचा रस, सरबते, ज्यूस, उघड्यावरील पदार्थ यांचा आहारात वापर टाळावा

* मलमूत्र विसर्जनाला जाऊन आल्यावर साबणाने हात स्वच्छ धुवावे

* निरोगी असल्यास रूग्णालयात किंवा दवाखान्यात जाऊ नये

* निरोगी असले तरी गर्दीच्या ठिकाणी जाऊ नये कारण मुलांना अशा ठिकाणी लवकर संसर्ग होण्याची शक्यता असते

* सर्दी किंवा खोकला येत असला तर तोंडावर रुमाल धरावा

ड्रायफ्रूटस

सुक्या मेव्यांमध्ये व्हिटॅमिन, कॅल्शियम, लोह, अँटी-ऑक्सिडंट गुणधर्म असल्याने शरीराला सर्व आवश्यक घटक मिळतात. याने मेंदूचा विकास होतो. ड्रायफ्रूट्स खाल्ल्याने ताकद ‍मिळते, एकाग्रता आणि स्मरणशक्ती वाढविण्यासाठी मदत होते. अक्रोडला तर ब्रेन फूड असेही म्हणतात. 

डार्क चॉकलेट

डार्क चॉकलेट खाल्ल्याने ताण कमी होतं ज्याने मेंदूवर चांगला परिणाम होतो. चॉकलेटमध्ये अँटी-ऑक्सिडेंट आढळतं. तसंच डार्क चॉकलेटमुळे मूड सुधारतं आणि एक्रागता वाढते.

ऑलिव्ह ऑइल

जेवण्यात ऑलिव्ह ऑइलचा समावेश करावा. ऑलिव्ह ऑइलमध्ये व्हिटॅमिन ई, के, खनिजे व अँटी-ऑक्सिडंट्स आढळतात. हे मेंदूच्या आरोग्यासाठी योग्य आहे. याने स्मरणशक्ती सुधारते. ऑलिव्ह ऑइलने मानसिक तणाव कमी होण्यास मदत होते.

अंडी आणि मासे

अंडीमध्ये प्रथिने, जीवनसत्त्वे, कॅल्शियम इतर आवश्यक घटक असल्यामुळे मेंदूच्या पेशी विकसित होतात. तसंच फिशमध्ये ओमेगा ३ आढळ्यामुळे मेंदूच्या पेशींचा विकास चांगला होतो.

* बाह्यांचे कपडे घालावेत. बाहेर पडताना कॅप घालायची झाल्यास इलॅस्टिक नसल्याची खात्री करावी कारण इलॅस्टिकमुळे हवेचा प्रवाह बाधित होतो आणि मुलांच्या डोक्याचे तापमान वाढू शकतं.

* उन्हाळ्यात दर तीन तासांनी मुलांचे डायपर बदलावे. डायपर बदलून योग्य पद्धतीने स्पंजिंग करावे आणि त्वचा कोरडी झाल्यानंतरच दुसरे डायपर लावावे. 

* मुलांनाही डिहायड्रेशनचा धोका असतो. मुलांना वरचे अन्न सुरु केले असेल तर आहारात द्रव पदार्थांचे प्रमाण वाढवावे. ताज्या फळांचे रस, ताजे ताक, मिल्क शेक, पाणी याचे उत्तम संतुलन साधावे. पातळ खिचडीऐवजी मुलांना थंड पदार्थ द्यावेत.

* शक्यतो तेल मसाज टाळावा. कारण अनवधानाने त्वचेवर तेलाचा थर तसाच राहिल्यास हीट रॅशेस, फोड अथवा खाज सुटण्याची दाट शक्यता असते. विशेषतः मानेचा खालचा भाग, पाठ, खांदे आणि नॅपीच्या जवळच्या भागात तेल राहण्याचा धोका असतो. 

* खूप पावडर लावू नये.

* मुलांना सकाळी दहा ते सायंकाळी पाच या काळात बाहेर नेऊ नये. थोड्या मोठ्यामुलांना वॉटर स्पोर्टसचा आनंद घेऊ द्यावा. मुले थेट एसीच्या खाली झोपणार नाहीत, याची काळजी घ्यावी. 

उन्हाळ्यात खिडक्या-दारे उघडी ठेवून घरात मोकळी हवा खेळू द्यावी. ही खबरदारी घेतल्यास मुलांना या उष्णतेचा दाह जाणवणार नाही. 

प्राजक्ता जोरी

* थंडीत लहानग्यांना मऊ आणि ऊबदार कपडे घालावेत. बरेचदा थंडीत लहानग्यांची काळजी लोकरीचे कपडे घातले जातात. मात्र लोकर कडक, टोचरी, निकृष्ट दर्जाची अथवा अस्वच्छ असेल तर त्यांना त्वचाविकार संभवतात. म्हणूनच ऊबदार कपड्यांची वेळच्या वेळी स्वच्छता व्हावी. घराबाहेर पडताना डोकं, कान, नाक झाकेल अशी टोपी घालावी. बाहेर पडतानाचे कपडे लेअर्ड असावेत.

* थंडी असली तरी मुलांना आंघोळ घालायलाच हवी पणदुपारी उन्हं चढल्यावर आंघोळ घालणं अधिक चांगलं. आंघोळीसाठी अगदी गरम पाण्याऐवजी कोमट पाण्याचा वापर योग्य ठरतो. गरम पाणी मुलांच्या नाजूक त्वचेसाठी अयोग्य ठरतं त्याचबरोबर यामुळे त्वचा कोरडी पडण्याचा धोकाही वाढतो. महत्त्वाचं म्हणजे आंघोळीपूर्वी मुलांना मसाज करावा. बदामाच्या अथवा नारळाच्या तेलाने मसाज केल्यास त्यांना शरीरात आवश्यक ती उष्णता निर्माण होईल आणि अंघोळीचा त्रास होणार नाही. मात्र मसाज आणि आंघोळ याचा एकत्रित  कालावधी पंधरा मिनिटांपेक्षा जास्त नसावा.

* आंघोळीनंतर मुलांना सौम्य नरिशिंग क्रीम लावावं. यामुळे त्वचेची आर्द्रता टिकते त्याचबरोबर ती तेजस्वी 

राहते. 

* रात्री थंडीचा त्रास होऊ नये या दृष्टीने मुलांना भरपूर पांघरुण घातलं जातं. मात्र जाड ब्लंकेटमुळे गुदमरण्याचा धोका लक्षात घेता त्यांना ऊबदार कपडे घालणं आणि हलकं पांघरुण घालणं अधिक सुरक्षित समजलं जातं.

* रात्री झोपताना मुलांच्या खोलीच्या खिडक्या-दारं व्यवस्थित बंद करावीत. मात्र हिटरचा वापर करणार असाल तर खोलीचं तापमान अधिक वाढणार नाही याची खात्री करावी. हिटरचा ऑटो कट ऑफ योग्य पद्धतीने काम करत असल्याची खात्री करावी. 

प्राजक्ता जोरी 

 बालरोग तज्ज्ञ सांगतात की मुलांची प्रतिकारक शक्ती कोणत्याही अति हवामानामुळे कमकुवत असते आणि कडाक्याच्या थंडीत तर त्यांची विशेष काळजी घ्यावयाची असते. अशा परिस्थितीत मुलांना उबदार कपडे घालून ठेवण्यासह त्यांना रोग प्रतिकारक शक्ती वाढविण्याचे आहार देणं देखील महत्त्वाचे आहे. या साठी मुलांना हिरव्या पालेभाज्या आणि फळे अवश्य द्यावे. पोषक घटकांनी समृद्ध ताजे आणि गरम अन्न घेणं रोग प्रतिकारक शक्ती वाढविण्यात मदत करते. 

या हंगामात मुलांमध्ये सर्दी, खोकला आणि ताप येणं ही सामान्य बाब आहे. पण कोरोनाकाळाला लक्षात घेत पालकांना विशेष प्रकारे सावधगिरी बाळगण्याची गरज आहे. मुलांना घेऊन बाहेर अत्यंत गरज असेल तरच जावं. कानात आणि नाकात संक्रमण थंडीमुळे सर्वात जास्त होत. म्हणून घरात देखील जास्त थंडी असल्यास कान आणि नाक झाकून ठेवा.
 

हिवाळ्यात घशात आणि छातीत जास्त त्रास होतो म्हणून मुलांना पिण्यासाठी कोमट पाणी द्या. तळपायातून थंडी शरीरावर वाईट परिणाम करते आणि मुलं अनवाणीच चालतात या सर्व गोष्टींपासून त्यांना वाचवायचे असते. पायात उबदार मोजे आणि जोडे घाला परंतु चांगले ऊन आल्यावर हात आणि पाय सूर्यप्रकाशात काही वेळ उघडे ठेवा जेणे करून मुलांमध्ये व्हिटॅमिन डी ची आवश्यकता हिवाळ्यात देखील पूर्ण होईल.

पाया प्रमाणेच डोक्याला देखील थंडीपासून बचावाची गरज आहे, बाहेर जाण्यापूर्वी मुलांना डोक्याला टोपी घाला. वाढत्या थंडीमध्ये मुलांना सर्दी, अतिसार आणि श्वास घ्यायला त्रास होतो. अशा परिस्थितीत ज्या मुलांना कोणत्याही प्रकारची ऍलर्जी किंवा दम्याचा त्रास असल्यास त्यांना श्वास घेण्यास त्रास होण्या सारख्या समस्या वाढतात. अशा परिस्थितीत मुलांना थोडंही संसर्ग झाल्यावर त्वरितच वैद्यकीय सल्ला घेणं महत्त्वाचे आहे.

बाहेर निघताना मुलांना आवर्जून मास्क लावावा. या मुळे कोरोनापासून बचाव होतो आणि बऱ्याच हंगामी रोगांपासून देखील संरक्षण होतं. जास्त थंडी वाढल्यामुळे शरीराच्या रोग प्रतिकारक शक्तीवर देखील परिणाम होतो. आणि मुलांच्या संदर्भात तर हमखास असं होतं.

कुटुंबात किंवा बाहेरून येणाऱ्या माणसाला सर्दी पडसं झाले असल्यास मुलांना त्यांच्या पासून लांब ठेवावं. मुलांना शारीरिक आणि मानसिक दृष्टया तंदुरुस्त ठेवण्यासाठी त्यांच्या कडून हलका व्यायाम करवावा आणि व्यायाम करण्याची सवय लावावी.

तज्ज्ञाच्या मते हवामानाशी जुळवून घेण्यास मुलांना थोडा वेळ लागतो आणि त्यांची रोग प्रतिकारक शक्ती कमकुवत होते. त्यांच्या साठी तर ही अधिकच वाईट परिस्थिती असते. अशा परिस्थितीत थंडीमध्ये मुलांना सक्रिय ठेवून बचाव करण्याचे प्रभावी प्रयत्न करावे. कोरोनाकाळात 'सावधगिरीचं हा बचावाचा उपाय आहे 'हे समजून घेणं आणि आपल्या जीवनात आणणे हे फार महत्त्वाचे आहे.

श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास अधिक लहान मुलांना आईचे दूध पिण्यात त्रास होतो. एक वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांमध्ये व्हायरल इन्फेशन सामान्य असते. यासाठी बॅक्टरियल इन्फेक्शन जबाबदार असते. सहा ते आठ महिन्याच्या मुलांच्या छाती संबंधित तक्रारींपासून बचावासाठी आईचे दूध सर्वोत्तम आहे.

गाई-म्हशीचे दूध, घुट्टी, मध, अथवा पाणी अशा स्थितीत न देणेच योग्य, तसेच मुलांना बाटलीने दूध पाजू नये. कारण यामुळे गॅसेस, डायरिया, न्यूमोनिया सुरू होऊ शकतो. 

बाटली चांगल्या प्रकारे उकळल्यानंतर साफ करावी. कारण बाटलीच्या आतील भाग चिकटलेल्या केमिकलने इम्पून सिस्टीमला नुकसान पोहोचू शकते. या दिवसात मुलांना चांगले झाकून घ्यावे. त्याचे डोके आणि आणि पाय झाकून घ्यावेत.मुलांना थंड पेये आणि डब्बा बंद ज्यूस पिण्यास देऊ नये. नॅचरल इम्प्यून बुस्टर जसे ताजी फळे, आवळा, हिरव्या भाज्या आणि ताज्या फळांपासून बनविलेला ज्यूस देणे या दिवसात फायदेशीर ठरते.

थंडीचा सर्वात परिणाम त्वचेवर होतो. म्हणूनच या दिवसात खाज आणि त्वचेच्या पापुद्र्यांपासून बचावासाठी स्नानानंतर योग्य प्रमाणात लोशन आणि खोबरेल तेल लावावे. 

याने त्वचा दिवसभर नरम राहील. अशाप्रकारे थंडीच्या दिवसात मुलांची देखभाल घेणे क्रमप्राप्त ठरते.

मनीषा आणि तिचा मुलगा मंदार दोघे तिच्या मैत्रिणीच्या घरी गेले होते. अचानक मंदारने चॉकलेटसाठी हट्ट करायला सुरूवात केली.मनीषा नाही म्हटल्यानंतर जोरजोरात रडायला आणि कांगावा करायला सुरूवात केली. ते पाहून मनीषाने त्याला चॉकलेट दिले आणि मग मंदार शांत झाला. पण या गोष्टीचे मनीषाला वाईट वाटले की मैत्रिणीच्या घरी मंदार असा वागला. मुलांच्या वाईट सवयी आणि वर्तणुकीमुळे अनेकदा पालकांना अशा परिस्थितीला सामारे जावे लागते. मुलांच्या वाईट सवयींना वेळीच आवर घालून सुरूवातीपासून त्या दूर केल्या पाहिजेत.

अंगठा चोखणेः कित्येक मुलांना अंगठा चोखायची सवय असते. मुलांना भूक लागली, वेळेवर दूध न मिळाल्यास त्यांना अंगठा किंवा काही वेळा संपूर्ण मूठ चोखायची सवय लागते त्यामुळे मुलांना बरे वाटते. पण सतत अंगठा चोखल्यास ओठ मोठे होतात, दात पुढे येऊ शकतात तसेच बोटाला संसर्ग होऊ शकतो. दीर्घकाळ मुलांना ही सवय असेल तर डॉक्टरी सल्ला घ्यावा. मुलांच्या अंगठ्याला मिरची लावणे, टेप लावणे, पट्टी बांधणे या उपयांनी मुलांना ताण येतो. त्यामुळे असे उपाय करू नयेत. त्यांना प्रेमाने समजावून ही सवय बदलण्यास प्रेरणा घ्यावी नखे खाणेः तणाव किंवा कंटाळा आला की मुले नखे खातात. सतत नखे खात राहणे वाईट तर दिसतेच पण नखांमधील घाण पोटात जाऊनविविध आजार होऊ शकतात. नखे खाल्ल्याने ती कमजोर होतात आणि बेढब दिसतात. ही सवय घालवण्यासाठी मुलांशी बोलावे. त्यांना नखे खाल्ल्याने होणार्‍या नुकसानाबाबत माहिती  द्यावी.  मुले जेव्हा आपल्या सवयीत सुधारणा करतील तेव्हा त्यांचे कौतुक जरूर करावे.

सतत हट्टीपणाः मुलांना स्वतःचे म्हणणे खरे करायचे असते किंवा हवी ती वस्तू मिळवण्यासाठी ते कुठेही आणि कोणत्याही वेळी हट्टीपणा करतात. त्यांना कोणत्याही गोष्टीवरून ओरडणे, किंचाळणे याची सवय लागते. त्यांची ही सवय सुधारली नाही तर मोठे झाल्यावरही त्यांना हीच सवय लागते. त्यासाठी मुले जेव्हा हट्टीपणा करतील,

किंचाळतील किंवा आरडाओरड करतील तेव्हा त्यांना प्रथम प्रेमाने समजवावे तरीही नाही ऐकले तर सक्तीने त्यांनी ही गोष्ट समजावून सांगावी.
 

जान्हवी शिरोडकर

निमो‍निया मुख्यत: जीवाणू, विषाणू फंगस आदीमुळ होतो. ही लागण श्वासोच्श्वासामुळे होत असते. त्यामुळे शरीरात ऑक्सिजनची कमी व कार्बनडायऑक्साईडची वाढ होत असते. आता बालरोगांवर नैसर्गिक उपचार पध्दतीचा मोठ्या प्रमाणात वापर होऊ लागला आहे. त्यामुळे मुलांना त्याचे साईडइफेक्टस् ही होत नाहीत. 

नैसर्गिक उपचार:

1) सहा महिन्यांपासून 12 महिने वयोगटातील मुलांना थंड हवेमुळे सर्दी लागली असेल, छातीमध्ये कफ असेल, छातीमध्ये दुखत असेल किंवा फसली दुखत असेल तर अर्धा कप पाण्‍यात 10-12 दाणे ओव्याचे टाकून त्याला उकळावे. नंतर ते गाळूण घ्यावे. तयार झालेला ओव्याचा काढा थोडा कोमट करून दिवसातून दोन वेळा बाळाला एक- एक चमचा पाजावा. अथवा रात्री झोपताना द्यावा. ओव्याचा कुच्चा बाळाच्या मस्तकावर लावावा. 

2) बाळाची फसली दुखत असल्यास दूधामध्ये पाच तुळशी पत्रे व लौंग टाकून उकळून घ्यावे. ते थंड झाल्यानंतर बाळाला पाजावे. त्याने त्यास आराम पडतो. 

3) लहान मुलांना निमोनिय झाल्यास सरसोच्या तेलात तारपनीचे तेल मिसळून छाती तसेच पासरकुड्यांची दिवसातून दोन वेळा मालिश करावी. 

4) बाळाला निमोनिया झाल्यास चिमुटभर हिंग पूड पाण्यात मिसळून पाजल्यास छातीमधील साचलेला कफ निघून जातो. 

5) टारपनीचे तेल, कपुर आणि सरसोचे तेल एकत्र मिसळून बाळाच्या छातीची हल्क्या हाताने मालिश करावी.

6) निमोनिया झालेल्या बाळाला थंड पाणी, फळे खाण्‍यास देऊ नये. 

7) भुक लागल्यास हलके जेवन, दाळ, चपाती तसेच हिरवेपाले भाज्यांचे पाणी बाळास द्यावे.

मसाजचे फायदे- 

* मसाजमुळे मुलाचे वजन वाढण्यास मदत होते. 

* दिवसभरातून किमान एक वेळा मसाज केल्याने मुलाचे स्नायू बळकट होतात. 

* मसाजमुळे मुलामधील एकाग्रता वाढते. 

* मुलाच्या पोट व पचनक्रियेसंबंधी व्याधी दूर होतात. 

* मसाजमुळे मुले व आई यांच्यात घनिष्टता वाढीस लागते. 

* मसाजमुळे मुलांना शांत झोप लागत असते. 

* मसाजमुळे मुलाचा शारीरिक व मानसिक विकास होत असतो.

कांजिण्यांचा फैलाव कसा होतो?

कांजिण्या हा व्हेरिसला जोस्टर नावाच्या व्हायरसने पसरतो. त्याचे विषाणू पीडित नागरिकांच्या शरिरातील फुफ्फुसापर्यंत पोचतात. लक्षात ठेवा, हवा आणि खोकल्याच्या माध्यमातून हा आजार एका व्यक्तीकडून दुसर्‍या व्यक्तीकडे जातो. विशेषतः लहान मुलांना अशा प्रकारचा आजाराची लागण चटकन होते. कारण त्याची प्रतिकार क्षमता तुलनेने कमी असते. म्हणून मुलांना आजार होऊ नये, यासाठी पालकांनी खबरदारी घ्यायला हवी. कांजिण्या पीडित मुलांना घराबाहेर नेण्याचे टाळावे. या खबरदारीमुळे कांजिण्यांचा फैलाव होणार नाही. रुग्णाजवळचा परिसर स्वच्छ ठेवण्याबाबत आग्रही असावे. त्याचे कपडे स्वतंत्रपणे धुवावेत. दररोज कपडे बदलावेत जेणेकरून आजाराची तीव्रता लवकरात लवकर कमी होईल.

कांजिण्यांचे लक्षणः कांजिण्या हा एक व्हायरल इन्फेक्शनने होणारा आजार आहे. हा पाण्याच्या माध्यमातून पसरतो. पीडित व्यक्तीने तंदुरुस्त व्यक्तीला  स्पर्श केल्यानंतरही हा आजार पसरतो. अतिउष्ण भागातील रुग्णांच्या शरीरावर लहान पुरळ येतात आणि त्यानंतर संपूर्ण भागात ते पुरळ दिसू लागतात. कालांतराने त्याचे रुपांतर काळ्या डागात होते. त्यातून ताप, डोकेदुखी, कोरडा खोकला येतो. अशा प्रकारची लक्षण दिसताच तातडीने डॉक्टरांशी संपर्क साधावा. 

काही वेळा अतिरक्तदाब किंवा रक्ताच्या कर्करोगात पण घोळणा फुटतो. म्हणून वारंवार असा त्रास होत असल्यास तज्ज्ञास दाखवावे.

प्रथमोपचार

रक्तस्राव सुरू असताना जास्त हालचाल न करता बसून राहावे. डोके पुढे झुकलेले ठेवावे. म्हणजे रक्त गिळले जाणार नाही. 

ऍड्रेनॅलिन स्प्रे उपलब्ध असल्यास नाकात एकदा फवारा मारावा. याने रक्तवाहिन्या आकसून रक्तस्राव थांबतो. वाटल्यास 5 मिनिटांनी परत एकदा मारावा. मात्र अतिरक्तदाबाच्या रुग्णांना हा उपचार करू नये. 

नाकाचा पुढचा भाग हाताच्या बोटाने 2-5 मिनिटे दाबून धरावा. याने रक्तवाहिन्यांतून रक्त येणे बंद होते. नाकाला व गालांना थंडगार पाणी किंवा बर्फ लावल्याने रक्तवाहिन्या आकुंचन पावून रक्तस्राव थांबायला मदत होते. रक्तस्राव थांबल्यावर उशी घेऊन उताणे निजून राहावे. 

कारणे 

नाकाला जखम होणे

कष्टाचं काम

उच्च रक्तदाब

उंचीवरच्या प्रदेशात जाणे

नाक फार जोरानं शिंकरणे

नाकातून रक्त आल्यास काय करावे

खाली बसावे

थोडेसे पुढे झुकावे म्हणजे रक्त हे आपल्या घशात जाणार नाही

थंड, ओला कपडा आपल्या नाकाखाली धरावा म्हणजे आपल्या नाकातील रक्तवाहिन्या आकुंचित होऊन रक्तस्राव थांबेल. 

रक्त हे एकाच नाकपुडीतून येत असेल तर, त्या नाकपुडीच्या वरच्या भागात घट्ट दाबून धरावे. 

दोन्ही नाकपुड्यांतून रक्त येत असेल तर, आपल्या नाकपुड्या किमान दहा मिनिटे दाबून धराव्यात. 

तरीही रक्तस्राव चालूच राहिल्यास, आणखी दहा मिनिटे दाब द्यावा. 

रक्तस्राव हा नाकाला थेट झालेल्या जखमेमुळं झाला असेल तर, केवळ हलकाच दाब द्यावा. 

जोरदार रक्तस्राव चालूच राहिल्यास किंवा नाकातून वारंवार चालू राहिल्यास, एखाद्या डॉक्‍टरांचा सल्ला घ्या. 

डोळ्यांच्या कर्करोगाचे (रेटिनोब्लास्टोमा) प्रमाण लहान मुलांत सर्वाधिक असून भारतात दरवर्षी या आजाराचे दोन ते अडीच हजार रुग्ण आढळतात. साधारणत: सहा वर्षांच्या आतील मुलांना हा आजार होत असला तरी या आजाराची लागण झालेल्या मुलांवर तत्काळ उपचार केल्यास त्यातून त्यांची मुक्तता करता येते. मात्र, 60 टक्के मुलांच्या आजाराचे निदान वेळेत होत नसल्याने त्यांच्यावर उपचार करणे कठीण होते. डोळ्यांच्या ट्युमरने ग्रस्त रुग्णांच्या संख्येत दोन ते तीन पटीने वाढ झाली आहे. विकसित देशांत रेटिनोब्लास्टोमा होऊनही त्यातून बचावणाऱ्या मुलांचे प्रमाण 95 टक्के आहे.

आजाराचा धोका!

डोळ्यांचा कर्करोग लहान मुलांत आढळतो. या आजाराच्या एकूण प्रकरणांपैकी दोन तृतीयांश प्रकरणे वय वर्षे दोनहून कमी वय असलेल्या मुलांत दिसून आली आहेत. तर 95 टक्के प्रकरणे वय वर्ष पाचहून कमी वय असलेल्या मुलांबाबत आहेत.

लक्षणे

डोळे तिरळे होणे किंवा डोळे सारखे हलणे

एकाच किंवा दोन्ही डोळ्यांतील दृष्टी मंदावणे

दोन्ही डोळ्यांत वेगवेगळ्या रंगांची बुब्बुळ असणे

डोळ्यातल्या बाहुल्या आकाराने मोठ्या भासणे किंवा लाल होणे आणि त्यासह डोळ्यांत तीव्र वेदना होणे

निदान कसे करावे!

डोळ्यांचा कर्करोग झाल्यास नेत्रचिकित्साकडून डोळ्यांची तपासणी आणि इमेजिंग टेस्ट करून घ्याव्यात. त्यातून रेटिनोब्लास्टोमा आहे किंवा नाही, याचे निदान होऊ शकते. याशिवाय बायोमायक्रोस्कोपी, डोळ्यांची अँजिओग्राफी, सी.टी. स्कॅन, एमआरआय, पेटस्कॅन, बायॉप्सी या तपासण्यांच्या साहाय्याने डोळ्याच्या कर्करोगाचे निदान निश्‍चित होते. डोळ्यांच्या कर्करोगावर रेडिएशन, केमोथेरपी आणि लेझरथेरपी यांच्या साहाय्याने उपचार केले जातात.
 

या उपचारपद्धती आवश्‍यक असल्या तरी डोळा शस्त्रक्रिया करून काढून टाकावा लागतो. तसेच रेडिएशनमुळे मोतिबिंदू किंवा डोळा पूर्णत: कोरडा होणे, हे दुष्परिणाम दिसून येतात. डोळ्यांचा कर्करोग झालेल्या 10 मुलांपैकी 9 मुलांचा रेटिनोब्लास्टोमा पूर्णपणे बरा करता येतो. ट्युमर डोळ्यांच्या बाहेर पसरला नसेल तर रेटिनोब्लास्टोमा झालेले रुग्ण बरे होऊन भविष्यात निरोगी आयुष्य जगू शकतात.

1. स्तनपान करावे 

लसीकरण केल्यानंतर लगेच स्तनपान करवल्याने त्याला शांत करण्यास मदत मिळते. स्तनपानामुळे मिळणारी शारीरिक जाणीव शिशूला आराम देते. व त्याच्या वेदना कमी होण्यास मदत मिळेल. 

2. बाळाचे लक्ष दुसरीकडे लावायला पाहिजे 

बाळाला त्याचे आवडते खेळणी देऊन त्याच्या वेदना कमी करू शकतो. घरातील जवळ राहणार्‍या इतर मुलांसोबत त्याला थोडा वेळ घालवू द्या. 

3. बर्फ लावावा 

बरेच डॉक्टर इंजेक्शन लावल्यानंतर त्या जागेवर बर्फ लावण्याचा सल्ला देतात. यामुळे बाळाला होणार्‍या वेदना कमी होण्यास मदत मिळेल. पण इंजेक्शनच्या जागेवर मालीश करू नये. यामुळे शिशूचा त्रास वाढू शकतो. 1 किंवा दोन दिवसांमध्ये इंजेक्शनच्या वेदना आपोआप कमी होऊ लागतात. 

बाळाची बेंबी : बाळाचा जन्मापूर्वी आईच्या पोटात असताना जो विकास होतो त्यासाठी आवश्यक पोषक घटक आईशी जोडलेल्या नाळेतून मिळतात. ही नाळ बाळाच्या बेंबीशी जोडलेली असते. जन्मानंतर बाळासमवेत ही नाळ बाहेर येते. तेव्हा तीबांधली जाते आणि कापून टाकली जाते. नाळेमध्ये कोणतीही नस किंवा रक्तवाहिनी नसते. त्यामुळे बाळाला त्याच्या काही वेदना होत नाहीत. नाळ बांधली नाही तरीही आपोआप बंद होते. 

अ‍ॅम्बिलिकल हार्निया का होतो? जन्मानंतर 3 वर्षांपर्यंत बाळाच्या अंतर्गत अवयवांचा विकास होत असतो. पोटाच्या कमजोर भागावर एखाद्या अंतर्गत अवयवाने दाब दिला तर तो भाग वर येतो. त्याला  अ‍ॅम्बिलिकल हार्निया म्हणतात. मुलांमध्ये हार्नियाची ही समस्या सामान्यपणे आढळते. मात्र, मोठ्यांमध्येही ही समस्या आढळून येते. सुरुवातीच्या काळात 10 टक्के मुलांत ही समस्या निर्माण होते. बहुतेक मुलांमध्ये ही समस्या आपोआप बरी होते. 

वर आलेल्या बेंबीवर उपचार - बाहेर आलेली बेंबी 3-4 वर्षे वयापर्यंत नीट न झाल्यास शस्त्रक्रियेची गरज भासते. अनेकदा या हार्नियामुळे मुलांना पोटात दुखते. किंवा रक्ताभिसरणाची समस्या निर्माण होते. तेव्हाही शस्त्रक्रिया करण्याची गरज भासते. आतड्यांना पीळ पडल्यानेही मुलांना पोटात दुखते. त्यामुळे डॉक्टरांशी संपर्क करणे उत्तम.

अ‍ॅम्बिलिकल हार्नियाची तपासणी- सर्वसाधारणपणे बाळाची बेंबी पाहूनच डॉक्टर अ‍ॅम्बिलिकल हार्नियाविषयी निदान करतात. अनेक प्रकरणात एक्स रे आणि अल्ट्रासाऊंड तपासणी करुनही अ‍ॅम्बिलिकल हार्नियामुळे शरीरात काही त्रास किंवा कोणत्याही अंतर्गत अवयवांवर दबाव तर पडत नाही ना याची तपासणी केली जाते. त्याशिवाय रक्तातील संसर्ग किंवा एस्केमिया असल्याची शंका आल्यास रक्ताची तपासणी केली जाते.

डॉ. प्राजक्ता पाटील 

एखाद्या कारणाने मुलांनी जर तक्रारीचा सूर धरला, किंवा खेळताना मुलांना थोडेसे लागले, तर मुले रडारड करतात. अशावेळी त्यांनी खेळताना काळजी घ्यावी किंवा मुले तुमचे कसे ऐकत नाहीत, याबद्दल मुलांची कानउघडणी करण्याआधी मुलांच्या भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. एखाद्या गोष्टीबद्दल त्यांची तक्रार असेल, तर त्यामागील कारण जाणून घेण्याचा प्रयत्न करा.

मुले आपणहून एखादे काम करीत असली आणि त्याध्ये काही उणिवा राहिल्यास त्यासाठी त्यांना नावे ठेवणे आवर्जून टाळायला हवे. कामामध्ये मुले की पडत आहेत असे दिसले तर ते काम पूर्ण करण्यासाठी मुलांना मदत करा. काम व्यवस्थित होण्यासाठी मुलांनी ते कसे करायला हवे याबद्दल मार्गदर्शन करा. प्रत्यक्षपणे मदत करता येणे शक्य नसले तरी तुमच्या मार्गदर्शनामुळे मुलांना त्यांच्या कामामध्ये फायदाच होईल, तसेच कोणत्याही प्रकारची अडचण आल्यास त्यांना तुमच्याकडून मदत मिळेल असा विश्वास मुलांच्या मनामध्ये निर्माण होईल. तसेच तुमच्या मदतीची मुलांना गरज असेल तर मुले आपणहून तुमच्याकडे येतील ह्याची खात्री बाळगा. त्यांना आवश्यकता नसताना त्यांच्या कामामध्ये अकारण दखल देऊ नका. त्यांचे प्रकल्प, अभ्यास त्यांचे त्यांना करण्यास प्रोत्साहन द्या.

तुम्ही कामामध्ये असताना जर मुले तुमच्याशी बोलण्याचा प्रयत्न करीत असली तर त्यांच्यावर चिडू नका. तुमचे काम संपण्यासाठी किती वेळाची तुम्हाला आवश्यकता आहे, याबद्दल मुलांना कल्पना द्या   आणि त्यानंतर तुम्ही त्याच्याशी बोलाल असे आश्र्वासन त्यांना द्या. जर तुम्ही घराबाहेर कामानिमित्त असाल आणि मुले तुम्हाला वारंवार फोन करीत असतील, तर त्यांना तुमच्या कामाचे स्वरूप समजावून सांगा आणि मोकळा वेळ मिळताच त्याच्याशी संपर्क करण्याचे आश्र्वासन द्या.

* तुम्ही पहिल्यांदाच बाळाला शॅम्पू किंवा साबणाने आंघोळ घालत आहात. त्या साबणाने बाळाला इजा होईल, अशी भीती तुम्हाला वाटत असेल, तर पहिल्यांदा एकाच जागी साबण लावा. बाळाची त्वचा लाल पडली किंवा तेथे खाज येऊ लागल्यास तत्काळ साबणाचा वापर थांबवा.

* सहा महिन्यांपेक्षा लहान बाळांना साबणाच्या वडीने चोळून आंघोळ घालू नका. साबणआपल्या हाताला लावून मग बाळाला आंघोळ घाला. त्यामुळे बाळाच्या त्वचेवर साबणाच्या चोळण्याचे निशाण पडणार नाहीत.

* सुगंधुक्त साबणाचा वापर करा. ज्या साबणाला वास येतो, त्यात जास्त केमिकल असतात. त्यामुळे कमी सुगंधाचा, सुगंधुक्त साबणाचा वापर करावा.

* बाळाच्या त्वचेला खूप जास्त चोळण्याची गरज नसते. कारण, त्यांच्या त्वचेवर धूळ जमा होत नाही. तुम्ही फक्त मालिश करा आणि आंघोळ घाला.

* तीन वर्षांपर्यंतच्या बाळाला बबल्स बाथ देऊ नये. यामुळे त्याच्या मूत्र मार्गात संक्रण होण्याची भीती असते.

अमेरिकेतील विस्कन्सिल-मेडिसिन युनिव्हर्सिटीतील कारा वेस्टमार्क यांच्या नेतृत्वाखालील चमूने गाईचे दूध आणि सोयाबीनपासून तयार करण्यात आलेला आहार घेत असलेल्या दोन हजार बाळांवर सखोल अभ्यास करून हा निष्कर्ष काढला आहे. सोयाबीनपासून तयार केलेले पदार्थ सेवन केल्यास बाळाला स्वलीनता (ऑटिजम) सोबतच ताप येण्यास सुरुवात होते. प्राण्यांच्या दुधापेक्षा सोयाबीनचे दूध अधिक इंडोक्राईन असल्याने शरीराच्या वाढीची पद्धतच बदलत असते. सोयाबीनपासून तयार करण्यात येत असलेल्या अनेक पदार्थामध्ये ‘इंडोक्राईन’ असते. प्राण्यांचे दूध घेणार्‍या बाळांमध्ये 1.6 टक्के तापाचे प्रमाण राहात असून सोयाबीनपासून दूध घेणार्‍या बाळांमध्ये तेच प्रमाण 4.2 टक्के राहात असल्याचेही या निष्कर्षात म्हटले आहे.
 

बालरोगतज्ज्ञ बालकांना सोयाबीनयुक्त पदार्थ घेण्यास मनाई करीत असतानाही 25 टक्के सोयाबीनयुक्त पदार्थ दिले जातात.

अशा अति सक्रिय मुलांचे लक्ष एका गोष्टीवर केंद्रित ठेवण्यासाठी आणि त्यांच्या शरीरातील ऊर्जेला व्यवस्थित चालना देण्यासाठी काही गोष्टी करणे आवश्यक आहे. अशा मुलांना खेळांमध्ये किंवा कामांमध्ये गुंतवावे, ज्यामध्ये त्यांची शारीरिक ऊर्जा खर्च होईल. तसेच ह्या मुलांची एकाग्रता वाढविण्यासाठी त्यांना बोर्ड गेम्स, कोडी सोडविणे अशा प्रकारचे बौद्धिक व्यायाम आवश्यक आहेत. अति सक्रिय मुलांचे मन शांत करण्यासाठी धुर, संथ संगीतचा उपयोग करण्याचा सल्ला मनोवैज्ञानिक देतात. तसेच टीव्ही, प्ले स्टेशन, व्हिडिओ गेम्स, मोबाइल ह्यांचा वापर मर्यादित ठेवायला हवा. ह्या साधनांच्या अतिवापराने मुलांचे मन आणखी सक्रिय होत असते. तसेच ह्या साधनांधील मोठे, कर्कश आवाज, भडक रंग यांचाही मुलांच्या मनावर परिणाम होत असल्याचे मनोवैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे. 

त्यांच्याशी अबोला धरला जातो पण हाच क्षण असतो जेव्हा आपण आपल्या वगणुकीचं परीक्षण करायला हवं. चार-पाच वर्षाच्या मुलांना हेतूपुरस्सर खोटं बोलण्याचं ज्ञान नक्कीच नसतं. पालकांडून कौतूक मिळवण्यासाठी, त्यांच्या रागाच्या प्रकोपापासून वाचण्यासाठी, वेळ मारुन नेण्यासाठी अनाहूतपणे त्यांच्याकडून खोटं बोललं जातं. कधी तरी त्यांनी आई बाबांना सिग्नल तोडताना, फोनवर खोटं कारण  सांगताना, गॉसिप करताना पाहिलेलं असतं. ते केवळ अनुकरण करत असतात. म्हणूनच मूल खोटं बोलताना आढळलं तर न रागवता त्यांना विश्वासात घ्या. खोटं बोलण्यामागचं नेमकं कारण जाणून घ्या. शिक्षेने नव्हे तर संवादाने हा प्रश्न सुटू शकेल.  

मुलांचे वजन कमी असेल तर त्यांना सायीचे दूध द्या. त्यांना दूध पिणे आवडत नसेल तर शेक बनवून द्या.

वजन वाढवण्यासाठी तूप व लोणी फायद्याचे आहे. तूप किंवा लोणी वरणात मिसळून देता येईल.

सूप, सॅंडव्हिच, खीर व शिरा – या चारही गोष्टी योग्य प्रमाणात दिल्यास आरोग्यासाठी लाभदायक आहेत. मुलेही हे पदार्थ आवडीने खातात.

बटाट्यात भरपूर प्रमाणात कार्बोहायड्रेट असतात. बटाटा उकळून खायला द्या.

मोड आलेल्या कडधान्यात मोठ्या प्रमाणात प्रथिने असतात. मुलांच्या वाढीसाठी हे लाभदायक आहे. मूल फार लहान असेल तर त्याला वरणाचे पाणी द्या.

मुलाला स्वस्त बनवण्यासाठी त्याचा व्यवहार व दिनचर्येकडे लक्ष द्या. लहान मुलांना याची नितांत आवश्‍यकता असते. लहान बाळांना योग्य वेळी खुराक द्या व त्यांच्याकडे लक्ष द्या.

अनेकदा मुलांच्या रडण्याचे कारण हे शारीरिक त्रास असते. एवढेच नाही तर वातावरणातील तापमान खूप गरम किंवा थंड असले तरी झोपेतून अचानक उठून मुले रडतात.

बाळाच्या झोपण्याची जागा व्यवस्थित नसेल तर ते आरामात झोपू शकत नाहीत. हे सांगता येत नसल्याने ते रडू लागते.

थोडी मोठी झालेली मुले दीर्घकाळ शांत झोपू शकत नाहीत. त्यांना लवकर भूकही लागते. यामुळे मध्यरात्री भुकेमुळे मुले रडू लागतात.

मुलांचा ओला डायपर बदलला नाही तर त्यांना त्रास होऊन ते रडतात.

मुलांना जवळ कोणी नसेल तर असुरक्षित वाटू लागते. अनेकदा आईला न पाहूनही मुले रडतात.

कधी-कधी मुले विचित्र स्वप्ने पडल्यानेही घाबरुन झोपेतून उठून रडतात.

अंड्यामुळे मेंदू अधिक सक्षमतेने काम करतो. 

दह्यामुळेही मेंदूच्या पेशी लवचिक बनात. 

माश्यांमध्ये 'डी' जीवनसत्तव आणि ओमेगा 3 फॅटी अॅसिड असतात. यामुळे स्मरणशक्ती सुधारते. 

स्ट्रॉबेरी, सुका मेवा, दूध, ओट्स असे पदार्थही मुलांना खायला द्यायला हवेत. 

अंडी – बाळाला दहा महिने पूर्ण झाल्यानंतर त्याला सुरुवातील अंडी द्यावीत. हा प्रथिने मिळवण्याचा एक उत्तम स्रोत आहे. तसेच पचायलाही हलका असल्याने याचा त्याला त्रास होण्याचा धोका कमी असतो.

मासे – बाळाला एक वर्ष पूर्ण झाल्यानंतर मासे द्यावेत. हे पचायला लागल्यावर हळूहळू चिकन देण्यास सुरुवात करावी. परंतु सुरुवातीला फक्त सूप द्यावे आणि एक महिन्यानंतर मांसाचे तुकडे द्यायला सुरुवात करावी.

चिकन – बाळ 13 ते 14 महिन्यांचे झाल्यावर त्याला चिकन किंवा मासे खायला देण्यास काहीच हरकत नाही.

जास्त शिजवू नये – बाळ तीन वर्षाचे होईपर्यंत त्याला मांस किंवा मासे नेहमी भाजून, वाफवून किंवा उकडून द्यावे.

प्रमाणात द्यावे – बाळाला आठवड्यातून दोनदाच मांसाहारी पदार्थ खायला द्यावेत. मासे किंवा चिकन पचनास जड असल्याने ते अधिक प्रमाणात खाल्ल्यास बाळाचा मेटॅबॉलिक दर कमी होण्याचा धोका असतो. बाळाला मांसाहार दुपारच्या जेवणात न देता, रात्रीच्या जेवणात द्यावा.

आधी दूध पाजले आणि मग खाऊ घातले तर दुधाने बाळाचे पोट भरेल आणि ते अन्न जास्त घेणार नाही. आदर्श पूरक आहाराचा सर्वात महत्त्वाचा गुण म्हणजे तो घरगुती अन्नापासून बनवलेलाच असावा. बिस्किटे किंवा बाजारातून विकत आणलेले डबाबंद पदार्थ बाळाला कधीच देऊ नयेत. आपण रोज जे अन्न खातो त्यापासूनच बाळाचे अन्न तयार करावे. हा पूरक आहार पातळ नसावा, तर घट्ट असावा. सूप, भाताची पेज, कांजी, डाळीचे पाणी, फळांचा रस, असे पातळ पदार्थ देऊ नयेत. या पातळ पदार्थांत पाणी जास्त व ताकद कमी असते.   

बाळ रडण्यामागे बरीच कारणं असतात. कदाचित ते भुकेले असतं, थकलेलं असतं अथवा त्याला वेदना जाणवत असतात. मोठी माणसं नेमकं काय होतंय हे सांगू शकतात पण पोट दुखतयं, गॅसेस झाल्याने बैचेन होतंय, नाक चोंदल्याने श्वास घेता येत नाहीये, डोकं दुखतंय अशा कोणतीही तक्रारी लहानगे करू शकत नाही. त्यांना एकच भाषा अवगत असते ती म्हणजे रडणं... ते भोकाड पसरुन मोकळे होतात. अशा वेळी आईने घाबरुन जाऊ नये. बाळ अस्वस्थ आहे असं जाणवताच त्याचे पाय दाबावे. बाळाच्या तळपायावरील काही पॉईंट्स दाबले असता ते शांत होतं. वैद्यकीय भाषेत यास रिफ्लेक्सोलॅजी असं म्हणतात. ही एक हीलिंग पद्धती आहे. चिनी वैद्यक शास्त्रामध्ये पूर्वापार याचा वापर होत असलेला दिसतो. तळपायावरील काही पॉईंट्सवर दाब दिल्यास अनेक व्याधीही दूर होतात असं हे शास्त्र सांगतं. यामुळे शरीरात सकारात्मक परिवर्तन घडतं आणि वेदना कमी होतात. म्हणूनच बाळ रहू लागल्यावर त्याचा तळपायावर हलक्या हाताने जवळपास तीस मिनिटे दाबावं. तळपायाच्या मध्यभागी दाब द्यावा. या उपायामुळे बाळाच्या पोटातील गुबारा कमी होतो. डोकेदुखी शमते आणि बाळ आरामात झोपून जातं. 

*वेफर्स, बर्गर, नूडल्ससारख्या तेलकट फास्टफूड ऐवजी मुलांना पौष्टिक न्याहारी द्या. फळं पालेभाज्या, डाळी यांचा आहारात समावेश करा. 

* मुलांना उन्हात पाठवा यामुळे त्यांना ड जीवनसत्त्व मिळेल आणि हाडं बळकट होतील. 

* खाण्याआधी मुलांना हात स्वच्छ धुवू द्या. 

* रात्री बदाम भिजवून ठेवा. सकाळी गरम दुधात घालून द्या. 

* मुलांना मैदानी खेळ खेळू द्या. यामुळे त्यांच्या शरीराचा विकास होईल. ती सक्षम बनतील. 

* मुलांना गरजेपेक्षा जास्त गरम कपडे घालू नका. 

* न धुतलेले स्वेटर फार काळ घालू देऊ नका. या स्वेटरमध्ये धूळ आणि जंतूंचा वास असतो. यामुळे तब्येत बिघडू शकते. 

अमेरिकेच्या बाल रोग अकादमीनं याबाबत दिशा निर्देश जारी केले आहेत. यानुसार, डिजिटल मीडियाचा जास्त वापर यामुळे मुलांची झोप, त्यांचा विकास आणि शारीरिक स्वास्थ् बिघडविण्यास कारणीभूत ठरु शकतो.

संशोधकांचं म्हणणं आहे की, पालकांनी आपल्या चिमुकल्यांना स्मार्टफोन अथवा डिजिटल उपकरणं देणं टाळावं. अमेरिकेतील मिशिगन विद्यापीठाचे केसी. एस. मोट बालरोग रुग्णालयाचे प्रमुख लेखक जेनी रडेस्की यांचं म्हणणं आहे की, अशाप्रकारचे उपकरणं वापरल्यानं मुलांच्या सहनशीलतेच भावना कमी होऊ शकतात.

रडेस्की यांच्या मते, ‘डिजिटल मीडिया हा अनेक चिमुकल्यांचा शाळेपासूनच अनिवार्य भाग बनला आहे. 

पण त्यामुळे त्याच्या बुद्धीविकासावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. लहानपणी मुलांच्या बुद्धीचा विकास हा वेगाने होतो. त्यामुळे या वयात त्यांना अशा उपकरणांपासून थोडं लांब ठेवणं हेच योग्य आहे.’

डायपर : बाळ लहान असेल तर अधिक काळजी घ्यावी लागते. अशा वेळी सर्वांत महत्त्वाची आणि गरजेची वस्तू म्हणजे डायपर. बेबी केअर सेंटरमध्ये आपल्या बाळाला डायपर लावले जाणार नाही असे नाही; पण आपण स्वतःच लक्षात ठेवून एक पॅकेट डायपरचे बॅगमध्ये जरूर ठेवावे.  

•आहार : अनेक बेबी सेंटरमध्ये बाळाच्या खाण्याची व्यवस्था असते. मात्र, त्याबाबत चुकूनही आनंद व्यक्त करू नये किंवा आपले एक काम वाचले याचे समाधान मानू नये. कारण आपल्या बाळाला कोणत्या प्रकारचा आहार हवा असतो हे केवळ आपल्यालाच माहिती असते. त्याला कोणता आहार आवडतो आणि त्यात कोणती पोषक तत्त्वे असली पाहिजेत. यासर्व गोष्टी लक्षात घेऊन त्याची बॅग पॅक करावी. 

•कपडे : लहान मुले फार कमी वेळात कपडे खराब करतात. म्हणूनच त्यांच्यासाठी कपड्यांचे दोन जास्तीचे जोड बॅगमध्ये जरूर ठेवावेत. तसेच ॠतुमानानुसार आणि सेंटरमधील वातावरणानुसार सोबत कपडे द्यावेत. म्हणजेच सेंटरमध्ये एसी असेल अथवा हिवाळ्याचे दिवस असतील तर त्यानुसार बॅगेमध्ये कपड्यांची व्यवस्था करावी. ॠतू आणि बाळाचे आरोग्य लक्षात घेणे खूप गरजेचे असते. खाताना अथवा पिताना लहान मुले हमखास कपडे खराब करतात. सर्वच कपडे प्रत्येक वेळी धुण्याऐवजी आपल्या बाळाच्या बॅगमध्ये बेबी बिब किंवा अ‍ॅप्रन ठेवावेत.

शिजविलेले डाळ-भात, कुस्करलेले बटाटे-टोमॅटो, रताळी, तसेच फळेसुद्धा बारीक करून द्यावीत. 

बाळाच्या आहारासाठी काही रेसिपीज 

खिचडी : तांदूळ चार मोठे चमचे, भाजलेली मु

लापशी : नाचणीचे पीठ चार मोठे चमचे, हरभर्‍याचे पीठ चार छोटे चमचे, आणि भाजलेली डाळ चार मोठे चमचे, दोन चमचे साखर किंवा गूळ असे सारे पदार्थ एकत्रित मिसळून शिजवावे.

बाजरीचा चुरमा : भाजलेली बाजरी चार चमचे, भाजलेली मुगाची डाळ एक मोठा चमचा, भाजलेले शेंगदाणे दोन छोटे चमचे, भाजलेले तीळ दोन छोटे चमचे असे घ्यावेत. हे सारे व्यवस्थितपणो मिसळून हा चुरमा डब्यात भरून ठेवावा. दर वेळी दोन चमचे मिश्रण दुधात किंवा पाण्यात मिसळून द्यावे. 

गेहुना : भाजलेले गहू तीन मोठे चमचे, भाजलेले मूग दोन मोठे चमचे, भाजलेले शेंगदाणे दोन छोटे चमचे, गूळ दोन मोठे चमचे, या सर्व वस्तू वेगळय़ा दळून त्यात गूळ मिसळून गरज असेल तसे वापरावे.

स्टॉकहोमच्या केरोलिन्स्का इन्स्टिटय़ूटच्या एका अभ्यासानुसार, चिमुरडय़ांनी रोज न चुकता केवळ 5 मिनिटं व्यायाम केला तरी प्रकृती सुदृढ राहण्यास मदत होईल. सिन्हुआ या वृत्तसंस्थेच्या माहितीनुसार, बायोसायन्सिज आणि न्यूट्रीशनच्या वरिष्ठ संशोधक मेरी लोफ यांनी सांगितले की, शारीरिक क्रिया, स्नायूंची ताकद इत्यादींमुळे लहानग्यांनी व्यायाम करावा की नाही याबाबत थोडी शंका होती. मात्र, लहान मुलं व्यायाम करु शकतात. शिवाय ते हितकारक असल्याचं निष्पन्न झालं आहे. संशोधनादरम्यान असं निदर्शनास आलं आहे की, ज्या लहान मुलांनी रोज न चुकता व्यायाम केला त्यांच्या प्रकृतीत प्रचंड सुधारणा झाली, असेही लोफ यांनी सांगितले. अगदी फुग्यांसोबत खेळणं हा सुद्धा एकप्रकारचा व्यायाम आहे, असेही लोफ यांनी सांगितले.

घरची कामे करण्याची जबाबदारी एकटय़ा मुलीची नाही, हे मुलाच्या मनावर बिंबवले पाहिजे. अशा छोटय़ा छोटय़ा गोष्टींतून आपल्या मुलाच्या मनावर अनेक गोष्टींचे संस्कार आई करू शकते. परंपरागत विचारांची मंडळी पुरुषांनी घरातील विशिष्ट कामे करायची नसतात, हा दृष्टिकोन बाळगणारी असतात. आल्या गेलेल्या पाहुण्याला पाणी देण्याची जबाबदारी ही घरातील महिला वर्गाचीच असते असे मुलांच्या मनावर अजूबाजूच्या वातावरणावरून ठसले जाऊ शकते. असे समज मुलाच्या मनातून काढण्याचे काम आईलाच करावे लागते. त्यामुळे तिने घरातील कामांमध्ये मुलगा आणि मुलगी असा भेदभाव कधीही करू नये.

मुलांना लहानपणापासून स्वावलंबनाचे धडे द्यावेत. अनेक मुलांना आपल्या छोटय़ा छोटय़ा कामांसाठी आईला, बहिणीला हुकूम सोडायची सवय असते. घरातील आपली कामे आपणच केली पाहिजेत, आई, बहीण हे आपले नोकर नाहीत हे मुलाला योग्य प्रकारे समजावून सांगितले पाहिजे. बाहेरून आल्यावर आपले कपडे घडी घालून कपाटात ठेवणे, घरात झाडून काढणे यांसारखी कामे मुलाकडूनही करवून घेतली पाहिजेत. 

अनेक आया मुलांच्या चुकांवर पांघरुण घालत असतात. परंतु तसे करण्यामुळे मुले लाडावतात. म्हणूनच मुलांच्या चुका वेळच्या वेळी स्पष्ट शब्दात सांगाव्यात. चुकांबद्दल त्यांना माफी मागण्याची सवय लावावी. 
 

मुले मोठी होत असताना त्याला भविष्यात येणार्‍या अडचणींची, आव्हानांची वेळीच कल्पना द्या. यासाठी लहानपणापासून आईने मुलाशी सातत्याने संवाद ठेवावा. मुलांशी त्याच्या मित्राप्रमाणेच मोकळेपणाने बोलून त्याचा विश्वास संपादन करण्याचे काम आईला करावे लागते.  

मुलांच्या मनात असलेल्या वेगवेगळ्या शंका, प्रश्न यांची उत्तरे आईला देता आली पाहिजेत. 

अलीकडे पालक आणि मुलांमध्ये मोकळेपणे संवादच होऊ शकत नाही. पालक आणि मुलांमधील याविसंवादामुळे अनेक सामाजिक प्रश्न निर्माण होत आहेत. म्हणूनच मुलाशी मित्रासारखे नाते तयार करा. अनेकदा वडिलांच्या स्वभवामुळे मुले त्यांच्याशी बोलायला घाबरतात. अशा वेळी आईची जबाबदारी अधिक वाढते. 

मुले बुजर्‍या स्वभावाची असतील तर त्यांना चारचौघांमध्ये वावरतांना अनेक अडचणी येऊ शकतात. त्यामुळे त्यांच्या स्वभावातील संकोची वृत्ती दूर करण्याकरिता आईनेच पुढाकार घ्यावा. त्याकरिता मुलांशी नेहमी बोलणे हा उत्तम मार्ग आहे. मुलांशी संवाद नसणार्‍या आयांमुळे त्या कुटुंबात अनेक प्रश्न निर्माण होऊ शकतात. म्हणूनच मुलाशी अत्यंत मोकळेपणे बोलून विविध विषयांवर संवाद साधण्याची हातोटी आईकडे असली पाहिजे. मुलांवर नीतीमत्तेचे संस्कार करण्याकरिता आईनेही आपल्या वैयक्तिक वर्तनात काही पथ्ये पाळली पाहिजेत. आपण मुलासमोर खोटे बोलत नाही ना, याची दक्षता आईने घेतली पाहिजे. 

आपल्या मुलाच्या मनात सकारात्मक विचार रुजवण्यासाठी आईने मुलाच्या लहानपणापासून प्रयत्न केले पाहिजेत. परीक्षेत कमी गुण मिळाले अथवा अपयश आले तर त्या कारणावरून मुलाला टोचून बोलू नका. या अपयशातून कसे सावरायचे हे मुलाला सांगत राहा. असे केले तर त्याच्या मनात परिस्थितीशी लढण्याची वृत्ती निर्माण होईल. 

कॅनडामधील मॉट्रील विश्वविद्यालयातील प्राध्यापक संशोधक रॉजर गॉडबाऊट म्हणाले, हे संशोधन ज्ञानासंबंधित क्षमतांमधील झोपेची महत्त्वपूर्ण भूमिका स्पष्ट करते.

हे संशोधन 13 सामान्य आणि 13 न्यूरोटिक मुलांवर केले गेले. झोप घेताना काही अडथळा निर्माण झाल्यास मस्तकातील लहरी बाधित होतात, त्यामुळे मुलांच्या बौद्धिक विकासावर विपरीत परिणाम होतो. 

संशोधकांनी दोन्ही गटातील मुलांच्या अभ्यासाअंती असा निष्कर्ष काढला, ज्या मुलांना रात्रभर चांगली झोप मिळते, त्यांचा बौद्धिक विकास वेगाने होतो. गॉडबाऊट म्हणाले की, या संशोधनातून हे सिद्ध झालेय लहान मुले आणि युवकवर्ग झोपेच्या कमतरतेमुळे प्रभावित होतात. याबाबतचे संशोधन ‘साइकोफिजिओलॅाजी’ या आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकामध्ये प्रकाशित झाले आहे.

ऑस्ट्रेलियाच्या क्वीन्सलँड युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजीचे संशोधक करेन थॉर्प यांनी सांगितले की त्यांची टीम हा शोध लावत होती की मुलांच्या दुपारच्या झोपेमुळे त्यांच्या रात्रीच्या झोपेची गुणवत्ता, त्यांच्या व्यवहारात आणि शारीरिक आरोग्यावर काय परिणाम होतो.

संशोधनात कळले की शरीराचे योग्य विकास, व्यवहार आणि पूर्ण आरोग्यावर पडणारे हानिकारक प्रभावासाठी दुपारची झोपदेखील कारणीभूत आहे.हे जर्नल 'अर्काइव्स ऑफ डिजीज इन चाइल्डहुड'च्या ऑनलाईन आवृत्तीत प्रकाशित झाले आहे.

मुलं स्तनपान करणारी असली तर हळूहळू ही सवय कमी करावी. मुलांची उपेक्षा करू नये अथवा त्यांच्या मनात भीती उत्पन्न होईल अशी कृती करू नये. 

मुलांना जवळ घेऊन समजुतीच्या स्वरात याचे तोटे सांगावेत. मुलांना विविध खेळात आणि अँक्टिव्हिटीजमध्ये गुंतवून ठेवावं. बराच वेळ अंगठा तोंडात गेला नाही तर शाबासकी द्यावी आणि एखादी भेटही द्यावी. मूल मोठं असेल तर त्याच्या समोर आरसा ठेवावा आणि अंगठा चोखताना तू कसा वाईट दिसतोस, हे दाखवावं.