"जिथे माझे भक्त नाम-संकीर्तन करतात, तिथे मी स्वतः निवास करतो." — "तत्र तिष्ठामि नारद।" आद्य कीर्तनकार देवर्षी नारद यांना स्वतः भगवंतांनी हे दिव्य आश्वासन दिले होते. मराठी संत परंपरेत संत नामदेव महाराजांनी ही महान कीर्तन परंपरा जनमानसापर्यंत पोहोचवली आणि त्यानंतर अनेक संतांनी हा आध्यात्मिक वारसा पुढे नेत आजतागायत जिवंत ठेवला आहे.

श्री गणेश मंडळाचे अध्यक्ष विनय पिंगळे आणि सचिव किरण मांजरेकर यांनी सांगितले की, "नवीन पिढीला या गौरवशाली परंपरेची ओळख व्हावी आणि भाविकांना या अमूल्य सांस्कृतिक ठेव्याशी पुन्हा जोडण्याची संधी मिळावी, याच उद्देशाने या कीर्तन महोत्सवाचे आयोजन करण्यात आले आहे."

चारुदत्त आफळे: कीर्तन परंपरेचे खंदे पुरस्कर्ते

राष्ट्रीय कीर्तनकार चारुदत्त गोविंदस्वामी आफळे हे केवळ भारतातच नव्हे, तर परदेशातही त्यांच्या प्रभावशाली कीर्तन सेवेसाठी प्रसिद्ध आहेत. आफळे कुटुंब गेल्या सुमारे ४०० वर्षांपासून कीर्तनाच्या या समृद्ध परंपरेचे जतन आणि संवर्धन करत आहे. चारुदत्तजींना कीर्तनाचे हे संस्कार त्यांचे माता-पिता कै. गोविंदस्वामी आफळे आणि कै. सुधाताई आफळे यांच्याकडून लाभले. त्यांनी मराठी विषयात बी.ए., संगीत विषयात एम.ए. आणि 'भक्ती संगीत, कीर्तन संगीत व नाट्य संगीत' या विषयावर संशोधन करून पीएच.डी. पदवी प्राप्त केली आहे.

३५ वर्षांचा प्रदीर्घ प्रवास आणि बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व

गेल्या ३५ वर्षांत त्यांनी १०,००० पेक्षा जास्त कीर्तने आणि प्रवचने दिली आहेत. भारतासोबतच त्यांनी अमेरिका, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, दुबई, कुवेत आणि न्यूझीलंड यांसारख्या देशांमध्येही आपल्या कलेचा प्रभावशाली ठसा उमटवला आहे.

संतांचे जीवनचरित्र, ऐतिहासिक महापुरुष, समाजसुधारक आणि स्वातंत्र्यसैनिकांच्या जीवनावर आधारित अनेक प्रेरणादायी कीर्तने त्यांनी सादर केली आहेत.

कलाक्षेत्रातील योगदान: कीर्तनाव्यतिरिक्त ते संगीत नाटक, नाट्यसंगीत, दूरदर्शन, चित्रपट आणि आकाशवाणी अशा विविध सांस्कृतिक क्षेत्रांतही सक्रिय आहेत. 'कट्यार काळजात घुसली' आणि 'बालगंधर्व' यांसारख्या गाजलेल्या नाटकांमध्ये आणि चित्रपटांमध्ये त्यांनी उल्लेखनीय भूमिका साकारल्या आहेत.

मानसन्मान आणि पुरस्कार

त्यांच्या या उत्कृष्ट योगदानाबद्दल त्यांना मास्टर दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार, बालगंधर्व पुरस्कार, कीर्तन मुनि, सातारा भूषण यांसह अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. सध्या ते विविध सांस्कृतिक संस्थांच्या सल्लागार समित्यांवर कार्यरत असून भारतीय कीर्तन परंपरेच्या प्रचार-प्रसारासाठी निरंतर समर्पित भावनेने कार्यरत आहेत.

कार्यक्रमाचे ठिकाण आणि वेळ

श्री गणेश मंडळाचे अध्यक्ष विनय पिंगळे आणि सचिव किरण मांजरेकर यांनी या दोन दिवसीय महोत्सवात सर्व भाविकांना उपस्थित राहण्याचे आवाहन केले आहे. कार्यक्रमासाठी प्रवेश विनामूल्य (खुला) असेल.

दिनांक: ११ आणि १२ जुलै २०२६

वेळ: दररोज संध्याकाळी ६:०० वाजता

ठिकाण: श्री गणेश मंडळ (शहराच्या मध्यवर्ती भागात), इंदूर.

१. वृत्तपत्रसृष्टीतील 'किंगमेकर' (संदेशकार)

अच्युतराव कोल्हटकरांचे मराठी पत्रकारितेतील योगदान ऐतिहासिक आहे. त्यांनी 'संदेश' नावाचे दैनिक वृत्तपत्र सुरू केले, ज्याने मराठी वृत्तपत्रसृष्टीत एक नवी क्रांती घडवून आणली.

अनोखी भाषाशैली: त्या काळी वृत्तपत्रांची भाषा खूप गंभीर आणि बोजड असायची. अच्युतरावांनी ती बदलून अगदी सामान्य माणसाला पटेल अशी चटपटीत, उपरोधिक आणि प्रवाही भाषा वापरण्यास सुरुवात केली.

विशेष पुरवण्या आणि टोपणनावे: वृत्तपत्रात 'चहाच्या पेल्यातील वादळ', 'बाळाराम' यांसारखी लोकप्रिय सदरे त्यांनी सुरू केली. ते स्वतः 'वेदांती', 'लालचंद्र' अशा टोपणनावांनी लिहीत असत.

२. राजकीय प्रवास आणि लोकमान्य टिळकांचे निष्ठावंत

अच्युतराव हे राजकीय विचारांनी अत्यंत जहाल होते. ते लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचे खंदे समर्थक आणि निष्ठावंत अनुयायी होते. टिळकांच्या अटकेनंतर त्यांनी आपल्या लेखणीतून ब्रिटिश सरकारवर प्रचंड टीका केली.

त्यांच्या जहाल आणि राजद्रोही लेखनामुळे ब्रिटिश सरकारने त्यांच्यावर खटले भरले आणि त्यांना २ ते ३ वर्षांची सक्तमजुरीची शिक्षा देऊन साबरमती व नागपूरच्या तुरुंगात पाठवले होते. पुढे त्यांनी महात्मा गांधींच्या 'असहकार चळवळी'तही भाग घेतला.

३. साहित्य आणि नाट्यक्षेत्रातील योगदान

केवळ पत्रकारिताच नव्हे, तर मराठी साहित्यातही त्यांनी मोलाची भर घातली:

त्यांनी 'श्रुतिकल्प' आणि 'उषा' यांसारखी मासिके चालवली, ज्यातून दर्जेदार साहित्य रसिकांसमोर आले.

त्यांनी नाटकेही लिहिली. स्वामी विवेकानंद (आवृ. दुसरी, १९१६), नारिंगी निशाण (१९१७) व संगीत मस्तानी (१९२६) यांसारखी नाटकेही त्यांनी लिहिली. 

त्यांच्या अष्टपैलू साहित्यामुळे १९२८ च्या मराठी वाङ्मय संमेलनाचे (पुणे) स्वागत्याध्यक्षपद त्यांना देण्यात आले होते.

एक रंजक आठवण (वक्तृत्व): अच्युतराव हे जितके उत्तम लेखक होते, तितकेच ते अमोघ वक्ते होते. त्यांचे भाषण ऐकण्यासाठी हजारो लोकांची गर्दी जमायची. शब्दांची अशी काही जादू ते करायचे की ऐकणारा मंत्रमुग्ध होऊन जायचा.

१५ जून १९३१ रोजी मुंबईत त्यांचे निधन झाले. मराठी पत्रकारितेला सामान्य माणसाच्या उंबरठ्यापर्यंत आणण्याचे आणि राजकारणात लेखणी हे मुख्य शस्त्र बनवण्याचे श्रेय अच्युत बळवंत कोल्हटकर यांनाच जाते.

पु. ल. देशपांडे जीवन परिचय

पु.ल.देशपांडे यांचा जन्म मुंबईतील गावदेवी या भागात गौड सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबामध्ये ८ नोव्हेंबर १९१९ रोजी झाला. त्यांचे आजोबा वामन मंगेश दुभाषी हे एक कवी व साहित्याचे जाणकार होते. त्यांचे बालपण जोगेश्वरी येथील सारस्वत कॉलनीत गेले तसेच त्यांनी पार्ले टिळक विद्यालयात शालेय शिक्षण घेतले. त्यांनी मुंबईतील इस्माईल युसुफ कॉलेजातून इंटर व सरकारी लॉ कॉलेजमधून एल्‌एल.बी. ची पदवी घेतली आणि कलेक्टर कचेरी व प्राप्तीकर विभागात काही काळ नोकरी केली. त्यापूर्वी ते पेट्रोल रेशनिंग ऑफिसमध्ये कारकून आणि ओरिएंटल हायस्कूलमध्ये शिक्षक होते. पुण्याला आल्यावर त्यांनी फर्ग्युसन कॉलेजमधून बी.ए.आणि नंतर एम.ए. केले.

फर्ग्युसन महाविद्यालयामध्ये असताना देशपांडे यांनी नाटकांतून भूमिका करायला सुरुवात केली. १९३७ पासून नभोवाणीवर पु.ल.देशपांडे छोट्या मोठ्या नाटिकांत भाग घेऊ लागले होते.  १९४० च्या दशकात त्यांनी साहित्यक्षेत्रात पदार्पण केले. १९४६ साली त्यांचे सुनीताबाईंशी विवाह झाले. १९४७ ते १९५४ या काळात त्यांनी चित्रपटांमध्ये आणि चित्रपटांसाठी काम केले. देशपांडे यांनी संगीत दिले आणि चित्रपटातील गाणी देखील गायले. 

खरं तर आजोबांनी लिहून दिलेले आणि पु.ल. यांनी पाठ केलेले पहिले भाषण त्यांनी वयाच्या पाचव्या वर्षी शाळेत हावभावासहित खणखणीत आवाजात म्हणून दाखवल्याचे सांगितले जाते. सात वर्षे अशी भाषणे केल्यानंतर वयाच्या बाराव्या वर्षापासून देशपांडे स्वतःची भाषणे स्वतःच लिहायला लागले. तर ते इतरांनाही भाषणे आणि संवाद लिहून देऊ लागले.

पुलंना घरात खूप वाचन करायला मिळाले तर रेडिओवरील संगीत ऐकायला देखील मिळाले. त्यांच्या घरी संगीताच्या बैठकाही होत असत अशात ते घरीच बाजाची पेटी शिकले. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते संगीत व अन्य शिकवण्या करू लागले. 

१९५५मध्ये पु.ल.देशपांडे आकाशवाणीत नोकरीला लागले. आकाशवाणीसाठी त्यांनी अनेक श्रुतिका लिहिल्या आणि भाषणे दिली. नंतर ते आकाशवाणीवर प्रमुख नाट्यनिर्माता झाले. बदलीवर दिल्लीला गेले. १९५८ मध्ये पुलंना आकाशवाणीने युनेस्कोच्या शिष्यवृत्तीवर मीडिया ऑफ मास कम्युनिकेशन या अभ्यासक्रमासाठी लंडनला बीबीसीकडे पाठवले. १९५९ मध्ये देशपांडे भारतातील पहिले दूरचित्रवाणी कार्यक्रम निर्माते झाले. दिल्ली दूरदर्शनवर सुरू झाले त्यावेळचा पहिला कार्यक्रम पुलंनी निर्मिला होता. 

आपल्या लेखणीतून, नाटकातून, अभिनयातून, संगीतातून, मायबाप रसिक प्रेक्षकांचे निव्वळ मनोरंजन करणारा असा अवलिया होणे पुन्हा नाही. आणि असं हे धगधगते वादळ १२ जून २००० साली कायमचं शांत झालं. व आपल्या सर्वांचे लाडके भाई म्हणजेच पु ल देशपांडे हे स्वर्गातील देवांना हसवण्यासाठी कायमचे रुजू झाले. 

पु.ल. देशपांडे यांना पुरस्कार आणि सन्मान

साहित्य अकादमी पुरस्कार ("व्यक्ती आणि वल्ली"साठी)- १९६५

पद्मश्री- १९६६

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार- १९६७

संगीत नाटक अकादमी फेलोशीप- १९७९

कालीदास सन्मान- १९८७

पद्मभूषण- १९९०

पुण्यभूषण"- १९९२

महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार- १९९६

रवींद्र भारती विद्यापीठ(१९७९), पुणे विद्यापीठ(१९८०) आणि टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ(१९९३) कडून मानाची डी. लिट. पदवी

महाराष्ट्र गौरव (बहुरूपी) पुरस्कार

पु.ल. देशपांडे यांचे साहित्य

अघळ पघळ (पुस्तक) (१९९८)

अपूर्वाई

असा मी असामी (१९६४)

आपुलकी

उरलं सुरलं (१९९९)

एक शून्य मी

एका कोळीयाने

कान्होजी आंग्रे

काय वाट्टेल ते होईल (१९६२) (मूळ लेखक: जॉर्ज पापाश्विली आणि हेलन पापाश्विली)

कोट्याधीश पु.ल. (१९९६)

खिल्ली (१९८२)

खोगीरभरती (१९४९)

गणगोत

गाठोडं

गुण गाईन आवडी

गोळाबेरीज (१९६०)

चार शब्द

जावे त्याच्या देशा

दाद

द्विदल

नस्ती उठाठेव (१९५२)

निवडक पु.ल. भाग १ ते ६

पुरचुंडी (१९९९)

पु लंची भाषणे

पु.लं.चे काही किस्से

पूर्वरंग (१९६३)

बटाट्याची चाळ (१९५८)

भाग्यवान

भावगंध

मराठी वाङ्मयाचा (गाळीव) इतिहास (१९९४)

मैत्र

वंगचित्रे (१९७४)

व्यक्ती आणि वल्ली (१९६६)

स्वगत (१९९९) (अनुवादित)

हसवणूक (१९६८)

अनुवादित कादंबऱ्या

काय वाट्टेल ते होईल (१९६२) (मूळ लेखक: जॉर्ज पापाश्विली आणि हेलन पापाश्विली)

एका कोळीयाने (१९६५) (मूळ कथा: The Old Man and the Sea लेखक : अर्नेस्ट हेमिंग्वे)

कान्होजी आंग्रे

प्रवासवर्णने

अपूर्वाई (१९६०)

पूर्वरंग (१९६३)

जावे त्यांच्या देशा (१९७४)

वंगचित्रे (१९७४)

व्यक्तिचित्रे

आपुलकी (१९९९)

गणगोत (१९६६)

गुण गाईन आवडी (१९७५)

चित्रमय स्वगत - आत्मकथन

मैत्र (१९९९)

व्यक्ती आणि वल्ली (काल्पनिक) (१९६६)

स्वगत (१९९९) (अनुवादित, मूळ लेखक - जयप्रकाश नारायण)

चरित्रे

गांधीजी (२ ऑक्टोबर १९७०)

एकपात्री प्रयोग

बटाट्याची चाळ (१९६१ )

वाऱ्यावरची वरात (काही प्रसंग) (१९६२)

एकांकिका-संग्रह

आम्ही लटिकेना बोलू (१९७५)

मोठे मासे आणि छोटे मासे (१९५७)

विठ्ठल तो आला आला (१९६१)

पु.लं. देशपांडे यांची नाटके

अंमलदार (नाटक) (१९५२) (मूळ लेखक - निकोलाय गोगोल)

एक झुंज वाऱ्याशी (१९९४)

तीन पैशाचा तमाशा (१९७८) (मूळ लेखक - बेर्टोल्ट ब्रेख्त)

ती फुलराणी (१९७४) (मूळ लेखक - जॉर्ज बर्नार्ड शॉ) (मूळ नाटक - पिग्मॅलियन)

तुका म्हणे आता (१९४८)

तुझे आहे तुजपाशी (१९५७)

नवे गोकुळ

पहिला राजा/आधे अधुरे (१९७६) (मूळ लेखक: जगदीशचंद्र माथुर)

पुढारी पाहिजे (एकांकिका)

भाग्यवान (१९५३)

राजा ईडिपस (राजा ओयादिपौस) (१९७९) (मूळ लेखक - सोफोक्लीझ)

वटवट वटवट (१९९९)

सुंदर मी होणार (१९५८)

लोकनाट्ये

पुढारी पाहिजे (१९५१)

वाऱ्यावरची वरात

पु.ल. देशपांडी यांची काही विनोदी कथा

एका रविवारची कहाणी

बिगरी ते मॅट्रिक

मुंबईकर, पुणेकर का नागपूरकर?

म्हैस

मी आणि माझा शत्रुपक्ष

पाळीव प्राणी

काही नवे ग्रहयोग

माझे पौष्टिक जीवन

उरलासुरला

व्यक्तिचित्रे

अण्णा वडगावकर

गजा खोत

ते चौकोनी कुटंब

तो

दोन वस्ताद

नामू परीट

परोपकारी गंपू

बबडू

बापू काणे

बोलट

भय्या नागपूरकर

लखू रिसबूड

हंड्रेड पर्सेंट पेस्तनकाका

हरितात्या

संकीर्ण

चार शब्द

दाद

पुरुषराज अळूरपांडे (सहलेखक म.वि. राजाध्यक्ष, रा.वा. अलूरकर)

मित्रहो!

रवींद्रनाथ : तीन व्याख्याने

रसिकहो!

रेडिओवरील भाषणे आणि श्रुतिका भाग १

रेडिओवरील भाषणे आणि श्रुतिका भाग २

श्रोतेहो!

सृजनहो!

पु.ल. देशपांडे यांच्या चित्रपटांची यादी

१९४७ - कुबेर

१९४८ - भाग्यरेषा

१९४८ - वंदे मातरम्

१९४९ -जागा भाड्याने देणे आहे

१९४९ - मानाचे पान

१९४९ -मोठी माणसे

१९५० -गोकुळचा राजा 

१९५० - जरा जपून

१९५० - जोहार मायबाप

१९५० - नवरा बायको

१९५० - पुढचं पाऊल

१९५० - वर पाहिजे

१९५० - देव पावला

१९५२ - दूधभात

१९५२ - घरधनी

१९५२ - संदेश

१९५३ - देवबाप्पा

१९५३ - नवे बिऱ्हाड

१९५३ - गुळाचा गणपती

१९५३ - महात्मा

१९५३ - अंमलदार

१९५३ - माईसाहेब

१९६० - फूल और कलियॉं

१९६३ - आज और कल

Edited by - Priya Dixit 

अखंड महाराष्ट्राला संस्कारांचे धडे देणारे, 

थोर समाजसुधारक व 'श्यामची आई'चे लेखक 

साने गुरुजी यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त 

त्यांच्या स्मृतीस कोटी कोटी प्रणाम!

मुलांवर मूल्यांचे आणि मातृप्रेमाचे संस्कार करणारे 

महाराष्ट्राचे लाडके साने गुरुजी यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त 

त्यांच्या पावन स्मृतीस विनम्र अभिवादन!

देशाच्या आणि समाजाच्या जडणघडणीसाठी 

आपले आयुष्य वेचणारे 

व साहित्यातून देशप्रेम रुजवणारे 

आदरणीय साने गुरुजी यांना 

पुण्यतिथीनिमित्त मानाचा मुजरा!

ALSO READ: श्यामची आई संपूर्ण कथा Shyamchi Aai Marathi Kadambari

अंतःकरण हळवे असणारे 

पण विचारांनी वज्राहून कठीण असणारे, 

महाराष्ट्राचे संस्कारमूर्ती साने गुरुजी यांच्या 

पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या स्मृतींना विनम्र अभिवादन!

ज्यांनी 'श्यामची आई'च्या माध्यमातून 

घराघरात मातृभक्ती आणि संस्कारांची गंगा पोहोचवली,

त्या थोर साने गुरुजी यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त 

त्यांच्या विचारांना त्रिवार वंदन!

साने गुरुजींचे विचार म्हणजे महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक ठेवा आहेत

या थोर विचारवंताच्या आणि समाजसुधारकाच्या पुण्यतिथीनिमित्त 

त्यांच्या स्मृतीस आदरांजली!

संस्कार, साधेपणा आणि देशप्रेमाचे मूर्तिमंत प्रतीक म्हणजे साने गुरुजी!

गुरुजींच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या पावन चरणी विनम्र अभिवादन!

मानवतेचा हाच खरा संदेश देणारे, 

वंचितांच्या हक्कासाठी लढणारे 

थोर साने गुरुजी यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन!

पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर सर्वांसाठी खुले व्हावे म्हणून उपोषण करणारे, 

समतेचे पुरस्कर्ते साने गुरुजी यांना पुण्यतिथीनिमित्त कोटी कोटी प्रणाम!

ज्यांनी लेखणीतून समाजप्रबोधन केले आणि कृतीतून आदर्श उभा केला, 

अशा साने गुरुजींच्या पवित्र आठवणींना त्यांच्या पुण्यतिथीदिनी कृतज्ञतापूर्वक अभिवादन!

यावर्षी प्रसिद्ध चित्रपट अभिनेते, पटकथा लेखक आणि दिग्दर्शक अतुल तिवारी मुंबईहून आणि ज्येष्ठ साहित्यिक व संपादक लक्ष्मी शंकर बाजपेयी दिल्लीहून यात सहभागी होण्यासाठी येत आहेत. प्रसिद्ध दूरदर्शन व्यक्तिमत्व आणि साहित्यिक रंजना चितळे आणि प्रसिद्ध प्रेरक व नाट्य व्यक्तिमत्व मंजुषा राजस जोहरी मालतीजींच्या कथांचे वाचन करतील. प्रसिद्ध साहित्यिक ज्योती जैन, अनिता सक्सेना आणि शिक्षणतज्ज्ञ मधुरा फडके त्यांच्या आठवणी सांगतील. या कार्यक्रमाचे आयोजन सोमनाथ आणि मालती जोशी चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे करण्यात येत आहे.

Edited By - Priya Dixit 

बशीर बद्र बऱ्याच काळापासून 'डिमेंशिया'शी लढा देत होते. त्यांच्या कुटुंबीयांच्या माहितीनुसार, गेल्या काही काळापासून त्यांची प्रकृती सातत्याने खालावत होती आणि त्यांना लोकांना ओळखण्यात अडचणी येत होत्या.

आपल्या साध्या शब्दकळेतून, गहन भावनांतून आणि प्रेमाने ओतप्रोत भरलेल्या गझलांच्या माध्यमातून त्यांनी लक्षावधी लोकांच्या हृदयात एक विशेष स्थान निर्माण केले. साहित्य क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाची दखल घेऊन, भारत सरकारने त्यांना 'पद्मश्री' पुरस्काराने सन्मानित केले होते. त्यांच्या निधनाची बातमी समजताच, त्यांचे चाहते आणि साहित्य क्षेत्रातील मान्यवरांनी सोशल मीडियावर त्यांना श्रद्धांजली अर्पण केली.

अयोध्या येथे जन्म; AMU मधून पीएचडी संपादन

बशीर बद्र यांचा जन्म १५ फेब्रुवारी १९३५ रोजी उत्तर प्रदेशातील अयोध्या येथे झाला होता. त्यांनी आपले उच्च शिक्षण अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठातून (AMU) पूर्ण केले, जिथे त्यांनी आपली पीएचडी देखील संपादन केली. पुढे त्यांनी AMU मध्येच उर्दूचे प्राध्यापक म्हणूनही सेवा बजावली. बद्र साहेब हे अशा गझला रचण्यासाठी ओळखले जात, ज्यामध्ये उर्दूची नजाकत आणि दैनंदिन संभाषणातील भाषेचा गोडवा यांचा सुरेख संगम साधलेला असे. त्यांनी गझल कवितेच्या विश्वात अनेक नवीन आणि नैसर्गिक शब्दांचा समावेश केला.

साध्या भाषेत मनातील भावना व्यक्त करणारे कवी

बशीर बद्र यांच्या कवितेची सर्वात मोठी ताकद तिची साधेपणा ही मानली जाते. त्यांनी आपल्या गझलांमध्ये अशा शब्दांचा वापर केला, ज्यांना पारंपारिक उर्दू कवितेत यापूर्वी फारसे महत्त्व दिले जात नसे. त्यांनी लिहिलेली अनेक पुस्तके आजही उर्दू साहित्यातील अनमोल ठेवा म्हणून मानली जातात. यामध्ये इम्कान, आहटें, कुलियात-ए-बशीर बद्र आणि उजाले अपनी यादों के यांसारख्या गाजलेल्या साहित्यकृतींचा समावेश आहे. 

मेरठ दंगलीदरम्यान बशीर बद्र यांचे घर जाळण्यात आले

प्रेम आणि माणुसकीचा संदेश देणाऱ्या बशीर बद्र यांना, १९८७ मध्ये मेरठमध्ये उसळलेल्या जातीय दंगलीदरम्यान अत्यंत तीव्र वेदना सहन कराव्या लागल्या. दंगलखोरांनी त्यांच्या घराला आग लावली, ज्यामुळे त्यांची अनेक अप्रकाशित साहित्यकृती, गझला आणि ऐतिहासिक दस्तऐवज कायमस्वरूपी नष्ट झाले. या अत्यंत क्लेशदायक घटनेनंतर, त्यांनी मेरठ सोडले आणि भोपाळमध्ये कायमस्वरूपी वास्तव्य केले. ही शोकांतिका त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात कठीण टप्प्यांपैकी एक मानली जाते.

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या जयंतीनिमित्त 

त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन!

ज्यांनी आपल्या शब्दांनी देशाला जागृत केले, 

त्या थोर कवी आणि 'जन गण मन'चे रचयिता 

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांना जयंतीनिमित्त मानाचा मुजरा!

"चित्त जेथे भीती शून्य, शिर जेथे उन्नत..." 

अशा ओळींतून स्वातंत्र्याचा मंत्र देणाऱ्या 

गुरुदेवांना जयंतीनिमित्त कोटी कोटी प्रणाम!

नोबेल विजेते 

महान साहित्यिक 

रवींद्रनाथ टागोर यांच्या विचारांतून 

आपल्याला सदैव प्रेरणा मिळत राहो

टागोर जयंतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

कला, साहित्य आणि संगीताच्या क्षेत्रात 

अढळ स्थान निर्माण करणाऱ्या 

विश्वकवी रवींद्रनाथ टागोर यांना 

जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!

आपल्या साहित्यातून मानुसकीचा आणि शांतीचा संदेश देणाऱ्या 

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या जयंतीनिमित्त सर्वांना शुभेच्छा!

बुद्धीचा आणि प्रतिभेचा अनोखा संगम म्हणजे गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर

त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देऊया

शुभेच्छा!

शांतता, प्रेम आणि निसर्ग यांचे महत्त्व जगाला पटवून देणाऱ्या 

विश्वकवींना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!

गुरुदेवांचे विचार हे केवळ शब्द नसून 

ते जगण्याची प्रेरणा आहेत

रवींद्रनाथ टागोर जयंतीच्या तुम्हा सर्वांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!

भारतीय संस्कृतीचे जागतिक राजदूत, 

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन! 

त्यांच्या कला, साहित्य आणि तत्त्वज्ञानाने पिढ्यानपिढ्या प्रेरणा दिली आहे

साहित्यरत्न, नोबेल पुरस्कार विजेते
रवींद्रनाथ टागोर यांना जयंतीनिमित्त शतशः नमन

गुरुदेवांच्या साहित्यरचनेतून आणि विचारांतून प्रेरणा घेऊया

रवींद्रनाथ टागोर जयंतीच्या शुभेच्छा!

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या
स्मृतीस विनम्र अभिवादन! 

भारताचा कलात्मक वारसा समृद्ध करणाऱ्या
महापुरुषास अभिवादन!

नुकताच त्यांचा 'शेवटी संवाद महत्त्वाचा' हा कथासंग्रह प्रकाशित झाला आहे. हा त्यांचा पहिलाच कथासंग्रह आहे परंतु त्यात नवखेपणा मुळीच जाणवत नाही उलट एखाद्या सिद्धहस्त लेखणीतून साकारलेल्या कथा आहेत असेच जाणवते. मुखपृष्ठ, अक्षरांचा आकार, कागद इत्यादी बाबींमध्ये शॉपिजेनचे वेगळेपण आणि देखणेपण जाणवते. त्यामुळे पुस्तक समोर येताच ते वाचण्याची इच्छा जागृत होते. अंतरंगात लेखिकेने शब्दसाजांनी सजविलेल्या कथा वाचताना वाचक मंत्रमुग्ध होतो.

काही दशकांपासून हळूहळू आबालवृद्ध सारेच भ्रमणध्वनीच्या चक्रव्यूहात अडकले आहेत. ह्याचा परिणाम असा होतो आहे की, इतरत्र सोडा परंतु आजकाल कौटुंबिक संवादही हरवत चालला आहे. त्यामुळे इतर अनेक समस्या निर्माण होत आहेत. या पार्श्वभूमीवर ऋचा कर्पे यांचा हा कथासंग्रह आणि शीर्षक स्थानी असलेली 'शेवटी संवाद महत्त्वाचा' ही कथा शेवटच्या दहाव्या क्रमांकावर असली तरीही विषयाची सद्य परिस्थितीत खूप आवश्यकता असल्याने ती अगोदर वाचली.‌ मंदाताई नावाच्या एका ज्येष्ठ महिलेची ही कथा हृदयस्पर्शी आणि आशादायक आहे. एकत्र असलेले कुटुंब मुलांना नोकरी लागल्यानंतर विभक्त होत असले तरीही सणाच्या निमित्ताने एकत्र येते. पतीचे निधन‌ झाल्यानंतर एकटेपणा जाणवणाऱ्या मंदाताईंचा मुलगा नि सून नोकरीवर असताना त्यांना जाणवणारा एकटेपणा हृदयस्पर्शी आहे.‌ तो त्यांच्या स्वगतातून जाणवतो. त्या विचार करतात, 'एक तर हल्ली सर्व एकमेकांशी फोनवरच बोलून मोकळे होतात. आधी तरी पत्र लिहून खुशाली कळवायचे, येण्याची पूर्वसूचना द्यायचे. आजकाल या फोन मुळे सर्व वातावरणच बदलले आहे. सगळे एकत्र जरी झाले तरी हातात आपापले फोन घेऊन बसतात. समोरासमोर बसले असताना सुद्धा गप्पा गोष्टी करणे सोडून एकमेकांना फोनवर त्या रील्स का काय पाठवतात आणि हसत असतात... आपल्याला तर म्हणा काहीच कळत नाही त्यातले. जाऊ दे." 

परंतु, त्यांच्या मुलांची नि सुनांची त्यांच्याप्रती असलेली आदराची नि त्यांना‌ समजून घेण्याची वृत्ती निश्चितच कौतुकास्पद, प्रेरणादायी आहे. दिवाळीचा सण सारे कुटुंब विभक्तपणे कसा आनंददायी नि उत्साहाने साजरा करतात ते वाचनीय, आल्हाददायक आहे.

'आभास' ही कथा वेगळ्या धाटणीची,‌ सकारात्मक विचारसरणीची आहे. आभास- अनन्या, अजय -माधवी ह्या पती-पत्नीच्या जोड्या! त्यात दुर्दैवाने आभास नि माधवी हे दोघेजण या जगात नसतात. अनन्या नि अजय हे दोघे मित्र! या कथेचे मला दोन भाग जाणवतात. पहिल्या भागात अजय-अनन्या या दोघांच्या संभाषणातून वाचकांच्या मनात एक वेगळाच 'आभास' निर्माण होतो. त्या दोघांच्या वागण्यात,‌ बोलण्यात असणारा मोकळेपणा, संवादातील धीटपणा यावरून ते दोघे भविष्याबाबत कोणता निर्णय घेत आहेत हे वाचक मनोमन ठरवून मोकळे होतात. दुसऱ्या भागात 'रश्मी' नावाचे पात्र अनन्यासह वाचकांचे स्वागत करते. ती अनन्याची नणंद असते. एकटीच असते. इथे कथानकाने घेतलेले वळण वाचकांना अचंबित करते. सारे भास-आभास दूर होऊन अनन्याची सकारात्मक वृत्ती लक्षात येताच अनन्याबाबत आदर निर्माण होतो. अनन्या असं काय करतं, तिच्या सकारात्मक विचारसरणीला रश्मी तसाच प्रतिसाद देते का हे ऋचा यांनी अत्यंत सच्चेपणाने लिहिले आहे. एक आशादायी पहाट होत असल्याचे चाणाक्ष वाचकांच्या लक्षात येते.

'पुन्हा एकदा घरट्याकडे' कथेचे शीर्षक वाचले नि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांची त्या जगविख्यात काव्याची ओळ आठवली, 'ने मजसी ने परत मातृभूमीला सागरा प्राण तळमळला...!' संग्रहातील या कथेत तीन पिढ्यांचा मनाला भिडणारा संघर्ष ऋचा कर्पे यांनी उत्कटतेने मांडला आहे. आजोबा- आजी, त्यांचा मुलगा नि सून तसेच राघव नावाचा नातू! राघवचे आई- वडील दोघेही उच्चशिक्षित असून दूरदेशात स्थायिक झालेले. राघव हा तिसऱ्या पिढीचा... त्याचे शिक्षण परदेशी झाले असूनही त्याला तिथले वातावरण आवडत नाही. त्याला भारतात परत यायचे असते. दरम्यान गावी आजोबांचा मृत्यू झाला त्यावेळीही त्याचे आईबाबा आजीला भेटायला येत नाहीत. राघवचे शिक्षण झाल्यानंतर तो भारतात येतो. आजीला भेटतो. आजीसोबत आनंदात दिवस घालवत असताना राधिका नावाच्या त्याच्या मैत्रिणीचा कथानकात सहज प्रवेश होतो. दोघे भारतीय परंतु दोघांची मैत्री जमते ती परदेशात!‌ राधिकाही तिच्या आई वडिलांसोबत परदेशात राहत असते. तिलाही तिथल्या वातावरणापेक्षा 'मातृभूमी'ची आस लागलेली असते. राघव पाठोपाठ राधिकाही भारतात येते. राघव तिची आजीसोबत ओळख करून देतो. दोघींनाही एकमेकींचे स्वभाव आवडतात. आजी, राघव, राधिका एक निर्णय घेतात. त्यांनी घेतलेला निर्णय बहुतांश वाचकांच्या लक्षात आला असेलच. वाचकांनी त्याची सत्यता पडताळून पाहण्यासाठी कथा वाचावी. लेखिका ऋचा यांच्याजवळ असलेली शब्दसंपत्ती आणि तो पेटारा योग्यवेळी उघडण्याची कला या कथेतील शेवटच्या परिच्छेदात लक्षात येईल....

'आणि आज... अचानक तिच्या अंगणात वसंत फुलला होता. मोगऱ्याचा सुवास दरवळला होता. सुखाचे कोवळे ऊन पसरले होते. पक्ष्यांनी दाण्यांच्या शोधात आकाशात भरारी घेतली होती पण ते परतणार होते, पुन्हा एकदा घरट्याकडे.....!'

 'आणि आता तर गप्पांचा फड रात्री उशिरापर्यंत रंगू लागला होता. दिवसा तुम्ही कोणाशीही कितीही वेळ संवाद साधला तरी काही वेगळं वाटत नाही, पण नक्षत्रांनी भरलेल्या आकाशात चंद्र कोणते रसायन मिसळतो कोणास ठाऊक! शब्दांची नशा चढू लागते. हृदयाचे ठोके ऐकू येतात आणि गोष्टींच्या ओघात दोन व्यक्ती एकमेकांच्या इतक्या जवळ येतात की स्वतःचीच नव्याने ओळख होवू लागते....' वाचकांनो तुम्ही ओळखलेच असेल त्याप्रमाणे दोन प्रेमींच्या अवस्थेची ही दशा आहे. 'स्पेशल' ते 'व्हेरी स्पेशल' या कथेतील! काव्या पत्रकार नि केदार छायाचित्रकार! दोघेही एकाच कार्यालयात! त्यामुळे सुरुवातीची ओळख, नंतर थोडा जास्त परिचय, काही दिवसांनी मैत्री... मैत्रीचे रुपांतर प्रेमात होणारच की.... पुढचे पाऊल म्हणजे वर उद्धृत केलेली अवस्था! अतिपरिचय अवज्ञा याप्रमाणे प्रेमात रुसणे, बोलण्यात- वागण्यात दुरावा, अनावश्यक गोष्टींचा ताणतणाव हा आलाच... हा 'स्पेशल' प्रवास कर्पे यांनी मनोरंजकतेने मांडला आहे. म्हणतात ना, शेवट गोड तर सारे गोड.... आपणही त्या गोडीची 'व्हेरी स्पेशल' चव चाखूया...

ऋचा कर्पे यांच्या लेखनात एक सकारात्मकता आहे, आशावाद आहे. हे प्रत्येक कथेत लक्षात येते. 'गोडवा' ही कथा कुटुंबातील हरवलेल्या संवादाच्या अंगाने असली तरीही वेगळी विचारसरणी जोपासणारी आहे. मानसशास्त्र पदवीधर असलेली सुमेधा, उच्चशिक्षित पती नि सासू असा त्रिकोण! सुमेधा लेखिका असते. तिची लेखमाला वर्तमानपत्रात सातत्याने सुरू असते. सासूबाईंना तिच्या लेखनाचे कौतुक असल्याचे सुमेधाला जाणवत नाही. दोघींमध्ये मोकळ्या संवादाची कमतरता असते. एका रात्री सुमेधा लेखन करत असताना तिला जाणवते की, तितक्या उशिरा रात्री सासूबाई स्वयंपाकघरात काहीतरी करत आहेत. ती जाऊन पाहते. सासूबाई चहा करत असतात. सुमेधा त्यांना विचारते. तेव्हा सासू म्हणते,

"अगं मला नको. मी तुझ्या बद्दल बोलतेय! रात्रीची लिहायला बसलीस, चहा घे. जरा तरतरी येईल. छान काहीतरी सुचेल. तुम्ही आजकालच्या मुली नं। फार जिद्दी. पण खरंच हुषार हं! आपली आवड जपणे, आपले अस्तित्व निर्माण करणे, ते टिकवून ठेवणे आणि स्वतःसाठी वेळ काढणे हे खरंच गरजेचे आहे गं.. घे, चहा अन् जास्त जागू नको बरं." हातात चहाचा कप देऊन त्या खोलीत निघून जातात. सुमेधाला हा अनपेक्षित हवाहवासा आयता चहा आज अधिकच गोड लागत होता....

'भावविश्व' ही कथा एका अनघा नावाच्या एका तरुणीची! अमेय नावाच्या महाविद्यालयात तिच्यासोबत शिकणाऱ्या मुलासोबत तिचे एकतर्फी प्रेम बसलेले! अमेय बोलत नसला तरीही त्याच्या डोळ्यात,‌ बोलण्यात तिला प्रेम जाणवते. खरेच तसे असते का? अनघाचे प्रेम अमेयच्या लक्षात येते का? कथानक कुठे कुठे कोणते वळण घेते, वाचकाला कोणत्या भावविश्वात नेते हे जाणून घेण्यासाठी कथावाचनच अधिक चांगले!

'चिमुटभर धाडस' ही कथा वाचताना त्यातही कथेचा शेवट वाचताना मन सुन्न होते. ऋचा यांचा कथासंग्रह हाताची साथ सोडतोय की काय अशी अवस्था होते. हसत्या खेळत्या एकत्र कुटुंब पद्धतीत एखादा माणूस कसं कलंकित वातावरण तयार करतो नि कुटुंबातील सुमी नावाची एक छोटी मुलगी कोणते धाडस करते? त्या माणसाला कशी शिक्षा करते हे लेखिकेने अत्यंत हळुवारपणे, मोठ्या संयमाने लिहिले आहे. सुमीने केलेल्या धाडसानंतर घरात निर्माण झालेल्या वातावरणाबाबत लेखिकेचे वाक्य जणू सारी कथा वाचकांपुढे उभे करते, 'त्या दिवसानंतर बळवंत तात्यांनी वरचेवर सासरी येणे बंद केले.... घरातील लेकी सुना आता मुक्त श्वास घेत होत्या...'

'विधिलिखित' ही पण वेगळ्या धाटणीची कथा! विधिलिखित टळत नाही, नशिबात असेल तसेच घडते अशा विचारांना बळ देणारी ही कथा वाचली की या वाक्यांवर असलेला विश्वास अधिक दृढ होतो. कीर्ती नावाची एक तरुणी! तिला एक वेगळेच स्वप्न सातत्याने पडत असते. ती त्यामुळे त्रस्त असते. तिची पूर्वा नावाची मैत्रीण असते. ती कीर्तीला तिच्या डॉक्टर असलेल्या मावसभावाकडे घेऊन जाते. कीर्तीचा आजार बरा व्हावा म्हणून डॉ. प्रताप तिच्यावर औषधोपचाराशिवाय वेगळा प्रयोग करतात. त्यामुळे कीर्ती त्या 'स्वप्ना'च्या आजारातून बाहेर येते का? दोघे औषधोपचाराच्या माध्यमातून जवळ येतात. त्यांच्यामध्ये कोणते संबंध निर्माण होतात? हे सारे वाचताना मती गुंग होते. वेगळ्या विश्वात ही कथा घेऊन जाते....

'धारा' ही एक आश्वासक कथा आहे. एका स्वप्नाळू, जिद्द,‌ आत्मविश्वास असणाऱ्या मुलीची ही कथा. विशेष म्हणजे वडील मनोरुग्ण तर आईला कमी दिसणे नि फीट्स हे दोन आजार! अशा परिस्थितीत सापडलेल्या धारा नावाच्या नातीला तिचे आजोबा लहानपणापासून सांभाळतात. धाराचेही आजोबांवर अतोनात प्रेम असते. सोबतच धारा तिचे मन तिच्या शिक्षिककडे मोकळं करत असते. त्या शिक्षका म्हणजे तिच्या शब्दात जणू तिची रोजनिशी. अभियांत्रिकी महाविद्यालयात शिकत असताना धाराचे अतुलवर प्रेम जडते. दोघेही लग्न करण्याचा निर्णय घेतात तेव्हा 'मी लग्नानंतर माझ्या आईबाबांसह आजोबांकडे लक्ष देईन, त्यांना सांभाळणार आहे.' अशी अट घालते. अतुल आणि त्याचे कुटुंबीय ती अट मान्य करतात. काही महिन्यांनी त्या शिक्षिकेला धारा तिची लग्नपत्रिका पाठवते. त्यावर वराचे नाव अतुल ऐवजी अनिकेत नाव पाहून शिक्षिकेला आश्चर्य वाटते. सोबत धाराने लिहिलेल्या पत्रात सारा खुलासा होतो. वाचकांना अतुल ऐवजी अनिकेत हे नाव का असा प्रश्न पडला असेल त्यासाठी लेखिकेने धाराचे पत्र ही व्यवस्था केलेली आहे.

'विश्वास' हे कथानक अत्यंत वेगळ्या वळणाचे आहे. एका तरुणीचा तिच्या आईबाबांसह निघृणपणे खून होतो. तो सारा प्रकार तिचा मावसभाऊ संकेत पाहतो. निशा नावाची ती तरुणी महत्त्वाचे पुरावे त्याच्या दिशेने फेकते परंतु गुन्हेगार अत्यंत क्रुर आणि दूरवर लागेबांधे असलेले असतात. संकेत घाबरून ते पुरावे कुणाकडेच देत नाही परंतु सतत घाबरलेल्या, अबोल अवस्थेत वावरत असतो. तो लग्न करण्यासाठी तयार होत नाही. आईच्या हट्टासाठी तो साक्षीशी लग्न करतो. साक्षी कोण असते? तिच्याशी लग्न केल्यानंतर संकेतची तब्येत, औदासिन्य नष्ट होते का? साक्षीने संकेतशी का लग्न केले? संकेतजवळ असलेल्या त्या पुराव्याचे काय होते? साक्षीचे खरे रुप संकेतसमोर येताच काय घडते? ह्या प्रश्नांची आणि इतर अनेक प्रश्नांची उत्तरे लेखिका ऋचा कर्पे यांनी कथेत तपशीलवार दिली आहेत...

दहा वेगवेगळे विषय घेऊन आलेला हा कथासंग्रह वाचनीय आहे, उत्कंठावर्धक नि सकारात्मक तसेच आशावादी आहे. ऋचा कर्पे यांच्याजवळ असलेली विपुल शब्दसंपत्ती आणि ते शब्दभांडार योग्य ठिकाणी खुले करण्याची अनोखी कला यामुळे हा कथासंग्रह उत्तम झाला आहे....

शेवटी संवाद महत्वाचा या पुस्तकाचा भव्य प्रकाशन सोहळा बृहन्महाराष्ट्र मंडळाच्या ७४व्या अधिवेशनात संपन्न झाला. या प्रसंगी कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे माननीय सुमित्राताई महाजन (माजी लोकसभा स्पीकर), माननीय दिलिप कुंभोजकर (अध्यक्ष, बृहन्महाराष्ट्र मंडळ नवी दिल्ली), मिलिंद महाजन (माजी अध्यक्ष, बृहन्महाराष्ट्र मंडळ), प्रसिद्ध नाटककार व पटकथा लेखक श्री अशोक समेळ उपस्थित होते.

शेवटी संवाद महत्त्वाचा.... कथासंग्रह 

लेखिका : ऋचा दीपक कर्पे 

प्रकाशक : शॉपिज़न डॉट इन,

अहमदाबाद 

मुखपृष्ठ : सारंग क्षीरसागर 

पृष्ठ संख्या : ८३

आस्वाद: नागेश शेवाळकर,

पुणे 

{९४२३१३९०७१}

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी... 

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या 

सर्व मराठी बांधवांना हार्दिक शुभेच्छा!"

"माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटास टिळा, 

हिच्या संगाने लाभे आम्हास अमृताचा जिव्हाळा

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!"

"मराठी अस्मिता, मराठी संस्कृती,

मराठी मनांची मराठी प्रवृत्ती!

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या सर्वांना शुभेच्छा!"

"मराठी ही केवळ भाषा नाही, 

तर ती आपली संस्कृती आणि अभिमान आहे

हा वारसा असाच जपूया

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा!"

"विराजते जिच्या मुखी सरस्वतीची वीणा, 

अशी ही मराठी भाषा आमचा खरा दागिना

मराठी राजभाषा दिनानिमित्त सर्वांना शुभेच्छा!"

"धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी,

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी!

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!"

"मराठी भाषेचा सन्मान करणे 

हे आपल्या प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे

आजच्या खास दिवशी 

मराठी असल्याचा सार्थ अभिमान बाळगूया!"

"मराठी मनाचा मान आणि महाराष्ट्राची शान, 

आपली मायबोली मराठी

कुसुमाग्रज जयंती आणि मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा!"

"गर्व आहे मला मी मराठी असल्याचा 

आणि सार्थ अभिमान आहे माझ्या मायबोलीचा

मराठी भाषा दिनाच्या सर्वांना खूप शुभेच्छा!"

"शब्दांच्या पलीकडची माया, 

विचारांची थोरवी आणि संस्कृतीचा ठेवा 

म्हणजे आपली मराठी भाषा

मराठी भाषा गौरव दिन चिरायू होवो!"

"ज्ञानपीठ विजेते कवी कुसुमाग्रज यांच्या स्मृतीस अभिवादन 

आणि सर्व मराठी प्रेमींना मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा!"

"अमृताहूनी गोड अशी ही आपली मराठी भाषा, 

जिच्या शब्दांतून जपली जाते आपली परंपरा

सर्वांना मराठी दिनाच्या शुभेच्छा!"

"मराठी बोलूया, 

मराठी लिहूया 

आणि आपल्या मायबोलीचा झेंडा 

जगभरात फडकवूया

मराठी भाषा गौरव दिनानिमित्त सर्वांचे अभिनंदन!"

मराठी भाषा ही केवळ महाराष्ट्राची मायबोली नाही, तर भारतीय संस्कृतीचा एक जीवंत वारसा आहे. ही भाषा लाखो लोकांच्या हृदयात रुजलेली, भावना व्यक्त करणारी, ज्ञान वाहणारी आणि इतिहास घेऊन चाललेली आहे. आज जगातील १५व्या क्रमांकाची आणि भारतातील चौथ्या क्रमांकाची सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा म्हणून मराठी ओळखली जाते. २०२४ मध्ये केंद्र सरकारने तिला ‘अभिजात भाषा’चा दर्जा दिला आहे, ज्याने तिच्या प्राचीनतेची आणि समृद्धतेची पावती झाली. मराठीचा ऐतिहासिक प्रवास हा प्राकृत-अपभ्रंशापासून सुरू होऊन आजच्या आधुनिक रूपापर्यंत पोहोचलेला एक रोमांचक प्रवास आहे. चला, या प्रवासात सहभागी होऊया.

मराठीचे मूळ: प्राकृतापासून उत्क्रांती

मराठी ही इंडो-आर्यन भाषाकुटुंबातील दक्षिणी गटातील भाषा आहे. तिचे मूळ महाराष्ट्री प्राकृतमध्ये आहे, जी सातवाहन काळात (इ.स.पू. २ र्या शतकापासून इ.स. २ र्या शतकापर्यंत) महाराष्ट्रात बोलली जायची. प्राकृत ही संस्कृतची लोकभाषा होती, जी सामान्य जनांसाठी वापरली जायची. कालांतराने ही प्राकृत अपभ्रंशात रूपांतरित झाली आणि ८व्या-९व्या शतकापासून मराठीचा जन्म झाला.

मराठीचा पहिला ज्ञात उल्लेख इ.स. ७३९ च्या साताऱ्यात सापडलेल्या तांब्याच्या पट्ट्यावर (कॉपर-प्लेट) आढळतो. यानंतर श्रवणबेळगोळ (कर्नाटक) येथील इ.स. ९८३ च्या शिलालेखात “श्री चामुण्डेराये करविले” हे स्पष्ट मराठी वाक्य आहे. शिलाहार राजवंशाच्या काळात (१०१२ ई.) रायगड जिल्ह्यातील अक्षी येथे मराठीचा पहिला शुद्ध शिलालेख सापडला. यानंतर यादव राजवंशाच्या काळात (१२वे शतक) मराठीने शिलालेखांमध्ये मोठी भर घेतली. यादव राजे पूर्वी कन्नड-संस्‍कृत वापरत, पण नंतर मराठीला प्रोत्साहन दिले.

मराठीत ‘देशी’ शब्द (द्रविड वंशीय स्थानिक शब्द)ही भरपूर आहेत, जे तिच्या प्राचीनतेची साक्ष देतात. तिचे व्याकरण पाली आणि प्राकृतावर आधारित आहे. आज मराठीच्या ८० टक्के शब्दसंपदा संस्कृत-प्राकृत-पालि वरून आली आहे.

जुन्या मराठीचा काळ (१०००-१३०० ई.): साहित्याचा पाया

१२व्या शतकात मुकुंदराज यांचा ‘विवेकसिंधु’ (इ.स. ११८८) हा मराठीतील पहिला ग्रंथ मानला जातो. हा नाथ संप्रदायातील तत्त्वज्ञानाचा ग्रंथ आहे. पण खऱ्या अर्थाने मराठी साहित्याचा पाया घातला तो संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी.

इ.स. १२९० मध्ये अवघ्या १५ वर्षांच्या वयात ज्ञानेश्वरांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ (भावार्थदीपिका) रचली. भगवद्गीतेवरचा हा ओवी छंदातील टीका मराठीतील अमर कृति आहे. “परि अमृतातेही पैजा जिंके। ऐसी अक्षरे रसिके मेळविन” असे म्हणत त्यांनी मराठीच्या गोडवेपणाची स्तुती केली. ज्ञानेश्वरीने संस्कृत ज्ञान सामान्य जनांपर्यंत पोहोचवले आणि मराठीला साहित्यिक भाषेचा दर्जा दिला. त्यांचा दुसरा ग्रंथ ‘अमृतानुभव’ही तत्त्वज्ञानाचा हिरा आहे.

याच काळात महानुभाव संप्रदायाचे चक्रधर स्वामी यांचे ‘लीळाचरित्र’ (१२७८) हे मराठीतील पहिले गद्य चरित्रग्रंथ आहे.

मध्य मराठीचा काळ (१३००-१८०० ई.): भक्ती चळवळीचा सुवर्णयुग

१३व्या ते १७व्या शतकात मराठीने भक्ती चळवळीद्वारे अभूतपूर्व उंची गाठली. वारी परंपरा, विठ्ठल भक्ती आणि संतसाहित्याने भाषेला जनसामान्यांची भाषा बनवली.

संत नामदेव (१२७०-१३५०): ज्ञानेश्वरांचे समकालीन, अभंग रचनाकार. विठ्ठल भक्ती पसरवली.

संत एकनाथ (१५३३-१५९९): भागवत पुराण मराठीत रचले. सामाजिक सुधारणा.

संत तुकाराम (१५७७-१६५०): मराठी भक्ती साहित्याचा शिखर. हजारो अभंग रचले. विठ्ठल भक्ती, सामाजिक न्याय, वैराग्य यांचा आवाज. त्यांचे अभंग आजही लाखो लोकांच्या ओठावर आहेत.

समर्थ रामदास (१६०८-१६८१): ‘दासबोध’ आणि ‘मनाचे श्लोक’. शिवाजी महाराजांचे गुरु. राष्ट्रभक्ती आणि नैतिकता शिकवणारे.

या काळात मुस्लिम सुलतानांच्या (बहमनी, आदिलशाही) प्रभावाने मराठीत पर्शियन-अरबी शब्द (फारसी प्रभाव) आले – सरकारी, लष्करी, प्रशासकीय शब्द. तरीही मराठी जनभाषा राहिली.

मराठा साम्राज्य काळ: राजभाषेचा गौरव

छत्रपती शिवाजी महाराज (१६३०-१६८०) यांनी मराठीला राजभाषा बनवले. दरबारात मराठी वापरली गेली. ‘पोवाडे’ (वीरगाथा गीत) आणि ‘लावण्या’ यांनी सैनिकांना प्रेरणा दिली. शिवकालात मराठीने प्रशासकीय भाषेचे रूप घेतले. पेशवाईतही मराठीचा विस्तार झाला.

या काळात ‘मोडी लिपी’चा वापर मोठ्या प्रमाणात झाला. मोडी ही मराठीची पारंपरिक कर्सिव्ह लिपी होती, जी १३व्या शतकापासून १९५० पर्यंत प्रशासकीय कामांसाठी वापरली जात होती.

आधुनिक मराठीचा काळ (१८०० नंतर): छपाई क्रांती आणि सुधारणा

ब्रिटिश काळात १८३२ मध्ये पहिला मराठी वृत्तपत्र ‘दर्पण’ प्रकाशित झाले. छपाई यंत्राने साहित्य जनसामान्यांपर्यंत पोहोचले. केशवसुत, बालकवी, हरिभाऊ आपटे यांनी नव्या युगाचे साहित्य निर्माण केले – रोमँटिक, सुधारणावादी.

१९व्या-२०व्या शतकात जोतीबा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा फुले यांच्या लेखनाने सामाजिक न्यायाची चळवळ मराठीतून पसरली. स्वातंत्र्य चळवळीत वि. दा. सावरकर, ग. दि. माडगूळकर यांनी मराठीला राष्ट्रभाषेचे रूप दिले.

१९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य स्थापनेनंतर मराठी ही अधिकृत भाषा झाली. १९५० नंतर देवनागरी लिपीचा अधिकृत वापर सुरू झाला आणि मोडी हळूहळू लोप पावली.

आज मराठीत ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त साहित्य (भालचंद्र नेमाडे इ.), चित्रपट, नाटक, वेबसीरीज, सोशल मीडिया – सर्वत्र तिचा उत्सव साजरा होतो. ८३ मिलियनपेक्षा अधिक मातृभाषकांसह ती जगभर पसरली आहे.

मराठीचे भविष्य: समृद्ध वारसा, नवे क्षितिज

मराठीने भक्ती, युद्ध, सुधारणा, स्वातंत्र्य आणि डिजिटल युग – सर्व काळात स्वतःला सिद्ध केले. तिच्यात ५६ बोलीभाषा (वारली, कोकणी, अहिराणी इ.) सामावल्या आहेत. आज ती अभिजात भाषा असल्याने संशोधन, शिक्षण, साहित्य यात नव्या उंची गाठेल. मराठी म्हणजे केवळ शब्द नाहीत, तर महाराष्ट्राची आत्मा आहे – कणखर, गोड, समृद्ध आणि अमर!

अस्वीकरण: सदर माहिती विविध स्रोतांकडून संकलित करण्यात आली असून ती केवळ माहितीच्या उद्देशाने प्रसिद्ध करण्यात आली आहे. या माहितीच्या अचूकतेची, पूर्णतेची किंवा सत्यतेची वेबदुनिया पुष्टी करत नाही. वाचकांनी कोणत्याही माहितीचा आधार घेण्यापूर्वी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा किंवा स्वतः पडताळणी करावी.

साने गुरुजी यांचे जीवन

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण:

साने गुरुजी यांचा जन्म कोकणातील एका साध्या कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील सदाशिवराव शेतकरी होते, तर आई रुक्मिणीबाई धार्मिक आणि संवेदनशील व्यक्ती होत्या. त्यांच्या आईचा त्यांच्या जीवनावर खूप प्रभाव पडला.

त्यांनी आपले प्राथमिक शिक्षण पालघड येथे घेतले आणि पुढे पुण्यातील न्यू इंग्लिश स्कूल आणि नूतन मराठी विद्यालयात शिक्षण पूर्ण केले. त्यांनी पुणे येथील फर्ग्युसन कॉलेजमधून बी.ए. आणि बी.टी. (Bachelor of Teaching) ही पदवी मिळवली.
 

साने गुरुजींना लहानपणापासूनच साहित्य, कविता आणि सामाजिक कार्याची आवड होती. त्यांच्या संवेदनशील मनामुळे ते सामाजिक अन्याय आणि गरिबीच्या प्रश्नांवर विचार करू लागले.

वैयक्तिक जीवन आणि आदर्श:

साने गुरुजी अविवाहित राहिले आणि त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य समाजसेवा, शिक्षण आणि साहित्यासाठी समर्पित केले.

ते महात्मा गांधी आणि विनोबा भावे यांच्या विचारांपासून प्रेरित होते. त्यांनी साधे जीवन आणि उच्च विचार या तत्त्वांचा अवलंब केला.

त्यांचे जीवन सत्य, अहिंसा आणि मानवतावाद यांवर आधारित होते.

साने गुरुजी यांचे समाजासाठी योगदान

साने गुरुजी यांचे योगदान विविध क्षेत्रांत पसरले आहे: साहित्य, शिक्षण, स्वातंत्र्यलढा, सामाजिक सुधारणा आणि बालकेंद्रित कार्य. खाली याची सविस्तर माहिती दिली आहे:

१. साहित्य क्षेत्रातील योगदान

साने गुरुजी हे मराठी साहित्यातील एक थोर लेखक आणि कवी होते. त्यांनी बालसाहित्य, कथा, कविता, कादंबरी, नाटके आणि वैचारिक लेखन केले. त्यांचे साहित्य साधे, भावनिक आणि प्रेरणादायी आहे.

बालसाहित्य:

साने गुरुजींनी मराठी बालसाहित्याला नवीन उंची दिली. त्यांचे "श्यामची आई" हे पुस्तक मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड आहे. हे पुस्तक त्यांच्या आईच्या आठवणींवर आधारित आहे आणि त्यात मातृप्रेम, मूल्ये आणि संस्कार यांचे सुंदर चित्रण आहे. हे पुस्तक प्रत्येक मराठी वाचकाच्या हृदयाला भिडते.

त्यांनी "बालकांचे विश्व", "लहानपण देगा देवा" यांसारखी अनेक पुस्तके लिहिली, जी मुलांना नैतिकता, प्रेम आणि आपुलकी शिकवतात.

त्यांच्या कथा आणि कविता मुलांना समजेल अशा साध्या भाषेत लिहिल्या गेल्या, ज्यामुळे त्यांचे साहित्य सर्व वयोगटांत लोकप्रिय झाले.

कादंबऱ्या आणि इतर साहित्य:

"किशोर", "दिनांक", "हास्यरंग" यांसारख्या कादंबऱ्यांमधून त्यांनी सामाजिक प्रश्न, प्रेम आणि मानवी भावना यांचे चित्रण केले.

त्यांनी "धर्म आणि मानवता", "भारतीय संस्कृती" यांसारखी वैचारिक पुस्तके लिहिली, ज्यामध्ये त्यांनी भारतीय संस्कृती आणि मानवतावादी विचारांचा पुरस्कार केला.

पत्रकारिता:

साने गुरुजींनी "साप्ताहिक मराठा" आणि "विशाल भारत" या नियतकालिकांमधून लेखन केले. त्यांच्या लेखनातून त्यांनी स्वातंत्र्य, सामाजिक सुधारणा आणि शिक्षणाचा प्रसार केला.

२. शिक्षण क्षेत्रातील योगदान

साने गुरुजी हे शिक्षक होते आणि त्यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन मानले.

आदर्श शिक्षक:

त्यांनी अमळनेर (जि. जळगाव) येथील प्रताप हायस्कूलमध्ये शिक्षक म्हणून काम केले. त्यांनी विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकी ज्ञानच दिले नाही, तर नैतिकता, देशभक्ती आणि मानवता यांचे संस्कारही दिले.

त्यांनी शिक्षणातून मुलांमध्ये स्वाभिमान आणि आत्मविश्वास निर्माण केला.

शिक्षणाचा प्रसार:

साने गुरुजींनी ग्रामीण भागातील मुलांना शिक्षण मिळावे यासाठी प्रयत्न केले. त्यांनी शिक्षणाच्या महत्त्वावर भर दिला आणि शिक्षणाला सर्वांसाठी सुलभ करण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांनी शिक्षकांना प्रेरणा दिली की त्यांनी केवळ शिकवण्याचे काम न करता, मुलांचे व्यक्तिमत्त्व घडवावे.

३. स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान

साने गुरुजी हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभागी होते आणि त्यांनी गांधीजींच्या अहिंसक चळवळीत भाग घेतला.

स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग:

त्यांनी 1930 च्या मीठ सत्याग्रहात आणि 1942 च्या चले जाव आंदोलनात भाग घेतला. यामुळे त्यांना अनेकदा तुरुंगवास भोगावा लागला.

तुरुंगात असतानाही त्यांनी लेखन केले आणि आपल्या सहकाऱ्यांना प्रेरणा दिली. त्यांनी तुरुंगात "श्यामची आई" ची काही भाग लिहिले.

गांधीवादी विचारांचा प्रसार:

साने गुरुजींनी गांधीजींच्या सत्य, अहिंसा आणि स्वदेशी या तत्त्वांचा प्रचार केला. त्यांनी लोकांना स्वदेशी वस्तूंचा वापर आणि खादीचा प्रचार केला.

त्यांनी विनोबा भावे यांच्या भूदान चळवळीला पाठिंबा दिला आणि सामाजिक समतेच्या विचारांचा प्रसार केला.

४. सामाजिक सुधारणांचे कार्य

साने गुरुजींनी समाजातील दारिद्र्य, अस्पृश्यता, अंधश्रद्धा आणि विषमता यांच्या विरोधात काम केले.

अस्पृश्यतेचा विरोध:

त्यांनी दलित आणि मागासवर्गीय समाजाच्या उत्थानासाठी कार्य केले. ते स्वतः दलित बस्त्यांमध्ये जाऊन तिथल्या लोकांशी संवाद साधत आणि त्यांना शिक्षण आणि स्वाभिमानाची प्रेरणा देत.

त्यांनी अस्पृश्यता नष्ट करण्यासाठी आणि सर्वांना समान हक्क मिळावेत यासाठी आवाज उठवला.

स्त्री-शिक्षण आणि सशक्तीकरण:

साने गुरुजींनी स्त्रियांच्या शिक्षणाला आणि सशक्तीकरणाला प्रोत्साहन दिले. त्यांनी आपल्या साहित्यात आणि भाषणांमधून स्त्रियांच्या हक्कांवर भर दिला.

सामाजिक समता:

त्यांनी सर्व जाती, धर्म आणि वर्ग यांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी मानवतावादी विचारांचा पुरस्कार केला आणि समाजात प्रेम, बंधुता आणि समता यांचा प्रसार केला.

५. बालकेंद्रित कार्य

साने गुरुजींना मुलांबद्दल विशेष प्रेम होते. त्यांनी मुलांना समाजाचे भविष्य मानले आणि त्यांच्या शिक्षण आणि विकासासाठी खूप कार्य केले.

बालकमंदिर:

साने गुरुजींनी "बालकमंदिर" नावाची संस्था स्थापन केली, जिथे मुलांना शिक्षण, कला आणि संस्कृती यांचे धडे दिले जायचे.

त्यांनी मुलांसाठी कथा, कविता आणि गाणी लिहिली, ज्यामुळे मुलांमध्ये नैतिक मूल्ये रुजली.

राष्ट्रीय शिक्षण:

साने गुरुजींनी राष्ट्रीय शिक्षण पद्धतीचा पुरस्कार केला, ज्यामध्ये भारतीय संस्कृती आणि मूल्यांचा समावेश असेल. त्यांनी शिक्षणातून देशभक्ती आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.

६. इतर योगदान

संस्कृती आणि कला:

साने गुरुजींनी मराठी संस्कृती आणि परंपरांचा गौरव केला. त्यांनी लोककला, लोकगीते आणि सांस्कृतिक वारसा जपण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांनी मराठी भाषेचा प्रचार आणि प्रसार केला आणि मराठी साहित्याला समृद्ध केले.

नैतिक आणि आध्यात्मिक प्रेरणा:

साने गुरुजींचे जीवन आणि लेखन यातून त्यांनी लोकांना सत्य, प्रेम आणि करुणा यांचे महत्त्व शिकवले. त्यांचे विचार आजही अनेकांना प्रेरणा देतात.

साने गुरुजींच्या कार्याचा प्रभाव

साहित्यिक प्रभाव:

साने गुरुजींचे साहित्य आजही मराठी वाचकांमध्ये लोकप्रिय आहे. "श्यामची आई" हे पुस्तक मराठी साहित्यातील एक उत्कृष्ट कृती मानले जाते आणि ते प्रत्येक मराठी घरात वाचले जाते.

त्यांच्या साहित्याने मराठी बालसाहित्याला नवीन दिशा दिली आणि मुलांमध्ये नैतिक मूल्यांचा प्रसार केला.

सामाजिक प्रभाव:

त्यांनी समाजातील विषमता, अंधश्रद्धा आणि अन्याय यांच्या विरोधात आवाज उठवला. त्यांच्या कार्यामुळे अनेक लोकांना सामाजिक सुधारणेची प्रेरणा मिळाली.

त्यांनी दलित आणि मागासवर्गीय समाजाच्या उत्थानासाठी केलेले कार्य आजही स्मरणात आहे.

शैक्षणिक प्रभाव:

साने गुरुजींच्या शिक्षणविषयक विचारांनी अनेक शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांना प्रेरणा दिली. त्यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन बनवले.

स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रभाव:

साने गुरुजींच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागाने आणि गांधीवादी विचारांच्या प्रसाराने स्वातंत्र्यलढ्याला बळ दिले.

साने गुरुजींचे निधन

साने गुरुजींचे निधन 11 जून 1950 रोजी वयाच्या 50व्या वर्षी झाले. त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या शेवटच्या काळातही लेखन आणि समाजसेवा सुरू ठेवली होती. त्यांचे निधन मराठी साहित्य आणि समाजासाठी मोठी हानी मानली जाते.

साने गुरुजींचा वारसा

स्मारके आणि संस्था:

साने गुरुजींच्या स्मरणार्थ अनेक शाळा, संस्था आणि पुरस्कार त्यांच्या नावाने सुरू करण्यात आले आहेत. उदाहरणार्थ, साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक आणि साने गुरुजी कथा पुरस्कार.

त्यांच्या नावाने अनेक शाळा आणि ग्रंथालये स्थापन झाली आहेत.

प्रेरणा:

साने गुरुजींचे विचार आणि साहित्य आजही मराठी समाजाला प्रेरणा देतात. त्यांचे साहित्य शाळांमध्ये अभ्यासक्रमाचा भाग आहे.

त्यांचे जीवन साधेपणा, प्रामाणिकपणा आणि समाजसेवेचे प्रतीक मानले जाते.

निष्कर्ष

साने गुरुजी हे एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व होते, ज्यांनी आपल्या साहित्य, शिक्षण आणि सामाजिक कार्यातून मराठी समाजाला आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला अमूल्य योगदान दिले. त्यांचे "श्यामची आई" सारखे साहित्य आणि त्यांचे सामाजिक सुधारणांचे कार्य आजही प्रेरणादायी आहे. त्यांनी समाजात प्रेम, करुणा आणि समता यांचा प्रसार केला आणि विशेषतः मुलांसाठी आणि मागासवर्गीयांसाठी कार्य केले. साने गुरुजींचे जीवन आणि कार्य हे प्रत्येक मराठी माणसासाठी अभिमानास्पद आहे.

Edited By - Priya Dixit 

घराची परिथितीमुळे पुढचे शिक्षण घेता आले नाही. त्यामुळे चरितार्थासाठी चित्रपट व्यवसायात यावे लागले. यांचा नक्कल करण्याच्या आणि लिखाण्याचा आवडीमुळे त्या कलेचा येथे चांगलाच उपयोग झाला. 

हंस पिक्चर्स चित्र संस्थेच्या ब्रह्मचारी (1938) यांनी छोटी भूमिका साकारून आपल्या चित्रपटातील कारकीर्दीचा शुभारंभ केला. लेखनिक म्हणून ही त्यांनी कार्य केले. सुप्रसिद्ध साहित्यकार वि.स. खांडेकरांचे ते लेखनिक होते. त्यांचाच पुस्तक संग्रहालयात त्यांना अनेक पुस्तके वाचायला मिळाली. त्यामुळे लिखाणाला वेग आला. नवयुग चित्रसंस्थेत के. नारायण काळे यांचा हाताखाली सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले. आचार्य अत्रे यांचा प्रासादिक गीत रचनेचा आदर्श ह्यांचा सामोरी होता. गदिमांनी भक्त दामाजी आणि पहिला पाळणा ह्या चित्रपटाची गीते लिहिली. त्यांना लोकशाहीर रामजोशी चित्रपटात कथा संवाद आणि गीते लिहिण्याची तसेच एक छोटी भूमिका करण्याची संधी मिळाल्याने त्यांनी चित्रपटातील सृष्टीत आपला ठसा उमटवला आणि मराठी सृष्टीचा भक्कम आधार बनले. 

ते कवी आणि लेखकाच्या नात्याने यांचा कवितेवर ज्ञानेश्वर, नामदेव, तुकाराम सारख्या संतांचे सखोल संस्कार झाले होते. ह्यांचा कवितेवर मराठमोळे पण्याचे संस्कार दिसतात. 

गदिमा आधुनिक काळातील मराठी भाषेतील अग्रगण्य साहित्यिक होते. अनेक समरगीते, बालगीते यांनी लिहिली आहे. यांनी लिहिलेले गीत रामायणाने तर मराठमोळ्या प्रेक्षकांना अक्षरश: वेडच लावले आहे. यांच्या गीत रामायणाने सर्वत्र कीर्ती पसरविली आहे. हे भाव कवी सुद्धा आहे. त्यांचा काव्यावर संत काव्य आणि शाहिरी दोन्ही काव्याचा प्रभाव दिसून येतो. ह्यांनी अनेक लावण्या आणि चित्रपट गीते लिहिले आहे जे आजही प्रसिद्ध आहे. ह्यांचा गीतरामायणाच्या गायनाचे शेकडो कार्यक्रम झाले व अजून ही होत आहे. अनेक भारतीय भाषे मध्ये त्याचे अनुवाद केले गेले आहे. 

त्यांची काही गाजलेली चित्रपट पुढचं पाऊल, बाळा जो जो रे, लाखाची गोष्ट, जगाच्या पाठीवर, संथ वाहते कृष्णामाई, मराठी चित्रपट तसेच तुफान और दिया, दो आँखे बारह हाथ, गुंज उठी शहनाई, असे हिंदी चित्रपटातही लिखाण कार्य केले आहे.

त्यांना अनेक पुरस्काराने गौरवान्वित करण्यात आले आहे. 

भारत सरकाराने पद्मश्री देऊन त्यांचा सन्मान केला. 1973 साली त्यांना मराठी साहित्य संमेलन यवतमाळचे अध्यक्षपद देण्यात आले. महाराष्ट्र राज्य साहित्य सांस्कृतिक मंडळाचे सदस्य संगीत नाटक अकादमी व विष्णुदास भावे सुवर्णपदक पुरस्काराने सन्मानित झाले.

14 डिसेंबर 1977 रोजी पुणे येथे ह्यांचे निधन झाले. त्यांच्या अंत्ययात्रेला जन सैलाब लोटला होता. स्त्री, पुरुष, वृद्ध, राजकारणी, कलावंत, लहान मुले असे सर्व त्यात सामील झाले होते. त्या दिवशी एकही घरात चूल पेटल्या नाही. सगळ्यांना त्यांनी आपलेसे केले असल्याने ते सगळ्यांना घरातीलच वाटत होते. अवघ्या वयाच्या 58 व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

तरीही आजही ते त्यांचा असंख्य गाण्यातून, साहित्यातून, चित्रपटातून, गीत रामायणातून मराठमोळ्या रसिकांच्या हृदयात विद्यमान आहेत. "मराठी माणसात ज्या स्थळी पवित्र आणि सुंदर गोष्टींचा वास आहे. अश्या सुंदर मनात गदिमांचे स्थान आहे."

ALSO READ: मराठी साहित्यिक, समाजसुधारक साने गुरुजींची संपूर्ण माहिती

घरातील आणि शेतातील कामे करता करता त्यांना काव्य सुचले आणि ते काव्य मराठी कवितेच्या प्रांगणात अजरामर ठरले. मराठी साहित्यात लोकगीतांची परंपरा फार जुनी आहे. पण त्यातही स्त्रीगीतांची आणि ओव्यांची परंपरा नुसतीच जुनी नाही तर अनुभवांनी समृध्द आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला स्त्रियांना सामाजिक जीवनात स्थान नव्हतेच. घराची चौकट आणि अगदीच झाले तर शेत अशा दोनच टप्प्यांत स्त्रियांचे जीवन बांधले गेले होते. अशावेळी माहेरची आठवण, सासरच्यांचे वर्तन आणि वाटयाला आलेले इतर अनुभव व्यक्त करण्याकरता स्त्रियांकडे एकच पर्याय उपलब्ध होता. तो होता काव्याचा.

ALSO READ: बहुमुखी व्यक्तिमत्त्वाचे धनी प्रल्हाद केशव अत्रे यांचा जीवन परिचय

बहिणाबाईच्या कवितांतून आपल्याला निसर्ग भेटतो, नात्या-नात्यांतील परस्परसंबंध जाणवतो, स्त्रीविषयक दृष्टिकोन जाणवतो, उपदेशाचे देशी बोल जाणवतात, सहजसुंदर विनोदाची खोली जाणवते. त्यांच्या कवितांतून गद्य वाक्प्रयोग, बोली भाषेची नाना सुंदर वळणे, बोलीभाषेतील शब्दांचा अचूक वापर आणि सरलता यांचा मिलाफ जाणवतो. त्यांनी लिहिलेल्या कवितांमधून आपण थेट त्या कवितेतील अनुभूतीशीच जाऊन भिडतो. वेडीवाकडी वळणं न घेता येणारी सहजसुंदर अशी बहिणाबाईची कविता आपल्याला शब्दांतून जाणवते.

बहिणाबाईच्या कवितांतून निसर्ग आपल्याला अनेक रुपांनी भेटतो. वारा, पाऊस, शेतीशी निगडीत निसर्गाची कितीतरी रुपं बहिणाबाईच्या कवितांतून भेटतात. बहिणाबाईचे आयुष्य शेती आणि घर अशा दोन टप्प्यांतले असल्यामुळे निसर्गविषयक काव्य करताना त्यातून आपोआपच आपल्याला शेतीशी संबंधित ब-याच घटनांचे चित्रण जाणवते. बहिणाबाईंना लिहिता येत नव्हते, त्यामुळे त्यांनी केलेल्या अनेक कविता कुणी लिहून न ठेवल्यामुळे काळाच्या ओघात नष्ट झाल्या. काही रचना पुत्र सोपानदेव चौधरी यांनी आणि काही त्यांच्या मावसभावाने टिपून ठेवल्या.

ALSO READ: मराठी साहित्यातील अजरामर कवियत्री बहिणाबाई चौधरी पुण्यतिथी

बहिणाबाईच्या काव्याच्या निमित्ताने जळगाव-धुळे जिल्ह्यातील अहिराणी बोली प्रकाशात येते. अहिराणीच्या बोलीभाषेचे स्वरूप या काव्यातून समजते. मराठी साहित्यात ज्या मोजक्या स्त्री साहित्यिकांनी दर्जेदार साहित्य निर्मिती केली आहे, त्यापैकीच एक असणा-या बहिणाबाई चौधरी. पण अशिक्षित असूनही जे साहित्य त्यांनी निर्माण केले त्याला खरोखरच तोड नाही आणि हे जाणून घेण्याकरता तरी एकदा का होईना बहिणाबाईच्या काव्याचा आस्वाद घेतला पाहिजे. बहिणाबाईंचा वयाच्या एकाहत्तराव्या वर्षी जळगावात 3 डिसेंबर 1951 रोजी मृत्यू झाला.

बहिणाबाई कष्टाळू होत्या. स्वतःच्या सामर्थ्यावर त्यांचा विश्वास होता. दैववादा पेक्षा प्रयत्नवाद श्रेष्ठ आहे, अशी त्यांची धारणा होती. त्या रडत बसल्या नाही, कि कोणाला दोष देत बसल्या नाही. उलट त्या धीराने जीवनाला सामोरे गेल्या. हेच त्यांचे जीवनविषयक तत्त्वज्ञानचे वेगळेपण आहे. बहिणाबाई चौधरींच्या नावारूनच जळगावच्या उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाचे नाव देण्यात आले.
Edited By - Priya Dixit  

आचार्य हे महाराष्ट्रातील एक झंझावाती व्यक्तिमत्तव मानले जाते. त्यांनी पुणे आणि लंडन येथे उच्च शिक्षण प्राप्त केले. त्यांनी मुंबईत एका हायस्कूल मध्ये इंग्रजी आणि गणित शिकवले. त्याशिवाय त्यानी वर्ग शिक्षक, संस्कृत शिक्षक तसेच मुख्याध्यापक म्हणून देखील नोकरी केली. मुख्याध्यापक म्हणून त्याची शाळेचा विस्तार देखील केला. आपल्या नाट्य लेखनाची सुरवात इथूनचं केली. मुबईतील सरकारी ट्रेनींग कॉलेजातून शिक्षणशास्त्राचे प्रशिक्षण घेऊन बी टी परीक्षेत प्रथम आले नंतर त्यांनी 1927 ते 1928 दरम्यान इंग्लंडला टीचर्स डिप्लोमा मिळविला. ह्यांनी पुण्यात धनराज गिरजी आणि मुलींच्या आगरकर हायस्कूल ची स्थापना केली.

प्रथम ‘मकरंद’ व नंतर ‘केशवकुमार’ या टोपणनावांनी काव्यलेखन. झेंडूची फुले (1925) हा त्यांच्या विनोदी व विबंडन-कवितांचा संग्रह होता. महाराष्ट्रच्या निर्मितीसाठी संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत ते प्रमुख नेते होते. त्यांचा अथक प्रयत्नांमुळे संयुक्त महाराष्ट्र मिळाला असे म्हणतात. ते कुशल वक्ते होते आपल्या वक्तृत्वाने ऐकणारे श्रोतांना भारावून टाकायचे. काही काळासाठी ते महाराष्ट्र विधानसभेतील आमदार होते. ते सामाजिक बांधिलकी, गोरगरीब, तळागाळातील माणसे, उपेक्षित दलितांचे कैवारी होते. 'आचार्य' म्हणून पदवी त्यांना प्राप्त झाली.

त्यावेळेचे राष्ट्राध्यक्ष डॉ. राधाकृष्णन यांनी त्यांना रायटर अँड फायटर ऑफ महाराष्ट्र असे म्हणून वर्णिले असे. मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात त्यांचे विशेष स्थान आहे. त्यांनी 22 अशी गाजलेली नाटकं लिहिली. त्या मध्ये काही गाजलेले नाटक म्हणजे साष्टांग नमस्कार, मोरूची मावशी, लग्नाची बेडी, भ्रमाचा भोपळा, तो मी नव्हेच, त्यांनी अध्यापन मासिके तसेच रत्नाकर, मनोरमा, नवे अध्यापन, इलाखा शिक्षक मासिके काढली, त्यानी नवयुग साप्ताहिक सुरु केले होते जे त्यांचा मृत्यू नंतर बंद पडले. यांचा मृत्यू 13 जून 1969 रोजी मुंबईत झाला .

आचार्य यांना मिळालेले पुरस्कार -

* विष्णुदास भावे यांचा स्मृती प्रित्यर्थ विष्णुदास भावे पुरस्कार.

* त्यांना जास्त पुरस्कार मिळाले नसून त्यांचा नावाने आचार्य अत्रे पुरस्कार दिले जातात.

त्यांनी नाटके, काव्य, आत्मचरित्र, कथासंग्रह, कादंबऱ्या, बऱ्याच लिहिल्या आहेत. त्यांचा साहित्य खजिनापैकी तो मी नव्हेच, मोरूची मौसी, झेंडूची फुले, कावळ्यांची शाळा, कऱ्हेचे पाणी, मोहित्यांचा शाप आणि बरेच आहे. अत्र्यांनी दिग्दर्शित केलेल्या "श्यामची आई" चित्रपटाला "राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार" सोहोळ्यात सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून पहिले "सुवर्ण कमळ" मिळाले.

Edited by - Priya Dixit 

कुटुंब आणि नातेसंबंधांच्या रचनेने सजवलेल्या त्यांच्या घरगुती कथा बघायला गेलो तर घरगुती होत्या, परंतु त्या कथांनी देशाच्या आणि समाजाच्या प्रत्येक वर्गावर प्रभाव सोडला. घरगुती कथाकाराच्या घरगुती कथा संपूर्ण देशात लोकप्रिय झाल्या असे म्हणणे चुकीचे ठरणार नाही. घरगुती कथा लिहिणाऱ्या मालती जोशी यांना मालव्याची मीरा असे म्हटले जात असे. तथापि, त्यांची कीर्ती मालव्याच्या सीमा ओलांडून देशभर पसरली आहे.

स्‍मृति कल्‍प या माध्यामातून मालती यांचे स्मरण : हिंदी भाषेतील या अतिशय साध्या आणि सहज स्वभावाच्या लेखिका यांचे ४ जून रोजी त्यांच्या ९१ व्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या कुटुंबियांनी आणि प्रियजनांनी अतिशय साध्या पद्धतीने स्मरण केले. त्यांचे पुत्र सच्चिदानंद जी यांच्या मार्गदर्शनाखाली, मालती जोशी यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ ४ आणि ५ जून रोजी इंदूर येथील जाल सभागृहात 'स्मृती कल्प' नावाचा दोन दिवसांचा कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला. या कार्यक्रमात त्यांचे कुटुंब, त्यांचे वाचक, मित्र, नातेवाईक आणि त्यांच्या समकालीन लेखकांनी त्यांच्या आठवणींसह त्यांचे स्मरण केले आणि श्रद्धांजली वाहिली. या खास प्रसंगी माजी लोकसभा अध्यक्षा सुमित्रा महाजन, लेखक सूर्यकांत नागर, सरोज कुमार, ऋषिकेश जोशी आणि चंद्रशेखर दिघे यांच्यासह मालती जोशी यांच्या कुटुंबातील सदस्य उपस्थित होते.

माजी लोकसभा अध्यक्षा सुमित्रा महाजन यांनी त्यांचे संस्मरण कथन केले आणि त्यांच्या साहित्यिक व्यक्तिमत्त्वाची आठवण करत म्हटले की जरी त्या घरगुती कथा लिहित असल्या तरी, एक घरगुती स्त्री ही संपूर्ण जगाला जाणणारी असते. लेखक सूर्यकांत नागर यांनी त्यांच्या आठवणी सामायिक करत मालती जोशी यांच्या कथांमधील काही अंश सांगितले. कवी सरोज कुमार यांनी मालती जोशी यांच्यासोबतच्या आठवणींना उजाळा दिला. ते म्हणाले की, प्रत्येक घराच्या कथा लिहिणाऱ्या मालती यांना एकेकाळी मालव्याची मीरा असेही म्हटले जात असे. तथापि, त्या मालव्याच्या परिघाच्या पलीकडेही होत्या. ऋषिकेश जोशी, चंद्रशेखर दिघे आणि संजय पटेल यांनीही मालती जोशींसोबतच्या आठवणी कथन केल्या आणि त्यांच्या कथा वाचल्या.

सोमनाथ मालती जोशी ट्रस्ट स्थापना : कार्यक्रमादरम्यान, सच्चिदानंदजींच्या मुलाने घोषणा केली की सोमनाथ मालती जोशी ट्रस्टची स्थापना त्यांच्या ताईंच्या आठवणी जिवंत ठेवण्यासाठी आणि त्यांच्या साहित्यिक योगदानाचे स्मरण करण्यासाठी करण्यात आली आहे. या ट्रस्टच्या माध्यमातून साहित्यिक आणि सामाजिक उपक्रम राबविले जातील आणि नवीन लेखकांना मार्गदर्शन केले जाईल.

दोन नाटके सादर करण्यात आली: या कार्यक्रमात इंदूरच्या एका प्रसिद्ध नाट्य कलाकाराच्या दिग्दर्शनाखाली दोन नाटके सादर करण्यात आली. पहिले नाटक चंदन की छाव में आणि दुसरे नाटक पातक्षेप होते. प्रेक्षकांनी या नाटकांचा भरपूर आनंद घेतला.

मालती जोशी यांच्या नावाखातर त्यांचे चाहते आले: लेखिका मालती जोशी यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ आयोजित या कार्यक्रमात शेकडो श्रोते तिच्या कथा आणि कविता ऐकण्यासाठी जाल सभागृहात आले होते. या यशस्वी कार्यक्रमावरून मालती जोशी यांच्या लोकप्रियतेचा अंदाज लावता येतो.

मालती जोशींचे कथासंग्रह: मालती जोशी यांच्या प्रमुख कथासंग्रहांमध्ये पाषाण युग, मध्यांतर, समर्पण का सुख, मन न हुए दस बीस,  मालती जोशी की कहानियां, एक घर हो सपना का, विश्वास गाथा, आखिरी शर्त, मोरी रंग दे चुनरिया, एक सार्थक दिन आदी कथासंग्रहांचा समावेश आहे. दादी की घड़ी, जीने की राह, परीक्षा और पुरस्कार, स्नेह के स्वर, सच्चा सिंगार इतर मुलांसाठी कहाणी संग्रह तर त्यांनी कादंबऱ्या आणि आत्मचरित्र देखील लिहिले आहेत. पटाक्षेप, सहचारिणी, शोभा यात्रा, राग विराग इत्यादी सर्वात महत्त्वाच्या कादंबऱ्या आहेत. त्यांनी मेरा छोटा सा अपनापन हा गीतसंग्रहही लिहिला. त्यांनी 'इस प्यार को क्या नाम दूं?' नावाचे चरित्रही लिहिले आहे.

मालती जोशी यांनी अनेक भाषांमध्ये लेखन केले: मालती जोशी यांचे काम मराठी, उर्दू, बंगाली, तमिळ, तेलगू, पंजाबी, मल्याळम आणि कन्नड अशा इतर भारतीय भाषांमध्ये अनुवादित झाले आहे. त्यांच्या कामाचे रशियन, जपानी आणि इंग्रजीसारख्या परदेशी भाषांमध्येही भाषांतर झाले आहे. मालती जोशी यांच्या अनेक कथा दूरदर्शनसाठी रूपांतरित करण्यात आल्या होत्या, ज्या दूरदर्शनने प्रसारित केल्या होत्या. जया बच्चन निर्मित आणि दूरदर्शनवर प्रसारित होणारी सात फेरे ही मालिका मालती जोशीच्या कथेवर आधारित होती. गुलजार निर्मित 'किरदार' या दूरदर्शन मालिकेतही त्यांची कथा दाखवण्यात आली होती.

घरातील आणि शेतातील कामे करता करता त्यांना काव्य सुचले आणि ते काव्य मराठी कवितेच्या प्रांगणात अजरामर ठरले. मराठी साहित्यात लोकगीतांची परंपरा फार जुनी आहे. पण त्यातही स्त्रीगीतांची आणि ओव्यांची परंपरा नुसतीच जुनी नाही तर अनुभवांनी समृध्द आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला स्त्रियांना सामाजिक जीवनात स्थान नव्हतेच. घराची चौकट आणि अगदीच झाले तर शेत अशा दोनच टप्प्यांत स्त्रियांचे जीवन बांधले गेले होते. अशावेळी माहेरची आठवण, सासरच्यांचे वर्तन आणि वाटयाला आलेले इतर अनुभव व्यक्त करण्याकरता स्त्रियांकडे एकच पर्याय उपलब्ध होता. तो होता काव्याचा. वर्षभरातील सणांना एकत्र जमून परस्परांशी साधला जाणारा संवाद हाच काय तो स्त्रियांच्या जीवनातला विरंगुळा होता. हर्ष, खेद, चीड, संताप अशा भावना व्यक्त होण्याचे काव्य हेच माध्यम होते आणि तेच स्त्रियांनी निवडले. त्यामुळेच मराठीला समृध्द अशी स्त्रीगीतांची आणि ओव्यांची परंपरा लाभली. स्त्रीगीतांची मराठीतील परंपरा समृध्द आहे आणि तिच्या अग्रणी आहेत अंगभूत काव्याचं लेणं लाभलेल्या बहिणाबाई चौधरी.

बहिणाबाईच्या कवितांतून आपल्याला निसर्ग भेटतो, नात्या-नात्यांतील परस्परसंबंध जाणवतो, स्त्रीविषयक दृष्टिकोन जाणवतो, उपदेशाचे देशी बोल जाणवतात, सहजसुंदर विनोदाची खोली जाणवते. त्यांच्या कवितांतून गद्य वाक्प्रयोग, बोली भाषेची नाना सुंदर वळणे, बोलीभाषेतील शब्दांचा अचूक वापर आणि सरलता यांचा मिलाफ जाणवतो. त्यांनी लिहिलेल्या कवितांमधून आपण थेट त्या कवितेतील अनुभूतीशीच जाऊन भिडतो. वेडीवाकडी वळणं न घेता येणारी सहजसुंदर अशी बहिणाबाईची कविता आपल्याला शब्दांतून जाणवते.

बहिणाबाईच्या कवितांतून निसर्ग आपल्याला अनेक रुपांनी भेटतो. वारा, पाऊस, शेतीशी निगडीत निसर्गाची कितीतरी रुपं बहिणाबाईच्या कवितांतून भेटतात. बहिणाबाईचे आयुष्य शेती आणि घर अशा दोन टप्प्यांतले असल्यामुळे निसर्गविषयक काव्य करताना त्यातून आपोआपच आपल्याला शेतीशी संबंधित ब-याच घटनांचे चित्रण जाणवते.

बहिणाबाईच्या काव्याच्या निमित्ताने जळगाव-धुळे जिल्ह्यातील अहिराणी बोली प्रकाशात येते. अहिराणीच्या बोलीभाषेचे स्वरूप या काव्यातून समजते.

मराठी साहित्यात ज्या मोजक्या स्त्री साहित्यिकांनी दर्जेदार साहित्यनिर्मिती केली आहे, त्यापैकीच एक असणा-या बहिणाबाई चौधरी. पण अशिक्षित असूनही जे साहित्य त्यांनी निर्माण केले त्याला खरोखरच तोड नाही आणि हे जाणून घेण्याकरता तरी एकदा का होईना बहिणाबाईच्या काव्याचा आस्वाद घेतला पाहिजे.

बहिणाबाईंचा वयाच्या एकाहत्तराव्या वर्षी जळगावात ३ डिसेंबर १९५१ रोजी मृत्यू झाला.

हरिच्या बोटाला !

भरजरी फाडुन शेला,

चिंधी बांधिते द्रौपदी

हरिच्या बोटाला

बघून तिचा तो भाव अलौकीक
मनी कृष्णाच्या दाटे कौतुक

कर पाठीवर पडला अपसुक

प्रसन्न माधव झाला, 
चिंधी बांधिते द्रौपदी,

हरिच्या बोटाला !

म्हणे खरी तू माझी भगिनी

भाऊ तुझा मी दृपद नंदिनी

साद घालिता येईन धावुनी
प्रसंग जर का पडला,

चिंधी बांधिते द्रौपदी

हरिच्या बोटाला !

प्रसंग कैसा येईल मजवर

पाठीस असशी तू परमेश्वर

बोले कृष्णा दाटून गहिवर

पूर लोचना आला,
चिंधी बांधिते द्रौपदी,

हरिच्या बोटाला !

गीत : ग. दि. माडगूळकर  

संगीत : सुधीर फडके

स्वर : आशा भोसले

चित्रपट : झेप (१९७१)

चांदणे शिंपुनी करी माया

ओवाळीते मी लाडक्या भाऊराया

दिवाळीची शोभा या

उजेडात न्हाली

कळस होऊनी भाऊबीज आली

जन्मोजन्मी मिळू दे तिची छाया

डोळे दोन ज्योती तेवती मंद मंद
ममता फुलवी जाईचा सुगंध

अतुरली पूजेला माझी काया

गुणी माझा भाऊ
याला ग काय मागू

हात जोडुनिया देवाजीला सांगू

औक्ष माझं वाहू दे त्याच्या पाया

  गीत : जगदीश खेबूडकर  

  संगीत : प्रभाकर जोग

  स्वर : शिवांगी कोल्हापुरे

  चित्रपट : ओवाळीते भाऊराया

  (१९७५)

माणूस निरुत्तर झाला तरी हरकत नाही पण निष्प्रश्न झाला की संपलाच.

कोणत्याही सुखाच्या क्षणी आपण होशमध्ये असणं यातच त्या क्षणाची अपूर्वाई आहे. 

मोठेपणी श्रीमंत हॉटेलात पार्ट्या देणाऱ्या मित्रांपेक्षा लहानपणी न मागता हातावर खोबऱ्याची वडी देणारी म्हातारी आठवते.

सगळे वार परतवता येतील पण अहंकारावर झालेला वार परतवता येत नाही आणि पचवताही येत नाही 

समाजात बेअक्कल म्हणून मानली गेलेली कामे करायला कोणी येतं नाही. फुकट तर नाहीच नाही आणि ती उपयुक्त पण बेअक्कल कामे करणाऱ्यांना आपण हीन मानतो हे तर साऱ्या सामाजिक अनास्थेचे मूळ कारण आहे.

क्रियापदाच मोठेपण त्याच्या कर्त्याने केलेलं कर्म किती मोठ आहे ह्याच्यावर अवलंबून असते.

माणसाला माणूस जोडत गेलं पाहिजे… 

खरं तर सगळे कागद सारखेच, फक्त त्याला अहंकार चिटकला की त्याच सर्टिफिकेट होत.

आपलाही कोणाला कंटाळा येऊ शकतो ही जाणीव फार भयप्रद आहे. 

घड्याळाच काय अन् माणसाचं काय, आतलं तोल सांभाळणारं चाक नीट राहिलं की फार पुढे ही जाण्याची भिती नाही आणि फार मागेही पडण्याची नाही.

जुन्यात आपण रंगतो. स्मृतीची पाने उलटायला बोटांना डोळ्यातलं पाणी लागते. मग त्या स्मृती सुखाच्या असोत किंवा दु:खाच्या.

माणसाचे केस गेलेले असले तरी चालतील पण माणुस हा गेलेली केस असु नये.

भरलेला खिसा माणसाला “जग” दाखवतो आणि रिकामा खिसा जगातील “माणस” दाखवतो, 

ज्याला शंभर किलो धान्याचं पोत उचलता येतं, त्याला ते विकत घेता येत नाही 

आणि ज्याला विकत घेता येतं, त्याला उचलता येत नाही, 

“विचित्र” आहे पण सत्य आहे.”

जाळायला काही नसलं की पेटलेली काडीसुध्दा आपोआप विझते.

काही माणसे जन्मता असे काही तेज घेऊन येतात, की त्यांच्यापुढे  मी मी म्हणणारे उगीचच हतबल होतात.

रातकिडा कर्कश ओरडतो यात वादच नाही. त्याचा त्रास होतो. पण त्याहीपेक्षा जास्त त्रास तो कुठे बसून ओरडतो हे सापडत नाही, याचा होतो. 

समजवण्यापेक्षा समजून घेण्यामध्ये खरी परीक्षा असते, कारण समजवण्यासाठी अनुभवाचा कस लागतो तर समजून घेण्यासाठी मनाचा मोठेपणा लागतो.

सानंद ट्रस्टचे अध्यक्ष श्री. श्रीनिवास कुटुंबळे व मानद सचिव श्री. जयंत भिसे म्हणाले की, डॉ. संजय उपाध्ये यांचा हा कार्यक्रम म्हणजे एक प्रकारचे नॉन अध्यात्मिक प्रवचन आहे, डॉ. उपाध्ये यांच्यामते कुटुंब, समाज, राष्ट्र या क्रमात मानवी अशांततेचा विचार केल्यास या सर्वाचे मूळ ' मन ' आहे. त्यांचा कार्यक्रम मनाची विस्कळीत अवस्था आणि त्यावर नियंत्रण ठेवण्याची पद्धत स्पष्ट करतो.

आजपर्यंत डॉ. संजय उपाध्ये यांच्या 'मन करा रे प्रसन्न' आणि 'घर करा रे प्रसन्न' या कार्यक्रमांचे शेकडो शो देशातच नव्हे तर परदेशातही झाले आहेत आणि हजारो उत्साही श्रोते कार्यक्रम सादरीकरण शैलीचे चाहते झाले आहेत.

60 स्माईलवर अवर स्पीडने 'मन करा रे प्रसन्न' हा कार्यक्रम सादर होतो. डॉ. संजय उपाध्ये यांचा मन करा रे प्रसन्न हा कार्यक्रम म्हणजे ज्ञान, मनोरंजन आणि प्रबोधन यांचा अलौकिक संगम. कोणतेही विशेष कारण नसतानाही आनंदी राहू शकतो, हाच मंत्र डॉ. संजय उपाध्ये देत आहेत.

चला तर मग सानंद फुलोराच्या या कार्यक्रमात सहभागी व्हा आणि हसत हसत मन आनंदी ठेवत जीवन जगण्याचे तत्वज्ञान जाणून घ्या.

28 मार्च 2024 गुरुवार रोजी श्री नरेन्द्र फणसे यांच्या अध्यक्षतेखाली समर्थ रामदास आणि अर्थकारण या विषयावर श्री चन्दशेखर टिळक यांचे व्याख्यान होणार असून दिनांक 29 मार्च 2024 शुक्रवार रोजी श्री शिरिष पुरंदरे यांच्या अध्यक्षतेखाली गुंतवणुकीतुन आर्थिक सुबत्ता या विषयावर व्याख्यान आयोजित केले गेले आहे.

इंदूर येथील महात्मा गांधी मार्गावर स्थित प्रितमलाल दुआ सभागृहात सायंकाळी 6.30 मिनिटापासून कार्यक्रमास सुरुवात होईल.

श्री चंद्रशेखर टिळक हे एकूण 40 वर्षांपासून वित्तीय सेवा क्षेत्रात कार्यरत आहे. त्यांनी हर्षद मेहता आणि केतन पारेख सारख्या गाजलेल्या आर्थिक घोटाळ्यात तपासणी आधिकरी म्हणून कार्य केले आहे. श्री टिळक यांनी आजपर्यंत देश- विदेशात मिळून सुमारे 4700 व्याख्याने दिली आहे तर आजपर्यंत त्यांचे 3800 लेख आणि 32 पुस्तके ( एकूण 78 आवृत्त्या ) प्रकाशित झाल्या आहेत.

 देशातील 24 भाषांमध्ये उत्कृष्ट साहित्य निर्माण करणाऱ्या लेखकांना हा सन्मान दिला जातो.साहित्य अकादमीचे पुरस्कार विजेत्याच्या नावाची घोषणा साहित्य अकादमीचे सचिव डॉ. श्रीनिवासराव यांनी हिंदी भाषेसोबतच त्यांनी इतर भाषांमधील विजेत्यांची नावेही जाहीर केली आहेत. या सर्वांना 12 मार्च 2024 रोजी नवी दिल्लीतील कमानी सभागृहात हा सन्मान प्रदान करण्यात येणार आहे.

रिंगाण या कृष्णात खोत यांच्या कादंबरीत विस्थापितांच्या जगण्याचे चित्रण आहे. कृष्णात खोत हे पन्हाळा तालुक्यातील निकमवाडी येथील रहिवाशी आहेत. पन्हाळा विद्यामंदिर येथे त्यांचे शिक्षण झाले आहे. नवद्दोत्तरी काळातील मराठी साहित्याला वेगळी दिशा देणारे लेखक म्हणून प्रा. खोत यांची ओळख आहे. गावसंस्कृती आणि बदलते खेड्यातील जीवनसंघर्ष त्यांच्या लिखाणाचा विषय आहे.

Edited by -Ratnadeep Ranshoor

जयश्री देशकुलकर्णी यांना हा पुरस्कार शॉपिजन प्रकाशित 'भुरळ' आणि 'दृष्टिकोन सकारात्मक विचारांचा' या पुस्तकांसाठी 25 ऑक्टोबर 2023 या दिवशी सन्मान पूर्वक मिरज येथे प्रदान केला.

तसेच जयश्री देशकुलकर्णी यांना या वर्षीचा मराठी साहित्य मंडळ सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार सुद्धा 'सल'( शॉपीजन तर्फे प्रकाशित कथासंग्रह ) साठी   29 ऑक्टोबर 2023 रोजी कराड येथील कविसंमेलन आणि पुरस्कार वितरण सोहळ्यात समारंभ पूर्वक प्रदान करण्यात आला.

लेखिकेने दोन्ही पुरस्कारांबद्दल शॉपीजनला व मराठी विभाग प्रमुख ऋचा कर्पे ताईंना धन्यवाद दिले आहे.

- भाषा सारथी, मालव भूषण आणि मालव गौरव पुरस्काराने विविध मराठी विभूती सन्मानित

- विविध सत्र, चर्चा, अभिवाचन, संगीत व सांस्कृतिक गौरव प्रस्तुतिने नटलेले समृद्ध संमेलन

दिनांक 30 सप्टेंबर व 1 ऑक्टोबर 2023 ला इंदूरच्या लोकमान्य नगर निवासी मंडळाद्वारे प्रथम अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन साजरे केले गेले. अनेकानेक सत्र, पुरस्कार, अभिवाचन सत्र, सांगीतिक प्रस्तुती, चर्चासत्र, कवि संमेलन, गायन प्रस्तुती सारख्या विविधरंगी छटा आणि धार्मिक व आध्यात्मिक आढ़ावा घेणारे व्याख्यान या संमेलनाचे प्रमुख आकर्षण ठरले.

दिनांक 30 सप्टेंबर 2023 रोजी सकाळी उद्घाटन समारंभ झाला. डॉ. आशुतोश रारावीकर, संचालक रिझर्व्ह बँक ऑफ इन्डिया, डॉ. सुनील कुलकर्णी, निदेशक, केन्द्रीय हिंदी निदेशालय, विवेक घळसासी या समारंभात विशेष अतिथी आणि अध्यक्ष होते . त्याच सोबत सर्वश्री जयंत भिसे, मिलिन्द महाजन, वैभव ठाकुर, नंदू कुलकर्णी, अपर्णा भागवत, अजय वैषंपायन व विवेक कापरे सुद्धा मंचासीन होते.

पलाशी शर्मा, परितोष कुलकर्णी आणि जतिन निखाड़े यांच्या सरस्वती वंदना प्रस्तुतीने संमेलन सुरु झाले. त्याच बरोबर कुमारी सौम्या पराडकर ने लोकमान्य टिळकांवर भाष्य प्रस्तुत केले. संमेलन अध्यक्ष वैभव ठाकुर यांनी स्वागत उद्बोधन दिले आणि वसुधा गाडगीळ यांनी संमेलन उद्दिष्ट प्रस्तुत केले. याच सत्रात संमेलनाची स्मरणिका ’लोकमान्य सृजनिका’ चे विमोचन करण्यात आले.

यापुढ़े या सत्रात संमेलनाचे प्रमुख पुरस्कार देण्यात आले. यात भाषा सारथी पुरस्कार श्री विवेक घळसासी, श्री आशुतोष रारावीकर, श्री प्रफुल्ल पाठक, श्री सुनील कुलकर्णी, श्री ललित अधाने यांना त्याच बरोबर माळव्यातील जन्म व शिक्षण घेऊन बाहेरच्या जगात आपल्या अफाट कामगिरीने नांव करणारी व्यक्ति अर्थात श्री महेश तागड़े, मुंबई यांना मालव गौरव पुरस्कार देण्यात आला. त्याच बरोबर मालव भूषण पुरस्काराचे मानकरी ठरले, श्री विश्वनाथ शिरढ़ोणकर, श्री अरविंद जवलेकर, श्री अश्विन खरे, अलकनंदा साने, विवेक हिरदे, ऊषा वैशंपायन आणि जयंत भिसे.

30 सप्टेंबर जागतिक अनुवाद दिवस असल्यानिमित्ताने या संमेलनात शॉपिज़न डॉट इन या कन्टेन्ट पोर्टल कडून साहित्यिक व व्यावसायिक अनुवाद क्षेत्रात योगदानासाठी डॉ. वसुधा गाडगीळ आणि अंतरा करवड़े यांना ’अहिल्या भाषा सेतु सन्मान’ याने विभूषित केले.

या सत्रात संबोधन देत असतांना श्री आशुतोष रारावीकर यांनी संमेलन परंपरा, अर्थशास्त्र आणि मराठी साहित्यावर आपले विचार मांडले. श्री सुनील कुलकर्णी यांनी भारतीय भौगोलिक स्थिति आणि मराठी भाषेचा प्रचार प्रसार, विविध बोली आणि काव्य परंपरेबद्दल उद्बोधन दिले. त्याच बरोबर श्री मिलिंद महाजन यांनी बृहन्महाराष्ट्रातील गतिविधी आणि श्री जयंत भिसे यांनी महराष्ट्राबाहेर असले संमेलन करण्यासाठी शुभेच्छा देणारे भाव व्यक्त केले. प्रसिद्ध निरुपणकार , चिंतक विवेक घळसासी यांनी दैनंदिन जीवनातील संस्कार आणि भाषेविषयी निरुपण केले. या सत्राचे संचालन केले डॉ. वसुधा गाडगिळ व अंतरा करवड़े यांनी आणि आभार प्रदर्शन केले अजय वैषंपायन यांनी.

यापुढ़ील सत्र होते मराठी अभिवाचन सत्र. यात श्रुतिका कळमकर आणि तन्वी अकोलेकर यांनी परीकथा, आलेख, दीर्घ कथा उत्तम ध्वनि अभिनयाच्या माध्यमाने सादर केल्या. सुरेख संयोजन आणि अभ्यासामुळे असलेले सामंजस्य दोन्ही कलाकारांच्या प्रस्तुतिमध्ये ठळकपणे आढ़ळले. या सत्रात मुख्य अतिथी म्हणून दिल्लीच्या क्षमापाठक आणि गुड़गांव येथील अनघा जोगळेकर होत्या. सत्राचे संचालन केले वीणा जोग यांनी. खुशी कन्नौदकर हिने विशिष्ट वाचन प्रस्तुती दिली आणि तिचाही सन्मान करण्यात आला.

यापुढ़ील सत्रात वैजयन्ती दाते आणि आभा निवसरकर यांनी सृजन रंग भाग एक या स्वरुपात कवी संमेलनाचे सूत्र हाती घेतले. मोठ्या प्रमाणात रचनाकारांनी यात सहभाग घेतला यात प्रमुख होते भावना मोंढे, दिलीप श्योपुरकर, पद्मा डोंगरे, राधिका इंगळे, उमेश थोरात, रवीकांत खांडेकर, कविता पुणतांबेकर, निशा देशपांडे, प्रतिमा शिधये, माधुरी खर्डेनवीस, अनिरुद्ध किरकिरे. यासत्राचे अध्यक्षपद भूषविले भोपाळच्या वरिष्ठ कवयित्री सुषमा ठाकुर यांनी.

पुढ़च्या सत्रात मालव प्रदेश आणि विजय नगरी साम्राज्य या विषयावर सांस्कृतिक संपदा दर्शनाचा आगळावेगळा कार्यक्रम डॉ. अस्मिता हवालदार यांनी सादर केला. आपण समृद्ध अशा विजयनगर साम्राज्यातील बारकावे आणि विस्मृतीत गेलेल्या इतिहासाच्या माध्यमाने सांस्कृतिक संपदा दर्शन घड़वले. आपल्या धाराप्रवाह प्रस्तुतिला श्रोत्यांकडून उत्तम प्रतिसाद मिळाला. या सत्रातील प्रमुख अतिथी होते शुभा देशपाण्डे आणि अरुणिमा राज़ुरकर व या सत्राचे संचालन केले प्रीती कापरे यांनी.

यापुढ़ील सत्रात मालव गौरव पुरस्काराचे मानकरी श्री महेश तागड़े यांची जाहीर मुलाकात घेण्यात आली. श्री अनुराग तागड़े यांनी माळव्यातील शिक्षणापासून तर मुंबईच्या मालिका निर्देशन व निर्मितिसंबंधी प्रवासापर्यन्त विविध प्रश्न या दरम्यान विचारले. दृश्य श्रव्य माध्यमाने काही लोकप्रिय मालिकांसंबंधी विशिष्ट आठवणी आणि माहिती श्रोत्यांना दिली गेली. या सत्राचे संचालन केले शुभा देशपाण्डे यांनी. 

पहिल्या दिवशीच्या शेवटच्या सत्रात वैशाली बकोरे यांचे सुगम संगीत गायन रंगले. आपण विविधरंगी कार्यक्रम प्रस्तुत करत त्यात भक्ती, श्रृंगार, भावनाप्रधान सुरेख गीतांचे सुरेल सादरीकरण केले. आपल्या सोबत विश्वेश शिधोरे, सोपान बकोरे, हर्षद शेगांवकर यांनी संगती केली. या सत्राचे संचालन वृषाली ठाकुर यांनी केले.

1 ऑक्टोबर 2023 रोजी संमेलनाच्या पुढ़ील दिवशी, पहिले सत्र हे "जागतिक पातळीवर मराठी भाषा आणि तंत्रज्ञान कौशल्य" या विषयावर एक परिचर्चा स्वरुप होते. यात सहभागी असणारे वरिष्ठ मराठी प्राध्यापक ज्ञानेश्वर तिखे यांनी भाषा आणि आधुनिक तंत्रज्ञान त्याच सोबत तरुण मंडळीला वाचन संस्कृतिचा धडा कसा द्यावा यावर उद्बोधन दिले.

डॉ. वसुधा गाडगीळ यांनी मराठी भाषा आणि अनुवाद संबंधी विविध आव्हान आणि सृजनात्मक प्रकारांचे सोदाहरण वर्णन केले. आपण रंजक प्रकारे भाषेचा विन्यास आणि भाषांतराचे सौन्दर्य यासंबंधी माहिती दिली. काव्य, कथा आणि विविध विधांमधून अनुवादाबद्दल उत्तम माहिती आपण आपल्या उद्बोधनात दिली.

अंतरा करवड़े यांनी स्थानीयकरण आणि वॉईस ओव्हर यासंबंधी जागतिक पातळीवर सुरु असलेल्या व्यावसायिक आणि साहित्यिक भाषा गरजांबद्दल माहिती दिली. आजीविका ते भाषिक अनुशासन आणि उच्चारणापासून उत्पादन प्रभाव सोबत मराठी भाषेला अभिजात दर्जा देण्याची गरज असल्याचे आपण म्हटले.

या सत्राच्या अध्यक्षपदी असलेले प्रफुल्ल पाठक यांनी तांत्रिक क्षेत्रात यथा सौर ऊर्जा आणि वीज निर्मितीसंबंधी क्षेत्रातील साहित्य आणि त्यासंबंधी जनसामान्याची भाषा याबद्दल नावीन्यविविध तथ्यांसकट माहिती दिली. आपण भाषा, संमेलन, महाराष्ट्राबाहेरील मराठी आणि त्या समोर असलेले आव्हान यासंबंधी विविध उदाहरण देत आपले रोचक उद्बोधन दिले.

या सत्राचे संचालन केले स्मिता महापुरुष यांनी. संमेलनाच्या या दिवशीचे पुढ़ील सत्र होते प्रसिद्ध निरुपणकार, चिंतक विवेक घळसासी. आपण सामान्य जीवन आणि त्यात आध्यात्माची सांगड़ घालत सरळ स्वरुपात कसे सार्थक जगावे त्याच बरोबर संत परंपरा आणि मराठी भाषा या विषयावर आपल्या खुमासदार शैलीत व्याख्यान दिले. या सत्राचे संचालन ममता दीक्षित यांनी केले. या सत्रात श्री दीपक शिराळकर यांच्या पुस्तकाचे विमोचन संपन्न झाले. तसेच या सत्रात शाश्वत मुळे यांनी तेजस्वी भाष्य हे संत परंपरा या विषयावर केले.

सृजन रंग भाग दोन, हे संमेलनातील शेवटचे सत्र होते. डॉ. मनीष खरगोणकर यांच्या संचालनात व डॉ. ललित अधाने, औरंगाबाद व विश्वनाथ शिरढ़ोणकर यांच्या मुख्य आतिथ्यात हे सत्र रंगले. या सत्रात अर्चना पंडित, अमित कुलकर्णी, मृणालिनी काळी, कल्पना चौधरी, वैशाली फड़के, आभा निवसरकर, वैजयंती दाते, सुरेश कुलकर्णी, सुरेखा सिसोदिया, ज्ञानेश्वर तिखे यांनी विविध काव्य व लघुकथा रचना सादर केल्या.

संमेलनाचे शेवटचे सत्र अर्थातच एक विशिष्ट विषयावर आधारित होते. ’संमेलन परंपरा आणि भाषा समृद्धि’ या विषयावर बोलत असतांना विशिष्ट अतिथी निर्मोही फड़के यांनी विविध भौगोलिक भागातील भाषा, बोली आणि त्यासंबंधी होत असणारे प्रयत्न आणि आव्हान यांच्यावर प्रकाश टाकला.

संमेलनाच्या या सत्रात विशेष उपस्थित श्रीकांत तारे यांनी संमेलन परंपरा, त्यात होत असलेले बदल, महाराष्ट्रातील आणि बाहेरच्या क्षेत्रात असलेले सत्रांसंबंधी अव्हान आणि सद्यस्थिति याबद्दल सांगितले.

सत्रात विशिष्ट अतिथी कमळाकर देशपाण्डे यांनी विविध सत्रांच्या माध्यमाने भाषा संमेलनाच्या निमित्ताने होत असलेल्या भाषा समृद्धी आणि वैचारिक देवाण घेवाण याबद्दल मत व्यक्त केले. आपल्या प्रमाणे असे संमेलन हे फक्त ज्ञान वृद्धिचे साधन नसून यामुळे भाषेला सांस्कृतिक दिव्यता प्राप्त होते. या सत्राचे संचालन वैजयन्ती दाते यांनी केले.

संमेलनात विविध कार्यकारिणींचे सदस्य उपस्थित होते यथा ममता घारपुरे, स्रीकांत कुलकर्णी, मंजूषा काणे, प्रकाश वैद्य, गिरीश सरवटे, अनिल चिटणीस, रमेश कर्णिक.  

अनेक संस्थांचे प्रतिनिधी यांनी स्वागत व स्मृती चिन्ह देण्यास सहभाग केला ज्यात प्रामुख्याने जयंत सांबरे, संजीव करंबेळकर, अनिल चितांबरे, विद्या नांदेड़कर, सुहास चंदवासकर, प्रतिभा ॠषी उपस्थित होते. 

त्याच बरोबर प्राजक्ता पराडकर, अनिरुद्ध धामारीकर, वैशाली सोलापुरकर यांनी सुद्धा विशेष सहाय्य केले.

संमेलनात विविध शहरातून रचनाकार, विचारक आणि चिन्तक उपस्थित होते. संमेलनाचे आभार प्रदर्शन केले संमेलन संयोजिका डॉ. वसुधा गाडगीळ यांनी.

- अंतरा करवड़े

त्यांच्या वडिलांचे निधन झाल्यावर त्यांची आर्थिक परिस्थिती विकट झाली.थोरल्या आणि धाकट्या भावाचा त्रास त्यांना सहन करावा लागला. त्यांचे लग्न विनायक जोशी यांची कन्या पार्वतीबाई सह झाले.पण त्यांना कौटुंबिक सुख मिळाले नाही. त्यांचे त्यांच्या पत्नीशी जुळले नाही. आणि त्यांचे वैवाहिक जीवन अयशस्वी झाले. त्यांनी आपल्या पोटासाठी वेगवेगळ्या नोकऱ्या केल्या.

मराठी लेखक आणि कवी रेव्हरंड नारायण वामन टिळक यांच्याबरोबर त्यांनी बालपणातील काही काळ घालवला .रेव्हरंड नारायण वामन टिळक. यांनी त्र्यंबकमधील प्रतिभा ओळखून त्यांना आपल्या घरी आणले. त्यांची पत्नी लक्ष्मीबाई टिळक या  बालकवींना मुलगा मनात असे. त्यांचे मातृत्वाचे संबंध होते. बालकवी टायफॉईडने आजारी असताना रेव्ह. टिळकांनी व लक्ष्मीबाईंनी अवघे चाळीस दिवस त्यांची काळजी घेतली.

 जळगावात पहिले महाराष्ट्र कविसंमेलन झाले. या संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. कान्होबा रणछोडदास कीर्तिकर यांनी त्या संमेलनात ठोंबरेंना 'बालकवी' ही उपाधी दिली.या कविसंमेलनाने बालकवी साहित्यरसिकांना ज्ञात झाले .

त्यांना निसर्गाची ओढ बालपणापासूनच होती.  या वयातच त्यांना राष्ट्रीय कीर्तनकार वनवासी उपाख्य रामचंद्र कृष्ण वैद्य यांचा सहवास लाभला .तर पुण्याच्या वास्तव्यात गोिवदाग्रज, दिवाकर यांचा सहवास लाभला

वनवासींसह बालकवींनी निसर्गाच्या विविध छटा अनुभवल्या.त्यांनी वनवासींच्या कीर्तनासाठी काव्य रचना केली.कमी वयातच वनवासींचा मृत्यू झाला. त्यामुळे त्यांना घरी परतावे लागले.। निसर्गाच्या सहवासात बालकवींनी जीवनाचे अनेक रंग अनुभवले. या निसर्गातच बालकवी रमले. त्यांनी निसर्गाची मधुर गाणी बालकवी यांनी गेले.

निसर्गविषयक कवितांशी बालकवींच्या जीवनाचा साक्षात संबंध आहे. म्हणूनच त्या भावोत्कट, या अनुषंगाने हृदयस्पर्शी उतरल्या आहेत. बालकवींनी प्रकृतीच्या पर्यवेक्षणात रात्रीमागून रात्र आणि दिवसामागून दिवस घालवले होते.यांचे निधन जळगावला असताना 5 मे 1998 रोजी झाले. 

बालकवींच्या प्रसिद्ध कविताआहेत- 

आनंदी आनंद गडे

औदुंबर

फुलराणी

श्रावणमास

त्यांची काही पुस्तके- 

* फुलराणी : बालकवींच्या निवडक कविता

* बालकवींच्या निवडक कविता

* बालकवींच्या बालकथा (आत्मकथन)

* बालकवींच्या बालकविता

* बालविहग (कवितासंग्रह, )

* समग्र बालकवी

Edited by - Priya Dixit 

ज्ञानपीठ  पुरस्कार विजेते लेखक भालचंद्र नेमाडे यांनी मुंबईतील एका कार्यक्रमात पेशवे आणि औरंगजेबाबद्दल काही वक्तव्यं केली आहेत. दुसऱ्या बाजीरावाने पेशव्यांच्या तावडीतून महाराष्ट्र वाचवला आणि इंग्रजांकडे सोपवला. औरंगजेब हा हिंदू द्वेष्टा नव्हता. औरंगजेबच्या दोन हिंदू राणींना काशी-विश्वेश्वर मंदिरातील पंडे यांनी मंदिराजवळील भुयारात नेऊन भ्रष्ट केलं होतं. औरंगजेबाच्या दोन्ही बायकांना भ्रष्ट करण्यात आलं म्हणून त्याने मंदिर फोडलं, असं वक्तव्य भालचंद्र नेमाडे यांनी केलं.

भालचंद्र नेमाडे यांच्या वक्तव्यानंतर नव्या वादाला तोंड फुटलं आहे. भारतीय जनता पार्टीच्या कायदेशीर सल्लागार विभागाने लेखक भालचंद्र नेमाडे यांच्या विरोधातगुन्हा दाखल केला आहे.

भालचंद्र नेमाडें, कोण आहेत हे लेखक जाणून घेऊया

२७ मे १९३८ रोजी सांगवीमध्ये (खानदेश) जन्मलेले भालचंद्र वनाजी नेमाडे हे कादंबरीकार, कवी आणि समीक्षक म्हणून प्रसिद्ध आहेत. अत्यंत परखडपणे आपली मतं मांडणं, प्रसंगी त्यावरून जाहीर वादाला तोंड फुटलं तरी त्याची भीड न बाळगणं हे त्यांच्या लेखनाचं आणि वृत्तीचं वैशिष्ट्य.

एकीकडे ‘कोसला’सारखी सर्वस्वी नवप्रवाही आणि मापदंड ठरलेली कादंबरी, तर दुसरीकडे बिढार, हूल, जरीला, झूल या चार कादंबऱ्यांचा समूह आणि अलीकडची ‘हिंदू : जगण्याची समृद्ध अडगळ’ ही भक्कम कादंबरी यातून प्रस्थापित संकल्पनांच्या चौकटी मोडून, नवी शैली, नवा घाट आणि नवा विचार आणण्याचं त्यांचं आगळंवेगळं वैशिष्ट्य जाणवतं.  

‘लहान मुलांचं प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या मातृभाषेतूनच झालं पाहिजे, मातृभाषा हेच मुलांसाठी विश्वाच्या आणि त्यातल्या गूढांच्या आकलनाचं प्रवेशद्वार आहे,’ असं त्यांचं ठाम मत आहे. साहित्यात देशीवाद आणि शिक्षणात मातृभाषा यांचं ते नेहमीच समर्थन करत आले आहेत. त्यांना मिळालेलं ‘ज्ञानपीठ’ ही मराठीतल्या आधुनिकतावादाला मिळालेली मान्यता आहे, असं मानलं जातं.

कविताच्या संदर्भात त्यांचे हे विचार विचार करायला लावणारे आहेत - ‘प्रत्यक्षात कविता न होवो, दिवसाकाठी रोजच्या जगण्याचे ऊर्ध्वपातन होऊन त्याची निदान एक ओळ व्हावी, असे स्वप्न तरी काहीही लिहू म्हणणाऱ्याला बाळगता आले पाहिजे. अबोध मनाच्या भाषेच्या अंतस्तराखालीच कवितेच्या ध्वनीस्तरांचाही उगम होत असतो. ह्या स्थितीत आपले संपूर्ण भान भाषेसाठी पणाला लावता आले नाही तर कवितेच्या द्रव्याची हवा होऊन जाते, असा माझा दीर्घ अनुभव आहे... ’

ककून, देखणी, जर्मन रहिवास, निवडक मुलाखती, साहित्य, संस्कृती आणि जागतिकीकरण, साहित्याची भाषा, श्री संत चोखामेळा चरित्र आणि अभंग, सोळा भाषणे, दी इन्फ्ल्युअंस ऑफ इंग्लिश ऑन मराठी, तुकाराम गाथा, टीकास्वयंवर, असं त्यांचं लेखन प्रसिद्ध आहे. २७ मे १९३८ रोजी सांगवीमध्ये (खानदेश) जन्मलेले भालचंद्र वनाजी नेमाडे हे कादंबरीकार, कवी आणि समीक्षक म्हणून प्रसिद्ध आहेत. अत्यंत परखडपणे आपली मतं मांडणं, प्रसंगी त्यावरून जाहीर वादाला तोंड फुटलं तरी त्याची भीड न बाळगणं हे त्यांच्या लेखनाचं आणि वृत्तीचं वैशिष्ट्य.

एकीकडे ‘कोसला’सारखी सर्वस्वी नवप्रवाही आणि मापदंड ठरलेली कादंबरी, तर दुसरीकडे बिढार, हूल, जरीला, झूल या चार कादंबऱ्यांचा समूह आणि अलीकडची ‘हिंदू : जगण्याची समृद्ध अडगळ’ ही भक्कम कादंबरी यातून प्रस्थापित संकल्पनांच्या चौकटी मोडून, नवी शैली, नवा घाट आणि नवा विचार आणण्याचं त्यांचं आगळंवेगळं वैशिष्ट्य जाणवतं.  

‘लहान मुलांचं प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या मातृभाषेतूनच झालं पाहिजे, मातृभाषा हेच मुलांसाठी विश्वाच्या आणि त्यातल्या गूढांच्या आकलनाचं प्रवेशद्वार आहे,’ असं त्यांचं ठाम मत आहे. साहित्यात देशीवाद आणि शिक्षणात मातृभाषा यांचं ते नेहमीच समर्थन करत आले आहेत. त्यांना मिळालेलं ‘ज्ञानपीठ’ ही मराठीतल्या आधुनिकतावादाला मिळालेली मान्यता आहे, असं मानलं जातं.

कविताच्या संदर्भात त्यांचे हे विचार विचार करायला लावणारेच आहेत - ‘प्रत्यक्षात कविता न होवो, दिवसाकाठी रोजच्या जगण्याचे ऊर्ध्वपातन होऊन त्याची निदान एक ओळ व्हावी, असे स्वप्न तरी काहीही लिहू म्हणणाऱ्याला बाळगता आले पाहिजे. अबोध मनाच्या भाषेच्या अंतस्तराखालीच कवितेच्या ध्वनीस्तरांचाही उगम होत असतो. ह्या स्थितीत आपले संपूर्ण भान भाषेसाठी पणाला लावता आले नाही तर कवितेच्या द्रव्याची हवा होऊन जाते, असा माझा दीर्घ अनुभव आहे... ’

ककून, देखणी, जर्मन रहिवास, निवडक मुलाखती, साहित्य, संस्कृती आणि जागतिकीकरण, साहित्याची भाषा, श्री संत चोखामेळा चरित्र आणि अभंग, सोळा भाषणे, दी इन्फ्ल्युअंस ऑफ इंग्लिश ऑन मराठी, तुकाराम गाथा, टीकास्वयंवर, असं त्यांचं लेखन प्रसिद्ध आहे.

२७ मे १९३८ रोजी सांगवीमध्ये (खानदेश) जन्मलेले भालचंद्र वनाजी नेमाडे हे कादंबरीकार, कवी आणि समीक्षक म्हणून प्रसिद्ध आहेत. अत्यंत परखडपणे आपली मतं मांडणं, प्रसंगी त्यावरून जाहीर वादाला तोंड फुटलं तरी त्याची भीड न बाळगणं हे त्यांच्या लेखनाचं आणि वृत्तीचं वैशिष्ट्य.

एकीकडे ‘कोसला’सारखी सर्वस्वी नवप्रवाही आणि मापदंड ठरलेली कादंबरी, तर दुसरीकडे बिढार, हूल, जरीला, झूल या चार कादंबऱ्यांचा समूह आणि अलीकडची ‘हिंदू : जगण्याची समृद्ध अडगळ’ ही भक्कम कादंबरी यातून प्रस्थापित संकल्पनांच्या चौकटी मोडून, नवी शैली, नवा घाट आणि नवा विचार आणण्याचं त्यांचं आगळंवेगळं वैशिष्ट्य जाणवतं.  

‘लहान मुलांचं प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या मातृभाषेतूनच झालं पाहिजे, मातृभाषा हेच मुलांसाठी विश्वाच्या आणि त्यातल्या गूढांच्या आकलनाचं प्रवेशद्वार आहे,’ असं त्यांचं ठाम मत आहे. साहित्यात देशीवाद आणि शिक्षणात मातृभाषा यांचं ते नेहमीच समर्थन करत आले आहेत. त्यांना मिळालेलं ‘ज्ञानपीठ’ ही मराठीतल्या आधुनिकतावादाला मिळालेली मान्यता आहे, असं मानलं जातं.

कविताच्या संदर्भात त्यांचे हे विचार विचार करायला लावणारेच आहेत - ‘प्रत्यक्षात कविता न होवो, दिवसाकाठी रोजच्या जगण्याचे ऊर्ध्वपातन होऊन त्याची निदान एक ओळ व्हावी, असे स्वप्न तरी काहीही लिहू म्हणणाऱ्याला बाळगता आले पाहिजे. अबोध मनाच्या भाषेच्या अंतस्तराखालीच कवितेच्या ध्वनीस्तरांचाही उगम होत असतो. ह्या स्थितीत आपले संपूर्ण भान भाषेसाठी पणाला लावता आले नाही तर कवितेच्या द्रव्याची हवा होऊन जाते, असा माझा दीर्घ अनुभव आहे... ’

ककून, देखणी, जर्मन रहिवास, निवडक मुलाखती, साहित्य, संस्कृती आणि जागतिकीकरण, साहित्याची भाषा, श्री संत चोखामेळा चरित्र आणि अभंग, सोळा भाषणे, दी इन्फ्ल्युअंस ऑफ इंग्लिश ऑन मराठी, तुकाराम गाथा, टीकास्वयंवर, असं त्यांचं लेखन प्रसिद्ध आहे. २७ मे १९३८ रोजी सांगवीमध्ये (खानदेश) जन्मलेले भालचंद्र वनाजी नेमाडे हे कादंबरीकार, कवी आणि समीक्षक म्हणून प्रसिद्ध आहेत. अत्यंत परखडपणे आपली मतं मांडणं, प्रसंगी त्यावरून जाहीर वादाला तोंड फुटलं तरी त्याची भीड न बाळगणं हे त्यांच्या लेखनाचं आणि वृत्तीचं वैशिष्ट्य.

एकीकडे ‘कोसला’सारखी सर्वस्वी नवप्रवाही आणि मापदंड ठरलेली कादंबरी, तर दुसरीकडे बिढार, हूल, जरीला, झूल या चार कादंबऱ्यांचा समूह आणि अलीकडची ‘हिंदू : जगण्याची समृद्ध अडगळ’ ही भक्कम कादंबरी यातून प्रस्थापित संकल्पनांच्या चौकटी मोडून, नवी शैली, नवा घाट आणि नवा विचार आणण्याचं त्यांचं आगळंवेगळं वैशिष्ट्य जाणवतं.  

‘लहान मुलांचं प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या मातृभाषेतूनच झालं पाहिजे, मातृभाषा हेच मुलांसाठी विश्वाच्या आणि त्यातल्या गूढांच्या आकलनाचं प्रवेशद्वार आहे,’ असं त्यांचं ठाम मत आहे. साहित्यात देशीवाद आणि शिक्षणात मातृभाषा यांचं ते नेहमीच समर्थन करत आले आहेत. त्यांना मिळालेलं ‘ज्ञानपीठ’ ही मराठीतल्या आधुनिकतावादाला मिळालेली मान्यता आहे, असं मानलं जातं.

कविताच्या संदर्भात त्यांचे हे विचार विचार करायला लावणारेच आहेत - ‘प्रत्यक्षात कविता न होवो, दिवसाकाठी रोजच्या जगण्याचे ऊर्ध्वपातन होऊन त्याची निदान एक ओळ व्हावी, असे स्वप्न तरी काहीही लिहू म्हणणाऱ्याला बाळगता आले पाहिजे. अबोध मनाच्या भाषेच्या अंतस्तराखालीच कवितेच्या ध्वनीस्तरांचाही उगम होत असतो. ह्या स्थितीत आपले संपूर्ण भान भाषेसाठी पणाला लावता आले नाही तर कवितेच्या द्रव्याची हवा होऊन जाते, असा माझा दीर्घ अनुभव आहे... ’

ककून, देखणी, जर्मन रहिवास, निवडक मुलाखती, साहित्य, संस्कृती आणि जागतिकीकरण, साहित्याची भाषा, श्री संत चोखामेळा चरित्र आणि अभंग, सोळा भाषणे, दी इन्फ्ल्युअंस ऑफ इंग्लिश ऑन मराठी, तुकाराम गाथा, टीकास्वयंवर, असं त्यांचं लेखन प्रसिद्ध आहे.

 Edited by : Ratnadeep Ranshoor

social media

मराठी कवी, गीतकार, शेतकरी, आणि माजी आमदार म्हणून ते महाराष्ट्राला परिचित होते. अनेक सुप्रसिद्ध गाणी त्यांनी लिहिली होती.

महानोरांचा जन्म पळसखेड गावात झाला होता. शालेय शिक्षण या गावात झाल्यानंतर पुढील शिक्षण त्यांनी जळगावात घेतलं. निसर्गावरच्या असंख्य कविता केल्यामुळे ते रानकवी म्हणून प्रसिद्ध होते.

अजिंठा, गंगा वाहू दे निर्मळ, जगाला प्रेम अर्पावे, पावसाळी कविता, रानातल्या कविता हे त्यांचे कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहे.

एक होता विदुषक, जैत रे जैत, दोघी, मुक्ता, सर्जा, अशा प्रसिद्ध चित्रपटांसाठी त्यांनी गीतं लिहिलं होती. त्यांना 1991 मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलं होतं.

2009 मध्ये जनस्थान पुरक्कार, विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार, असे अनेक पुरस्कार त्यांना मिळाले होते.

रसरशीत निसर्गभान जागवणारे कवी

मराठी विश्वकोश या वेबसाईटवर कवयित्री अरुणा ढेरे यांनी ना.धो.महानोरांची ओळख करून देताना म्हटलं आहे, “ महानोरांनी गद्यलेखन केलेले असले, तरी रसरशीत निसर्गभान जागविणारे कवी म्हणूनच मुख्यतः ते प्रसिद्ध आहेत. जिला अस्सल, संपन्न आणी तरल अशी ग्रामीण संवेदनशीलता म्हणता येईल, तिचा अपूर्व असा प्रत्यय त्यांच्या कवितेतून येतो. म्हणूनच पूर्वकालीन वा समकालीन कवींना प्रभावापासून ही कविता मुक्त आहे. तसेच लोकगीतांतील छंद-लय, जिवंत उत्स्फुर्तता, आपल्या मातीशी आणि बोलीभाषेच्या सहजतेशी नाते सांगणारी जिवंत शब्दकळा ही महानोरांच्या कवितेची लक्षणीय वैशिष्ट्ये त्यांच्या ह्या खास संवेदनशीलतेतून स्वाभाविकपणेच आलेली आहेत. अनुभवागणिक नवी रूपे घेणाऱ्या त्यांच्या भाववृत्तींशी सूर जमविणारी चित्रमयताही त्यांच्या कवितेत आढळते. काही चित्रपटांसाठीही त्यांनी गीते लिहिली आहेत.”

महानोरांचा पहिला काव्यसंग्रह, रानातल्या कविता (1967) हा आहे.. त्यानंतर वही (1970) आणि पावसाळी कविता (1982) असे आणखी दोन काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले. गांधारी (कादंबरी−1972), गपसप (1972), गावातल्या गोष्टी (1981−दोन्ही लोककथासंग्रह) असे गद्यलेखनही त्यांनी केले आहे. त्यांनी केलेले लोकगीतांचे एक संकलनही (पळसरोडची गाणी, 1982) प्रसिद्ध झालेले आहेत.

शेती हे पहिलं प्रेम

महाराष्ट्र टाइम्स या वृत्तपत्राला मुलाखत देताना महानोर त्यांच्या शेतीच्या प्रेमाबद्दल बोलले होते. ते वयाच्या अठराव्या वर्षापासून शेती करत होते. शेती हे त्यांचं पहिलं प्रेम आहे असं ते म्हणायचे. सुमारे 40 वर्षांपूर्वी त्यांनी पळसखेड्याला 26 सिमेंट बंधारे, 26 दगडी बंधारे, 3 तलाव बांधून घेतले होते. त्यांनी माती अडवली, पाणी जिरवलं, शेतीच्या विकासातला तो आजही महत्त्वाचा प्रयोग मानला जातो. मी दिखावेगिरी करत नाही काम करतो असं ते म्हणायचतो.

सव्वा लाख रुपयांत शेतकरी सन्मानाने कसा उभा राहू शकतो याचा मार्ग त्यांनी ‘शेती आत्मनाश व नवसंजीवन’ या पुस्तकाद्वारे केला होता. त्यांची पुस्तकं वाचून मुंबई पुण्यातील शेतकरी गावात येऊन शेती करू लागले होते. महानोरांच्या अनेक कविता शेतकऱ्यांना तोंडपाठ होती.

'या शेताने लळा लावला असा असा की,

सुख दु:खाला परस्परांशी हसलो रडलो

आता तर हा जीवच अवघा असा जखडला

मी त्याच्या हिरव्या बोलीचा शब्द जाहलो'

ही कविता महाराष्ट्राचीच झाली आहे असं ते म्हणत असत

निसर्गगीतांची खाण

निसर्गगीतं आणि कविता म्हणजे ना.धो. महानोर हे एक समीकरणच महाराष्ट्रात तयार झालं आहे. त्यांनी रचलेली कितीतरी गीतं महाराष्ट्राच्या प्रत्येक नागरिकाच्या ओठी आहेत. वानगीदाखल सांगायचं तर, ‘नभ उतरू आलं.’ ‘आम्ही ठाकर ठाकर’ ‘घन ओथंबून येती’, ‘चिंब पावसानं रान झालं’, ‘जांभूळ पिकल्या झाडाखाली’ अशी अनेक गाणी वर्षानुवर्षं रसिकांच्या ओठी आहे.

‘मी गाताना गीत तुला लडिवाळा’ ही अंगाईसुद्धा त्यांनी लिहिली.

रोखठोक राजकीय भूमिका

1978 साली राज्यपाल नियुक्त आमदार म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली होती. कला आणि शेती तज्ज्ञ क्षेत्रातून त्यांची विधानपरिषदेवर नियुक्ती झाली होती. साहित्य, कलावंतांचं ते प्रतिनिधी होते. यशवंतराव चव्हाणांमुळे माझी नियुक्ती झाली होती असं ते म्हणाले होते.

2019 च्या निवडणुकीच्या वेळी त्यांनी राज ठाकरेंना पत्र लिहिलं होतं. त्या पत्राची तेव्हा चर्चा झाली होती. 2019च्या निवडणुकीची तुलना 1977 सालच्या निवडणुकीशी केली होती. हे करत असतानाच त्यांनी 77 सालच्या पु.ल. देशपांडेंच्या भूमिकेशी 2019 सालच्या राज ठाकरेंशीही तुलना केली होती.ना.धों. महानोर यांनी राज ठाकरेंना लिहिलेल्या पत्रात ते म्हणाले, “व्यंग दाखवण्याची व सडेतोड चिरफाड करण्याची आपली कला जन्मजात आहेच. आणीबाणीच्या प्रचंड अस्वस्थतेनंतर निवडणुका आल्या. आदरणीय पु.ल. देशपांडे यांनी महाराष्ट्रात विराट सभा घेऊन चिरफाड केली. ही महत्त्वाची ऐतिहासिक नोंद आहे. तेच आपण करत आहात.”

महानोर सांगतात, "आणीबाणी 1975 मध्ये लागू करण्यात आली होती. 1977 मध्ये निवडणुका झाल्या. आणीबाणीच्या काळात प्रसारमाध्यमांवर प्रचंड प्रमाणात निर्बंध लादण्यात आले होते. बोलण्यावर, लिहिण्यावर गदा आली होती. आम्ही करतो ते बरोबर, तुम्ही करता ते चुकीचं अशी सरसकट भूमिका इंदिरा गांधींच्या काँग्रेस सरकारने घेतली होती. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची बाजू घेणाऱ्यांना थेट जेलमध्ये टाकण्यात आलं होतं. शेती आधारीत अर्थव्यवस्था मोडकळीस आली होती. सामान्य नागरिकांची फरफट होत होती."

आणीबाणीनंतरच्या निवडणुकांवेळी पु.ल.देशपांडे यांनी वेगवेगळ्या पद्धतीने सरकारच्या भूमिकेवर झोड उठवली. त्यावेळी पु.ल.देशपांडे यांनी महाराष्ट्रात विराट सभा घेऊन चिरफाड केली होती. राज ठाकरेंनीही अशीच भूमिका 2019 मध्ये घेतली होती असं महानोरांचं म्हणणं होतं.

2020 साली झालेल्या साहित्य संमेलनात फादर फ्रान्सिस दिब्रेटो यांच्या नियुक्तीवरून वाद झाला होता. तेव्हा ना.धों.महानोर यांनी ठाम भूमिका घेतली होती. साहित्यिकाची जात ही केवळ उच्च साहित्य असते. मराठी भाषेच्या विकासात ख्रिश्चन लेखकांचे योगदान असताना दिब्रेटो यांना विरोध का असा सवाल महानोरांनी विचारला होता. जाती धर्माचे कप्पे करून लेखकाला कमी लेखू नका असे आवाहन महानोर यांनी केलं होतं.

social media

साहित्य अकादमीचे अध्यक्ष माधव कौशिक यांच्या अध्यक्षतेखाली आज झालेल्या बैठकीत साहित्य अकादमीच्या युवा आणि बाल साहित्य पुरस्कारांची घोषणा करण्यात आली. प्रत्येक भाषेतील पुरस्कारांसाठी 3 सदस्यीय निर्णायक मंडळाच्या निर्धारित निवड प्रक्रियेचे पालन करत उत्कृष्ट साहित्य लेखनाची निवड पुरस्कारांसाठी  करण्यात आली आहे. दोन्ही श्रेणीतील पुस्तके मागील पाच वर्षांमध्ये 1 जानेवारी 2017 पासून ते 31 डिसेंबर 2021 या कालावधीत प्रकाशित झालेली आहेत.

युवा साहित्य पुरस्कारांमध्ये 20 भाषेतील युवा साहित्यिकांना अकादमीचा पुरस्कार जाहीर करण्यात आले आहे. तर, बाल साहित्य पुरस्कारांसाठी  22 भाषेतील साहित्यकांची अकादमीच्या पुरस्कारांसाठी निवड करण्यात आली आहे. युवा आणि बाल साहित्य पुरस्कारांचे स्वरूप मानचिन्ह आणि 50 हजार रूपये रोख असे आहे.

मराठी भाषेसाठी नवोदित तरूण कवयित्री विशाखा विश्वनाथ यांच्या ‘स्वत:ला स्वत:विरुद्ध उभं करताना’ या कविता संग्रहास साहित्य अकादमीचा युवा साहित्य पुरस्कार जाहीर झाला आहे. विशाखा यांचा हा पहिलाच कविता संग्रह आहे. 86 कविता असणाऱ्या त्यांचा हा संग्रह प्रकाशक गमभन यांनी प्रकाशित केलेला आहे. यामध्ये कवयित्रीने स्वत: सोबत भांडण करत स्वत: वर प्रेम करण्यापर्यंतचा प्रवास शब्दबद्ध केला आहे.

पुरस्कार जाहीर झाले असल्याचे कळल्यावर, ‘परीकथा खरी झाली असल्यासारखे जाणवत असल्याची प्रतिक्रिया दिली.’ कुटुंबात कोणाचाच वावर साहित्य क्षेत्रात नसल्याचे सांगून आपल्याला जे आवडते ते लिहिण्याचा हा प्रयत्न असल्याचे विशाखा यांनी सांगि‍तले. विशाखा यांचे शिक्षण फिल्म मेकिंगमध्ये झालेले असून फिल्म मार्केटिंगमध्ये त्या काम करतात. गोष्ट एका पैठणीची, अथांग, गुडबाय, पावनखिंड, झोंबिवली, चंद्रमुखी, शेर शिवराज, मी वसंतराव या सारख्या 50  नामांकित हिंदी मराठी चित्रपट आणि वेबसिरीजसाठी डिजिटल मार्केटिंग आणि कॉपीरायटिंग त्यांनी केलेलं आहे.

मराठी भाषेतील निवड साहित्य मंडळामध्ये  ख्यातनाम साहित्य‍िक डॉ. अक्षय कुमार काळे, बाबा भांड आणि प्रा. डॉ.विलास पाटील यांचा समावेश होता.

सुप्रसिद्ध बाल साहित्यकार व कथाकथनकार एकनाथ आव्हाड यांच्या ‘छंद देई आनंद’  या मराठी बाल कविता संग्रहास साहित्य अकादमीचा बाल साहित्य पुरस्कार जाहीर झाला. लेखक मागील 30 वर्षांपासून मुंबई महानगरपालिकेत शिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. पुरस्काराबद्दल प्रतिक्रिया देतांना श्री आव्हाड म्हणाले, ‘मागील 30 वर्षांपासून बालकांसाठी लिहित असलेल्या साहित्याचे या पुरस्कारामुळे चीज झाले.’

साहित्य‍िक श्री. आव्हाड हे मुलांसाठी कथा, कविता, नाट्यछटा, चरित्र, काव्यकोडी असे विविध प्रकारचे लेखन करतात. त्यांचे अक्षरांची फुले, आभाळाचा फळा, खरंच सांगतो दोस्तांनो, गंमतगाणी, तळ्यातला खेळ, पंख पाखरांचे, बोधाई, मज्जाच मज्जा, हसरे घर, सवंगडी, मजेदार गाणी, आनंद झुला, शब्दांची नवलाई असे बाल कविता संग्रह प्रकाशित झालेले आहेत. मराठी भाषेसाठी तीन सदस्यीय निर्णायक मंडळामध्ये कैलाश अभुंरे, उमा कुलकर्णी आणि शफ़ाअत खान या साहित्य‍िकांचा समावेश होता.

Edited By- Ratnadeep Ranshoor

शिक्षण क्षेत्रातील गुणीजन गौरव पुरस्कार प्रा. डॉ. गणेश मुडेगावकर, सोलापूर आणि सौ. मेघना फडके, पुणे यांना घोषित झाला आहे. डॉ. मुडेगावकर यांचे शिक्षण, अभिनय, शैक्षणिक तंत्रविज्ञान अशा विविध क्षेत्रात भरीव योगदान आहे. सौ. मेघना फडके या विद्यार्थीप्रिय शिक्षिका म्हणून प्रसिद्ध आहेत. विविध शैक्षणिक उपक्रमांत त्यांचे भरीव योगदान आहे. साहित्य क्षेत्रामधील गुणीजन गौरव पुरस्कार ऋचा दीपक कर्पे, देवास मध्यप्रदेश यांना घोषित झाला आहे. शॉपिज़न, प्रकाशन, अहमदाबादच्या मराठी विभाग प्रमुख म्हणून त्या कार्यरत आहेत. तसेच साहित्य क्षेत्रात त्यांचे कथा संग्रह, कविता संग्रह यांद्वारे भरीव असे योगदान आहे. पत्रकारिता क्षेत्रातील गुणीजन गौरव पुरस्कार श्री विजय कुलकर्णी यांना घोषित करण्यात आला आहे. 

श्री. कुलकर्णी हे दै. राष्ट्रसंचार मध्ये उपसंपादक म्हणून कार्यरत आहेत. पत्रकारिता, लेखन आणि छायाचित्रण क्षेत्रात त्यांचे उल्लेखनीय योगदान आहे. सांस्कृतिक क्षेत्रातील गुणीजन गौरव पुरस्कार सौ. अलका चंद्रात्रे, नाशिक यांना घोषित झाला आहे. सौ. चंद्रात्रे यांचे विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन आणि सहभाग यांत भरीव असे योगदान आहे. संस्कृत अध्यापन क्षेत्रातील गुणीजन गौरव पुरस्कार श्री. दत्ता गव्हाणे यांना घोषित झाला आहे. परभणी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागांत संस्कृत विषयाच्या प्रचारासाठी श्री. गव्हाणे यांचे भरीव योगदान आहे. 

अभिज्ञान, पुणेचे मार्गदर्शक डॉ. चंद्रहास शास्त्री सोनपेठकर आणि संचालिका सौ. मानसी चंद्रहासशास्त्री सोनपेठकर यांनी अक्षय्यतृतीयेच्या शुभमुहूर्तावर आणि अभिज्ञान, पुणे च्या तृतीय वर्धापनदिनानिमित्त प्रस्तुत पुरस्कारांची उद्घोषणा केली आहे. या बद्दल सर्व पुरस्कारार्थींचे सर्वत्र अभिनंदन करण्यात येत आहे.

पु. ल. देशपांडे जीवन परिचय

पु.ल.देशपांडे यांचा जन्म मुंबईतील गावदेवी या भागात गौड सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबामध्ये ८ नोव्हेंबर १९१९ रोजी झाला. त्यांचे आजोबा वामन मंगेश दुभाषी हे एक कवी व साहित्याचे जाणकार होते. त्यांचे बालपण जोगेश्वरी येथील सारस्वत कॉलनीत गेले तसेच त्यांनी पार्ले टिळक विद्यालयात शालेय शिक्षण घेतले. त्यांनी मुंबईतील इस्माईल युसुफ कॉलेजातून इंटर व सरकारी लॉ कॉलेजमधून एल्‌एल.बी. ची पदवी घेतली आणि कलेक्टर कचेरी व प्राप्तीकर विभागात काही काळ नोकरी केली. त्यापूर्वी ते पेट्रोल रेशनिंग ऑफिसमध्ये कारकून आणि ओरिएंटल हायस्कूलमध्ये शिक्षक होते. पुण्याला आल्यावर त्यांनी फर्ग्युसन कॉलेजमधून बी.ए.आणि नंतर एम.ए. केले.

फर्ग्युसन महाविद्यालयामध्ये असताना देशपांडे यांनी नाटकांतून भूमिका करायला सुरुवात केली. १९३७ पासून नभोवाणीवर पु.ल.देशपांडे छोट्या मोठ्या नाटिकांत भाग घेऊ लागले होते.  १९४० च्या दशकात त्यांनी साहित्यक्षेत्रात पदार्पण केले. १९४६ साली त्यांचे सुनीताबाईंशी विवाह झाले. १९४७ ते १९५४ या काळात त्यांनी चित्रपटांमध्ये आणि चित्रपटांसाठी काम केले. देशपांडे यांनी संगीत दिले आणि चित्रपटातील गाणी देखील गायले. 

खरं तर आजोबांनी लिहून दिलेले आणि पु.ल. यांनी पाठ केलेले पहिले भाषण त्यांनी वयाच्या पाचव्या वर्षी शाळेत हावभावासहित खणखणीत आवाजात म्हणून दाखवल्याचे सांगितले जाते. सात वर्षे अशी भाषणे केल्यानंतर वयाच्या बाराव्या वर्षापासून देशपांडे स्वतःची भाषणे स्वतःच लिहायला लागले. तर ते इतरांनाही भाषणे आणि संवाद लिहून देऊ लागले.

पुलंना घरात खूप वाचन करायला मिळाले तर रेडिओवरील संगीत ऐकायला देखील मिळाले. त्यांच्या घरी संगीताच्या बैठकाही होत असत अशात ते घरीच बाजाची पेटी शिकले. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते संगीत व अन्य शिकवण्या करू लागले. 

१९५५मध्ये पु.ल.देशपांडे आकाशवाणीत नोकरीला लागले. आकाशवाणीसाठी त्यांनी अनेक श्रुतिका लिहिल्या आणि भाषणे दिली. नंतर ते आकाशवाणीवर प्रमुख नाट्यनिर्माता झाले. बदलीवर दिल्लीला गेले. १९५८ मध्ये पुलंना आकाशवाणीने युनेस्कोच्या शिष्यवृत्तीवर मीडिया ऑफ मास कम्युनिकेशन या अभ्यासक्रमासाठी लंडनला बीबीसीकडे पाठवले. १९५९ मध्ये देशपांडे भारतातील पहिले दूरचित्रवाणी कार्यक्रम निर्माते झाले. दिल्ली दूरदर्शनवर सुरू झाले त्यावेळचा पहिला कार्यक्रम पुलंनी निर्मिला होता. 

आपल्या लेखणीतून, नाटकातून, अभिनयातून, संगीतातून, मायबाप रसिक प्रेक्षकांचे निव्वळ मनोरंजन करणारा असा अवलिया होणे पुन्हा नाही. आणि असं हे धगधगते वादळ १२ जून २००० साली कायमचं शांत झालं. व आपल्या सर्वांचे लाडके भाई म्हणजेच पु ल देशपांडे हे स्वर्गातील देवांना हसवण्यासाठी कायमचे रुजू झाले. 

पु.ल. देशपांडे यांना पुरस्कार आणि सन्मान

साहित्य अकादमी पुरस्कार ("व्यक्ती आणि वल्ली"साठी)- १९६५

पद्मश्री- १९६६

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार- १९६७

संगीत नाटक अकादमी फेलोशीप- १९७९

कालीदास सन्मान- १९८७

पद्मभूषण- १९९०

पुण्यभूषण"- १९९२

महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार- १९९६

रवींद्र भारती विद्यापीठ(१९७९), पुणे विद्यापीठ(१९८०) आणि टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ(१९९३) कडून मानाची डी. लिट. पदवी

महाराष्ट्र गौरव (बहुरूपी) पुरस्कार

पु.ल. देशपांडे यांचे साहित्य

अघळ पघळ (पुस्तक) (१९९८)

अपूर्वाई

असा मी असामी (१९६४)

आपुलकी

उरलं सुरलं (१९९९)

एक शून्य मी

एका कोळीयाने

कान्होजी आंग्रे

काय वाट्टेल ते होईल (१९६२) (मूळ लेखक: जॉर्ज पापाश्विली आणि हेलन पापाश्विली)

कोट्याधीश पु.ल. (१९९६)

खिल्ली (१९८२)

खोगीरभरती (१९४९)

गणगोत

गाठोडं

गुण गाईन आवडी

गोळाबेरीज (१९६०)

चार शब्द

जावे त्याच्या देशा

दाद

द्विदल

नस्ती उठाठेव (१९५२)

निवडक पु.ल. भाग १ ते ६

पुरचुंडी (१९९९)

पु लंची भाषणे

पु.लं.चे काही किस्से

पूर्वरंग (१९६३)

बटाट्याची चाळ (१९५८)

भाग्यवान

भावगंध

मराठी वाङ्मयाचा (गाळीव) इतिहास (१९९४)

मैत्र

वंगचित्रे (१९७४)

व्यक्ती आणि वल्ली (१९६६)

स्वगत (१९९९) (अनुवादित)

हसवणूक (१९६८)

अनुवादित कादंबऱ्या

काय वाट्टेल ते होईल (१९६२) (मूळ लेखक: जॉर्ज पापाश्विली आणि हेलन पापाश्विली)

एका कोळीयाने (१९६५) (मूळ कथा: The Old Man and the Sea लेखक : अर्नेस्ट हेमिंग्वे)

कान्होजी आंग्रे

प्रवासवर्णने

अपूर्वाई (१९६०)

पूर्वरंग (१९६३)

जावे त्यांच्या देशा (१९७४)

वंगचित्रे (१९७४)

व्यक्तिचित्रे

आपुलकी (१९९९)

गणगोत (१९६६)

गुण गाईन आवडी (१९७५)

चित्रमय स्वगत - आत्मकथन

मैत्र (१९९९)

व्यक्ती आणि वल्ली (काल्पनिक) (१९६६)

स्वगत (१९९९) (अनुवादित, मूळ लेखक - जयप्रकाश नारायण)

चरित्रे

गांधीजी (२ ऑक्टोबर १९७०)

एकपात्री प्रयोग

बटाट्याची चाळ (१९६१ )

वाऱ्यावरची वरात (काही प्रसंग) (१९६२)

एकांकिका-संग्रह

आम्ही लटिकेना बोलू (१९७५)

मोठे मासे आणि छोटे मासे (१९५७)

विठ्ठल तो आला आला (१९६१)

पु.लं. देशपांडे यांची नाटके

अंमलदार (नाटक) (१९५२) (मूळ लेखक - निकोलाय गोगोल)

एक झुंज वाऱ्याशी (१९९४)

तीन पैशाचा तमाशा (१९७८) (मूळ लेखक - बेर्टोल्ट ब्रेख्त)

ती फुलराणी (१९७४) (मूळ लेखक - जॉर्ज बर्नार्ड शॉ) (मूळ नाटक - पिग्मॅलियन)

तुका म्हणे आता (१९४८)

तुझे आहे तुजपाशी (१९५७)

नवे गोकुळ

पहिला राजा/आधे अधुरे (१९७६) (मूळ लेखक: जगदीशचंद्र माथुर)

पुढारी पाहिजे (एकांकिका)

भाग्यवान (१९५३)

राजा ईडिपस (राजा ओयादिपौस) (१९७९) (मूळ लेखक - सोफोक्लीझ)

वटवट वटवट (१९९९)

सुंदर मी होणार (१९५८)

लोकनाट्ये

पुढारी पाहिजे (१९५१)

वाऱ्यावरची वरात

पु.ल. देशपांडी यांची काही विनोदी कथा

एका रविवारची कहाणी

बिगरी ते मॅट्रिक

मुंबईकर, पुणेकर का नागपूरकर?

म्हैस

मी आणि माझा शत्रुपक्ष

पाळीव प्राणी

काही नवे ग्रहयोग

माझे पौष्टिक जीवन

उरलासुरला

व्यक्तिचित्रे

अण्णा वडगावकर

गजा खोत

ते चौकोनी कुटंब

तो

दोन वस्ताद

नामू परीट

परोपकारी गंपू

बबडू

बापू काणे

बोलट

भय्या नागपूरकर

लखू रिसबूड

हंड्रेड पर्सेंट पेस्तनकाका

हरितात्या

संकीर्ण

चार शब्द

दाद

पुरुषराज अळूरपांडे (सहलेखक म.वि. राजाध्यक्ष, रा.वा. अलूरकर)

मित्रहो!

रवींद्रनाथ : तीन व्याख्याने

रसिकहो!

रेडिओवरील भाषणे आणि श्रुतिका भाग १

रेडिओवरील भाषणे आणि श्रुतिका भाग २

श्रोतेहो!

सृजनहो!

पु.ल. देशपांडे यांच्या चित्रपटांची यादी

१९४७ - कुबेर

१९४८ - भाग्यरेषा

१९४८ - वंदे मातरम्

१९४९ -जागा भाड्याने देणे आहे

१९४९ - मानाचे पान

१९४९ -मोठी माणसे

१९५० -गोकुळचा राजा 

१९५० - जरा जपून

१९५० - जोहार मायबाप

१९५० - नवरा बायको

१९५० - पुढचं पाऊल

१९५० - वर पाहिजे

१९५० - देव पावला

१९५२ - दूधभात

१९५२ - घरधनी

१९५२ - संदेश

१९५३ - देवबाप्पा

१९५३ - नवे बिऱ्हाड

१९५३ - गुळाचा गणपती

१९५३ - महात्मा

१९५३ - अंमलदार

१९५३ - माईसाहेब

१९६० - फूल और कलियॉं

१९६३ - आज और कल

पु. ल. देशपांडे जीवन परिचय

पु.ल.देशपांडे यांचा जन्म मुंबईतील गावदेवी या भागात गौड सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबामध्ये ८ नोव्हेंबर १९१९ रोजी झाला. त्यांचे आजोबा वामन मंगेश दुभाषी हे एक कवी व साहित्याचे जाणकार होते. त्यांचे बालपण जोगेश्वरी येथील सारस्वत कॉलनीत गेले तसेच त्यांनी पार्ले टिळक विद्यालयात शालेय शिक्षण घेतले. त्यांनी मुंबईतील इस्माईल युसुफ कॉलेजातून इंटर व सरकारी लॉ कॉलेजमधून एल्‌एल.बी. ची पदवी घेतली आणि कलेक्टर कचेरी व प्राप्तीकर विभागात काही काळ नोकरी केली. त्यापूर्वी ते पेट्रोल रेशनिंग ऑफिसमध्ये कारकून आणि ओरिएंटल हायस्कूलमध्ये शिक्षक होते. पुण्याला आल्यावर त्यांनी फर्ग्युसन कॉलेजमधून बी.ए.आणि नंतर एम.ए. केले.

फर्ग्युसन महाविद्यालयामध्ये असताना देशपांडे यांनी नाटकांतून भूमिका करायला सुरुवात केली. १९३७ पासून नभोवाणीवर पु.ल.देशपांडे छोट्या मोठ्या नाटिकांत भाग घेऊ लागले होते.  १९४० च्या दशकात त्यांनी साहित्यक्षेत्रात पदार्पण केले. १९४६ साली त्यांचे सुनीताबाईंशी विवाह झाले. १९४७ ते १९५४ या काळात त्यांनी चित्रपटांमध्ये आणि चित्रपटांसाठी काम केले. देशपांडे यांनी संगीत दिले आणि चित्रपटातील गाणी देखील गायले. 

खरं तर आजोबांनी लिहून दिलेले आणि पु.ल. यांनी पाठ केलेले पहिले भाषण त्यांनी वयाच्या पाचव्या वर्षी शाळेत हावभावासहित खणखणीत आवाजात म्हणून दाखवल्याचे सांगितले जाते. सात वर्षे अशी भाषणे केल्यानंतर वयाच्या बाराव्या वर्षापासून देशपांडे स्वतःची भाषणे स्वतःच लिहायला लागले. तर ते इतरांनाही भाषणे आणि संवाद लिहून देऊ लागले.

पुलंना घरात खूप वाचन करायला मिळाले तर रेडिओवरील संगीत ऐकायला देखील मिळाले. त्यांच्या घरी संगीताच्या बैठकाही होत असत अशात ते घरीच बाजाची पेटी शिकले. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते संगीत व अन्य शिकवण्या करू लागले. 

१९५५मध्ये पु.ल.देशपांडे आकाशवाणीत नोकरीला लागले. आकाशवाणीसाठी त्यांनी अनेक श्रुतिका लिहिल्या आणि भाषणे दिली. नंतर ते आकाशवाणीवर प्रमुख नाट्यनिर्माता झाले. बदलीवर दिल्लीला गेले. १९५८ मध्ये पुलंना आकाशवाणीने युनेस्कोच्या शिष्यवृत्तीवर मीडिया ऑफ मास कम्युनिकेशन या अभ्यासक्रमासाठी लंडनला बीबीसीकडे पाठवले. १९५९ मध्ये देशपांडे भारतातील पहिले दूरचित्रवाणी कार्यक्रम निर्माते झाले. दिल्ली दूरदर्शनवर सुरू झाले त्यावेळचा पहिला कार्यक्रम पुलंनी निर्मिला होता. 

पु.ल. देशपांडे यांना पुरस्कार आणि सन्मान

साहित्य अकादमी पुरस्कार ("व्यक्ती आणि वल्ली"साठी)- १९६५

पद्मश्री- १९६६

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार- १९६७

संगीत नाटक अकादमी फेलोशीप- १९७९

कालीदास सन्मान- १९८७

पद्मभूषण- १९९०

पुण्यभूषण"- १९९२

महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार- १९९६

रवींद्र भारती विद्यापीठ(१९७९), पुणे विद्यापीठ(१९८०) आणि टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ(१९९३) कडून मानाची डी. लिट. पदवी

महाराष्ट्र गौरव (बहुरूपी) पुरस्कार

पु.ल. देशपांडे यांचे साहित्य

अघळ पघळ (पुस्तक) (१९९८)

अपूर्वाई

असा मी असामी (१९६४)

आपुलकी

उरलं सुरलं (१९९९)

एक शून्य मी

एका कोळीयाने

कान्होजी आंग्रे

काय वाट्टेल ते होईल (१९६२) (मूळ लेखक: जॉर्ज पापाश्विली आणि हेलन पापाश्विली)

कोट्याधीश पु.ल. (१९९६)

खिल्ली (१९८२)

खोगीरभरती (१९४९)

गणगोत

गाठोडं

गुण गाईन आवडी

गोळाबेरीज (१९६०)

चार शब्द

जावे त्याच्या देशा

दाद

द्विदल

नस्ती उठाठेव (१९५२)

निवडक पु.ल. भाग १ ते ६

पुरचुंडी (१९९९)

पु लंची भाषणे

पु.लं.चे काही किस्से

पूर्वरंग (१९६३)

बटाट्याची चाळ (१९५८)

भाग्यवान

भावगंध

मराठी वाङ्मयाचा (गाळीव) इतिहास (१९९४)

मैत्र

वंगचित्रे (१९७४)

व्यक्ती आणि वल्ली (१९६६)

स्वगत (१९९९) (अनुवादित)

हसवणूक (१९६८)

अनुवादित कादंबऱ्या

काय वाट्टेल ते होईल (१९६२) (मूळ लेखक: जॉर्ज पापाश्विली आणि हेलन पापाश्विली)

एका कोळीयाने (१९६५) (मूळ कथा: The Old Man and the Sea लेखक : अर्नेस्ट हेमिंग्वे)

कान्होजी आंग्रे

प्रवासवर्णने

अपूर्वाई (१९६०)

पूर्वरंग (१९६३)

जावे त्यांच्या देशा (१९७४)

वंगचित्रे (१९७४)

व्यक्तिचित्रे

आपुलकी (१९९९)

गणगोत (१९६६)

गुण गाईन आवडी (१९७५)

चित्रमय स्वगत - आत्मकथन

मैत्र (१९९९)

व्यक्ती आणि वल्ली (काल्पनिक) (१९६६)

स्वगत (१९९९) (अनुवादित, मूळ लेखक - जयप्रकाश नारायण)

चरित्रे

गांधीजी (२ ऑक्टोबर १९७०)

एकपात्री प्रयोग

बटाट्याची चाळ (१९६१ )

वाऱ्यावरची वरात (काही प्रसंग) (१९६२)

एकांकिका-संग्रह

आम्ही लटिकेना बोलू (१९७५)

मोठे मासे आणि छोटे मासे (१९५७)

विठ्ठल तो आला आला (१९६१)

पु.लं. देशपांडे यांची नाटके

अंमलदार (नाटक) (१९५२) (मूळ लेखक - निकोलाय गोगोल)

एक झुंज वाऱ्याशी (१९९४)

तीन पैशाचा तमाशा (१९७८) (मूळ लेखक - बेर्टोल्ट ब्रेख्त)

ती फुलराणी (१९७४) (मूळ लेखक - जॉर्ज बर्नार्ड शॉ) (मूळ नाटक - पिग्मॅलियन)

तुका म्हणे आता (१९४८)

तुझे आहे तुजपाशी (१९५७)

नवे गोकुळ

पहिला राजा/आधे अधुरे (१९७६) (मूळ लेखक: जगदीशचंद्र माथुर)

पुढारी पाहिजे (एकांकिका)

भाग्यवान (१९५३)

राजा ईडिपस (राजा ओयादिपौस) (१९७९) (मूळ लेखक - सोफोक्लीझ)

वटवट वटवट (१९९९)

सुंदर मी होणार (१९५८)

लोकनाट्ये

पुढारी पाहिजे (१९५१)

वाऱ्यावरची वरात

पु.ल. देशपांडी यांची काही विनोदी कथा

एका रविवारची कहाणी

बिगरी ते मॅट्रिक

मुंबईकर, पुणेकर का नागपूरकर?

म्हैस

मी आणि माझा शत्रुपक्ष

पाळीव प्राणी

काही नवे ग्रहयोग

माझे पौष्टिक जीवन

उरलासुरला

व्यक्तिचित्रे

अण्णा वडगावकर

गजा खोत

ते चौकोनी कुटंब

तो

दोन वस्ताद

नामू परीट

परोपकारी गंपू

बबडू

बापू काणे

बोलट

भय्या नागपूरकर

लखू रिसबूड

हंड्रेड पर्सेंट पेस्तनकाका

हरितात्या

संकीर्ण

चार शब्द

दाद

पुरुषराज अळूरपांडे (सहलेखक म.वि. राजाध्यक्ष, रा.वा. अलूरकर)

मित्रहो!

रवींद्रनाथ : तीन व्याख्याने

रसिकहो!

रेडिओवरील भाषणे आणि श्रुतिका भाग १

रेडिओवरील भाषणे आणि श्रुतिका भाग २

श्रोतेहो!

सृजनहो!

पु.ल. देशपांडे यांच्या चित्रपटांची यादी

१९४७ - कुबेर

१९४८ - भाग्यरेषा

१९४८ - वंदे मातरम्

१९४९ -जागा भाड्याने देणे आहे

१९४९ - मानाचे पान

१९४९ -मोठी माणसे

१९५० -गोकुळचा राजा

१९५० - जरा जपून

१९५० - जोहार मायबाप

१९५० - नवरा बायको

१९५० - पुढचं पाऊल

१९५० - वर पाहिजे

१९५० - देव पावला

१९५२ - दूधभात

१९५२ - घरधनी

१९५२ - संदेश

१९५३ - देवबाप्पा

१९५३ - नवे बिऱ्हाड

१९५३ - गुळाचा गणपती

१९५३ - महात्मा

१९५३ - अंमलदार

१९५३ - माईसाहेब

१९६० - फूल और कलियॉं

१९६३ - आज और कल

कुसुमाग्रज यांनी मराठी भाषेला सन्मान मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर प्रयत्न केले. कुसुमाग्रज महाराष्ट्राचे लाडके साहित्यकार, ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते, थोर लेखक, नाटककार म्हणून ओळखले जातात. कुसुमाग्रजांनी अनेक सरस कथा, कांदबऱ्या, निबंध, लघुकथा, नाटक, कविता इ. यांचे कुशल लेखन केले. विशाखा हा कवितासंग्रह आणि नटसम्राट हे नाटक त्यांच्या दोन गाजलेल्या साहित्यकृती आहेत. 

कुसुमाग्रजांच्या कारकीर्दीत पाच दशके विस्तारली आणि या काळात त्यांनी कविता, लघुकथा, निबंध, नाटकं आणि कादंबर्‍या या रुपात सुंदर साहित्य तयार केलं. 1942 मध्ये भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीला प्रेरणा देणारी कवितासंग्रह, विशाखा ही त्यांच्या सर्वात प्रसिद्ध लेखणीपैकी एक आहे. मराठी भाषा दिनानिमित्त महाराष्ट्र शासनाने अधिकृतपणे स्थापना केली. 

महान राष्ट्र अशी ओळख असलेले राज्य म्हणजेच महाराष्ट्र या राज्याची मातृभाषा मराठी आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रात मराठी मराठी भाषा गौरव दिन मोठ्या आनंदात साजरा केला जातो. या दिवशी विविध शाळांमध्ये भाषण, निबंध, नाटक, वकृत्व, कविता स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. तसेच सरकारी कार्यालयात अनेक उपक्रमाद्वारे हा गौरव दिन साजरा केला जातो. 

मराठी ही सर्वांगसुंदर भाषा असून भारतातील अधिकृत 22 भाषांपैकी एक भाषा आहे. मराठी भाषा जगातील लोकसंख्येत सर्वाधिक बोलली जाणारी 15 वी भाषा आहे तर भारतात सर्वात जास्त बोलली जाणारी तिसरी भाषा आहे. महाराष्ट्र तसेच गोवा या 2 राज्यांची मराठी ही अधिकृत राज भाषा आहे. मराठी भाषेची साहित्यसंपदा विपुल असून या भाषेला थोर परंपरा लाभली आहे.

मराठी भाषेचा उगम नवव्या शतकापासून झालेला समजतो. या भाषेची निर्मिती संस्कृत पासून झाली आहे. पैठण येथील सातवाहन साम्राज्याने प्रशासनात महाराष्ट्री भाषेचा सर्वप्रथम वापर केला. नंतर देवगिरीच्या यादव काळात मराठी भाषेची समृद्धी झाली. इसवीसन बाराशे अष्टोत्तर मध्ये म्हाईमभट यांनी लिळा चरित्र लिहिले आणि संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली. ते म्हणतात माझी मराठीची बोलू कौतुके, परी अमृताहे पैजा जिंके. अर्थात आपली मायबोली अमृतालाही पैंजेत जिंकेल. संत एकनाथ महाराजांनी मराठी भाषेतून भारुडे लिहिली. मराठी भाषा अनेक संताच्या कीर्तनांनी, ओव्यांनी तशीच भजनांनी सजली आहे. या भाषेला अनेक मराठी साहित्यिकांच्या लेखनींची समृध्दी आणि संपन्नता लाभलेली आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ मराठी भाषेतून लिहिला. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मराठी भाषेचे व संस्कृतीचे संरक्षण केले. महाराजांनी मराठी भाषेसाठी पहिला राजकोश तयार केला.

मराठी भाषा ही महाराष्ट्राची अधिकृत भाषा असली तरी गोवा, गुजरात, मध्यप्रदेश, तामिळनाडू, कर्नाटक, छत्तीसगड तसेच दमण-दीव या केंद्रशासित प्रदेशातील काही भागात सुद्धा मराठी भाषा बोलली जाते. भारताव्यतिरिक्त परदेशात देखील ही भाषा बोलली जाते कारण आपल्या देशातील अनेक लोक शिक्षणासाठी तसेच नोकरी-व्यवसायासाठी इतर देशात असल्यामुळे भाषा बोलली जाते.

आत्ताच्या स्पर्धात्मक जगात टिकून राहण्यासाठी मराठी भाषेसोबत  इतर भाषा येणे सुद्धा गरजेचे असलं तरी आपल्या मराठी भाषेचे महत्तव टिकवून ठेवणे देखील तेवढेच आवश्यक आहे. मराठी भाषेतील साहित्य समृद्ध असल्याने येणार्‍या पिढील मराठी साहित्याची ओळख करुन दिली पाहिजे. संतांनी, लेखकांनी, इतिहासकरांनी आपल्या भाषेत दिलेलं ज्ञान मिळवणे अत्यंत गरजेचे आहे. तेव्हाच आपल्या भाषेबद्दल आणि आपल्या मातीबद्दल अभिमान वाढेल.

आपण सर्वांनीही मराठीचा अभिमान बाळगावा. मराठी भाषा समृध्द करण्यासाठी तसेज जोपसण्यासाठी प्रयत्न करावेत. 

लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी,

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ।

धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी,

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ।।

social media

एका बाजूला त्यांची लेखणी व्यवस्थेला हलवू शकण्याची ताकद असलेली होती त्याच वेळी सामान्य माणसाच्या मनाचा ठाव घेणारं देखील त्यांचं लिखाण होतं. आज त्यांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांच्या लेखन प्रवासाचा घेतलेला हा आढावा.

दुर्गाबाई यांनीच त्यांच्या लिखाणाचे दोन भाग केले आहेत. त्या म्हणतात एक अभ्यासू लिखाण आणि दुसरं ललित लिखाण. त्या असं म्हणतात म्हणून आपण हे मान्य करू. पण त्यांचे ललित लेखही अभ्यासपूर्ण असतात यात काही संशय नाही. आपलं ललित लिखाण काय असतं? 'मी गावाबाहेरच्या मंदिराला भेट दिली आणि सूर्य मावळत होता…' वगैरे..वगैरे..

पण दुर्गाबाई हेच कसं लिहितील?

आधी त्या मंदिराचा इतिहास सांगतील. तशा प्रकारची मंदिरं देशात कुठेकुठे आढळली हे सांगतील. मंदिराच्या कथाही सांगतील. त्या जेव्हा हे सांगत असतात तेव्हा असं वाटतं की पूर्ण संस्कृतीचा पट त्यांच्या डोळ्यांसमोर आहे आणि त्या त्याचं धावतं समालोचन करत आहेत. त्यांच्या मनात हे विचार सुरू आहेत असं वाटत नाही तर साक्षात ते मंदिर, ते गाव, ती नदी सगळे एकत्र येऊन आपल्याशी बोलत आहेत असा भास होतो.

राजारामशास्त्री हे थोर समाजसेवक त्यांच्या आजीचे बंधू. राजारामशास्त्री हे टिळक आणि आगरकर यांचे समकालीन होते.

मुळातच त्या संवदेनशील असल्यामुळे सर्वांबद्दल त्यांच्या मनात करूणा होती. त्या लहान असताना त्यांच्या सरांनी त्यांना खोचकपणे विचारलं होतं की 'तुम्ही अस्पृश्यांच्याही घरचं खाल का?' त्यावर त्या म्हणाल्या होत्या, 'का नाही खाणार? ती काही माणसं नसतात का?'

लहानपणापासूनच त्यांना लिहिण्या-वाचण्याची गोडी होती. जे काही करायचं ते मनापासूनच करायचं असा त्यांचा नियम होता. कॉलेजमध्ये असताना त्या स्वातंत्र्य चळवळीतही सहभागी झाल्या होत्या. ते युग गांधीवादानं भारलेलं होतं. त्या प्रवाहात त्याही सामील झाल्या.

आजारपण, सात वर्षांचा कठीण काळ आणि साहित्य प्रवास...

एमए झाल्यानंतर त्या आदिवासी संस्कृतीवर पीएचडी करण्यासाठी मध्यप्रदेशातल्या एका दुर्गम भागात गेल्या. तिथं त्यांच्या खाण्यात विषारी सुरण आलं आणि त्या सलग सात वर्षं अंथरुणाला खिळून होत्या. त्यांच्या 'आठवले तसे' या पुस्तकात त्यांनी याबाबत सांगितलं आहे.

खरं तर सात वर्षं हा आयुष्यातला खूप मोठा काळ असतो. त्यातही ऐन उमेदीच्या वर्षांत असाध्य रोगानं पछाडलं जाणं आणि अंथरुणाला खिळून राहणं यामुळे कुणाच्याही मनावर आघात होऊ शकतो. या काळात त्यांनी काय सहन केलं असेल याची मला कल्पना करणं पण शक्य नाही.

एक दोन दिवस जर आजारी पडलं तर एकटेपणा, असहायपणामुळे मन उबगतं, बिथरून जातं पण तब्बल सात वर्षं एकाच जागी राहणं आणि नंतर नव्या उमेदीने आयुष्याची सुरुवात करणं हे फक्त त्याच करू जाणे.

त्या काळात त्यांना कसं वाटत होतं याविषयी त्या सांगतात, "सारे विश्व ज्ञानाने लखलखते आहे. विद्या मातीत, आकाशात, झाडापानांत भरली होती. पक्षी विद्येचे गाणे गात होते. समुद्र वेद म्हणत होता. विश्वज्ञानाची कुंडली म्हणजेच सृष्टी - ती सृष्टी माझ्याभोवती सजीव होऊन उठली."

या आजारातून उठल्यावर त्यांना दीर्घ आयुष्य मिळालं आणि ते त्यांनी साहित्याच्याच सेवेत घालवलं. पुढील आयुष्यातही त्यांच्यासमोर अनेक कठीण प्रसंग आले पण त्या कधी बिथरल्या नाहीत. तेव्हा वाटतं पुढचं आयुष्य आपल्या टर्म्सवर कसं जगायचं याचाच तर त्यांनी त्या काळात विचार नसेल ना केला?

त्यांचं ललित लेखन म्हणजे वाहती गंगा आहे असं वाटतं. निर्मळ, आल्हाददायक आणि तितकीच धीरगंभीर. तत्त्वज्ञान, इतिहास, मानववंशशास्त्र, लोककला, धर्म, इत्यादी विषयांच्या अभ्यासाच्या बैठकीवर त्यांचं ललित लिखाण आहे. पण हे वाचताना आपण एखादा विषय वाचत आहोत असं वाटतच नाही. एखाद्या शांत ठिकाणी बसल्यावर दुरून जर एखादा मंजुळ स्वर कानावर पडल्यावर जसं वाटतं अगदी तीच अनुभूती यावेळी येते.

पैस, व्यासपर्व, भावमुद्रा, ऋतूचक्र त्यांची ही पुस्तकं याच गोष्टीची साक्ष देतात. पैसमध्ये 'पैसाचा खांब' हा लेख आहे. ज्या खांबाला टेकून संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली त्याला 'पैसाचा खांब' म्हणतात. वारकरी संप्रदाय आणि बौद्धधर्माचा कसा संगम होतो हे त्यांनी या लेखात सांगितलं आहे.

आपण ऐकत असतो की, सर्व थोर लोकांची शिकवण एकच आहे, धर्माचं सार एकच आहे पण म्हणजे नेमकं काय हे कुणीच सांगू शकत नाही. हा लेख वाचल्यावर आपल्याला जाणीव होते की सर्व ज्ञानाचं मूळ तत्त्व एकच आहे आणि तिथपर्यंत पोहचायचे मार्ग वेगळे आहेत.

निसर्गाची किती रूपं असतात आणि तो किती सुंदर असतो हे त्यांचं 'ऋतूचक्र' वाचल्यावर वाटलं. यातले सुरुवातीच्या लेख वाचल्यावर वाटलं थोडं रूमच्या बाहेरही फिरून यावं आणि झाडावर एखादा पक्षी दिसत असेल तर त्याचं निरीक्षण करावं. पण पुढचे लेख वाचायचे होते म्हणून प्लॅन रद्द केला.

लोककला, लोकसाहित्याचा अभ्यास

दुर्गाबाई या संशोधनातच रमल्या होत्या पण त्यांना साने गुरूजींनी सांगितलं की 'साधना'साठी काहीतरी लिही. याआधी आपण असं काही लिहिलेलं नाही असं त्या म्हणाल्या पण हा लेख लिहिण्याची त्यांनी तयारी दर्शवली. त्यासाठी त्यांनी व्याकरण, लेखनशैली, कथाकथन इत्यादी तंत्रांचा अभ्यास मुळापासून केला.

हा अभ्यास करून एका छोट्या मुलीच्या आयुष्याची कथा त्यांनी लिहिली. त्यांचा हा लेख साने गुरुजींना वाचता आला नाही. हा लेख वाचण्यापूर्वीच साने गुरूजींना जगाचा निरोप घेतला होता.

लोककला आणि लोकसाहित्याचा त्यांचा गाढा अभ्यास होता असं म्हणणं पतंजलीचा योगाचा खूप अभ्यास होता असं म्हणण्यासारखं होऊ शकतं. दुर्गाबाई या तर 'लोककला आणि लोकसाहित्य' या विद्याशाखेचं मूर्त रूप होत्या. त्यांचं 'लोकसाहित्याची रूपरेखा' हे पुस्तक या विद्याशाखेचं टेक्स्टबुक आहे असंच म्हणावं लागेल.

देशभरात हिंडून, लोकांमध्ये मिसळून त्यांच्याकडून त्यांनी लोककला आणि साहित्य समजून घेतलं. हजारो गाणी, ओव्या, त्यांनी वेचून आणल्या. त्याच म्हणत लोकसाहित्यातलं सर्वच काही बावणकशी सोनं नसतं, त्यात काही दगडही असतात. ते आपल्याला बाजूला करावे लागतात.

त्यांनी संग्रहित आणि अनुवादित केलेला लोककथांचा संग्रह वाचकांसाठी उपलब्ध आहेत. प्रत्येक राज्याचा एक लोककथा संग्रह त्यांनी प्रसिद्ध केला आहे.

मी उत्तर प्रदेशचा लोककथा संग्रह वाचत होतो. तेव्हा समशेर जंगची कथा वाचली. कुणी गोष्ट सांग म्हटलं लहानपणी ही गोष्ट मी सगळ्यांना सांगत असे. जसं जसं वय वाढलं तसं तसं या गोष्टीच्या डिटेल्स मी विसरलो होतो. पण या पुस्तकाच्या निमित्ताने ती गोष्ट मला पुन्हा भेटली. हो 'भेटली'च मिळाली नाही. अगदी जुना मित्र भेटावा तसंच वाटलं.

याच कथा संग्रहासारखा एक त्यांचा एक कथा संग्रह प्रसिद्ध आहे. जातक कथांचा संग्रह. याचं लेखन, अनुवाद त्यांनी तुरुंगात केला आहे. दुर्गाबाई म्हटलं की आणीबाणी आणि त्यावेळी त्यांनी घेतलेली भूमिका सर्वांनाच आठवते. आणीबाणी वेळी झालेल्या साहित्य संमेलनाच्या त्या अध्यक्ष होत्या. यशवंतराव चव्हाण समोर असतानाच जयप्रकाश नारायण यांच्या प्रकृतीला आराम वाटावा म्हणून प्रार्थना करण्याची त्यांना सर्वांना विनंती केली होती.

जिज्ञासेपोटी प्राणांचं मोल देण्याचाही तयारी

आणीबाणीविरोधी आंदोलनाचं नेतृत्व जयप्रकाश हेच करत होते. स्टेजवरून त्यांचं नाव घेणं हाच मोठा अपराध होता. आपल्याला याची किंमत मोजावी लागणार हे त्यांना माहित होतं. असं असूनही त्यांनी जयप्रकाश यांचा स्टेजवरून उल्लेख केला. त्यानंतर त्यांची रवानगी तुरुंगात केली. तुरुंगात गेल्यावरही तिथल्या शांत बसल्या नाही. तिथल्या महिलांचं सुखदुःख जाणून घ्यायचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्याकडून काही शिकता येतं का हे पाहिलं.

त्यांची शिकण्याची आवड इतकी जबरदस्त होती की कुणाला काही चांगलं येत असेल तर त्या लगेच त्या व्यक्तीचं शिष्यत्व पत्करायला मागेपुढे पाहत नसत. चुलीवरची भाकरी, काशिदा अशा कितीतरी गोष्टी त्यांनी पाड्यावरच्या महिलांकडून शिकून घेतल्या होत्या. त्यांच्या काही निवडक रेसिपीज 'खमंग' या पुस्तकाच्या रूपाने आपल्याजवळ आहेत.

त्यांची जिज्ञासा इतकी उच्च कोटीची होती की, आपल्या प्राणांचंही मोल द्यायची वेळ आली तरी आपण एखादी गोष्ट जाणून घेतल्याशिवाय राहणार नाही असा त्यांचा दंडक होता. याबाबतची गोष्ट अशी की 'निळावंती' या पोथीमध्ये काय आहे हे वाचण्याची त्यांची इच्छा होती. ही पोथी एका मांत्रिकाकडे आहे असं त्यांना एका व्यक्तीने सांगितलं.

त्या मांत्रिकाकडे गेल्या आपली निळावंती वाचण्याची इच्छा त्यांनी जाहीर केली. ही पोथी महिलांसाठी नाही असं त्याने तोंडावरच सांगितलं. पण त्या बधल्या नाहीत. पुढे तो मांत्रिक म्हणाला की जर तुम्ही ही पोथी वाचली तर तुमचे प्राण जाऊ शकतात, तुम्ही निर्वंश व्हाल असं म्हटल्यावरही त्या मागे हटल्या नाही. नंतर तो म्हणाला 'यामुळे तुमच्या भावांचाही निर्वंश होऊ शकतो पोथी वाचायची की नाही तुम्ही ठरवा.' तेव्हा मात्र आपल्या भावांवरील प्रेमाखातर त्यांनी माघार घेतली.

सडेतोड भूमिका

आणीबाणीनंतरही त्यांनी ठाम भूमिका घेणं सोडलं नाही. सरकारच्या भाषा, शिक्षण, सामाजिक आणि संस्कृतीविषयक धोरणांवर सडेतोड भूमिका त्या घेत राहिल्या. यातले काही लेख मीना वैशंपायन यांनी संपादित केलेल्या विचारसंचित या पुस्तकात आहेत.

दुर्गाबाईंना काही लोक 'खाष्ट विदुषी' म्हणत. आपल्याला जे वाटतं ती गोष्ट बिनदिक्कतपणे त्या मांडत. त्यामुळे त्यावेळच्या काही साहित्यिकांचा त्यांच्यावर रोष असावा. त्याचं एक उदाहरण म्हणजे त्यावेळी चापेकर बंधूंवर '22 जून 1897' हा चित्रपट आला होता. त्यावर त्यांनी परीक्षण लिहिलं होतं. हा चित्रपट 1980 मध्ये आला होता.

या चित्रपटात कलाकारांचे पोशाख, केशरचना, घर, ओटा, ओसरी इत्यादी गोष्टी या ऐतिहासिकदृष्ट्या कशा चुकीच्या आहेत हे त्यांनी दाखवून दिलं. शंभर वर्षांपूर्वीचा काळ उभा करण्यात दिग्दर्शक कसे चूक आहे हे त्यांनी अत्यंत पद्धतशीरपणे सांगितलं आहे. दिग्दर्शकाच्या प्रयत्नाचं त्यांनी कौतुक केलं आहे पण फक्त चांगला प्रयत्न म्हणून त्यावर टीका करायची नाही असंही नाही हे ही त्यांनी दाखवून दिलं.

त्यांनी आताचे ऐतिहासिक चित्रपट पाहिले असते तर त्या काय म्हणाल्या असत्या याचा विचारच न केलेला बरा.

प्रोफाइल लिहिताना सगळंच चांगलं लिहू नये असं म्हणतात. पण मी त्यांना काय नाव ठेवणार? पण एक तरी गोष्ट अशी असावी की जी आपल्याला आवडली नाही असं म्हणावं. म्हणून हे उदाहरण.

त्यांनी लिहिलेलं प्रत्येक पुस्तक माझ्याजवळ असावं म्हणून मी बुकगंगा, ग्रंथनामा या सगळ्या साइट्स धुंडाळून काढल्या. त्यात एक 'अस्वल' नावाचं पुस्तक होतं. भली जुनी प्रत मिळाली मला. पण तक्रार त्याची नाही. या पुस्तकात होतं काय हे थोडक्यात सांगतो. यात अस्वलाची कुळकथा होती. साहित्यात अस्वल कुठे आलं, कसं आलं कोणत्या ठिकाणी आलं याच्या बारीक सारिक डिटेल्स या पुस्तकात होत्या. हो, मला दुर्गाबाई आवडतात. पण अस्वलावर पुस्तक वाचण्याची शिक्षा कशासाठी? तेव्हापासून मी ठरवलं कुणी लेखक किंवा लेखिका किती आवडली तरी त्यांची सरसकट सगळी पुस्तकं घ्यायची नाही.

असा प्रश्न मला बऱ्याचदा पडायचा की त्यांना ज्ञानपीठ किंवा सरस्वती सन्मान का मिळाला नाही आतापर्यंत. अर्थात, हा पुरस्कार मिळाला असता तर त्यांच्या ऐवजी त्या पुरस्काराचाच सन्मान झाला असता. पण त्यांनी तो का स्वीकारला नाही याचं उत्तर मला एके दिवशी त्यांनी लिहिलेल्या एका पत्रात सापडलं.

आणीबाणीनंतर त्यांनी कुठलाही पुरस्कार घेणार नाही असं ठरवलं होतं. त्यांना सरस्वती सन्मान देऊ केला होता पण त्यांनी तो घेतला नाही. त्याऐवजी पुरस्काराची रक्कम संशोधन करणाऱ्या संस्थाना देण्यात यावी असं त्यांना वाटत होतं.

आपलं जसं वय वाढत जातं तशा आपल्या 'इनसिक्युरिटीज' वाढत जातात पण दुर्गाबाई दिवसेंदिवस तरुणच होत गेल्या. माझं आयुष्यावर प्रेम आहे आणि म्हातारपण हेही त्याचं रूप आहे असं त्या यामुळेच म्हणू शकत असत.

ललित लेखन, संशोधन, लोकसाहित्य, समीक्षा, अनुवाद, संपादन असे अनेक साहित्य प्रकार त्यांनी हाताळले. गीताईमध्ये दहाव्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात, 'एकांशे विश्व हें सारें व्यापूनि उरलों चि मी.'

दुर्गाबाईंचं साहित्य तसंच आहे. मराठी साहित्य विश्वाचं अवकाश व्यापूनही त्यांचं साहित्य पुरून उरलं आहे.
Published By -Smita Joshi 

आशा बगे यांचे बालपण नागपूर येथे गेले. त्यांचे वडील वकील होते. बगे यांचे मराठी साहित्य व संगीतात पदव्युत्तर शिक्षण झाले आहे. नोकरी न करता घरसंसार सांभाळून लेखनाचा छंद जोपासला. आशा बगे यांच्या लेखनाची सुरुवात ‘सत्यकथे’ पासून झाली. त्यांची गाजलेली कथा ‘रुक्मिणी’ १९८० साली प्रसिद्ध झाली. मौजचे श्री.पु. भागवत व राम पटवर्धन यांनी मग आशा बगेंच्या लेखनशैलीला आकार दिला व नंतर मौज व बगे असे समीकरण जुळून गेले. मौजच्या दिवाळी अंकात नेमाने लेखन करणाऱ्या आशा बगे यांचा २०१८ सालापर्यंतचा प्रकाशित ग्रंथसंभार १३ लघुकथासंग्रह, सात कादंबऱ्या, ललितलेखांची दोन पुस्तके असा व्यापक आहे.

आशा बगे यांचा ‘मारवा’हा कथासंग्रह विशेष प्रसिद्ध आहे. तर ‘भूमी’व ‘त्रिदल’या कादंबऱ्यांना अनेक सन्मान मिळाले आहेत. ‘भूमी’ला २००७ चा साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाला. यात त्यांनी प्रथमच एका तमिळ मुलीचे भावविश्व रेखाटले आहे. ‘दर्पण’हा त्यांचा गाजलेला कथासंग्रह. या पुस्तकासाठी केशवराव कोठावळे पुरस्कार त्यांना मिळाला.

आशाताईंना संगीताची खूप आवड आहे. संगीतावर त्यांनी अनेकदा लिहिलेले आहे. त्यांच्या लेखनात सुद्धा संगीताचा संदर्भ हमखास येतो. त्यांचे आयुष्य मोठय़ा व एकत्रित कुटुंबात गेले. त्याहीमुळे असेल, पण अशा कुटुंबांत होणारी स्त्रियांची घुसमट अनेक कथांमधून त्यांनी समर्थपणे मांडली आहे. त्यांनी अनंत (कथासंग्रह), अनुवाद (माहितीपर), ऑर्गन (कथासंग्रह), आशा बगे यांच्या निवडक कथा (संपादित, संपादक – प्रभा गणोरकर), ऋतूवेगळे (कथासंग्रह), चक्रवर्ती (धार्मिक), चंदन (कथासंग्रह), जलसाघर (कथासंग्रह), त्रिदल (ललित), दर्पण (कथासंग्रह), धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे (ललित कथा), निसटलेले (कथासंग्रह), पाऊलवाटेवरले गाव (कथासंग्रह), पिंपळपान भाग १, २, ३ (कथासंग्रह; सहलेखक – शं.ना. नवरे, हमीद दलवाई), पूजा (कथासंग्रह), प्रतिद्वंद्वी (कादंबरी), भूमिला आणि उत्सव (कथासंग्रह), भूमी (कादंबरी), मांडव, मारवा (कथासंग्रह), मुद्रा (कादंबरी), वाटा आणि मुक्काम (अनुभव कथन; सहलेखक – भारत सासणे, मिलिंद बोकील, सानिया), वामन चोरघडे यांच्या निवडक कथा भाग १, २ (संपादित), श्रावणसरी, सेतू (कादंबरी) असे साहित्य लेखन केले आहे.

आशा बगे यांच्या लेखनाला दर्पण या कथासंग्रहासाठी केशवराव कोठावळे पुरस्कार, ‘भूमी’साठी २००६चा साहित्य अकादमी पुरस्कार, २०१२चा मालतीबाई दांडेकर पुरस्कार, २०१८ : राम शेवाळकर यांच्या नावाचा (पहिला) साहित्यव्रती पुरस्कार या पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले असून त्यांनी विदर्भ साहित्य संघाच्या पहिल्या लेखिका संमेलनाचे अध्यक्षपद देखील भूषविले आहे.
Edited by : Ratnadeep Ranshoor

येथील कमानी सभागृहात युवा साहित्यिक पुरस्कार सोहळ्याचे आयोजन करण्यात आले होते. यावेळी साहित्य अकादमीचे उपाध्यक्ष माधव कौशिक आणि प्रमुख पाहुणे प्रसिद्ध साहित्य‍िक ममता कालिया उपस्थित होते. कार्यक्रमात एकूण 24 भाषेसाठी ‘युवा साहित्यिकांना वर्ष 2022 चा’ साहित्य अकादमी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. यामध्ये महाराष्ट्रातील तीन युवा साहित्यिकांचा समावेश आहे.

मराठी भाषेसाठी युवा साहित्य‍िक पवन नालट यांना ‘मी संदर्भ पोखरतोय’ या काव्य संग्रहासाठी  ‘युवा साहित्य’ पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. त्यांच्या या साहित्यकृतीत मी संदर्भ पोखरतोय या शीर्षकातूनच बऱ्याच गोष्टी व्यक्त होत असल्याचे श्री नालट म्हणाले.  मी म्हणजे सामान्य माणूस, मी चा संदर्भ समाजातील राजकीय, सामाजिक, सांस्कृतिक,आर्थिक या सर्व घटकांमध्ये जे अनिष्ट आहे त्याला पोखरण्याचे काम हा सामान्य माणूस करू शकतो. अशा आशयाच्या कविता या काव्य संग्रहात असल्‍याचे श्री. नालट म्हणाले.

श्री. नालट हे मूळचे अमरावतीचे असून ते  शिक्षक आहेत. त्यांच्या याच कविता संग्रहाला के.बी. निकुंब काव्यसंग्रह पुरस्कार, विदर्भ साहित्य संघाचा नवोदित साहित्य लेखनाचा पुरस्कार तसेच डॉ. किसनराव पाटील वाड;मय  पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलेले आहे.

‘श्रीमतीचरित्रम्’ या संस्कृत काव्य संग्रहासाठी श्रुती कानिटकर यांना पुरस्कार

 मुंबईच्या श्रुती कानिटकर यांना त्यांच्या संस्कृत भाषेतील ‘श्रीमतीचरित्रम्’ या काव्यसंग्रहासाठी ‘युवा साहित्य’ पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. राधा-कृष्ण प्रेम हे सर्व परिचित आहे. कृष्णाबद्दल सर्वांना माहिती आहे. मात्र, राधाबद्दल कमी लोकांना माहिती असल्याचे श्रुती यांनी सांगितले. त्या म्हणाल्या, राधा या चरित्रावर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न या काव्य संग्रहात करण्यात आला आहे. हे काव्य सात विभागात आहे.  प्रत्येक भागाला लीला असे नाव देण्यात आलेले आहे. यात प्रेम भक्ती व्यक्त करण्यात आली आहे.

श्रुती कानिटकर या  आयआयटी मुंबईत  सहायक प्राध्यापक आहेत.  त्या वेदांतमध्ये पी.एच.डी करीत आहेत.  श्रुती यांनी वयाच्या 11 वर्षापासून लेखनाला सुरूवात केली. त्यांच्या श्रीमतीचरित्रम् (कविता संग्रह), सुभाषित – रत्नभांडागारम् (मराठीतील अनुवादाला)  श्रीपाद सेवा मंडळ काव्य लेखन स्पर्धेमध्ये सन्मानित करण्यात आलेले आहे.

‘गिरयाह’ ग़ज़ल संग्रहासाठी मक़सूद आफ़ाक़ यांना युवा साहित्य पुरस्कार

‘गिरयाह’ ग़ज़ल संग्रहासाठी मक़सूद आफ़ाक़ यांना वर्ष 2022 चा ‘युवा साहित्य’ पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. त्यांचा ग़ज़ल संग्रह  सामाजिक संबंध, मानवीय मूल्य,  श्रम आणि आधुनिक दुनियेतील भ्रम यावर आधारित आहे. हा संग्रह पारंपरिक आणि आधुनिक ग़ज़लांचे संयोजन आहे. जीवनातील चढ उतार ग़ज़लांच्या माध्यमातून व्यक्त करण्यात आलेले आहेत.

मुंबईचे मकसूद आफाक हे शिक्षक आहेत. त्यांचे ऐतबार आणि गिरयाह हे दोन ग़ज़ल संग्रह आहेत. त्यांनी वेब सीरीजसाठी गीत लिहिले आहेत. त्यांना महाराष्ट्र राज्य साहित्य अकादमीच्या पुरस्कारानेही सन्मानित करण्‍यात आले आहे.

Edited by Ratnadeep Ranshoor

अकादमीचे सचिव, श्री के. श्रीनिवासराव यांनी साहित्य अकादमी पुरस्कारांची घोषणा केली. देशातील साहित्य क्षेत्रातील सर्वोच्च संस्था म्हणून नावलौकिक असणाऱ्या साहित्य अकादमीने, येथील कोपर्निकसमार्ग स्थित रविंद्र सभागृहात वर्ष 2022 साठी साहित्य पुरस्कारांची घोषणा केली. अकादमीचे अध्यक्ष डॉ. चंद्रशेखर कंबार यांच्या अध्यक्षतेखाली  झालेल्या कार्यकारी मंडळाच्या बैठकीत देशातील 23 प्रादेशिक भाषांसाठी  साहित्य अकादमी साहित्य पुरस्कारांची घोषणा करण्यात आली.

प्रवीण बांदेकर यांच्या लेखनकार्याविषयी

मूळचे सावंतवाडी, सिंधुदुर्ग येथील प्रसिध्द लेखक प्रवीण दशरथ बांदेकर यांना ‘उजव्या सोंडेच्या बाहुल्या’ या कादंबरी करिता साहित्य अकादमी पुरस्कार 2022 साठी जाहीर झाला. त्यांच्या कविता, कादंबरी, ललित लेखन, बाल साहित्य व अनेक समीक्षा प्रकाशित झाल्या आहेत. त्यांनी महाविद्यालयीन दिवसांपासून लेखनाला सुरूवात केली असून त्यांची चाळेगत कादंबरी शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर व सोलापूर विद्यापीठ येथे अभ्यासक्रमात समाविष्ट करण्यात आली आहे.

गेल्या 20-25 वर्षांपासून लेखन कार्य करत आलेल्या श्री. बांदेकर यांनी त्यांच्या कादंबरीत कोकणातील विविध सामाजिक प्रश्न, मानवी नात्यातील गुंते,  धार्मिक व राजकीय अनुभव बाहुल्यांच्या माध्यमातून कथन केले आहेत. या प्रतिष्ठेच्या पुरस्कारासाठी त्यांची निवड झाल्याबद्दल त्यांनी आनंद व्यक्त केला व साहित्याच्या माध्यमातून कथन केलेले अनुभव, वेगवेगळ्या समस्या जास्तीत-जास्त लोकांसमोर येतील, अशी अपेक्षाही यावेळी व्यक्त केली.

प्रमोद मुजुमदार यांच्या लेखनकार्याविषयी

सलोख्याचे प्रदेश, शोध सहिष्णू भारताचा’ या मराठी अनुवादित पुस्तकासाठी प्रमोद मुजुमदार यांना  आज मराठी भाषेकरिता अनुवादाचा साहित्य अकादमी पुरस्कार 2022 जाहीर करण्यात आला.

मूळचे पुण्याचे असलेले  श्री. प्रमोद श्रीनिवास मुजुमदार यांनी मुंबई विद्यापीठातून विज्ञान क्षेत्रात पदवी प्राप्त केली आहे. वर्ष 1999 पासून मुक्त पत्रकार म्हणून कारकीर्द आरंभ करत, त्यांनी दैनिक महानगर, साप्ताहिक कलमनामा या नियतकालिकांत पंधरा वर्षे लिखाण केले व आरोग्य, शहरीकरण आणि पर्यावरण इ. विषयांवर स्तंभ लेखन करत आले आहेत.  सध्या ‘सलोखा संपर्क गटात’ त्यांचा सहभाग आहे. त्यांनी विविध प्रकारचे लेखन केले असून त्यांची अनेक पुस्तके ही प्रकाशित झाली आहेत.  अस्तित्वाचे प्रश्न, गुजरात पॅटर्न, आरोग्याचा बाजार, (अनुवाद आणि रूपांतर),  सलोख्याचे प्रदेश (अनुवाद), दास्ताँ-ए-जंग सारखी अनेक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत.

‘सलोख्याचे प्रदेश, शोध सहिष्णू भारताचा’ हे पुस्तक, श्री मुजुमदार यांनी इंग्रजी पुस्तक, ‘इन गुड फेथ’ या मूळ पुस्तकाचा मराठी भाषेत केलेला अनुवाद आहे. प्रख्यात लेखिका श्रीमती  सबा नक्वी यांनी हे पुस्तक लिहिलेले आहे. श्रीमती नक्वी यांनी कश्मीर ते कन्याकुमारी व मणीपूर ते महाराष्ट्रात असलेल्या सार्वजनिक, धार्मिक स्थळांना व लोकप्रिय दैवतांचे दर्शन घेवून, मंदिरांना प्रत्यक्ष भेट देवून त्यांचा सार्वत्रिक सलोख्यासाठी पुस्तकात इतिहास मांडला आहे. या पुस्तकाचा अनुवाद श्री मुजुमदार यांनी केला असून त्याबद्दल त्यांना प्रतिष्ठेचा पुरस्कार जाहीर झाला.

परिक्षक मंडळ व पारितोषिकाविषयी

ज्येष्ठ संपादक कुमार केतकर, प्रख्यात साहित्यिक प्रो. भालचंद्र नेमाडे व प्रसिद्ध लेखक नितीन रिंधे  या साहित्यिकांचा मराठी भाषेतील साहित्य अकादमी पुरस्कार निवडीच्या परिक्षक मंडळात समावेश होता. साहित्य अकादमी पुरस्काराचे स्वरूप ताम्रपत्र, शाल आणि एक लाख रुपये रोख रक्कम तसेच अनुवादनासाठी निवड झालेल्या पुरस्कारकर्त्यांना 50 हजार रुपये आणि ताम्रपत्र असे आहे.

साहित्य अकादमी पुरस्कार प्रदान सोहळा 11 मार्च 2023 रोजी नवी दिल्ली येथील कमानी ऑडिटोरियम येथे आयोजित करण्यात आला असल्याची माहिती, सचिव श्री. के. श्रीनिवासराव यांनी दिली. तसेच अनुवादाबाबतचे पुरस्कारांच्या वितरणाबाबतची तारीख निश्चित झाल्यावर कळविण्यात येईल, असे त्यांनी यावेळी सांगितले.

Edited by: Ratnadeep Ranshoor

social media

डॉ. कोत्तापल्ले हे 74 वर्षांचे होते. पुण्यातील डॉ. दीनानाथ मंगेशकर रुग्णालयात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.

एक सामाजिक भान असलेले लेखक-समीक्षक अशी त्यांची साहित्य विश्वाला ओळख होती.

मराठवाड्यातील नांदेड जिल्ह्यातील मुखेडमध्ये त्यांचा जन्म झाला आणि त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण नांदेड जिल्ह्यातील देगलूर या ठिकाणी झाले.

शिक्षणानंतर ते बीड येथील बंकटस्वामी महाविद्यालयात प्राध्यापक म्हणून रूजू झाले.

अध्ययन-अध्यापन करत असताना त्यांनी आपली लिखाणाची आवड जोपासली.

2005 साली ते मराठवाडा विद्यापीठाचे कुलगुरू नियुक्त झाले, 2010 पर्यंत त्यांनी कुलगुरू पद भूषवले.

डॉ. कोत्तापल्लेंची ग्रंथसंपदा

कोत्तापल्लेंनी कविता, कथा, कादंबरी, समीक्षण असे सर्व साहित्य प्रकार हाताळले.

मूड्स, दरोबस्त लिंपून घ्यावा मेंदू हे त्यांचे कविता संग्रह आहेत.

कर्फ्यू आणि इतर कथा, रक्त आणि पाऊस, संदर्भ, कवीची गोष्ट, सावित्रीचा निर्णय, काळोखाचे पडघम, देवाचे डोळे, राजधानी हे त्यांचे कथासंग्रह आहेत.

गांधारीचे डोळे, अस्तित्वाची शुभ्र शिडे या त्यांच्या कादंबऱ्या आहेत.

उद्याच्या सुंदर दिवसासाठी ललित लेख संग्रह देखील त्यांच्या नावे आहे.

ग्रामीण साहित्य स्वरूप, मराठी कविता आकलन, साहित्याचे समकालीन संदर्भ, साहित्याचा अवकाश, नवकथाकार शंकर पाटील इत्यादी साहित्य समीक्षणात्मक पुस्तकं त्यांनी लिहिली.

महात्मा फुलेंवर त्यांचे विशेष प्रेम होते. जोतिपर्व, शेतकऱ्यांच्या आसूडवरील प्रस्तावना आणि संपादन, महात्मा फुलेंचे चरित्र ही ग्रंथसंपदा त्यांच्या नावावर आहे.

2012 मध्ये झालेल्या आखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.

Published By -Smita Joshi 

नाशिक : प्रतिनिधी 

या सोहळ्यासाठी सामाजिक व राजकीय क्षेत्रातील विविध मान्यवर तसेच समता परिषदेचे पदाधिकारी व राज्यभरातून समता सैनिक मोठ्या संख्येने उपस्थित राहणार आहे.

अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेच्या वतीने दरवर्षी महात्मा फुले पुण्यतिथी समता दिनाच्या निमित्ताने ‘महात्मा फुले समता पुरस्कार’ सामाजिक, राजकीय, साहित्य, पत्रकारिता यासारख्या विविध क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केलेल्या व्यक्तींना देण्यात येतो. या अगोदर माजी केंद्रीय कृषीमंत्री खा.शरदचंद्र पवार, माजी केंद्रीय मंत्री विरप्पा मोईली, खा.शरद यादव, छत्तीसगढ राज्याचे मुख्यमंत्री भूपेश बघेल, ज्येष्ठ पत्रकार कुमार केतकर, ज्येष्ठ विचारवंत रावसाहेब कसबे, ज्येष्ठ समाजसेवक बाबा आढाव, ज्येष्ठ लेखक डॉ.भालचंद्र नेमाडे, डॉ.बी.एल.मुणगेकर, लेखिका अरुंधती रॉय, प्रा.डॉ.मा.गो.माळी, ज्येष्ठ साहित्यिक फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो, डॉ. तात्याराव लहाने, प्रा.हरी नरके यांच्यासह अनेक दिग्गजांचा समता पुरस्काराने गौरव करण्यात आलेला आहे.

यंदाच्या वर्षी या पुरस्कारासाठी ज्येष्ठ कवी समीक्षक डॉ. यशवंत मनोहर यांची निवड करण्यात आली आहे. डॉ.यशवंत मनोहर यांचे नाव मराठी साहित्य क्षेत्रात आणि सामाजिक चळवळीत अग्रक्रमाने घेतल जात. त्यांनी अनेक समाज प्रबोधनपर व्याख्याने देऊन, लेखनाद्वारे आणि लोकांमध्ये कार्यकरून समाजप्रबोधन केले आहे. त्यांनी एक गाव एक पाण वठा, सामाजिक समता समिती, संविधान बचाव समिती अशा अनेक संघटनांच्या द्वारा प्रत्यक्ष सामाजिक कार्य केलेलं आहे. हे मान्यवर कवी, समीक्षक, विचारवंत आणि प्रभावी वक्ता म्हणून महाराष्ट्र आणि देशभरात प्रसिद्ध आहे. त्यांनी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा जोतिराव फुले यांच्या विषयी अनेक वैचारिक साहित्य लिहिले. दलित कवितेला त्यांनी वैचारिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले. त्यांनी आपल्या कार्यातून महात्मा जोतीराव फुले, सावित्रीबाई फुले व डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर या महापुरुषांचा सामाजिक वारसा विकसित केला. त्यांनी केलेल्या अलौकिक कार्याची दखल घेत त्यांना अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेच्या वतीने सन २०२२ चा मानाचा ‘समता पुरस्कार’ देऊन गौरविण्यात येत आहे.

या समता पुरस्कार सोहळ्यास सामाजिक व राजकीय क्षेत्रातील विविध मान्यवर उपस्थित राहणार असून सर्व फुले प्रेमी, समता सैनिकांनी मोठ्या संख्येने कार्यक्रमास उपस्थित राहावे असे आवाहन महिला प्रदेशाध्यक्षा मंजिरी धाडगे, पुणे विभागीय अध्यक्ष प्रित्येश गवळी, शहराध्यक्ष पंढरीनाथ बनकर, वैष्णवी सातव  यांनी केले आहे.

कवी डॉ.यशवंत मनोहर यांचा परिचय

अवघ्या महाराष्ट्राला सुपरिचित असलेले डॉ. यशवंत राजाराम मनोहर यांचा जन्म येरला, ता. काटोल, जि. नागपूर येथे झाला. तेथील जनपद सभा प्राथमिक शाळेत त्यांचे प्राथमिक शिक्षण झाले. १९६१ मध्ये ते मॅट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण झाले. त्यानंतर औरंगाबादच्या मिलिंद महा-विद्यालयातून ते बी.ए. (१९६५) व मराठवाडा विद्यापीठातून एम.ए. परीक्षा (१९६७) उत्तीर्ण झाले. साहित्यविषयक विशेष अभिरुची असल्याने त्यांनी काव्यलेखनास व समीक्षालेखनास १९६० मध्ये प्रारंभ केला. त्यांनी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा जोतिराव फुले यांच्या विषयी अनेक वैचारिक साहित्य लिहिले. दलित कवितेला त्यांनी वैचारिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले. नागपूर विद्यापीठाची पीएच.डी. ही पदवी १९८४ मध्ये संपादन करून त्यांनी नागपूर विद्यापीठात मराठीचे अध्यापन केले. त्यांनी नागपूर विद्यापीठाच्या स्नातकोत्तर मराठी विभागाचे प्रमुख म्हणून तसेच संचालक अॅकेडमी स्टाफ कॉलेज नागपुर खैरागड, अमरावती विद्यापीठात पद भूषविले आहे.

डॉ. यशवंत मनोहर यांचा पहिला कवितासंग्रह ‘उत्थानगुंफा’प्रसिद्ध झाल्यानंतर ते कवी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. आजवर त्यांचे १३ कवितासंग्रह प्रसिद्ध झाले आहेत. त्यांच्या दलित कवितेने शोषणाचा तीव्र निषेध केला. समाजाच्या मूल्यव्यवस्थेवर त्यांच्या क्रांतिकारी कवितेने प्रहार केला. कवितेबरोबरच सुमारे २९ काव्यसमीक्षाविषयक ग्रंथही त्यांनी लिहिले. विशेष करून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनावर आधारित सर्वाधिक साहित्य त्यांनी लिहिले. एक चिंतन काव्य, ‘दलित साहित्य: सिद्धांत आणि स्वरूप’,‘स्वाद आणि चिकित्सा’,‘बा.सी.मर्ढेकर’‘निबंधकार डॉ.आंबेडकर’,‘समाज आणि साहित्य समीक्षा’,  ‘परिवर्तनवादी जीवनमूल्ये आणि वाङ्मयीन मूल्ये’यासह अनेक समीक्षात्मक पुस्तके त्यांची गाजलेली आहेत. यांशिवाय त्यांची ‘रमाई’(१९८७) ही कादंबरी आणि ‘स्मरणांची कारंजी’हे प्रवासवर्णनही प्रसिद्ध आहे. तसेच त्यांनी अनेक ललित लेखनही केले आहे. त्यांच्या कवितेवर आंबेडकरी विचारांचा अधिक प्रभाव आहे. समीक्षेवर मात्र त्यांच्या स्वतःच्या विचारसरणीचा ठसा उमटलेला जाणवतो.

डॉ.यशवंत मनोहर यांनी लिहिलेलं साहित्याचा उच्च शिक्षण अभ्यास क्रमात देखील समावेश करण्यात आलेला आहे. मराठी साहित्य क्षेत्रात आणि सामाजिक चळवळीत अग्रक्रमाने त्यांचे नाव घेतल जात. त्यांनी अनेक समाज प्रबोधनपर व्याख्याने देऊन, लेखनाद्वारे आणि लोकांमध्ये कार्यकरून समाजप्रबोधन केले आहे. त्यांनी एक गाव एक पाण वठा, सामाजिक समता समिती, संविधान बचाव समिती अशा अनेक संघटनांच्या द्वारा प्रत्यक्ष सामाजिक कार्य केलेलं आहे. हे मान्यवर कवी, समीक्षक, विचारवंत आणि प्रभावी वक्ता म्हणून महाराष्ट्र आणि देशभरात प्रसिद्ध आहे. त्यांनी विविध क्षेत्रात केलेल्या या कार्याची दखल घेत त्यांना अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेच्या वतीने मानाचा ‘समता पुरस्कार’देऊन गौरविण्यात येत आहे.

 नाशिक :

- अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेच्या वतीने महात्मा फुले पुण्यतिथीच्या दिवशी अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेचे राष्ट्रीय अध्यक्ष छगन भुजबळ यांच्या मार्गदर्शनाखाली दिला जाणारा ‘समता पुरस्कार’यावर्षी ज्येष्ठ कवी, समीक्षक डॉ.यशवंत मनोहर यांना देण्यात येणार आहे. या पुरस्करामध्ये रुपये एक लक्ष, फुले पगडी, मानपत्र शाल आणि स्मृतीचिन्ह यांचा समावेश आहे. सदर पुरस्कार दि.२८ नोव्हेंबर २०२२ रोजी सकाळी १०.३० वाजता समता भूमी, फुले वाडा, पुणे येथील कार्यक्रमात प्रदान करण्यात येणार असल्याची माहिती अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेच्या महिला प्रदेशाध्यक्षा मंजिरी धाडगे, पुणे विभागीय अध्यक्ष प्रित्येश गवळी, शहराध्यक्ष पंढरीनाथ बनकर, वैष्णवी सातव यांनी पत्रकार परिषदेत दिली आहे.

अभिषेक यांच्या पहिल्या कादंबरीने महामारीच्या काळात उत्तम विक्री नोंदवली आणि ती २०२० मधील बेस्टसेलर बनली. संकटातही आयुष्यातील एक भाग आपल्याला आनंद देऊन जातो. अभिषेक यांनी आपल्या नवीन कादंबरीत प्रेम, आत्मशोध आणि समजूतदार या नातेसंबंधांच्या विविध छटा वाचकांसाठी आणल्या आहेत. ‘नेव्हर आस्क फॉर अ किस’ ही प्रेम आणि आपल्या निवडीद्वारे एकमेकांशी जोडलेल्या लोकांची कथा आहे. लेखकाने संमतीच्या संवेदनशील विषयाला नव्या दृष्टीकोनातून स्पर्श केला आहे.

पुस्तक प्रकाशनाच्या निमित्ताने लेखक, अभिषेक भास्कर विचारे म्हणाले, “माझ्या पहिल्या पुस्तकाने मिळवलेल्या यशाने मला अशा कथा शोधण्यास आणि सांगण्यास प्रोत्साहित केले आहे,  ज्यात वाचक स्वतःला शोधू शकतात. माझे दुसरे पुस्तक प्रेमाच्या कथेच्या पलीकडचे आहे, ते वाचकाला पृष्ठभागापेक्षा खोलवर जाण्यास आणि नातेसंबंधांच्या विविध पैलूंबद्दल विचार करण्यास भाग पाडेल. या कादंबरीतील पात्रं सामान्य आहेत, ज्यांच्याबद्दल तुम्हाला वादातीत भावना वाटू शकतात. आता या नवीन  कादंबरीला वाचक कसा प्रतिसाद देतात,  हे पाहाण्यासाठी मी उत्सुक आहे.”

अभिषेकने लेखक होण्याचे स्वप्न उराशी बाळगून लेखनाच्या दिशेने मार्गक्रमण केले आहे. ते प्रसिद्ध समूह, रिचमंड इंडियाचे प्रमुख आहेत. मार्केटिंग, व्यवसाय आणि तंत्रज्ञानाची पार्श्वभूमी असलेल्या अभिषेककडे लंडन युनिव्हर्सिटीमधून मोबाईल आणि सॅटेलाइट कम्युनिकेशनमध्ये एमएस केले आहे. बाजारात केवळ एका पुस्तकासह प्रचंड फॅन फॉलोइंग गोळा करून लेखक समुदायात स्वत:चे वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या या लेखकाकडून वाचक अधिक अपेक्षा नक्कीच ठेवू शकतात.
Published By -Smita Joshi 

युनायटेड नेशन्सने जारी केलेल्या यावेळची थीम आहे "वर्ल्ड विदाउट बैरियर"

केंद्रीय हिंदी संचालनालय, नवी दिल्ली, सहाय्यक संचालक डॉ. दीपक पांडे (जागतिक भाषा, अनुवाद विदेशी साहित्य) आणि डॉ. नूतन पांडे, (अनुवाद ग्लोबल बॉर्डर्स, रशियन भाषा), डॉ. संतोष एलेक्स, दक्षिण भारतीय भाषांचे उत्कृष्ट अनुवादक, हिंदी आणि नॉर्वेजियन अनुवादक डॉ.शरद आलोक, विक्रम विद्यापीठाचे कुलानुशासक डॉ.शैलेंद्रकुमार शर्मा, अनुवादक व साहित्यिक डॉ.वसुधा गाडगीळ आणि अंतरा करवडे आणि शॉपिज़न विभाग प्रमुख ऋचा दीपक कर्पे आपले विचार व्यक्त करणार आहेत.

https://meet.google.com/gip-fiqg-drk
कार्यक्रम गूगल मीटच्या माध्यमातून संपन्न होणार आहे.

Edited By -Priya Dixit

संगीता बर्वे यांच्या लेखन कार्याविषयी

व्यवसायाने डॉक्टर असलेल्या डॉ. संगीता बर्वे या उत्तम कवयित्री आणि बाललेखिका आहेत. ‘मृगतृष्णा’ आणि ‘दिवसाच्या वाटेवरून’ हे त्यांचे कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहेत. श्रीमती बर्वे यांची बाल लेखिका म्हणूनही वेगळी ओळख आहे. ‘गंमत झाली भारी’, ‘झाडआजोबा’, ‘खारुताई आणि सावली’, ‘उजेडाचा गाव’ हे त्यांचे मुलांसाठी कविता संग्रह असून ‘पियूची वही’ ही कांदबरी विशेष प्रसिद्ध आहे. याच कादंबरीवर आधारित ‘संगीत पियू ची वही’ हे बालनाट्य त्यांनी लिहिले आहे. ‘अदितीची साहसी सफर’ या पुस्तकाचा त्यांनी अनुवाद केला आहे. यासोबतच, त्यांनी विविध विषयांवर ललित लेखनही केले आहे.

श्रीमती बर्वे यांच्या कवितासंग्रहांना महाराष्ट्र शासनाचा कविवर्य भा.रा.तांबे पुरस्कार, इंदिरा संत  योजनेंतर्गत उत्कृष्ट वाचन निर्मिती पुरस्कार, विशाखा पुरस्कार, कामगार साहित्य परिषदेचा ग.दि.माडगूळकर पुरस्कार, अनन्वय पुरस्कार असे अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.

‘पियूची वही’ विषयी

रोजनिशी  लिहिण्यासाठी रोज काहीतरी लिहिण्यासारखे केले पाहिजे या प्रेरणेतून पीयू नावाच्या मुलीला निसर्गातील वेगवेगळ्या गोष्टींची होणारी ओळख हे ‘पियूची वही’ या कादंबरीचा विषय आहे. पीयू नावाची एक छोटी मुलगी  रोजनिशी लिहिण्यासाठी काहीतरी केले पाहिजे म्हणून सुट्टीच्या दिवशी खिडकी रंगवायला घेते. त्यातून तिला तिचे जग आणि निसर्ग सापडतो. निसर्ग आणि निसर्गातील विविध घटकांच्या ओढीने पीयू आपले अनुभव लिहू लागली.

परिक्षक मंडळ व पारितोषिक विषयी

भारत सासणे, प्रवीण बांदेकर आणि प्रेमानंद गज्वी या साहित्यिकांचा मराठी भाषेतील साहित्य अकादमी बाल साहित्य पुरस्कार निवडीच्या परिक्षक मंडळात समावेश होता. 50 हजार रुपये आणि ताम्रपत्र असे या पुरस्काराचे स्वरूप असून यावर्षी १४ नोव्हेंबर २०२२ या बालदिनी साहित्य अकादमीच्या विशेष कार्यक्रमात या पुस्काराचे वितरण करण्यात येईल.

या पुरस्कारांमध्ये कोकणी  भाषेसाठी लेखिका ज्योती कुंकळकर यांच्या ‘मयुरी’ या कादंबरीस बाल साहित्य पुरस्कार जाहीर झाला आहे

व्यवसायाने डॉक्टर असलेल्या संगीता बर्वे या उत्तम कवयित्री आणि बाललेखिका आहेत. ‘मृगतृष्णा’आणि ‘दिवसाच्या वाटेवरून’हे त्यांचे कवितासंग्रह प्रसिद्ध आहेत. त्यांची बाल साहित्यलेखिका म्हणूनही वेगळी ओळख आहे. ‘गंमत झाली भारी’,‘झाडआजोबा’,‘खारुताई आणि सावली’,उजेडाचा गाव’हे त्यांचे मुलांसाठीचे कवितासंग्रह असून ‘पियूची वही’ही कांदबरी विशेष प्रसिद्ध आहे. याच कादंबरीवर आधारित ‘संगीत पियूची वही’हे बालनाटयही त्यांनी लिहीले आहे. ‘अदितीची साहसी सफर’ या पुस्तकाचा त्यांनी अनुवाद केला आहे. 

संगीता बर्वे यांच्या कवितासंग्रहांना महाराष्ट्र शासनाचा कविवर्य भा. रा. तांबे पुरस्कार, इंदिरा संत योजनेंतर्गत उत्कृष्ट वाचननिर्मिती पुरस्कार, विशाखा पुरस्कार, कामगार साहित्य परिषदेचा ग. दि. माडगूळकर पुरस्कार, अनन्वय पुरस्कार असे अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.

रोजनिशी लिहिण्यासाठी रोज काहीतरी लिहिण्यासारखे केले पाहिजे, या प्रेरणेतून पीयू नावाच्या मुलीला निसर्गातील वेगवेगळया गोष्टींची होणारी ओळख हे ‘पियूची वही’ या कादंबरीचा विषय आहे. 

आचार्य हे महाराष्ट्रातील एक झंझावाती व्यक्तिमत्तव मानले जाते. त्यांनी पुणे आणि लंडन येथे उच्च शिक्षण प्राप्त केले. त्यांनी मुंबईत एका हायस्कूल मध्ये इंग्रजी आणि गणित शिकवले. त्याशिवाय त्यानी वर्ग शिक्षक, संस्कृत शिक्षक तसेच मुख्याध्यापक म्हणून देखील नोकरी केली. मुख्याध्यापक म्हणून त्याची शाळेचा विस्तार देखील केला. आपल्या नाट्य लेखनाची सुरवात इथूनचं केली. मुबईतील सरकारी ट्रेनींग कॉलेजातून शिक्षणशास्त्राचे प्रशिक्षण घेऊन बी टी परीक्षेत प्रथम आले नंतर त्यांनी 1927 ते 1928 दरम्यान इंग्लंडला टीचर्स डिप्लोमा मिळविला. ह्यांनी पुण्यात धनराज गिरजी आणि मुलींच्या आगरकर हायस्कूल ची स्थापना केली.

प्रथम ‘मकरंद’ व नंतर ‘केशवकुमार’ या टोपणनावांनी काव्यलेखन. झेंडूची फुले (१९२५) हा त्यांच्या विनोदी व विबंडन-कवितांचा संग्रह होता. महाराष्ट्रच्या निर्मितीसाठी संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत ते प्रमुख नेते होते. त्यांचा अथक प्रयत्नांमुळे संयुक्त महाराष्ट्र मिळाला असे म्हणतात. ते कुशल वक्ते होते आपल्या वक्तृत्वाने ऐकणारे श्रोतांना भारावून टाकायचे. काही काळासाठी ते महाराष्ट्र विधानसभेतील आमदार होते. ते सामाजिक बांधिलकी, गोरगरीब, तळागाळातील माणसे, उपेक्षित दलितांचे कैवारी होते. 'आचार्य' म्हणून पदवी त्यांना प्राप्त झाली. त्यावेळेचे राष्ट्राध्यक्ष डॉ. राधाकृष्णन यांनी त्यांना रायटर अँड फायटर ऑफ महाराष्ट्र असे म्हणून वर्णिले असे. मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात त्यांचे विशेष स्थान आहे. त्यांनी 22 अशी गाजलेली नाटकं लिहिली. त्या मध्ये काही गाजलेले नाटक म्हणजे साष्टांग नमस्कार, मोरूची मावशी, लग्नाची बेडी, भ्रमाचा भोपळा, तो मी नव्हेच, त्यांनी अध्यापन मासिके तसेच रत्नाकर, मनोरमा, नवे अध्यापन, इलाखा शिक्षक मासिके काढली, त्यानी नवयुग साप्ताहिक सुरु केले होते जे त्यांचा मृत्यू नंतर बंद पडले. यांचा मृत्यू 13 जून 1969 रोजी मुंबईत झाला .

आचार्य यांना मिळालेले पुरस्कार -

* विष्णुदास भावे यांचा स्मृती प्रित्यर्थ विष्णुदास भावे पुरस्कार.

* त्यांना जास्त पुरस्कार मिळाले नसून त्यांचा नावाने आचार्य अत्रे पुरस्कार दिले जातात.

त्यांनी नाटके, काव्य, आत्मचरित्र, कथासंग्रह, कादंबऱ्या, बऱ्याच लिहिल्या आहेत. त्यांचा साहित्य खजिनापैकी तो मी नव्हेच, मोरूची मौसी, झेंडूची फुले, कावळ्यांची शाळा, कऱ्हेचे पाणी, मोहित्यांचा शाप आणि बरेच आहे. अत्र्यांनी दिग्दर्शित केलेल्या "श्यामची आई" चित्रपटाला "राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार" सोहोळ्यात सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून पहिले "सुवर्ण कमळ" मिळाले.

त्यांच्या वडिलांचे निधन झाल्यावर त्यांची आर्थिक परिस्थिती विकट झाली.थोरल्या आणि धाकट्या भावाचा त्रास त्यांना सहन करावा लागला. त्यांचे लग्न विनायक जोशी यांची कन्या पार्वतीबाई सह झाले.पण त्यांना कौटुंबिक सुख मिळाले नाही. त्यांचे त्यांच्या पत्नीशी जुळले नाही. आणि त्यांचे वैवाहिक जीवन अयशस्वी झाले. त्यांनी आपल्या पोटासाठी वेगवेगळ्या नोकऱ्या केल्या.

मराठी लेखक आणि कवी रेव्हरंड नारायण वामन टिळक यांच्याबरोबर त्यांनी बालपणातील काही काळ घालवला .रेव्हरंड नारायण वामन टिळक. यांनी त्र्यंबकमधील प्रतिभा ओळखून त्यांना आपल्या घरी आणले. त्यांची पत्नी लक्ष्मीबाई टिळक या  बालकवींना मुलगा मनात असे. त्यांचे मातृत्वाचे संबंध होते. बालकवी टायफॉईडने आजारी असताना रेव्ह. टिळकांनी व लक्ष्मीबाईंनी अवघे चाळीस दिवस त्यांची काळजी घेतली.

 जळगावात पहिले महाराष्ट्र कविसंमेलन झाले. या संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. कान्होबा रणछोडदास कीर्तिकर यांनी त्या संमेलनात ठोंबरेंना 'बालकवी' ही उपाधी दिली.या कविसंमेलनाने बालकवी साहित्यरसिकांना ज्ञात झाले .

त्यांना निसर्गाची ओढ बालपणापासूनच होती.  या वयातच त्यांना राष्ट्रीय कीर्तनकार वनवासी उपाख्य रामचंद्र कृष्ण वैद्य यांचा सहवास लाभला .तर पुण्याच्या वास्तव्यात गोिवदाग्रज, दिवाकर यांचा सहवास लाभला

वनवासींसह बालकवींनी निसर्गाच्या विविध छटा अनुभवल्या.त्यांनी वनवासींच्या कीर्तनासाठी काव्य रचना केली.कमी वयातच वनवासींचा मृत्यू झाला. त्यामुळे त्यांना घरी परतावे लागले.। निसर्गाच्या सहवासात बालकवींनी जीवनाचे अनेक रंग अनुभवले. या निसर्गातच बालकवी रमले. त्यांनी निसर्गाची मधुर गाणी बालकवी यांनी गेले.

निसर्गविषयक कवितांशी बालकवींच्या जीवनाचा साक्षात संबंध आहे. म्हणूनच त्या भावोत्कट, या अनुषंगाने हृदयस्पर्शी उतरल्या आहेत. बालकवींनी प्रकृतीच्या पर्यवेक्षणात रात्रीमागून रात्र आणि दिवसामागून दिवस घालवले होते.यांचे निधन जळगावला असताना 5 मे 1998 रोजी झाले. 

बालकवींच्या प्रसिद्ध कविताआहेत-

आनंदी आनंद गडे

औदुंबर

फुलराणी

श्रावणमास

त्यांची काही पुस्तके- 

* फुलराणी : बालकवींच्या निवडक कविता

* बालकवींच्या निवडक कविता

* बालकवींच्या बालकथा (आत्मकथन)

* बालकवींच्या बालकविता

* बालविहग (कवितासंग्रह, )

* समग्र बालकवी

मराठी साहित्य समृद्ध करणाऱ्या लिहित्या हातांचा गौरव करण्याच्या उद्देशाने अक्षरबंध परिवाराने या वर्षापासून राज्यस्तरीय ‘अक्षरबंध’ साहित्य पुरस्कार सुरू केले आहे. या पुरस्कारांसाठी सर्व साहित्य प्रकारांत एकूण ३४५ साहित्यकृतींचे प्रस्ताव आले होते. त्यातून परीक्षकांनी या साहित्यकृतींची निवड केली. पुरस्कारांचे लवकरच नाशिक येथे एका कार्यक्रमात वितरण करण्यात येणार असल्याची माहिती अध्यक्ष प्रवीण जोंधळे, उपाध्यक्ष सप्तर्षी माळी, सचिव साई बागडे, खजिनदार किशोरी बावके, सदस्य कल्याणी देशपांडे, डॉ. गणेश मोगल, योगेश विधाते यांनी दिली.

पुरस्काराचे स्वरूप रोख तीन हजार, स्मृतिचिन्ह आणि सन्मानपत्र असे असून अक्षरबंध परिवारातील शं. क. कापडणीस, सटाणा, सरोजिनी देवरे, मुंबई, डी. के. चौधरी, तळेगाव, दीपाली महाजन, पुणे, दीपाली मोगल-बोंबले, नाशिक, कपिल भालके, ओझर, सुयश कॉम्प्युटर, ओझर, दशरथ ढोकणे, शेवगेदारणा यांनी दहा वर्षासाठी पुरस्कार पुरस्कृत केले आहे. तसेच महाराष्ट्रातील ज्येष्ठ साहित्यिकाला ‘अक्षरबंध जीवनगौरव सन्मान’ पुरस्कार देण्यात येणार असून रोख पाच हजार, स्मृतिचिन्ह आणि सन्मानपत्र असे पुरस्काराचे स्वरूप असून आबा शिंदे, ओझर यांनी पुरस्कृत केला आहे. सर्व पुरस्कार प्राप्त साहित्यिकांचे अक्षरबंध परिवाराच्या वतीने अभिनंदन करण्यात आले.

या जातीचे लोक त्यावेळी तमाशाच्या कार्यक्रमात पारंपारिक पद्धतीचे लोक वाद्य वाजवत असत. त्यांच्या वडीलांचे नाव भाऊराव साठे व आईचे नाव वालुबाई साठे होते.

त्यांनी दोन लग्न केलीत, त्यांची पहिली पत्नी कोंडाबाई साठे तर दुसरी जयवंता साठे ह्या होत. त्यांना एकूण तीन मुले होती – त्यांची नावे मधुकर, शांता आणि शकुंतला.

अण्णा भाऊ साठे यांनी वर्ग चारच्या पलीकडे शिक्षण घेतले नाही. कारण तेथील लोकांकडून होणाऱ्या भेदभावामुळे त्यांनी शाळा सोडून दिली.

ग्रामीण भागातील दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर १९३१ मध्ये ते सहा महिन्यांच्या कालावधीत सातारा येथून मुंबईत स्थलांतरित झाले.

लेखन – Writings

हजारो साहित्यिक आपणास सापडतील, परंतु भयानक प्रतिकूल परिस्थितीतही पुढे जाणारे मोजकेच मिळतील. अशिक्षित असूनही, त्यांना केवळ वाचन-लेखन करण्याची क्षमताच मिळाली नाही तर क्रांतीचे एक उत्तम साहित्य निर्माते झाले.

त्यांनी मराठी भाषेत ३५ कादंबऱ्या लिहिल्या. ३ नाटके, १० पोवाडे, १४ तमाशे लिहिले. त्यांच्या ८ कादंबऱ्या वर सिनेमे देखील बनवले आहेत.

साठे यांच्या पोवाडा आणि लावणी यांसारख्या लोककथात्मक कथा शैलींच्या वापराने लोकांमध्ये ते लोकप्रिय बनले.

संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला आणि लावणी “माझी मैना” लिहिली.

त्यांना फकीरा या कादंबरी साठी राज्य शासनाचा पुरस्कार मिळाला आहे. या कादंबरी मध्ये फकिरा नावाचा धडकी भरवणारा तरुण माणूस, त्याचे पराक्रम, ब्रिटिश राजवटीतील (भारत) आपल्या समाजातील लोकांच्या हक्कांसाठी आणि खेड्यातल्या वाईट वागणुकी त्यांची वैर.

अण्णा भाऊ साठे साहित्य संग्रह – Annabhau Sathe Collection of Literature

कथासंग्रह – Storytelling

निखारा, नवती, फरारी, पिसाळलेला माणूस, जिवंत काडतूस, आबी, खुळंवाडा, गजाआड, बरबाद्या कंजारी (१९६०), चिरानगरची भुतं (१९७८), कृष्णाकाठच्या कथा,

कादंबऱ्या – Novels

चित्रा (१९४५), फकिरा (१९५९), वारणेचा वाघ (१९६८), चिखलातील कमळ, रानगंगा, माकडीचा माळ (१९६३), वैजयंता, रत्ना, रूपा, गुलाम, चंदन, मथुरा, आवडी, वैर, पाझर.

लोकनाट्य – Folk drama

अकलेची गोष्ट (१९४५), देशभक्त घोटाळे (१९४६), शेटजींचे इलेक्शन (१९४६), बेकायदेशीर (१९४७), पुढारी मिळाला (१९५२), लोकमंत्र्यांचा दौरा (१९५२), माझी मुंबई, कापऱ्या चोर, मूक मिरवणूक.

नाटके

इनामदार (१९५८), पेंग्याचं लगीन, सुलतान

अण्णा भाऊ साठे यांचे निधन – Annabhau Sathe Death

१८ जुलै १९६९ रोजी त्यांचे निधन झाले,असे म्हणतात की ते बर्‍याच दिवसांपासून भुकेने आणि उपासमारीमुळे त्याचा मृत्यू झाला.

आज सकाळी सव्वानऊच्या सुमारास त्यांचं निधन झालं.

सामाजिक प्रश्नांसोबतच अनिल अवचट यांनी विविध विषयांवर लेखन केलं. 'रिपोर्ताज' हा दीर्घ लेखन प्रकार त्यांनी मराठीत रूढ केला.

लेखनासोबतच चित्रकला आणि ओरिगामीचीही त्यांना आवड होती. ते उत्तम बासरीही वाजवत.

मित्र परिवार, वाचक आणि मुक्तांगणचे रुग्ण या सगळ्यांमध्येच अनिल अवचट 'बाबा' म्हणूनच लोकप्रिय होते.

अनिल अवचट यांनी पत्नी डॉ. सुनंदा अवचट यांच्यासोबत 'मुक्तांगण' या व्यसनमुक्ती केंद्राची स्थापना केली होती. आज मुक्तांगण व्यसनमुक्तीसोबतच अनेक क्षेत्रांत कार्य करत आहे.

अनिल अवचट यांची मुलगी डॉ. मुक्ता पुणतांबेकर आता मुक्तांगणचं काम पाहतात.

अवचटांना मान्यवरांकडून श्रद्धांजली

मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी अनिल अवचटांना श्रद्धांजली वाहताना म्हटलंय, "साहित्यातून, पत्रकारितेतून सामाजिक कार्याचा डोंगर उभा करता येतो, याचे आदर्श उदाहरण ज्येष्ठ साहित्यिक, सामाजिक कार्यकर्ते डॉ. अनिल अवचट यांनी घालून दिले. सेवाव्रत सामाजिक कार्यकर्ता, मनस्वी साहित्यिक आणि हाडाचा पत्रकार अशा बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचे आपल्यातून निघून जाणे क्लेशदायक आहे."

चित्रपट दिग्दर्शक सुनील सुकथनकर यांनी मुक्तांगणवर 'मुक्ती' नावाचा सिनेमा केला होता. हा सिनेमा आणि अनिल अवचटांविषयीच्या आठवणी त्यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितल्या.

सुनील सुकथनकर म्हणाले, "अनिल अवचटांच्या आग्रहामुळे मी अहो अनिल काकांपासून ते अरे अनिल काकांपर्यंत पोहचलो. सुमित्रा भावे आणि अनिल अवचट या दोघांची मैत्री खूप सुंदर होती. त्यांचं नेहमीच घरी येणं जाणं असायचं. कॉलेजवयात असताना माझी आणि त्यांची ओळख झाली. मैत्री सारखं त्याचं स्वरूप होतं. अनेक शूटिंगला ते यायचे. गप्पा मारायचे. त्याचं धागे उभे आडवे हे पुस्तक तयार होत होतं तेव्हा डीटीपी वगैरे काही नव्हतं. त्याची हाताने कॉपी लिहावी लागत होती. तेव्हा मी आणि माझ्या मित्राने ती लिहून काढली होती. तेव्हा ते लेख अजून जास्त समजले होते. कॉलेज वयापासून जी सामाजिक जाणीव वाढत गेली ती त्याच्या सारख्या लेखकामुळे वाढत गेली.

"मुक्तांगणवर आम्ही मुक्ती नावाची फिल्म केली होती. तेव्हा अनिता अवचट यांच्याशीसुद्धा खूप जवळून संबंध आला. ती फिल्म करताना जाणवलं की व्यसनमुक्तीचा त्यांनी आखलेला प्रवास खूप सुंदर होता. त्याच्यामध्ये अनेक कलागुण होते. एका माणसाच्या ठायी अनेक कला असणं हे खूप अवघड आहे. कुठल्याही कलेत त्यांनी पुढे जायचं ठरवलं असतं तर त्यात तो सर्वोच्च स्थानावर गेला असता.  लेखन आणि सामाजिक कार्य यावर त्याने स्वतःच लक्ष केंद्रित केलं."

अनिल अवचटांना श्रद्धांजली वाहताना भाजप नेते प्रकाश जावडेकर यांनी म्हटलंय, "ज्येष्ठ साहित्यिक आणि खराखुरा कलाकार माणूस. गेली 50 वर्ष त्यांनी आपल्या लिखाणाची छाप उमटवली. सतत प्रसन्न राहिले. मी 20 वर्ष त्यांच्या कॉलनीत राहिलो. सर्व लहान मुलांचा दोस्त अनिल अवचट होते. समाजाच्या तळागाळातील लोकांची माहिती त्यांनी पुढे आणली."

तर ज्येष्ठ मुलाखतकार सुधीर गाडगीळ यांनीही अनिल अवचटांना श्रद्धांतली वाहिली. ते म्हणाले, "अनिल आणि माझी गेल्या 52 वर्षांची मैत्री. मनोहर साप्ताहिकाची माझी शेवटची नोकरी. त्या साप्ताहिकमध्ये तो नियमीत लेखन करत होता. त्यांचे स्पेशल रिपोर्ताज मनोहर मध्ये येत गेले त्यामुळे त्यांच्याशी नियमीत संवाद होत होता. अजूनही तो संवाद टिकून होता. तो उत्तम बासरी वाजवायचा, समोरच्याला बोलकं करायचा. त्याला काहीही विचारलं तरी चालायचं."

डॉक्टर, पत्रकार, साहित्यिक आणि सामाजिक कार्य

अनिल अवचटांचा जन्म ओतूर येथे झाला. त्यांनी पुण्याच्या बी.जे मेडिकल कॉलेजमधून वैद्यकीय शिक्षण घेतले. त्यात त्यांचं मन रमलं नाही म्हणून ते युक्रांदच्या चळवळीत सामील झाले. त्यातही फार काळ टिकले नाही. मग ते पूर्णवेळ लेखन क्षेत्रात उडी घेतली.

त्यांची पत्नी सुनंदा मानसोपचारतज्ज्ञ होती. त्यांच्या साथीने अवचटांनी पुण्यात मुक्तांगण हे व्यसनमुक्ती केंद्र चालू केले. हे केंद्र अजिबात चालू नये अशी प्रतिक्रिया त्याच्या उद्घाटनप्रसंगी पु.ल.देशपांडेंनी दिली होती.

पत्रकार म्हणून त्यांनी विविधांगी विषयावर लेखन केले. ते वेळोवेळी दिवाळी अंकातून प्रसिद्ध झालं आहे. या लेखांचं संकलन 'रिपोर्टिंगचे दिवस' 'माणसं' अशा अनेक पुस्तकांतून त्यांनी मांडलं. स्वत:विषयी थोडेसे या आत्मचरित्रपर लेखनात त्यांनी स्वत:च्या आयुष्याबद्दल विस्ताराने लिहिलं आहे. मेडिकलच्या दिवसातच आपण लोकांशी बोलून योग्य पद्धतीने ते उतरवू शकतो अशी उपरती झाल्याचं ते 'रिपोर्टिंगचे दिवस' या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत लिहितात.

तळागाळातल्या लोकांशी सहज संवाद हे अवचटांचे आणखी एक वैशिष्ट्य होते. त्या अनुभवाविषयी अवचट सांगायचे, "समाजातल्या खालच्या थरातल्या लोकांशी बोलायला गेलो, कागद काढला की त्यांची बोलतीच बंद व्हायची. त्या भीतीमागे अनेक सरकारी लोकांनी फसवलेले पूर्वीचे प्रसंग असतील, कोर्टकचेऱ्या असतील आणखीही काही प्रसंग असतील. कागदाची भीती आपल्या मध्यमवर्गीयांना कळूच शकणार नाही. आपल्यापुढे कागद येतो, तो प्रेमपत्राच्या स्वरुपात, धार्मिक पोथीच्या स्वरुपात. इथे येतो तो भीतीच्या स्वरुपात. मग मी कागदच सोडून दिला."

2021मध्ये त्यांना महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा जीवनगौरव पुरस्कार देण्यात आला होता. तर त्यांच्या 'सृष्टीत गोष्टीत' या पुस्तकाला साहित्य अकादमीचा उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार मिळाला होता.

आनंदाची व्याख्या सांगताना अनिल अवचट यांनी एबीपी माझाच्या मुलाखतीत म्हटलं होतं, "माझी आई पहाटे उठून सडा घालायची, घरासमोरचा रस्ता झाडायची आणि मग दररोज वेगवेगळी रांगोळी काढायची. ते बघायला आणि कौतुक करायलाही कुणी नव्हतं. मग ती रांगोळी पुसली जायची. त्याची तिला काही खंत नव्हती.

"तिच्यापासून मी एक शिकलो की, एखादी गोष्ट करताना जो आनंद मिळतो तोच आपला आनंद. बाकी आनंद काही आपल्या हातात नाहीये. कुणीतरी कौतुक केलं पाहिजे, असं काहीही नाही. माझ्यासाठी प्रोसेसमधला आनंद हे महत्त्वाचं आणि तो मला माझ्या आईने शिकवला."

वर्षभरापासून वादाच्या भोवऱ्यात अडकलेल्या ९४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचा शेवट वादानेच नाशिक येथे झाला होता. याच संमेलनात ९५ वे संमेलन उदगीर (जि. लातूर) येथे होणार असल्याची घोषणा अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळाचे अध्यक्ष कौतिकराव ठाले पाटील यांनी केली होती. दरम्यान ९५ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचं अध्यक्षपद कोणाला मिळणार याची चर्चा सुरु होती.

भारत सासणे हे वैजापूरला ४ एप्रिल २०१० रोजी झालेल्या ५ व्या राज्यस्तरीय ग्रामीण मराठी साहित्य संमेलनाचे संमेलनाध्यक्ष होते. बहिर्जी शिक्षण संस्थेतर्फे वसमत येथे ९ आणि १० नोव्हेंबर २०१४ या काळात आयोजित केलेल्या ३५व्या मराठवाडा साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपददेखील भारत सासणे यांच्याकडे होते. याशिवाय नाशिकच्या उत्तर महाराष्ट्र साहित्य सभेचे जळगाव येथे १४ फेब्रुवारी २०१६ रोजी भरलेल्या एक दिवसीय साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद, सूर्योदय सर्वसमावेशक मंडळ जळगाव आयोजित राज्यस्तरीय सूर्योदय मराठी साहित्य संमेलनाचे समारोपीय सत्राचे अध्यक्ष पदही त्यांनी भूषवलं आहे. सूर्योदय सर्वसमावेशक मंडळाच्या वतीने समग्र साहित्य सेवेबद्दल सूर्योदय पुरस्कार देऊनही सासणे यांना गौरवण्यात आलं आहे.

सासणे यांची ग्रंथ संपदा

अदृष्ट (दीर्घकथा संग्रह)

अनर्थ रात्र (दीर्घकथा संग्रह)

अस्वस्थ (दीर्घकथा संग्रह)

आतंक (दोन अंकी नाटक)

बंद दरवाजा (कथासंग्रह)

मरणरंग (तीन अंकी नाटक)

राहीच्या स्वप्नांचा उलगडा (कादंबरी)

लाल फुलांचे झाड (कथासंग्रह)

वाटा आणि मुक्काम (सहलेखक – आशा बगे, मिलिंद बोकील, सानिया)

विस्तीर्ण रात्र (दीर्घकथा संग्रह)

शुभ वर्तमान (कथासंग्रह)

पण माणूस हा गेलेली केस नसावा.

चोरीमध्ये वाईट काहीच नसतं, 

तुम्ही काय चोरता ह्याच्यावर ते अवलंबून आहे, 

तुम्ही जर एखाद्याच मन चोरल तर त्यात वाईट काय आहे.

मोठेपणी श्रीमंत हॉटेलात पार्ट्या देणाऱ्या मित्रांपेक्षा 

लहानपणी न मागता हातावर खोबऱ्याची वडी देणारी म्हातारी आठवते.

क्रियापदाच मोठेपण त्याच्या कर्त्याने केलेलं कर्म किती मोठ आहे ह्याच्यावर अवलंबून असते.

खरं तर सगळे कागद सारखेच 

फक्त त्याला अहंकार चिटकला 

की त्याच सर्टिफिकेट होत.

भरलेला खिसा माणसाला “जग” दाखवतो आणि रिकामा खिसा जगातील “माणस” दाखवतो, 

ज्याला शंभर किलो धान्याचं पोत उचलता येतं, त्याला ते विकत घेता येत नाही 

आणि ज्याला विकत घेता येतं, त्याला उचलता येत नाही, 

“विचित्र” आहे पण सत्य आहे.”

समजवण्यापेक्षा समजून घेण्यामध्ये खरी परीक्षा असते, 

कारण समजवण्यासाठी अनुभवाचा कस लागतो 

तर समजून घेण्यासाठी मनाचा मोठेपणा लागतो.

काही माणसे जन्मता असे काही तेज घेऊन येतात, 

की त्यांच्यापुढे  मी मी म्हणणारे उगीचच हतबल होतात.

जगा इतके की आयुष्य कमी पडेल 

हसा इतके की आनंद कमी पडेल, 

काही मिळाले तर नशिबाचा खेळ आहे 

पण प्रयत्न इतके करा की परमेश्वराला देणे भागच आहे.

शेवटी काय हो,

आपण पत्त्याच्या नावाचे धनी,

मजकुराचा मालक निराळाच.

परिस्थिति हा

अश्रूंचा कारखाना आहे!.

प्रयास हा

प्रतिभेचा प्राणवायू आहे

जगात काय बोलत आहात

ह्यापेक्षा कोण बोलत आहात

ह्याला जास्त महत्त्व आहे.

जाळायला काही नसलं की

पेटलेली काडीसुध्दा आपोआप विझते.

माणसाला माणूस

जोडत गेलं पाहिजे…

आयुष्य फार सुंदर आहे…

ते फक्त चांगल्या विचारांनी

जगता आलं पाहिजे…

खर्च झाल्याचं दु:ख नसतं,

हिशोब लागला नाही की त्रास होतो.

माणूस अपयशाला भीत नाही.

अपयशाचं खापर फोडायला

काहीच मिळालं नाही तर?

याची त्याला भिती वाटते.

आपलाही कोणाला

कंटाळा येऊ शकतो ही

जाणीव फार भयप्रद आहे.

खरं तर सगळे कागद सारखेच…

त्याला अहंकार चिकटला की

त्याचे सर्टिफिकेट होते.

बोलायला कुणीच नसणं

यापेक्षा आपण बोललेलं समोरच्यापर्यंत न पोचणं

ही शोकांतिका जास्त भयाण.

सगळे वार परतवता येतील पण

अहंकारावर झालेला वार

परतवता येत नाही आणि पचवताही येत नाही

कोणत्याही सुखाच्या क्षणी

आपण होशमध्ये असणं

यातच त्या क्षणाची अपूर्वाई आहे.

रातराणीचा सुगंध पलंगावर लोळता लोळता उपभोगू शकतो.

पण तुळस वृंदावनातच राहते.

तिच्यापुढे आपल्यालाच उभं राहावं लागतं.

आपलं कुणी अनुकरण किंवा द्वेष करायला लागलं की

समजावं आपला उत्कर्ष होतोय.

ज्यांच्या असण्याला अर्थ असतो,

त्यांच्याच नसण्याची पोकळी जाणवते.

शस्त्रक्रिया होण्यापूर्वी रोगी घाबरलेला असतो.

बरा झाल्यावर शिवलेली जखम तोच कौतुकाने दाखवत सुटतो.

रातकिडा कर्कश ओरडतो

यात वादच नाही. त्याचा त्रास होतो.

पण त्याहीपेक्षा जास्त त्रास तो

कुठे बसून ओरडतो हे सापडत नाही, याचा होतो.

कोणत्याही सुखाच्या क्षणी

आपण होशमध्ये असणं

यातच त्या क्षणाची अपूर्वाई आहे.

'द गर्ल हू गॉट लेबल्ड' ही प्रेमकथा असलेली कांदबरी जुलै २०२० मध्ये वाचकांसाठी उपलब्ध झाली आणि तेव्हापासून ते आतापर्यंत या कांदबरीची मागणी दिवसेंदिवस वाढत आहे. ही गोष्ट आहे अनुपमाची, तिच्या जीवन प्रवासाची, तिच्या प्रेमाची. ज्यांनी आयुष्यात प्रेम, दुःख, नकार हे अनुभवले आहे, त्यांना हे पुस्तक स्पर्शून जाते. कोविड-१९ चा अनेक पुस्तकांच्या विक्रीवर परिणाम झाला मात्र काही पुस्तके त्याला अपवाद ठरली. वाचकांना गुंतवून ठेवणारे कथानक, रंजकपणे गोष्ट सांगण्याची कला या बाबींमुळे अभिषेक विचारे यांचे 'द गर्ल हू गॉट लेबल्ड' हे पुस्तक उजवे ठरते. 

मार्केटिंग, उद्योग, तंत्रज्ञान अशा वेगवेगळ्या क्षेत्रात विचारे यांनी काम केले आहे. त्यांचा ‘रिचमंड’ हा भारतातील प्रसिद्ध उद्योगसमूह आहे. मुंबई विद्यापीठातील  इलेक्ट्रॉनिक्स अँड टेलीकम्युनिकेशन या विषयात ते पदवीधर आहेत. तसेच इंग्लंड विद्यापीठातून मोबाईल अँड सॅटेलाईट कम्युनिकेशन या विषयात त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले आहे. अभिषेक यांनी लंडनमध्ये ब्रँड अँबॅसिटर म्हणून काम केले आहे. त्याचबरोबर त्यांनी लंडनमध्ये स्वतःची मार्केटिंग फर्मही उघडली आहे. मात्र आता स्वतःच्या पॅशनला प्राधान्य देत 'द गर्ल हू गॉट लेबल्ड' ही पहिली कादंबरी त्यांनी वाचक प्रेमींसाठी उपलब्ध केली आहे.''

'द गर्ल हू गॉट लेबल्ड' या कादंबरीबद्दल लेखक अभिषेक विचारे सांगतात, '' मी शिक्षणाने इंजिनियर आणि व्यवसायाने उद्योजक जरी असलो तरी माझी खरी आवड लेखन हीच आहे. लिखाण हे नेहमीच माझे व्यक्त होण्याचे माध्यम राहिले आहे. माझ्या पहिल्याच पुस्तकाला मिळणाऱ्या वाचकांच्या प्रतिसादामुळे मी आनंदी आहे. पुढील लिखाणसाठी ते मला प्रोत्साहीत करते. अनुपमाची गोष्ट मला खूप जवळची आहे. माझ्या आयुष्यातील काही अनुभव त्यात आहेत. ही कादंबरी वाचकांच्या मनाला भिडण्याचे कारण कथेतील खरेपणा आहे. मला आशा आहे, या कादंबरीची लोकप्रियता दिवसेंदिवस वाढत जाईल. 

कोरोना काळातही २०२० मध्ये आलेल्या अभिषेक विचारे यांच्या 'द गर्ल हू गॉट लेबल्ड' या कादंबरीला वाचकप्रेमींचा प्रचंड प्रतिसाद मिळत आहे. अमेझॉनच्या उत्तम पुस्तकांच्या यादीमध्ये या पुस्तकाचा समावेश असून जगभरातील वाचकप्रेमींसाठी अमेझॉनवर ते उपलब्ध आहे.

द. मा मिरासदारांचा जन्म 14 एप्रिल 1927 रोजी सोलापूर जिल्ह्यातील अकलूज इथं झाला. पत्रकारितेपासून त्यांनी साहित्यसेवेस सुरुवात केली.

पुण्यात काही काळ पत्रकारिता केल्यानंतरते अध्यापन क्षेत्राकडे वळले. 1961 ते 1987 या काळात औरंगाबादमधील देवगिरी महाविद्यालय आणि पुण्यातील गरवारे महाविद्यालयात त्यांनी मराठीचे प्राध्यापक म्हणून काम केलं.

1950 मध्ये 'सत्यकथा' मासिकात प्रसिद्ध झालेल्या 'रानमाणूस' या पहिल्याच कथेपासून त्यांच्या लेखन कारकीर्दीला सुरुवात झाली.

द. मा. मिरासदारांच्या कथांमध्ये ग्रामीण भागाचं कथानक असे. कथांमधील पात्रांना ते अत्यंत विनोदी पद्धतीनं मांडत. तितकचं तीव्रतेनं ते त्या पात्रांना कथाकथनामधून प्रेक्षकांसमोर सादर करत.

विनोदी लेखनासाठी प्रसिद्ध असलेल्या मिरासदारांनी स्पर्श, विरंगुळा आणि कोणे एके काळी यांसारख्या गंभीर कथाही लिहिल्या.

1998 साली परळी-वैजनाथ इथं आयोजित केलेल्या अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्षही होते.

मिरासदारांनी संवादलेखन केलेल्या 'एक डाव भुताचा' आणि 'ठकास महाठक' या दोन सिनेमांना अनेक पारितोषिके मिळाली. तसंच, महाराष्ट्र राज्याचा विंदा जीवनगौरव पुरस्कार (2015) मिळाला.

प्राचार्य शिवाजीराव भोसले स्मृती पुरस्कारानेही 2014 साली त्यांना गौरवण्यात आले होते.

द. मा. मिरासदार यांचं निवडक साहित्य :

मिरासदारी

हसणावळ

हुबेहूब

गप्पा गोष्टी

गंमत गोष्टी

गुदगुल्या

चकाट्या

चुटक्यांच्या गोष्टी

ताजवा

फुकट

भोकरवाडीच्या गोष्टी

माकडमेवा

केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांनी ट्विटरवरून मिरासदारांना आदरांजली वाहिली.
 

ज्येष्ठ मराठी साहित्यिक द. मा. मिरासदार यांचे जाणे ही मराठी साहित्य जगताची खूप मोठी हानी आहे. त्यांना माझी भावपूर्ण श्रद्धांजली.

— Nitin Gadkari (@nitin_gadkari) October 2, 2021

 मुख्य अतिथी श्री संतोष अॅलेक्स जी यांनी त्यांच्या संक्षिप्त भाषणात अनुवादाशी संबंधित अनेकानेक गोष्टी सांगितल्या. आपण म्हणालात की "आज सर्व बंधने तोडून हिंदी जागतिक भाषा झाली आहे, त्यामुळे त्यात अनुवाद आणि अनुवादकाची भूमिका महत्त्वाची आहे. सामाजिक समता ही अनुवादामध्ये सर्वात मोठी अडचण आहे , कारण दोन भाषांमधील अनुवाद दोन संस्कृतींमधला अनुवादित असतो . दक्षिण भारतीय भाषांमधून हिंदीत अनुवाद करताना सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि दैनंदिन वापराच्या शब्दांची काळजी घेणे आवश्यक आहे. आपण मशीन भाषांतरासह मानवी अनुवादाच्या चिरस्थायी गरजेबद्दल सांगितले.

 या चर्चेत पहिल्या क्रोएशियन कवयित्री मारिजाना जेंजिकजीचा संदेश होता, ज्यात तिने इंडोलॉजी आणि महान लेखकांच्या कामांच्या अनुवादाबद्दलचे तिचे अनुभव सांगितले.

 यानंतर, हर्षा गोखलेजींनी सांगितले की नवीन भाषा जाणून घेणे, समजून घेणे आणि बोलण्याचा प्रयत्न करणे हा एक नवीन अनुभव आहे, तसेच बहुभाषिक असल्याने आपल्याकडे लोकांचे लक्ष आकर्षित होते. भारतीय भाषा एवढ्या सुंदर आहेत की त्या संपूर्ण जगासारख्या आहेत. परंतु जागतिक भाषांचे त्यांचे स्वतःचे महत्त्व आहे.

प्रख्यात अनुवादक, वाणी सेवी, शब्द साधिका अंतराजी यांनी सांगितले की, जेव्हा भारतीय भाषांचा विचार केला जातो, तेव्हा त्याची विविधता अनुवाद क्षेत्रात त्याच्या समृद्धीचा सर्वात मोठा स्त्रोत आहे. अनुवादाद्वारे रोजगार निर्मिती शक्य आहे. ज्याप्रमाणे रोजगाराचे व्यासपीठ आहे, त्याचप्रमाणे अनुवादासाठी अनेक ऑनलाइन कार्यरत साइट्स आहेत. येथे असे लाखो लोक आहेत ज्यांना दोन किंवा तीन भाषा अवगत आहेत, ज्यांना तांत्रिक ज्ञान आणि व्यवसायिक बुद्धिमत्ता आहे, ज्याच्या आधारे ते या अनुवादाच्या कलेद्वारे आपली उपजीविका मिळवू शकतात. सध्याचे भाषांतर XTM, Manager, SDL Trudos, WordFast सारख्या सॉफ्टवेअरवर केले जाते ज्याचे तुम्हाला प्रशिक्षण घ्यावे लागते. अनुवाद क्षेत्रात प्रूफ रीडिंग, पुनर्लेखन, स्थानिकीकरण, लिप्यंतरण, उपशीर्षके यासारख्या उप-संधी ही अस्तित्वात आहेत.जर आपण भाषिक सौंदर्यावर नजर टाकली तर भारतासारखी विविधता नाही आणि भाषांतर हे असे साधन आहे ज्याच्या मदतीने आपण जगाचे ते सर्व अगम्य अनुभव जाणून घेऊ शकतो जे कदाचित एकाच भाषेत जाणून घेणे शक्य नाही.

हे लक्षात घेण्याजोगे आहे की अंतराजीने कोविड महामारीच्या काळात जागतिक बुलेटिन आणि गाईडलाईंसचे मोफत भाषांतर करून, सर्व जाहिराती व माहिती लोकांना दिली, ज्यासाठी ह्यांना "रायटर ऑफ दि इयर" चा सन्मान देण्यात आला आहे. 

 डॉ वसुधा गाडगीळ यांनी आपले अनेक भाषिक अनुभव सांगितले. आपण सांगितले की भाषांतर विविध भाषांना एक सेतूरूपे कसे समृद्ध करते आणि साहित्यिक अनुवादाद्वारे आपण आपल्या संस्कृतीचा कसा प्रसार करू शकतो. याव्यतिरिक्त, आपल्या मते, अनुवादक समुदायाचे कार्य वाढायला हवे, त्यांच्यामधील एका वाढायला हवा, ह्या विचाराने आपण हा दिवस साजरा करत आहोत. जागतिकीकरणासह, औद्योगिकीकरणासह, रोजगार ह्या क्षेत्रातही अनुवादाला नवीन ओळख मिळाली आहे. जागतिक, राष्ट्रीय, प्रांतीय, प्रादेशिक भाषा, एक सेतू रूपात , दोन भाषांमधील, विविध संस्कृती, सभ्यतांची देवाणघेवाण करून सप्तरंगी इंद्रधनूसारखी आकाशात पसरत आहे.

 कार्यक्रमाचे सफल संचालन ऋचा दीपक कर्पे (मराठी भाषा प्रमुख - शॉपिज़न) यांनी केले, शेवटी आभार प्रदर्शन भाषा सखी अनुवाद संस्थेच्या अध्यक्षा अंतरा करवडे यांनी केले.

शॉपिज़न ह्या पाचही भाषेतील साहित्यिकांना एक नवीन मंच उपलब्ध करून देत आहे. त्याच अनुषंगाने ह्या परिचर्चेचे आयोजन करण्यात आले आहे..ह्या परिचर्चेत राष्ट्रीय व जागतिक पातळीवरील ज्येष्ठ श्रेष्ठ अनुवादक व साहित्यिक आपले विचार प्रस्तुत करतील. कार्यक्रमाची अध्यक्षता करतील ज्येष्ठ श्रेष्ठ अनुवादक व लेखक माननीय सुभाष नीरव जी. तसेच मुख्य अतिथी आहे कवी, अनुवादक आणि आलोचक माननीय संतोष एलेक्स जी. ह्या शिवाय मॅरिजाना जेंजिक (क्रोएशिया), डॉ वसुधा गाडगीळ, अंतरा करवडे, हर्षा गोखले व ऋचा दीपक कर्पे पण वार्ताहर म्हणून उपस्थित असणार आहेत. कार्यक्रम गूगल मीट वर होणार आहे.

साहित्यकृतीचे नाव	साहित्यप्रकार
आपण सारे अर्जुन	वैचारिक
इन्टिमेट	कथासंग्रह
ऐक सखे	कथासंग्रह
कथा कथनाची कथा	ललित
कर्मचारी	कथासंग्रह
का रे भुललासी	कथासंग्रह
काही खरं काही खोटं	कथासंग्रह
गुलमोहर	कथासंग्रह
गोष्ट हातातली होती!	कथासंग्रह
घर हलवलेली माणसे	कथासंग्रह
चिअर्स	व्यक्तिचित्र
झोपाळा	कथासंग्रह
ठिकरी	कादंबरी
तप्तपदी	कथासंग्रह
तू भ्रमत आहासी वाया	कादंबरी
दुनिया तुला विसरेल	ललित
दोस्त	कथासंग्रह
निमित्त	ललित
पाणपोई	ललित
पार्टनर	कादंबरी
प्रेममयी	ललित(?)
प्लेझर बाँक्स भाग १ आणि २	पत्रसंग्रह
फॅन्टसी - एक प्रेयसी	ललित
बाई, बायको आणि कॅलेंड‍र	कथासंग्रह
भुलभुलैय्या	कथासंग्रह
महोत्सव	कथासंग्रह
माझं माझ्यापाशी?	ललित
माणसं	व्यक्तिचित्र
मायाबाजार	कथासंग्रह
मी माणूस शोधतोय	कथासंग्रह
मोडेन पण वाकणार नाही	कथासंग्रह
रंगपंचमी	ललित
रंग मनाचे	कथासंग्रह
लोंबकळणारी माणसं	कथासंग्रह
वन फॉर द रोड	कथासंग्रह
वलय	कथासंग्रह
वपु ८५	कथासंग्रह
वपुर्झा	ललित
वपुर्वाई	कथासंग्रह
सखी	कथासंग्रह
संवादिनी	कथासंग्रह
स्वर	कथासंग्रह
सांगे वडिलांची कीर्ती	व्यक्तिचित्र
ही वाट एकटीची	कादंबरी
हुंकार	कथासंग्रह
तप्तपदी	कथासंग्रह

त्यांनी कादंबरीसह कथा, कविता, लघुनिबंध, समीक्षा, चित्रपट-कथा, नाटक, व्यक्तिचित्रे, अनुवाद अशा विविध साहित्यप्रकारांत  उत्कृष्ट  लेखन केले. त्यांचे लेखन ध्येयवादी आहे.त्यांच्या लेखनात माणुसकीचा गहिवर उमटून दिसतो.त्यांनी वृत्तपत्रीय लेखनात व ग्रंथ संपादनात आपला ठसा उमटवला.

त्याच्या लेखणीतून अंतःकरणात समाजकल्याणाची व प्रगतीची तळमळ दिसते.लालित्यपूर्ण भाषा,रम्य कल्पना,कोटीबाजपणा व समाजहिताचा प्रचार ही त्यांच्या लघुकथेची वैशिष्ट्ये आहेत. त्यांची कल्पनाशक्ती तल्लख होती त्याचा प्रभाव त्यांच्या लेखनातून दिसून येतो.मनोरंजन आणि समाजजीवनावर भाष्य करणे त्यांच्या लेखनाचे स्वरूप होते.रूपक हा प्रकार त्यांनीच रूढ केला.त्यांना जीवनवादी लेखक म्हणून ओळखले जाते.त्यांनी ययाती या कादंबरीत सह 16 कादंबऱ्या लिहिल्या आहे.त्यात हृदयाची हाक,कांचनमृग,उल्का, पहिले प्रेम, अमृतवेल, अश्रु, सोनेरी स्वप्ने भंगलेली हे आहे.त्यांच्या कादंबरीवर छाया, ज्वाला,देवता,अमृत,धर्मपत्नी आणि परदेशी असे चित्रपट मराठीत बनले. हिंदीमध्ये ज्वाला, अमृत आणि धर्मपत्नी या नावांनी चित्रपटही बनवले गेले. त्यांनी लग्ना पहावे करुन या मराठी चित्रपटाची पटकथा आणि संवादही लिहिले.

त्यांच्या कथा-कादंबऱ्यांवर अनेक भाषांमध्ये चित्रपट, दूरदर्शन मालिकाही निर्माण झाल्या. त्यांच्या साहित्याचे अन्य भारतीय व विदेशी भाषांत अनुवाद झाले. त्यांच्या उल्का या कादंबरीवर मराठी चित्रपट निघाला.

त्यांना अनेक मराठी पुरस्कारांव्यतिरिक्त साहित्य अकादमी आणि ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाले असून भारतीय साहित्याचा सर्वोच्च सन्मान देण्यात आला. भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण देऊन सन्मानित केले. 1998 मध्ये सरकारने त्यांच्या सन्मानार्थ स्मारक टपाल तिकीट जारी केले. मराठीच्या या प्रसिद्ध लेखकाचे 2 सप्टेंबर 1976 रोजी निधन झाले.

सोनाली प्रकाश नवांगुळ, (मूळ गाव- बत्तीस शिराळा) वयाच्या नवव्या वर्षी पाठीवर बैलगाडी पडल्याने पॅराप्लेजिक झालेल्या त्यांनी घरातच राहून पदवीपर्यंतच्या परीक्षा दिल्या. त्यानंतर २००० साली त्या कोल्हापुरात आल्या. हेल्पर्स ऑफ दि हॅंडिकॅप्ड या संस्थेत २००७ पर्यंत सोशल वर्कर म्हणून काम केले. सोनाली नवांगुळ या भारतातल्या ‘स्पर्शज्ञान’ नावाच्या पहिल्या नोंदणीकृत मराठी ब्रेल पाक्षिकाच्या २००८ पासून उपसंपादक असून ‘रिलायन्स दृष्टी’ या ब्रेल पाक्षिकासाठी सातत्याने लेखन करतात; मुक्त पत्रकार म्हणून विविध नियतकालिकांमध्ये विविध विषयांवर लिहितात. अनुवादक व निवेदिका म्हणूनही त्या काम करतात. त्यांनी लिहिलेल्या वृत्तपत्रीय सदरांचे संकलन असलेले ‘स्वच्छंद’ हे पुस्तक ‘मेनका प्रकाशना’ने प्रकाशित केले आहे.

दोन्ही पाय नसताना वेगवान धावू शकणार्‍या ऑस्कर पिस्टोरिअस या धावपटूच्या आत्मकथनाचा त्यांनी केलेला अनुवाद ‘ड्रीमरनर’ या नावाने ‘मनोविकास’ने प्रकाशित केला आहे. भारतीय प्रादेशिक भाषांमधील स्त्रियांचे लेखन मराठीत यावे याकरता ‘मनोविकास’ प्रकाशनाची कविता महाजन यांनी संपादित केलेली जी पुस्तक मालिका आली त्यातील सलमा या तमिळ बंडखोर लेखिकेची कादंबरी सोनाली यांनी ‘मध्यरात्रीनंतरचे तास’ या नावाने मराठीत आणली आहे. सोनाली यांनी २०१४ मध्ये पुणे येथे झालेल्या ‘अखिल भारतीय अपंग साहित्य संमेलना’चे अध्यक्षपद भूषविले आहे

शिवाजी सावंत यांचा जन्म ३१ ऑगस्ट १९४० साली सामान्य शेतकरी कुटुंबात, कोल्हापूर जिल्ह्यातील आजरा गावात झाला. सावंत उत्कृष्ट कबड्डीपटू होते. प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण आजऱ्यात झाल्यावर त्यांनी कोल्हापुरात बी.ए.चे प्रथम वर्ष पूर्ण केले आणि मग वाणिज्य शाखेतील पदविका घेतली. टायपिंग, शॉर्टहँडचा कोर्स करून त्यांनी कोर्टात कारकुनाची नोकरी केली, आणि नंतर ते कोल्हापुरातील राजाराम प्रशालेत १९६२ ते १९७४ या काळात शिक्षक होते.

पुण्यात स्थायिक झाल्यावर १९७४ ते १९८० अशी सहा वर्षे त्यांनी महाराष्ट्र सरकारच्या शिक्षण विभागाच्या ’लोकशिक्षण’ या मासिकाचे सहसंपादक, व नंतर संपादक म्हणून काम केले. १९८३ मध्ये त्यांनी स्वेच्छानिवृत्ती घेतली आणि पुढील आयुष्यात फक्त लेखनावरच पूर्ण लक्ष केंद्रित केले.

शिवाजी सावंत हे इ.स. १९९५ पासून महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे काही वर्षे उपाध्यक्ष होते. १९८३ मध्ये बडोदा येथे भरलेल्या "बडोदे मराठी साहित्य संमेलनाचे" ते संमेलनाध्यक्ष होते.

मृत्युंजय (१९६७), या पौराणिक कादंबरीच्या प्रस्तावनेत शिवाजी सावंत यांनी हिंदीतील केदारनाथ मिश्र ह्यांचे कर्ण आणि रामधारी सिंह ‘दिनकर’ ह्यांचे रश्मिरथी ह्या दोन खंडकाव्यांचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख केलेला आहे.

मृत्युंजय कादंबरीच्या लेखनासाठी शिवाजी सावंत यांना थेट कुरुक्षेत्रात मुक्काम ठोकला होता. प्रदीर्घ संशोधन, चिंतन आणि मनन यांतून रससंपन्न अशा ‘मृत्युंजय’ या वास्तववादी कादंबरीचा जन्म झाला आणि शिवाजी सावंत हे नाव महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यांत पोहोचले.

’मृत्युंजय’नंतर सावंतांनी ’छावा’ ही ऐतिहासिक व ’युगंधर’ ही पौराणिक विषयावरची कादंबरी लिहिली. शिवाजी सावंत यांची कादंबर्‍यांसहित अन्य पुस्तके इंग्रजी भाषेत अनुवादित झाली आहेत. युगंधरचा इंग्रजी अनुवाद सावंत यांची अमेरिकास्थित कन्या कादंबिनी यांनी केला आहे.

मृत्युंजय या कादंबरीवर आधारलेली काही मराठी-हिंदी नाटकेही रंगभूमीवर आली. मृत्युंजय ही कादंबरी दानशूरपणासाठी प्रख्यात असलेला महान योद्धा कर्णाच्या जीवनावर, तर युगांतर ही कादंबरी भगवान श्रीकृष्णाच्या जीवनावर आधारलेली आहे. मराठी भाषेत कसदार लेखन करून साहित्याची सेवा केल्याबद्दल त्यांना भारतीय ज्ञानपीठाच्या मूर्तिदेवी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.

कर्‍हाड येथे भरणार्‍या ७६व्या 'अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलना'च्या अध्यक्षपदाचे ते उमेदवार होते. आपल्या उमेदवारीच्या प्रचारासाठी गोव्यात गेले असताना मडगाव येथे, शिवाजी सावंत यांचा हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने सप्टेंबर १८, २००२ रोजी मृत्यू झाला.

संपादक (टीव्ही), भारतीय भाषा

किस्सा 1958 चा आहे. व्हिएतनामचे राष्ट्रपती हो-ची-मिन्ह भारताच्या दौऱ्यावर होते.

नेहरूंशी त्यांची चांगली मैत्री होती. हो-ची-मिन्ह यांच्या सन्मानार्थ एक कार्यक्रम आयोजित केला गेला ज्यात लेखिका अमृता प्रीतम यांनाही आमंत्रित केलं गेलं होतं. तोपर्यंत अमृता प्रीतम यांचं साहित्य क्षेत्रात मोठं नाव झालं होतं.

हो-ची-मिन्ह यांची प्रतिमा तेव्हा अमेरिकेला धुळ चारणारा नेता अशी झाली होती. 1958 च्या त्या संध्याकाळी दोघांची भेट झाली.

हो-ची-मिन्ह यांनी अमृतांच्या कपाळाचं चुंबन घेत म्हटलं, "आपण दोघं सैनिक आहोत. तू लेखणीने लढतेस आणि मी तलवारीने."

याचा उल्लेख स्वतः अमृता प्रीतम यांनी एका दूरदर्शनच्या मुलाखतीत केला आहे.

साहिर आणि इमरोज यांचे किस्से

हो-ची-मिन्ह यांनी जे म्हटलं त्यात काहीच वावगं नाही. 100 वर्षांपूर्वी 31 ऑगस्ट 1919 साली पाकिस्तानात जन्मलेल्या अमृता प्रीतम लेखणीच्या सैनिक होत्या. त्यांनी पंजाबी आणि हिंदी भाषेत कविता आणि कादंबऱ्या लिहिल्या.

अमृता प्रीतम यांच नाव येतं तेव्हा गीतकार-शायर साहिर लुधियानवी आणि चित्रकार इमरोज यांचा उल्लेख येतोच.

पण साहिर आणि इमरोज सोडूनही अमृता प्रीतम यांची एक ओळख होती. ती ओळख म्हणजे त्यांच्या लेखणीतून निघालेल्या त्या कहाण्या ज्यांनी स्त्रीमनाचं यथार्थ चित्रण उभं केलं.

फाळणीच्या वेदना

1959 साली पाकिस्तानात एक चित्रपट आला होता ज्याचं नाव होतं कर्तार सिंग. यात झुबैदा खानम आणि इनायत हुसेन यांनी काम केलं होतं. या चित्रपटातलं एक गाणं आहे - 'अज्ज आखां वारिस शाह नूँ कितों कबरां विच्चों बोल.'

ही रचना अमृता प्रीतम यांची होती.

अमृता 1947 साली लाहोर सोडून भारतात आल्या. फाळणीच्या दुःखावर लिहिलेली त्यांची कविता 'अज्ज आखां वारिस शाह नूँ' सीमेअल्याड आणि सीमेपल्याडच्या लोकांचं दुःख व्यक्त करते. त्यांचं दुःख, वेदना कशा सारख्याच आहेत हे सांगते. वेदनेला कोणती सीमारेषा नसते हे सांगते.

या कवितेत अमृता प्रीतम म्हणतात, "जेव्हा पंजाबात एक लेक रडली तेव्हा (कवी) वारिस शाह तू तिची गोष्ट लिहिलीस. हीरची गोष्ट. आज तर लाखो लेकी रडताहेत. आज तू तुझ्या कबरीतून बोल... उठ, आणि पाहा आपला पंजाब जिथे लाखो मृतदेह पडलेत. चिनाबमध्ये आता पाणी नाही तर रक्त वाहतंय. हीरला विष खाऊ घालणारा एक काका कैदो होता, आता तर सगळेच काका कैदो झालेत."

फाळणीच्या काळात अमृता प्रीतम गरोदर होत्या आणि तेव्हा त्यांना सगळं सोडून 1947 साली लाहोरमधून भारतात यावं लागलं. फाळणीच्या काळात सगळीकडे झालेला विध्वंस त्यांना दिसलं. तेव्हा ट्रेनने लाहोरहून डेहराडूनला येताना एका कागदाच्या कपट्यावर त्यांनी ही कविता लिहिली होती.

या कवितेतून त्यांनी त्या सगळ्या बायकांच्या वेदना मांडल्या होत्या ज्या फाळणीदरम्यान मारल्या गेल्या होत्या, ज्यांच्यावर बलात्कार झाले होते, ज्यांच्या मुलांना डोळ्यादेखत मारून टाकण्यात आलं होतं किंवा ज्यांनी स्वतःला हिंसेपासून वाचवण्यासाठी विहिरीत उडी मारून जीव दिला होता.

अनेक वर्षं ही कविता पाकिस्तानातल्या वारिस शाह यांच्या दर्ग्यावर भरणाऱ्या उरूसाच्या वेळेस ही कविता गायली जात होती.

अमृता प्रीतम यांनी दूरदर्शनला दिलेल्या एका इंटरव्ह्यूमध्ये म्हटलं होतं, "एकदा एक गृहस्थ पाकिस्तानातून भारतात आले आणि त्यांनी मला केळी दिल्या. त्यांना ती केळी एका पाकिस्तानी माणसानी दिली होती आणि म्हटलं होतं की तुम्ही 'अज्ज आखां वारिस' लिहिणाऱ्या अमृता प्रीतम यांन भेटायला जात आहात ना, त्यांना माझ्याकडून ही केळी द्या. मी इतकंच देऊ शकतो. माझी अर्धी हज यात्रा यातच होईल."

बाईचं जगणं मांडणारी लेखणी

अनेक वर्षांपूर्वी अमृता प्रीतम यांनी एका जुन्या मुलाखतीत या ओळी ऐकवल्या होत्या, "कोणतीही मुलगी... हिंदू असो वा मुस्लीम, आपल्या इच्छित स्थळी पोहोचली तर समजा की 'पुरो' चा आत्माही इच्छित स्थळी पोहोचला."

या ओळींचा अर्थ आधी नीट समजला नाही. पण एक दिवस अमृता प्रीतम यांची 'पिंजर' नावाची कादंबरी वाचण्यात आली. त्याच कादंबरीवर बेतलेला 'पिंजर' नावाचा चित्रपटही आलाय, तोही पाहिला.

यात 'पुरो' (उर्मिला मातोंडकर) नावाच्या हिंदू मुलीची कथा आहे जी भारत-पाकिस्तान फाळणीच्या वेळेस पंजाब झालेल्या हिंसाचाराच्या तावडीत सापडते.

पुरो साखरपुड्यानंतर आपला होणारा पती रामचंद याच्याबरोबर सुखी संसाराची स्वप्न पाहात असते, पण याआधीच तिचं एक मुस्लीम मुलगा अपहरण करतो आणि तिच्याशी लग्न करतो. पुरोला दिवस जातात तेव्हा ती या घटनेला आपल्या शरीराशी आणि मनाशी झालेला धोका समजते.

याच काळात फाळणीच्या वेळेचा हिंसाचार उफाळून येतो आणि आणखी एका मुलीचं अपहरण होतं.

पुरो या काळात आपला जीव पणाला लावून तिला वाचवते आणि सहीसलामत तिच्या नवऱ्याकडे नेऊन सोडते. तो मुलगा तिचा सख्खा भाऊ असतो.

तेव्हा तिच्या मनात हे शब्द उमटतात, "कोणतीही मुलगी... हिंदू असो वा मुस्लीम, आपल्या इच्छित स्थळी पोहोचली तर समजा की 'पुरो'चा आत्माही इच्छित स्थळी पोहोचला."

जेव्हा एका नव्या जाणीवेसह पुरोचे हे शब्द आले तेव्हा अंगावर काटा आला. अमृता प्रीतम यांनी ज्या प्रकारे बाईची स्वप्नं, तिच्या इच्छा-आकांक्षा, तिचं भय आणि तिच्यासोबत झालेले अत्याचार यांना शब्दरूप केलं, त्या काळात ही नवलाईची गोष्ट होती.

समाजाच्या चौकटी न मानणारं हळूवार प्रेम

यानंतर अनेक वर्षं त्या वेगवेगळ्या कथा लिहित राहिल्या ज्या स्त्री-पुरुषाच्या नात्याचा धांडोळा बाईच्या नजरेने घेतला होता. उदाहरणार्थ त्यांची कादंबरी 'धरती, सागर ते सीपिया'.

यावर 70 च्या दशकात कादंबरी नावाचा चित्रपट आला होता ज्यात शबाना आझमी यांनी भूमिका केली होती. ही एका अशा मुलीची कहाणी होती जी कोणत्याही अटी-शर्तीशिवाय प्रेम करते आणि जेव्हा समोरची व्यक्ती प्रेमावर आपल्या अटी-शर्ती लादते तेव्हा या प्रेमाचं ओझं होऊ नये म्हणून स्वतःचा रस्ता स्वतः निवडते.

पण अमृता प्रीतम यांच्यावर कधी टीका झालीच नाही असं नाही. टीकाकारांमध्ये त्यांचे सहकारी खुशवंत सिंगही होते.

आऊटलुक मासिकातल्या आपल्या लेखात खुशवंत सिंग यांनी 2005 साली लिहिलं होतं की, "त्यांच्या (अमृता प्रीतम) कथांमधली पात्रं कधीही जिवंत होऊन समोर आली नाहीत. अमृतांची कविता 'अज्ज आखां वारिस शाह नू' भारत-पाकिस्तान दोन्हीकडे गाजली. या दहा ओळींनी त्यांना दोन्ही देशांमध्ये अजरामर केलं.

मी 'पिंजर' कादंबरीचा इंग्रजीत अनुवाद केला तेव्हा मी त्यांना विनंती केली होती की याच्या बदल्यात त्यांनी मला त्यांच्या आणि साहिर यांच्या आयुष्याविषयी सविस्तर सांगावं. त्यांची कथा ऐकून मात्र मी निराश झालो. मी म्हटलं हे तर एका तिकिटावरही लिहिता येईल. त्यांनी ज्या प्रकारे साहित्य अकादमी पुरस्कार जिंकला तो किस्साही निराशाजनक होता."

रसीदी टिकट

ती तिकिटाची गोष्ट कदाचित अमृता प्रीतम यांना खटकली. त्यांनी नंतर आपलं आत्मचरित्र लिहिलं ज्याचं नाव ठेवलं, 'रसीदी टिकट'. यात साहिर लुधियानवी यांचे अनेक किस्से होते.

या पुस्तकात एका ठिकाणी अमृता प्रीतम लिहितात, "तो (साहिर) गुपचूप माझ्या खोलीत सिगरेट प्यायचा. अर्धवट पिऊन झाली की सिगरेट विझवून टाकायचा आणि नवी सिगरेट पेटवायचा. जेव्हा तो खोलीतून निघून जायचा तेव्हा त्याच्या सिगरेटचा वास खोलीत दरवळत असायचा.

मी त्याने अर्धवट विझवलेल्या सिगरेटची थोटकं सांभाळून ठेवायचे आणि एकट्याने पुन्हा ती थोटकं पेटवायचे. मी ती थोटकं माझ्या बोटांमध्ये पकडायचे तेव्हा वाटायचं की मी साहिरच्या हातांना स्पर्श करतेय. अशी मला सिगरेट ओढण्याची सवय लागली."

अमृता आणि साहिरचं नातं आयुष्यभर चाललं खरं पण त्याला कोणतंही मूर्त स्वरूप आलं नाही. याच दरम्यान अमृतांच्या आयुष्याच चित्रकार इमरोज आले. दोघं आयुष्यभर एका घरात राहिले पण त्यांनी समाजाच्या नियमांप्रमाणे कधी लग्न केलं नाही.

इमरोज अमृतांना म्हणायचे - तूच माझा समाज आहेस.

हे नातंही वेगळंच होतं. इमरोज यांना अमृता यांच्या मनात असलेली साहिरची ओढ माहिती होती.

बीबीसीच्या एका मुलाखतीत ते म्हणाले होते, "अमृताची बोटं कायम काही ना काही लिहित असायची. त्यांच्या हातात लेखणी असली नसली तरी त्यांना फरक पडायचा नाही. त्यांनी अनेकदा माझ्या पाठीवर बोटाने साहिरचं नाव लिहिलंय. पण काय फरक पडतो. अमृताचं साहिरवर प्रेम असलं तर असेल पण माझं त्यांच्यावर प्रेम आहे."

अमृतांच्या आयुष्याचे अनेक पैलू होते. त्या ओशोंशी जोडल्या गेल्या.

लहानपणी झालेला आईचा मृत्यू, फाळणीचं दुःख, एक असं लग्न ज्यात त्या वर्षानुवर्ष घुसमटत राहिल्या. साहिरवर केलेलं प्रेम आणि मग लांब जाणं, इमरोजचा सहवास. अमृता प्रीतम यांचं जीवन सुखदुःखाने भरलेलं होतं.

दुःखाच्या छायेतही त्या आपल्या शब्दांनी आशेची किरणं जागवतात जे जेव्हा त्या लिहितात -

दुःखद शेवट तो नसतो जेव्हा आयुष्याच्या लांब वाटेवर समाजाची बंधनं काटे पेरत राहतील आणि तुमचे पाय आयुष्यभर रक्तबंबाळ होत राहतील.

दुःखद शेवट तो असोत जेव्हा तुमच्या रक्तबंबाळ पायांनी तुम्ही एकाच ठिकाणी उभे राहाता आणि समोरून कोणताही रस्ता तुम्हाला बोलवत नसतो.

हे परमेश्वरा...

मला माझ्या वाढत्या वयाची 

जाणीव दे. बडबडण्याची माझी 

सवय कमी कर

आणि प्रत्येक प्रसंगी मी 

बोललच पाहिजे ही माझ्यातली 

अनिवार्य इच्छा कमी कर.

दुसर्‍यांना सरळ करण्याची 

जबाबदारी फक्त माझीच व 

त्यांच्या खाजगी प्रश्नांची 

दखल घेउन ते मीच 

सोडवले पाहिजेत अशी 

प्रामाणिक समजूत माझी 

होऊ देऊ नकोस.

टाळता येणारा फाफटपसारा 

व जरुर नसलेल्या तपशिलाचा

 पाल्हाळ न लावता

शक्य तितक्या लवकर मूळ 

मुद्यावर येण्याची माझ्यात 

सवय कर.

इतरांची दुःख व वेदना 

शांतपणे ऐकण्यास मला

 मदत करच पण त्यावेळी 

माझ तोंड शिवल्यासारखे 

बंद राहु दे. अशा प्रसंगी 

माझ्याच निराशा, वैफल्यांचे 

रडगाणे ऐकवण्याची माझी 

सवय कमी कर.

केंव्हा तरी माझीही चूक 

होउ शकते, कधीतरी माझाही 

घोटाळा होऊ शकतो,

 गैरसमजुत होऊ शकते 

ह्याची जाणीव माझ्यात ठेव.

परमेश्वरा,

अगदी शेवटपर्यंत माझ्यात 

प्रेमाचा ओलावा, गोडवा, 

लाघवीपणा राहू दे.

मी संतमहात्मा नाही 

हे मला माहीत आहेच, 

पण एक बिलंदर बेरकी 

खडूस माणूस म्हणून मी 

मरू नये अशी माझी

 प्रामाणिक इच्छा आहे.

विचारवंत होण्यास माझी 

ना नाही पण मला लहरी 

करू नकोस. दुसर्‍याला 

मदत करण्याची इच्छा 

आणि बुद्धी जरूर मला 

दे पण गरजवंतांवर 

हुकूमत गाजवण्याची

 इच्छा मला देऊ नकोस.

शहाणपणाचा महान ठेवा 

फक्त माझ्याकडेच आहे 

अशी माझी पक्की खात्री 

असूनसुद्धा, परमेश्वरा, 

ज्यांच्याकडे खरा सल्ला

 मागता येइल असे 

मोजके का होईना

 पण चार मित्र दे.

एवढीच माझी प्रार्थना...

    - पु.ल.देशपांडे

त्यांनी मरणोत्तर देहदानाची ईच्छा प्रकट केली होती. मात्र, वैद्यकीय सल्ल्यानुसार, काही तांत्रिक बाबींमुळे ते शक्य होऊ शकले नाही. आता उद्या, बुधवारी, 13 ऑगस्ट रोजी, सकाळी 9 वाजता, देवापुरातील, एकविरा मंदिरजवळील स्मशानभूमीत त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार केले जाणार आहेत.

जिल्हा परिषदेतील नोकरीवर पाणी सोडून नानांनी "मतदार" हे सर्वसामान्य जनता, शेतकरी व वंचित समाजासाठी वाहिलेले वृत्तपत्र सुरू केले. जिल्हा परिषद कर्मचारी संघटनेचे राज्य अध्यक्ष म्हणून काम पाहताना प्रशासकीय पातळीवर अधिकारी व कर्मचारी यांना येणाऱ्या दैनंदिन अडचणी लक्षात घेऊन त्यांनी सोनादिपा प्रकाशनाची स्थापना करून कर्मचारी व अधिकारी मार्गदर्शक ही अत्यंत गाजलेली पुस्तके निर्मित केली. राज्यातील प्रत्येक अधिकारी, कर्मचारी, आस्थापना व न्याय संस्थेत ही पुस्तके संदर्भासाठी आजही वापरली जातात.

भास्कर वाघ प्रकरणात त्यांना गुंडांनी व राजकीय नेत्यांनी अतोनात त्रास दिला. तरीही नानांची लेखणी थांबली नाही. त्यांना व कुटुंबाला झेड दर्जाची सुरक्षा व्यवस्था पुरविण्यात आली होती. त्यांनी खणून काढलेल्या या अपहार घोटाळ्याने तेव्हा सर्व देशाचे लक्ष वेधून घेतले होते. महाराष्ट्रातील हा पहिला कोट्यवधीचा घोटाळा!

हे प्रकरण चव्हाट्यावर आल्यानंतर जिल्हा परिषदेच्या कारभारात अनेक बदल करण्यात आले. 

गेले काही दिवस देशातील परिस्थिती आणि शेतकरी आंदोलन चिरडण्याचा सरकारी प्रयत्नांनी नाना अस्वस्थ होते. प्रकृती साथ देत नसतानाही ते कापडणे येथे शेतकरी आंदोलनात सहभागी झाले होते. चळवळीचा वारसा असलेल्या या गावातील सभेनंतर ते कमालीचे अस्वस्थ झाले होते. 

पुरोगामी विचारांची बैठक पक्की असलेल्या नानांनी आयुष्यभर व्रतस्थ पत्रकारिता केली. सेवा शर्ती तसेच कायदेशीर बाबींबाबत ते शेवटपर्यंत सर्वसामान्यांना मोफत मार्गदर्शन करत होते. धुळे जिल्ह्यातील काटवन परिसर विकासासह अनेक महत्त्वाच्या सामाजिक विषयात त्यांनी सक्रिय योगदान दिले होते.

नानांनी 40 हून अधिक कायद्याची पुस्तके तसेच इतर प्रासंगिक अशी 60हून अधिक पुस्तके लिहिली आहेत.

शिक्षकीपेशा स्वीकारलेल्या इंदिरा संतांनी लहान मुलांच्या कथा लिहून आपल्या लिखाणाला सुरुवात केली.त्यांनी स्त्रीवादी कविता लिहण्यावर आपले लक्ष केंद्रित केले.त्यांनी भारतीय स्त्रीचे खडतर जीवन आपल्या कवितेतून मांडले.इंदिरा संत आणि त्यांचे पती नारायण संत यांचा एकत्र एक कविता संग्रह 'सहवास'प्रसिद्द्ध आहे.पतीच्या निधनानंतर त्यांनी आपल्या कवितेवर त्याचे परिणाम होऊ दिले नाही.  

इंदिरा संतांनी लिहिलेल्या प्रत्येक रचनेला काव्य रसिकांनी भरभरून दाद दिली. यांची सुमारे 25 पुस्तके प्रसिद्ध झाली आहे.यांच्या काही निवडक कविता 'मृण्मयी' या नावाने प्रसिद्ध झाल्या.यांचे निधन 13 जुलै 2000 रोजी पुण्यात झाले.

यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार,अनंत काणेकर पुरस्कार,साहित्य कला अकादमी पुरस्कार,महाराष्ट्र शासन पुरस्कार,जनस्थान पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

कविता संग्रह -गर्भरेशीम,निराकार,बाहुल्या,मरवा,मृगजळ मेंदी,रंगबावरी,वंशकुसूम,शेला, या त्यांच्या काही कविता संग्रह आहे.

कथासंग्रह-कदली,चैतू,श्यामली,हे त्यांचे कथासंग्रह आहे.

कादंबरी-घुंघरवाळा ही त्यांची कादंबरी आहे. 

शिक्षण : एम. ए., एल. एल. बी.

‘महाराष्ट्र भूषण’ पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे यांचा जन्म 8 नोव्हेंबर 1919 रोजी मुंबईत झाला. मुंबई, सांगली, पुणे येथे शिक्षण झालेल्या पुलंनी काहीकाळ प्राध्यापकीही केली.

लेखक, नाटककार, अभिनेता, कथा व पटकथाकार, दिग्दर्शक आणि संगीत दिग्दर्शक असा अनेक भूमिका त्यांनी वठवल्या. त्यांची कीर्ती लेखक म्हणून असली तरी त्यांची गती या सर्व क्षेत्रात सारखी होती.

'गुळाचा गणपती' या 'सबकुछ पु.ल.' म्हणून गाजलेल्या चित्रपटात त्यांच्या व्यक्तिमत्वाच्या जवळजवळ सर्वच पैलूंचे दर्शन होते.

पुलंनी मराठी माणसाला काय दिले? तर त्याच्या रोजच्या जगण्यातील गमतीदार निरिक्षणे नेमकेपणाने पकडून त्याला हसायला शिकवले.

मुंबईत जन्मलेले पुलं पुण्याच्या फर्ग्युसन महाविद्यालयात आणि सांगलीच्या विलिंग्डन महाविद्यालयात शिकले. ४० च्या दशकात साहित्यक्षेत्रात पदार्पण करण्यापूर्वी त्यांनी महाविद्यालयात शिक्षक या नात्यानेही काही काळ काम केले. त्यांचे आकाशवाणी, दूरदर्शन, नाट्य व चित्रपट क्षेत्रातील योगदान लक्षणीय आहे.

ते उत्तम संवादिनी वादक होते, तसेच त्यांनी काही चित्रपटांचे संगीत दिग्दर्शनही केले. दूरदर्शनच्या पहिल्यावाहिल्या प्रसारणासाठी पंडित नेहरूंची दूरदर्शनसाठी मुलाखत घेणारे पुलं हे भारतीय दूरदर्शनचे पहिले मुलाखतकार होते.

पुलंनी जवळपास 40 वेगवेगळी पुस्तके लिहिली. बटाट्याची चाळ, असा मी असा मी, व्यक्ती आणि वल्ली या पुस्तकांच्या तर 20 हून अधिक आवृत्या खपल्या. त्यांच्या लोकप्रियतेचे उदाहरण व साहित्याचा कस जोखण्याचे यापेक्षा कोणते वेगळे परिमाण असू शकते?

मराठी वाडमयाचा (गाळीव) इतिहास, खोगीरभरती, पुरचुंडी, नस्ती उठाठेव, गोळाबेरीज, हसवणूक ही त्यांची इतर विनोदी पुस्तकेही गाजली. त्यांच्या आवृत्त्यांचेही विक्रम झाले. त्यांची निरीक्षण शक्ती अफाट होती, हे त्यांनी लिहीलेल्या प्रवासवर्णनावरूनच कळेल. त्यांनी अमेरीका, युरोप, आशियातील अनेक देश पाहिले.

त्यात त्यांना प्रवासात आलेले अनुभव त्यांनी अतिशय गमतीदार पध्दतीने लिहिले आहेत. पूर्वरग, अपूर्वाई, जावे त्याच्या देशा , वंगचित्रे आदी प्रवासवर्णने आहेत. त्यांची नाटकेही अतिशय गाजली. वार्याावरची वरात, तुझं आहे तुझपाशी, अमलदार, सुंदर मी होणार, तीन पैशाचा तमाशा, फुलराणी ही काही नाटके आहेत.

याशिवाय त्यांनी लिहिलेली काही व्यक्तिचित्रेही अजरामर ठरली आहेत. गणगोत, गुण गाईन आवडी, मैत्र, आपुलकी यात पुलंनी आपल्या सुह्रदांबद्दल लिहिले आहे. पुलंच्या नावावर काही चांगले अनुवाद आहेत. द ओल्ड मॅन अॅण्ड द सी या हेमिंग्वेच्या गाजलेल्या पुस्तकाचे एका कोळीयाने या नावाने पुलंनी केलेला अनुवाद निव्वळ अप्रतिम.

याशिवाय मनोहर माळगावकरांच्या कान्होजी आंग्रे हे ऐतिहासिक व्यक्तिचित्र रेखाटलेले अनुवादीत पुस्तकही पुलंच्या नावावर आहेत. बटाट्याची चाळ व असा मी असामी चे त्यांनी एकपात्री प्रयोगही बरेच केले. बा. भ. बोरकरांच्या कविता त्यांनी व सुनीताबाई देशपांडे यांनी एकत्र वाचण्याचे कार्यक्रमही त्यांनी केले.

पुलंनी मराठी माणसाला एवढे काही दिले आहे की 'किती घेशील दो कराने' अशी त्यांची अवस्था झाली आहे. साहित्य अकादमी व संगीत नाटक अकादमी या दोहोंचे पुरस्कार मिळवणार्याी मोजक्या प्रतिभावंतात पुलंचा समावेश होतो.

आपल्या कलागुणांच बळावर मिळविलेले लाखो रुपये समाजाच्या समृद्धीसाठी त्यांनी सत्पात्री वाटले. सर्वसामान्य माणसांचे उदंड आणि निर्लेप प्रेम ज्याला लाभले, असे हे महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व! पुणे मुक्कामी 12 जून 2000 रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.

त्यांना मिळालेले पुरस्कार खालीलप्रमाणे

पद्मश्री सन्मान

महाराष्ट्र भूषण

साहित्य अकादमी

महाराष्ट्र राज्य वाङमय पुरस्कार

मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष

पुलंची साहित्यसंपदा

विनोदी साहित्य / लेखनसंग्रह

खोगीर भरती, नस्ती उठाठेव, गोळाबेरीज, हसवणूक, खिल्ली, अघळपघळ, पुरचुंडी, मराठी वाङमयाचा (गाळीव) इतिहास, उरलं सुरलं

प्रवास वर्णने

अपूर्वाई, पूर्वरंग, जावे त्यांच्या देशा, वंगचित्रे,

नाटके व एकांकिका

तुका म्हणे आता, अंमलदार, भाग्यवान, तुझे आहे तुजपाशी, सुंदर मी होणार, तीन पैशाचा तमाशा, राजा ओयदिपौस, एक झुंज वार्यापशी (अनुवाद), ती फुलराणी (रुपांतर), मोठे मासे छोटे मासे, विठ्ठल तो आला आला, आम्ही लटिके ना बोलू, वयं मोठं खोटं (बालनाट्य), नवे गोकुळ (बालनाट्य)

अनुवाद

एका कोळियाने, काय वाट्टेल ते होईल, कान्होजी आंग्रे, स्वगत (जयप्रकाश नारायण), पोरवय

पत्रलेखन संग्रह

मुक्काम शांतिनिकेतन

निवडक पु. ल.

पुढारी पाहिजे, एक शून्य, चित्रमय स्वगत, रेडियोवरील भाषणे व श्रुतिका (भाग एक व दोन) चार शब्द टेलिफोनचा जन्म दाद, रविंद्रनाथ: तीन व्याख्याने, कोट्याधीश पु. ल., व्यक्ति आणि वल्ली

व्यक्तिचित्रे

गणगोत, गुण गाईन आवडी, मैत्र, आपुलकी

भाषणे

रसिकहो! सज्जनहो! मित्र हो! श्रोते हो!

एकपात्री

असा मी असामी, बटाट्याची चाळ

शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी जळगाव जिल्ह्यातील अंमळनेर येथील प्रताप हायस्कूल येथे शिक्षक म्हणून सहा वर्षे (१९२४ ते १९३०) नोकरी केली. प्रताप हायस्कूलच्या वसतिगृहाची जबाबदारी सांभाळताना त्यांच्यातील शिक्षकाला अधिक वाव मिळाला. त्यांनी वसतिगृहातील विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या उदाहरणातून स्वावलंबनाचे धडे दिले, सेवावृत्ती शिकवली. अंमळनेर येथील प्रताप तत्त्वज्ञान केंद्र येथे त्यांनी तत्त्वज्ञानाचा अभ्यासही केला.

1928 साली साने गुरुजींनी ‘विद्यार्थी’ नावाचे मासिक सुरु केले. त्यांच्यावर महात्मा गांधीजींच्या विचारांचा फार प्रभाव होता. स्वतःच्या जीवनात देखील ते खादी वस्त्रांचाच वापर करीत असत. समाजातील जातीभेदाला, अस्पृश्यतेला, अनिष्ट रूढी परंपरांना साने गुरुजींनी कायम विरोध केला. गांधीजींच्या विचारांनी प्रेरित झालेल्या साने गुरुजींनी 1930 साली शिक्षकाची नौकरी सोडून सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत उडी घेतली. 

1942 च्या चळवळीमधे भूमिगत राहून सानेगुरुजीनी स्वातंत्र्याचा प्रचार केला. स्वातंत्र्य समरातील त्यांच्या सहभागामुळे त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला. नाशिकला कारागृहात त्यांनी श्यामची आईचे लेखन पूर्ण केले, धुळे येथे कारागृहात असतांना साने गुरुजींनी विनोबा भावे यांनी सांगितलेली ‘गीताई’ लिहिली.

लहान मुलांच्या बाल मनावर चांगल्या संस्कारांची बीज पेरली जावीत म्हणून गुरुजींनी विपुल लेखन केलं. आपल्या आईवर त्याचं अत्यंत प्रेम होतं, हे त्यांनी लिहिलेल्या “श्यामची आई” या पुस्तकातून आपल्याला कळत, जाणवतं. श्यामची आई या पुस्तकातून त्यांनी आपल्या आईच्या सगळ्या आठवणी सांगितलेल्या आहेत.  साने गुरुजींचं मन अत्यंत भावनाप्रधान आणि संवेदनशील होतं त्यामुळे आईने ज्या सदभावना त्यांच्यात रुजवल्या त्याची वाढ त्यांच्यात वेगानं झाली.

अमळनेर, धुळे आणि नाशिक इथं काही काळ त्याचं वास्तव्य होतं. पुढे खान्देशला त्यांनी आपली कर्मभूमी बनविलं. प्रांताप्रांतातील भेदभाव दूर व्हावा आणि सर्वत्र बंधूप्रेमाचे वातावरण निर्माण व्हावे यासाठी साने गुरुजींनी आंतरभारती ची स्थापना करण्याचा निर्णय घेतला. साहित्य संमेलनात तशी इच्छा त्यांनी बोलून देखील दाखवली होती.

त्याकरता त्यांनी पैसा गोळा केला होता, रवीन्द्रनाथ टागोर यांच्या शांतीनिकेतन प्रमाणे विद्यार्थ्यांसाठी आंतरभारती संस्था स्थापन करण्याचा त्यांचा मनोदय होता.

१९३० मध्ये साने गुरुजी त्रिचनापल्लीच्या तुरुंगात होते. त्यावेळी दक्षिणेकडच्या अनेक भाषिकांशी त्यांचा संबंध आला. अनेक भाषांचे वैभव आपल्याला अज्ञात असल्याचे त्यांना जाणवले. आपण भारतात राहत असूनही इथल्या वेगवेगळ्या प्रांतांत बोलल्या जाणाऱ्या भाषांची माहिती आपल्याला नसते; या भाषा शिकायच्या असल्यास तशी संस्थाही आपल्याकडे नाही याची खंत नेहमी साने गुरुजींना वाटायची. यातूनच 'आंतरभारती'ची संकल्पना त्यांना सुचली.

प्रांतीयता या भारतीयाच्या एकत्वाला बाधक ठरणार असे त्यांना वाटू लागल्यामुळे त्यांनी प्रांताप्रांतांतील द्वेष नाहीसा होऊन सर्व बंधुत्वाचे वातावरण वाढावे, यासाठी निरनिराळ्या प्रांतातील लोकांना परस्परांच्या भाषा शिकाव्यात, चालीरीती समजून घ्याव्यात यासाठी आंतरभारतीचा प्रयोग करून पाहण्याचे ठरविले. त्यासाठी पैसा जमवून निरनिराळ्या प्रांतीय भाषा शिकू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी रवींद्रनाथ टागोर यांच्या शांतिनिकेतनाप्रमाणे काही सोय करावी, ही मनीषा त्यांनी महाराष्ट्र साहित्य संमेलनामध्ये याच ठरावावर बोलताना व्यक्त केली होती. त्यासाठी त्यांनी काही पैसाही गोळा केला होता. पण हे कार्य अपुरे असतानाच ११ जून, इ.स. १९५० रोजी त्यांनी आत्महत्या केली.

लोकहितवादींनी समाजहिताला प्राधान्य देऊन सर्वांगीण सामाजिक सुधारणा घडवून आणण्यासाठीचा आग्रह धरला होता.समाजातील अनिष्ट रूढी व परंपरा दूर करून सर्वांगीण सामाजिक प्रगतीचा विचार सर्वांनी केला पाहिजे समाजातील सर्व घटकांनी एकत्र येऊन स्वतःची उन्नती साधली पाहिजे.असे त्यांना वाटायचे.अंधश्रद्धा भोळ्या समजुती व संकुचित विचार यांचा त्याग करावा असे ते सांगायचे.

 लोकहितवादींनी बालविवाह, हुंडा, बहुपत्नीत्वाची पद्धती,अशा अनिष्ट प्रथांवर टीका केली. स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीने अधिकार मिळाले पाहिजेत. त्यांना शिक्षण व विवाह याबाबत स्वातंत्र्य असावे विधवांना पुनर्विवाह करण्याचा अधिकार असावा,असे त्यांचे स्पष्ट विचार होते आणि ते तसे त्यांनी मांडले देखील.

समाजाची उन्नती झाली पाहिजे आणि त्यासाठी संघटितपणे सर्वांनी प्रयत्न करावेत असे त्यांना वाटत होते. शिक्षण हे सर्वांसाठी  महत्त्वाचे माध्यम असले पाहिजे असे त्यांना वाटत असे.

आपल्या लिखाणातून त्यांनी समाजाला जागृत करण्याचा प्रयत्न केला. ज्या ज्या भागांमध्ये सरकारी अधिकारी म्हणून ते गेले, त्या भागांमध्ये त्यांनी ग्रंथालय चळवळीला चालना आणि प्रेरणा दिली.

लोकहितवादींनी समाजाला योग्य दिशा देण्याचं कार्य केलं. 9ऑक्टोबर1892 रोजी त्यांचे निधन झाले.

त्यांनी 108 छोटे छोटे निबंध लिहिले. हेच निबंध लोकहितवादींची शतपत्रे नावाने ओळखले जातात. या शतपत्रांच्या माध्यमातून त्यांनी समाजसुधारणाविषयक विचार समाजासमोर मांडले. ही शतपत्रे प्रभाकर या साप्ताहिकातून प्रसिद्ध झाली.धार्मिक, सामाजिक, आर्थिक, राजकीय, वाङ्मयीन, ऐतिहासिक इत्यादी विषयांवर त्यांनी लहानमोठे असे सुमारे 39 ग्रंथ लिहिले.लोकहितवादींनी अनेक उत्कृष्ट इंग्रजी ग्रंथांचे मराठीत भाषांतर केले. त्यांच्या लेखनातून लोकांच्या सर्वांगीण उन्नतीची तळमळ दिसून येते.जातिसंस्था हा देशाच्या उन्नती होण्याच्या मार्गातील मोठा अडसर आहे असे प्रतिपादन त्यांनी आपल्या लेखनातून केले.लोकहितवादी हे हिंदुस्थानातील अर्थशास्त्रज्ञ होते. मराठीतून लेखन करणारेही ते पहिलेच अर्थतज्ज्ञ. ‘लक्ष्मीज्ञान‘ या ग्रंथाद्वारे त्यांनी अ‍ॅडम स्मिथ‘प्रणीत अर्थशास्त्र वाचकांसमोर आणले. "मातृभाषेतून शिक्षण" या तत्त्वाचाही त्यांनी प्रसार केला.मराठीप्रमाणेच त्यांनी गुजरातीतही लिखाण केले आहे.भारतखंड पर्व,पाणीपत ची लढाई,हिंदुस्थानाचा इतिहास,गुजरात देशाचा इतिहास,लंकेचा इतिहास,सुराष्ट्र देशाचा ससाक्ष इतिहास,हे काही त्यांची साहित्ये आहेत.

सामाजिक कार्ये-

गोपाळ हरी देशमुखांनीपुण्यात एक ग्रंथालय काढले. पूना नेटिव जनरल लायब्ररी या नावाने स्थापन झालेले हे ग्रंथालय पुढे पुणे नगरवाचन मंदिर म्हणून प्रसिद्ध झाले.महाराष्ट्रात व गुजरातमध्ये त्यांनी आपल्या सामाजिक कार्याचा ठसा उमटवला.प्रार्थना समाजाची स्थापना केली, तसेच गुजराती पुनर्विवाह मंडळ स्थापन केले. गुजराती व इंग्लिश भाषा भाषेत हितेच्छु नावाचे साप्ताहिक काढले. ते गुजरातमधील अनेक सामाजिक संस्थेचे पदाधिकारी देखील होते.त्यांचा मूर्तीपूजेला विरोध होता.त्यांनी आर्यसमाज पंथाचा स्वीकार केला होता.समाजातील बालविवाह, हुंडाप्रथा आणि बहुपत्नीकत्व या वाईट प्रथांवर त्यांचा विरोध होता.त्यांनी अहमदाबादेत प्रार्थना समाज व पुनर्विवाह मंडळाची स्थापना केली.

हितेच्छू ह्या गुजराती नियतकालिकाच्या स्थापनेत सहाय्य केले.

गरजूंसाठी आपल्याच घरात मोफत दवाखाना सुरु केला.

गुजराती वक्तॄत्त्व मंडळाची स्थापना व त्याद्वारे व्याख्यानांचे आयोजन केले.

गरजू विद्यार्थांना आर्थिक व शैक्षणिक मदत केली.

पंढरपूर येथील अनाथबालकाश्रम व सूतिकागृह स्थापनेत सहभाग असे काही सामाजिक कार्ये केले.

पुरस्कार -

दिल्ली दरबारप्रसंगी त्यांना ब्रिटिश शासनाने राव बहादूर ही पदवी देऊन गौरविण्यात आले.

तसेच त्यांना ‘जस्टिस ऑफ पीस‘ या पदवीने आणि राव बहाद्दूर या पदवीने गौरवान्वित केले.

त्यांना ब्रिटिश सरकार ने फर्स्ट क्लास सरदार म्हणून मान्यता दिली.

विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांचे महाविद्यालयीन शिक्षण पुण्यातील पूना कॉलेज व डेक्कन कॉलेज या महाविद्यालयां मधून त्यांनी पदवीचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला.त्यांना इतिहास,अर्थशास्त्र, तर्कशास्त्र व नीतिशास्त्र या विषयांचे तसेच इंग्रजी, संस्कृत व मराठी या भाषांतील उत्तमोत्तम ग्रंथाचे सखोल ज्ञान होते.शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी शिक्षकी पेशाची निवड केली.त्यांनी पुण्यातून आणि नंतर रत्नागिरीच्या शाळेमधून अध्यापनाचे काम केले. बी.ए.ची पदवी घेण्यापूर्वी ते आपल्या वडिलांच्या ’शालापत्रक’ या मासिकाचे कामकाज पहात होते.ब्रिटिश सरकारच्या धोरण वर या मासिकेत टीका केल्याने हे मासिक बंद पाडण्यात आले. 

त्यांनी,आपल्या वडिलांच्या शालापत्रक या मासिकात कालिदास, भवभूती, बाण, सुबंधु व दंडी या पाच संस्कृत कवींवर स्वतंत्र लेख लिहिले होते. त्या लेखांमध्ये कवींची उपलब्ध माहिती आणि त्यांच्या काव्यांचे, जरूर तेथे उताऱ्यांसहित, रसपूर्ण विवरण होते.त्यांनी एकहाती मजकूर असलेले सुरु केलेले निबंधमाला मासिक सातवर्षे अखंड चालले. या मध्ये  ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायकारक धोरणांविरुद्ध टीकात्मक लिखाण, तसेच साहित्यिक लिखाणही लिहिले.

महाराष्ट्राच्या इतिहासाविषयी लोकांमध्ये जाणीव असावी व सामान्यजनांची काव्याभिरुची घडविण्याच्या हेतूने काव्येतिहास संग्रह हे मासिक सुरू केले.त्यांनी पुण्यातील आर्यभूषण छापखाना आणि चित्रशाळा स्थापित केले.बाळ गंगाधर टिळक व गोपाळ गणेश आगरकर यांच्या सहकार्याने पुण्यात न्यू इंग्लिश स्कूलची स्थापना केली.हे स्थापित करण्याचा उद्देश्य उमलत्या पिढीला राष्ट्रीय शिक्षण मिळावे हा होता.त्यांनी केसरी हे मराठी आणि मराठा हे इंग्रेजी वृत्तपत्र सुरु केली.त्यांच्या मृत्यूनंतर टिळकांनी ती वृत्तपत्रे पुढे चालवली. 

17 मार्च 1882 रोजी अवघ्या वयाच्या 32 व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या मराठी भाषेतील अतुलनीय कामगिरीसाठी विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांना, मराठी भाषेचे शिवाजी असे म्हणतात.

चिपळूणकर यांनी अनेक सामाजिक कार्य केले त्यामध्ये चित्रशाळा पुणे,किताबखाना पुणे,आर्यभूषण छापखाना,न्यू इंग्लिश स्कूल आणि फर्ग्युसन महाविद्यालय स्थापित केले.

विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांचे काही प्रकाशित साहित्य -

 *अरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारिक गोष्टी

* आमच्या देशाची स्थिती

* इतिहास

* संस्कृत कविपंचक (सन1891)

* किरकोळ लेख

* केसरीतील लेख

* बाणभट्टाच्या कादंबरी या संस्कृत पुस्तकाचा मराठी अनुवाद

* सॅम्युएल जॉन्सन यांच्या द हिस्टरी ऑफ रासेलस (इंग्लिश) या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद केला.

या व्यतिरिक्त बरेच साहित्य आहे.

अपूर्वाई

असा मी असामी (१९६४)

आपुलकी[२]

उरलं सुरलं (१९९९)

एक शून्य मी

एका कोळीयाने

कान्होजी आंग्रे

काय वाट्टेल ते होईल (१९६२) (मूळ लेखक: जॉर्ज पापाश्विली आणि हेलन पापाश्विली)

कोट्याधीश पु.ल. (१९९६)

खिल्ली (१९८२)

खोगीरभरती (१९४९)

गणगोत

गाठोडं

गुण गाईन आवडी

गोळाबेरीज (१९६०)

चार शब्द

जावे त्याच्या देशा

दाद[३]

द्विदल

नस्ती उठाठेव (१९५२

निवडक पु.ल. भाग १ ते ६

पुरचुंडी (१९९९)

पु लं ची भाषणे

पु.लं.चे काही किस्से

पूर्वरंग (१९६३)

बटाट्याची चाळ (१९५८)

भाग्यवान

भावगंध

मराठी वाङ्मयाचा (गाळीव) इतिहास (१९९४)

मैत्र

वंगचित्रे (१९७४)

व्यक्ती आणि वल्ली (१९६६)

स्वगत (१९९९) (अनुवादित)

हसवणूक (१९६८)
 

अनुवादित कादंबऱ्या

काय वाट्टेल ते होईल (१९६२) (मूळ लेखक: जॉर्ज पापाश्विली आणि हेलन पापाश्विली)

एका कोळीयाने (१९६५) (मूळ कथा: The Old Man and the Sea लेखक : अर्नेस्ट हेमिंग्वे)

कान्होजी आंग्रे
 

प्रवासवर्णने

अपूर्वाई (१९६०)

पूर्वरंग (१९६३)

जावे त्यांच्या देशा (१९७४)

वंगचित्रे (१९७४)
 

व्यक्तिचित्रे

आपुलकी (१९९९)

गणगोत (१९६६)

गुण गाईन आवडी (१९७५)

चित्रमय स्वगत - आत्मकथन

मैत्र (१९९९)

व्यक्ती आणि वल्ली (काल्पनिक) (१९६६) [ यावर आधारित 'नमुने' ही हिंदी मालिका २०१८साली सोनी टीव्हीवरून प्रसारित झाली.]

स्वगत (१९९९) (अनुवादित, मूळ लेखक - जयप्रकाश नारायण)
 

चरित्रे

गांधीजी (२ ऑक्टोबर १९७०)

एकपात्री प्रयोग

बटाट्याची चाळ (१९६१-- )
 

एकांकिका-संग्रह

आम्ही लटिके ना बोलू (१९७५)[४]

मोठे मासे आणि छोटे मासे (१९५७)[५]

विठ्ठल तो आला आला (१९६१)
 

नाटके

अंमलदार (नाटक) (१९५२) (मूळ लेखक - निकोलाय गोगोल)

एक झुंज वाऱ्याशी (१९९४)

तीन पैशाचा तमाशा (१९७८) (मूळ लेखक - बेर्टोल्ट ब्रेख्त)

ती फुलराणी (१९७४) (मूळ लेखक - जॉर्ज बर्नार्ड शॉ) (मूळ नाटक - पिग्मॅलियन)

तुका म्हणे आता (१९४८)

तुझे आहे तुजपाशी (१९५७)

नवे गोकुळ

पहिला राजा/आधे अधुरे (१९७६) (मूळ लेखक: जगदीशचंद्र माथुर)

पुढारी पाहिजे (एकांकिका)

भाग्यवान (१९५३)

राजा ईडिपस (राजा ओयादिपौस) (१९७९) (मूळ लेखक - सोफोक्लीझ)

वटवट वटवट (१९९९)

सुंदर मी होणार (१९५८)
 

लोकनाट्ये

पुढारी पाहिजे (१९५१)

वाऱ्यावरची वरात
 

काही विनोदी कथा

एका रविवारची कहाणी

बिगरी ते मॅट्रिक

मुंबईकर, पुणेकर का नागपूरकर?

म्हैस. या कथेवर मराठीत एक चित्रपट बनत आहे. (२-४-२०१३ची बातमी)

मी आणि माझा शत्रुपक्ष

पाळीव प्राणी

काही नवे ग्रहयोग

माझे पौष्टिक जीवन

उरलासुरला (कथा)
 

व्यक्तिचित्रे

अण्णा वडगावकर

अंतू बर्वा

गजा खोत

चितळे मास्तर

ते चौकोनी कुटंब

तो

दोन वस्ताद

नंदा प्रधान

नाथा कामत

नामू परीट

नारायण

परोपकारी गंपू

बबडू

बापू काणे

बोलट

भय्या नागपूरकर

रावसाहेब

लखू रिसबूड

सखाराम गटणे

हंड्रेड पर्सेंट पेस्तनकाका

हरितात्या

            यशाची हवा डोक्यात जाऊ न देता ते जमिनीवर आहेत.  ज्या प्रतिकूल  परिस्थितीतून आपण आलो त्याची जाण ठेवत त्यांचे विविधांगी प्रयोगशील कार्य सुरू आहे. खास करून पश्चिम महाराष्ट्राच्या कोल्हापूर पट्ट्यात डॉ. सुनील दादा पाटील वेगाने त्यांचे काम करीत आहेत. त्यांचे वास्तव्य सद्या जयसिंगपूर, तालुका - शिरोळ, जिल्हा - कोल्हापूर या ठिकाणी आहे.  त्यांचे मूळ गाव बुलढाणा जिल्ह्यातील जामगाव, तालुका - मेहेकर हे आहे.  त्यांचे प्राथमिक शिक्षण गावी  झाले. शालेय शिक्षण मेहेकरला तर हैद्राबाद येथून त्यांनी इतिहास विषयात आचार्य पदवी मिळविली.

          खाजगी इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांवर पाचगणी व  महाबळेश्वर येथे ते बरेच काळ शिक्षक म्हणून कार्यरत होते तर जयसिंगपूर येथे प्राचार्य म्हणून त्यांनी सेवा बजावली. नोकरीनिमित्त  त्यांची बरीच भटकंती झाली आणि आयुष्य समृद्ध झाले. आता जयसिंगपूर येथे ते मुद्रण आणि प्रकाशन व्यवसायात सेटल झाले आहेत. त्यांच्या मूळगावी जामगाव, तालुका - मेहेकरला ते कधीतरी सणावाराला आणि उन्हाळ्यातील सुट्टीत येत असतात. 

          डॉ. सुनील दादा पाटील यांचे बालपण अतिशय कष्टात गेले. मेहेकर शहरातील डॉ. डी. एम. चांगाडे आणि डॉ. नंदकुमार नहार यांच्या दवाखान्यात शालेय जीवनात त्यांनी कंपाउंडरचे काम केल्याची आठवण  ते आवर्जून सांगतात. वेळ प्रसंगी इतरांच्या शेतीवर मोल-मजूरी केल्याचीही त्यांना आठवण आहे. घरी  थोडी-फार शेती असली तरी ती शाश्वतीची नव्हती म्हणून त्यांची पावले शिक्षणाकडे वळली.  वाचनाने  त्यांना  आत्मभान दिले. अर्थात त्यासाठी त्यांना खूप कष्ट सोसावे लागले. शालेय जीवनातच त्यांना वाचनाची गोडी लागली. त्यातूनच त्यांची प्रतिभा बहरली आणि त्यांना लिहिण्याचा छंद जडला.

          चांगली पुस्तके आपल्या संग्रही असली पाहिजे या निर्धाराने पुढे त्यांनी नव्या पुस्तकासह कैक रद्दीची दुकाने धुंडाळली. त्यातूनही अनेक पुस्तके खरेदी केली. आज त्याच्या वैयक्तिक ग्रंथालयात १५ हजारांहून जास्त पुस्तके आहेत. विशेष म्हणजे त्यात तीन हजार मराठी कवितासंग्रह आणि पाच हजारपेक्षा दिवाळी अंक आहेत. याचा त्यांना अभिमान आहे. त्यांच्या जयसिंगपूर येथील घरामध्ये पुस्तकेच पुस्तके भरलेली आहेत. घराला जणू भिंतीच नाही असेच वाटते. दिवाणखान्यापासून ते बेडरूम, किचनपर्यंत सर्वत्र पुस्तके रचून ठेवलेली आहेत. प्रकाशन संस्थेच्या पुस्तकासाठी तर स्वतंत्र गोडावूनच  आहे. 

          कोल्हापूर परिसरात छोट्या-छोट्या गावांमध्ये त्यांनी अनेक ग्रंथ प्रदर्शने आणि साहित्य संमेलने भरविली आहेत.  तीन वर्षात  १६० पुस्तके प्रकाशित करण्याचा विक्रम त्यांच्या कवितासागर पब्लिशिंग हाउस च्या नावावर आहे. यासह अनेक अफलातून प्रयोगामुळे  आज वयाच्या अवघ्या त्रेचाळीसाव्या वर्षात असताना त्यांच्या नावाची  आशिया बुक ऑफ  रेकॉर्ड, लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड आणि इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड यासह एक डझनाहून अधिक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय रेकॉर्ड बुकमध्ये त्यांच्या कार्याची नोंद आहे. साहित्य, कला आणि संस्कृतीच्या संवर्धन आणि संशोधनासाठी ‘कवितासागर साहित्य अकादमी’ ची त्यांनी स्थापना केली आहे. काही काळ त्यांनी ‘काव्यबहार’ हे त्रैमासिक आणि 'कवितासागर' नावाचे मासिक देखील चालविले. कवितासागर प्रकाशन, जयसिंगपूर यांच्या वतीने आजवर सातशेहून अधिक पुस्तके त्यांनी प्रकाशित केली आहेत. आत्मचरित्रे, संत साहित्य, जनरल नॉलेज, शेती, पर्यावरण, वैचारिक ग्रंथ यासह कथा व कवितांची अनेक दर्जेदार पुस्तके त्यांनी प्रकाशित केली आहेत. अखिल भारतीय मराठी प्रकाशक संघ या प्रकाशन क्षेत्रातील शिखर संस्थेने त्यांच्या कवितासागर प्रकाशन संस्थेस या वर्षी ‘बेस्ट पब्लिकेशन’चा पुरस्कार जाहीर केला आहे.

          वाचन संस्कृतीच्या वाढीसाठी त्यांनी सांगली आणि कोल्हापूर येथील कारागृहात केलेल्या प्रबोधनामुळे कैदीदेखील वाचनाकडे वळले.  अनेक कैदी लिहू लागले. कैद्यांनी लिहिलेल्या पुस्तकाच्या प्रकाशनाची जबाबदारी देखील डॉ. सुनील दादा पाटील यांनी घेतली. त्यातून काही कैद्यांची पुस्तके देखील त्यांनी स्वखर्चाने प्रकाशित केली. विशेष म्हणजे कैद्यांचे वाचनविश्व वाढावे यासाठी त्यांनी आजवर जवळपास तीन हजार पुस्तके कारागृहातील ग्रंथालयाला भेट स्वरुपात दिली आहेत. बरेचसे कैदी त्यांची शिक्षा समाप्त झाल्यानंतर घरी जाण्याआधी त्यांना भेटायला येतात. 'तुम्ही दिलेल्या पुस्तकांच्या वाचनाने माझे आयुष्य बदलले' असे आवर्जून सांगतात. दोन वर्षापूर्वी सांगली कारागृहातील एका कैद्याच्या कथा त्यांनी तब्बल ४० पेक्षा अधिक दिवाळी अंकात छापून आणल्या होत्या. असे मुलखावेगळे प्रयोग डॉ. सुनील दादा पाटील यांनी आजवर केलेले  आहेत.

          मुलांसाठी त्यांनी बाल वाचनालय सुरू केले आहे. याशिवाय वर्ष २००९ पासून त्यांनी वाचन संस्कृती वाढावी यासाठी अभिनव 'मोफत पोस्टल लायब्ररी' हा  उपक्रम सुरू केलेला आहे.  या उपक्रमांतर्गत त्यांनी अनेक दात्यांकडून जुनी-नवी पुस्तके मिळविली आहेत. त्यात स्वत:च्या काही पुस्तकाची भर घालून ही पुस्तके मागेल त्याला  टपाल खर्चाची झळ सोसून ते मोफत  पाठवतात. या पुस्तकासोबत पुरेसे तिकीट लावलेले  परतीचे पाकिटही  पाठवतात. वाचकाने पुस्तक वाचून झाल्यावर  पाकिटात टाकून ते  फक्त पोस्टाच्या पेटीत टाकण्याची तसदी घ्यायची. या पद्धतीने प्रथम फेरीत एकदा वाचकाने पुस्तक वाचून परत केले की,  त्या वाचकाचे संगणकावर लायब्ररी कार्ड तयार होते. पोस्टल लायब्ररीचे अशाप्रकारे  मोफत सदस्य होता येते. वाचकांना पोस्टाने पुस्तके येत राहतात.

          एखाद्या वाचकाला एखादे पुस्तक खूप आवडले आणि ते त्यास ठेवून घ्यायचे असेल तर तसेही करता येते. अशावेळी मात्र त्या पुस्तकाच्या किंमती एवढे स्वत:कडील कोणतेही एक पुस्तक वाचकाने पाकिटात टाकून परत पाठवायचे ही अट आहे. मात्र पुस्तक परत न पाठवता गहाळ केले की, पुस्तक पुरवठा थांबतो, सदस्यता आपोआपच रद्द होते. या अभिनव उपक्रमाविषयी विचारले असता डॉ. सुनील दादा पाटील म्हणाले की, “लोकांची वाचनाची अभिरुची कमी होत चालली आहे. लिहिणाऱ्यांच्या घरातही वाचणारे नाहीत. ग्रंथागारे ओस पडली आहेत. ज्येष्ठ नागरिक, अपंग व्यक्ती ग्रंथालयात जाऊ शकत नाही. अशा परिस्थितीत आम्ही साडे बाराशे लोकांना पोस्टाद्वारे नियमित मोफत ग्रंथ पुरवठा करीत आहोत. चांगल्या आचारासाठी चांगल्या विचारांची आवश्यकता असते आणि चांगल्या विचारांसाठी चांगल्या वाचनाची आवश्यकता असते.  यासाठी बालक असो की, पालक दोघांनाही वाचनाची आवड असावी. आज टी. व्ही., कॉम्प्युटर, आणि मोबाईल मुळे लोकांचे वाचन कमी झाले आहे. कोणाच्याही दिवाणखान्यात गेल्यावर समोर टी. व्ही. आणि टिपॉयवर रिमोट दिसतो. मात्र त्याच  ठिकाणी जर पुस्तके असतील तर अल्प-स्वल्प कामासाठी आलेली व्यक्तीही सहज पुस्तके चाळतील, वाचतील.  पुस्तकाच्या प्रेमात पडतील. घरामध्ये टी. व्ही. चा रिमोट जितका सहज दिसतो. तितकी सहज पुस्तके दिसली पाहिजेत तरच लोकांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण होईल.” असेही ते आवर्जून सांगतात.

          डॉ. सुनील दादा पाटील यांचे काम नक्कीच 'आश्वासक' या सदरात मोडणारे आहे. लोकांना पुस्तकाशी जोडणारे आहे. पुस्तके मस्तक सशक्त करतात. मस्तक सशक्त असले की, ते कधीही कुणाचे हस्तक होत नाही. सुंदर आयुष्य सहज घडत नसतं, तर ते जाणीवपूर्वक घडवावं लागतं ते म्हणजे माणुसकीतून, प्रेमातून, त्यागातून, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे प्रत्यक्ष कृतीतून घडत असतं. डॉ. सुनील दादा पाटील यांचे या  प्रयोगशील कार्याबद्दल  मन:पूर्वक हार्दिक अभिनंदन!   (वाचकांसाठी डॉ. सुनील दादा पाटील यांचा मो. क्र. ९९७५८७३५६९)

- रविंद्र साळवे (बुलढाणा)
मो. 9822262003

 हे विचार ज्येष्ठ साहित्यिक आणि लघुकथाच्या जाणकार डॉ वसुधा गाडगीळ ह्यांनी मांडले. त्या 18 एप्रिल रोजी आयोजित शॉपिज़न. इन (जागतिक साहित्यिक वेबसाइट) च्या फेसबुक पेज वर "लघुकथा म्हणजे काय" हा लाईव्ह कार्यक्रमात सहभागी झाल्या होत्या. वसुधाजींचे प्रस्तुतीकरण फारच प्रवाही होते. प्रेक्षक अगदी शेवटपर्यंत जुळले राहीले, आणि कमेंट्सचा वर्षाव करत होते. 

या कार्यक्रमात डॉ वसुधा गाडगीळ ह्यांनी "लघुकथा कशी लिहावी" ह्यावर सविस्तर माहिती दिली. लघुकथेचे तत्त्व कथानक, शैली, संवाद, शीर्षक, शिल्प, शब्द ह्याचे विस्तृत विवेचन केले. अगदी साध्या आणि सोप्या भाषेत उदाहरण देत- देत वसुधाजींनी प्रेक्षकांच्या सर्व प्रश्नांची समाधानकारक उत्तरे दिली. 

काही प्रसिद्ध लघुकथा लेखकांच्या लघुकथांचे अभिवाचन केले. त्यात अंतरा करवडे आणि स्व. सतीश दुबे ह्यांच्या लघुकथा प्रामुख्याने सामील होत्या. 
 

शॉपिज़न मराठी विभाग प्रमुख ऋचा दीपक कर्पे ह्यांनी सांगितले की आम्ही आपल्या वाचकांसाठी आणि लेखकांसाठी वेळोवेळी विविध स्पर्धा आणि कार्यशाळेचे आयोजन करत असतो.

आचार्य हे महाराष्ट्रातील एक झंझावाती व्यक्तिमत्तव मानले जाते. त्यांनी पुणे आणि लंडन येथे उच्च शिक्षण प्राप्त केले. त्यांनी मुंबईत एका हायस्कूल मध्ये इंग्रजी आणि गणित शिकवले. त्याशिवाय त्यानी वर्ग शिक्षक, संस्कृत शिक्षक तसेच मुख्याध्यापक म्हणून देखील नोकरी केली. मुख्याध्यापक म्हणून त्याची शाळेचा विस्तार देखील केला. आपल्या नाट्य लेखनाची सुरवात इथूनचं केली. मुबईतील सरकारी ट्रेनींग कॉलेजातून शिक्षणशास्त्राचे प्रशिक्षण घेऊन बी टी परीक्षेत प्रथम आले नंतर त्यांनी 1927 ते 1928 दरम्यान इंग्लंडला टीचर्स डिप्लोमा मिळविला. ह्यांनी पुण्यात धनराज गिरजी आणि मुलींच्या आगरकर हायस्कूल ची स्थापना केली. 

महाराष्ट्रच्या निर्मितीसाठी संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत ते प्रमुख नेते होते. त्यांचा अथक प्रयत्नांमुळे संयुक्त महाराष्ट्र मिळाला असे म्हणतात. ते कुशल वक्ते होते आपल्या वक्तृत्वाने ऐकणारे श्रोतांना भारावून टाकायचे. काही काळासाठी ते महाराष्ट्र विधानसभेतील आमदार होते. ते सामाजिक बांधिलकी, गोरगरीब, तळागाळातील माणसे, उपेक्षित दलितांचे कैवारी होते. 'आचार्य' म्हणून पदवी त्यांना प्राप्त झाली. त्यावेळेचे राष्ट्राध्यक्ष डॉ. राधाकृष्णन यांनी त्यांना रायटर अँड फायटर ऑफ महाराष्ट्र असे म्हणून वर्णिले असे. मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात त्यांचे विशेष स्थान आहे. त्यांनी 22 अशी गाजलेली नाटकं लिहिली. त्या मध्ये काही गाजलेले नाटक म्हणजे साष्टांग नमस्कार, मोरूची मावशी, लग्नाची बेडी, भ्रमाचा भोपळा, तो मी नव्हेच, त्यांनी अध्यापन मासिके तसेच रत्नाकर, मनोरमा, नवे अध्यापन, इलाखा शिक्षक मासिके काढली, त्यानी नवयुग साप्ताहिक सुरु केले होते जे त्यांचा मृत्यू नंतर बंद पडले. यांचा मृत्यू 13 जून 1969 रोजी झाली. 

आचार्य यांना मिळालेले पुरस्कार -

* विष्णुदास भावे यांचा स्मृती प्रित्यर्थ विष्णुदास भावे पुरस्कार.

* त्यांना जास्त पुरस्कार मिळाले नसून त्यांचा नावाने आचार्य अत्रे पुरस्कार दिले जातात. 

त्यांनी नाटके, काव्य, आत्मचरित्र, कथासंग्रह, कादंबऱ्या, बऱ्याच लिहिल्या आहेत. त्यांचा साहित्य खजिनापैकी तो मी नव्हेच, मोरूची मौसी, झेंडूची फुले, कावळ्यांची शाळा, कऱ्हेचे पाणी, मोहित्यांचा शाप आणि बरेच आहे. अत्र्यांनी दिग्दर्शित केलेल्या "श्यामची आई" चित्रपटाला "राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार" सोहोळ्यात सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून पहिले "सुवर्ण कमळ" मिळाले. 

त्यांनी विविध क्षेत्रात तोलामोलाची कारागिरी केली असे व्यक्ती फार कमी असतात. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीने मराठी माणसाच्या मनावर ठसा उमटविला आहे.

ज्येष्ठ साहित्यिक, अनुवादक आणि लघुकथा लेखिका अंतरा करवडे यांनी हा अनुवाद करून ई-पुस्तक रूपात शॉपिज़न. इन वर प्रकाशित केला आहे. चर्चा प्रमुख रूपात शॉपिज़न. इन च्या मराठी विभाग प्रमुख ऋचा दीपक कर्पे उपस्थित होत्या. त्यांनी शॉपिज़न. इन या साहित्यिक वेबसाईट बद्दल माहिती दिली. कार्यक्रमात सुप्रसिद्ध कादंबरीकार आणि लघुकथा लेखिका अनघा जोगळेकर हजर होत्या. अनघा जी यांना नुकताच त्यांच्या कादंबरी "अश्वत्थामा- यातना का अमरत्व" साठी वागीश्वरी पुरस्कार जाहीर झाला आहे. अनघा जी यांनी लघुकथा विधा आणि मधुदीप जी यांच्या व्यक्तिमत्व आणि कृतित्व यावर समग्र चर्चा केली.

कार्यक्रमात विश्व भाषा अकादमी मध्यप्रदेश उपाध्यक्ष आणि सुप्रसिद्ध लघुकथा लेखिका डॉ वसुधा गाडगीळ यांनी लघुकथा संग्रहाच्या भावानुवाद आणि भाषा सौंदर्यावर आपले विचार मांडले. त्यानंतर अंतरा जी यांनी संग्रहातील एक लघुकथेचे हिंदीत आणि मग त्याच लघुकथेच्या मराठी अनुवादाचे वाचन केले.

कार्यक्रमाची सत्कारमूर्ती मधुदीप जी यांनी आपल्या अनुभवी शब्दांनी आशिर्वचन दिले. कार्यक्रमात ज्येष्ठ साहित्यिक दिव्या शर्मा, आकाश प्रकाशन प्रमुख पांडुरंग कोकुलवार आणि इतरही साहित्यिक दर्शक दीर्घेत होते.

मीना देशपांडे यांची साहित्य संपदा

आचार्य अत्रे प्रतिभा आणि प्रतिमा (संपादित, अत्र्यांच्या लेखनाविषयी अनेक लेखकांनी लिहिलेल्या लेखांचा संग्रह)

अत्र्यांच्या कऱ्हेचे पाणी या आत्मचरित्रानंतरचे पुरवणी चरित्र (खंड ६-७-८)

पपा - एक महाकाव्य (सदरलेखन संग्रह)

मॅरिलीन मन्‍रो (अनुवादित कादंबरी)

मी असा झालो (आचार्य अत्र्यांच्या कऱ्हेचे पाणी ह्या पाच-खंडी आत्मचरित्रातून आणि त्यांच्याच मी कसा झालो या पुस्तकांतून निवडलेल्या उताऱ्यांचे संपादित चित्रमय संकलन, सहसंपादिका शिरीष पै)

ये तारुण्या ये (कथासंग्रह)

हुतात्मा (कादंबरी) 

चार दिवसांपूर्वी त्यांची कोरोना चाचणी पॉझिटिव्ह आली होती, असं सांगितलं जात आहे. मुंबईच्या सेव्हन हिल्स हॉस्पिटलमध्ये उपचारादरम्यानच त्यांचं निधन झालं.

नाटक, बालनाट्य, कथा गूढकथा, ललित लेखन असे वेगवेगळे साहित्यप्रकार रत्नाकर मतकरी यांनी हाताळले होते. मतकरी यांनी 70 नाटकं आणि 22 बालनाट्यं लिहिली.

'आरण्यक', 'माझं काय चुकलं?', 'जावई माझा भला', 'चार दिवस प्रेमाचे', 'घर तिघांचं हवं', 'इंदिरा' ही त्यांची काही गाजलेली नाटकं होती. 'अलबत्या-गलबत्या', 'निम्मा-शिम्मा राक्षस' यांसारखी बालनाट्यंही त्यांनी लिहिली होती.

रत्नाकर मतकरी यांनी लिहिलेल्या आणि दिग्दर्शित केलेल्या 'इन्व्हेस्टमेन्ट'या चित्रपटाला 2013 साली सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपटाचा राष्ट्रीय पुरस्कारदेखील मिळाला होता.

गूढकथा हा साहित्यप्रकारही त्यांनी मराठीमध्ये रुजवला. 'गहिरे पाणी', 'खेकडा', 'मध्यरात्रीचे पडघम', 'निजधाम' हे त्यांचे गूढकथासंग्रह आहेत. त्यांच्या 'गहिरे पाणी' या कथासंग्रहावर आधारित मालिकाही गाजली होती.

गूढकथा आकृतीबंधाच्या या शक्यताच समीक्षकांच्या ध्यानात आल्या नाहीत. त्यामुळे गूढकथेचे महत्त्व मराठी साहित्याला समजलेच नाही, अशी खंतही रत्नाकर मतकरी यांनी व्यक्त केली होती. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन, मानवी संबंध, सामाजिक प्रश्न अशा वेगवेगळ्या पातळीवर गूढकथेच्या माध्यमातून आशय अभिव्यक्त करता येतो, असं रत्नाकर मतकरी यांचं मत होतं.

महाराष्ट्राचे साहित्य'रत्न' निखळले- मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे

"ज्येष्ठ साहित्यिक, नाटककार रत्नाकर मतकरी गेल्याची बातमी मनाला खूप वेदना देऊन जाणारी आहे. ते साहित्य विश्वातले अमूल्य असे रत्न होते. त्यांनी त्यांच्या साहित्यातून, नाटकांमधून लहान मुलांना, मोठ्यांना निखळ आनंद दिला. आमच्या पिढीतल्या लहानांचे भाव विश्व साकारले, महाराष्ट्राचे साहित्य- नाट्य क्षेत्र समृद्ध केले. एकीकडे अनेक मानाचे पुरस्कार मिळत असतांनाही रत्नाकर मतकरी हे रसिकांना निखळ आनंद देण्यासाठी सच्चेपणाने नवनवीन साहित्य लिहीत गेले," अशा शब्दांत मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी रत्नाकर मतकरी यांना श्रद्धांजली वाहिली.

त्यांचे निधन निश्चितपणे धक्का देणारे आहे. महाराष्ट्राचे साहित्य'रत्न' आज निखळले, असंही उद्धव यांनी म्हटलं.

'बहुआयामी व्यक्तिमत्व काळाच्या पडद्याआड'

ज्येष्ठ साहित्यिक रत्नाकर मतकरी यांना विविध क्षेत्रातील मान्यवरांकडून श्रद्धांजली वाहण्यात येत आहे.

मराठी नाटक मध्यमवर्गासाठी लिहिणारे वसंत कानेटकरांनंतरचे नाटतकार म्हणजे रत्नाकर मतकरी. ते आनंददायी संदेश देणारे नाटककार होते. त्यांच्या भयकथा मला खूप आवडतात. बालरंगभूमीवरचं त्यांचं काम अद्वितीय आहे, अशा भावना अभिनेते वैभव मांगले यांनी एका वृत्तवाहिनीशी बोलताना व्यक्त केल्या.

शिवसेनेचे खासदार गजानन कीर्तीकर यांनी "मतकरी यांच्या निधनाने मराठी साहित्य विश्वात निर्माण झालेली पोकळी कधीही भरून येणार नाही. वयाच्या सतराव्या वर्षी आकाशवाणीवरुन सुरु झालेली विपुल कारकीर्द मराठी माणसाच्या कायम स्मरणात राहील. रत्नाकर मतकरींना भावपूर्ण आदरांजली!" या शब्दांत आपल्या भावना व्यक्त केल्या.

तर राष्ट्रवादी काँग्रेसचे आमदार रोहित पवार म्हणाले, "ज्येष्ठ रंगकर्मी आणि साहित्यिक रत्नाकर मतकरी (वय ८१) यांचं निधन झाल्याची दुःखद बातमी समजली. त्यांच्या जाण्याने बालनाट्य, प्रायोगिक नाटकं, गूढ कथालेखक असं बहुआयामी व्यक्तिमत्व काळाच्या पडद्याआड गेलं आहे. त्यांना माझी भावपूर्ण श्रद्धांजली."

मतकरी यांचा साहित्यप्रवास

मतकरी यांनी 1955 साली 'वेडी माणसं' ही त्यांची पहिली एकांकिका लिहिली. ती मुंबई आकाशवाणी केंद्रावरून सादर करण्यात आली होती. त्यानंतर त्यांनी नाटक, एकांकिका, बालनाट्य, कथा, गूढकथा, कादंबरी, ललित लेख, वैचारिक साहित्य असे सर्व साहित्यप्रकार हाताळले.

त्याचबरोबर त्यांनी 'सूत्रधार' या संस्थेच्या माध्यमातून काही नाटकांची निर्मितीही केली होती. बालनाट्य चळवळीतलं त्यांचं योगदानही मोठं आहे. सुमारे तीस वर्षे त्यांनी बालनाट्यांची निर्मिती केली.

2001 साली पुण्यामध्ये झालेल्या बालकुमार साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.

रत्नाकर मतकरींचं साहित्य-

नाटकं-

अजून यौवनात मी

आम्हाला वेगळं व्हायचंय

आरण्यक

इंदिरा

एकदा पाहावं करून

जावई माझा भला

खोल खोल पाणी

घर तिघांचं हवं

चार दिवस प्रेमाचे

दादाची गर्लफ्रेंड

जादू तेरी नजर

तन-मन

प्रियतमा

शूऽऽ कुठं बोलयचं नाही

बालसाहित्य-

अलबत्या गलबत्या

निम्मा-शिम्मा राक्षस

आरशाचा राक्षस

अलिबाबाचं खेचर एकोणचाळीसावा चोर

अचाटगावची अफाट मावशी

एक होता मुलगा

ढगढगोजीचा पाणी प्रताप

धडपडे बडबडे मारकुटे आणि मंडळी

सरदार फाकडोजी वाकडे (बालसाहित्य)

माकडा माकडा हुप

गूढकथा-

गहिरे पाणी

खेकडा

मृत्यूंजयी

मध्यरात्रीचे पडघम

संदेह

कबंध

फाशी बखळ

ऐक...टोले पडताहेत

बाळ अंधार पडला

निजधाम

गदिमा गीतलेखन पुरस्कार 1996 

सुरसिंगार पुरस्कार 

केंद्र सरकारचा उत्कृष्ट चित्रगीत पुरस्कार (चित्रपट भुजंग)

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान पुरस्कार (2001) साहित्यातील योगदानाबद्दल दिले आहे.

यांच्यावर काही पुस्तके प्रकाशित झाल्या आहे.

आठवणीतील शांताबाई

शांताबाई

शांताबाईंची स्मृती चिन्हे.

शांताबाईंच्या नांवावर देण्यात आलेले पुरस्कार

* शांताबाईं शेळके साहित्य गौरव पुरस्कार (शांता शेळके प्रतिष्ठान मंचर) लेखक गोविंद गणेश अत्रे यांना 2015 मध्ये मिळाला.

* शांताबाईं शेळके पुरस्कार (मा. दीनानाथ मंगेशकर स्मृती प्रतिष्ठान) कवियित्री प्रज्ञा दया पवार यांना 2008 साली मिळाला .

* सुधीर मोघे यांना शांताबाईं पुरस्कार 2007 साली मिळाला.

* शांताबाईं शेळके साहित्य पुरस्कार(मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय दादर विभाग) ललित लेखक व निबंधकार श्रीनिवास कुलकर्णी यांना 2013 मध्ये मिळाला होता.

* शांताबाईं शेळके साहित्य पुरस्कार(मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय दादर विभाग) 'पानिपत'कार विश्वास पाटील यांना 2014 साली मिळाला होता.

* शांताबाईं शेळके साहित्य पुरस्कार कवियित्री डॉ. प्रभा गणोरकर यांना 2012 साली मिळाला.

त्यांचे काही प्रसिद्ध गीते

* ऋतू हिरवा, ऋतू बरवा

* कळले तुला काही

* काटा रुते कुणाला

* काय बाई सांगू

* गजानना श्री गणराया

* गणराज रंगी नाचतो

* दिसते मजला सुखचित्र

असे अनेक अजरामर गीते त्यांच्या नाव आहे.

विविध विषयांवरच्या अनेक कविता सावित्रीबाईंनी लिहिलेल्या आहेत. पहिला काव्यसंग्रह 'काव्यफुले' 1854 मध्ये आणि दुसरा 'बावन्नकशी सुबोध रत्नाकर' 1891 साली प्रसिद्ध झाला. याशिवाय सावित्रीबाईंनी अनेक लेखही लिहिले आहेत.

काव्यफुले आणि बावन्नकशी सुबोध रत्नाकर या काव्यसंग्रहात सामाजिक, निसर्गविषयक, ऐतिहासिक विषयांवर स्फुट रचना दिसून येते. या दोनही काव्यसंग्रहात एकूण 47 कवितांचा संग्रह आहे.

सावित्रीबाईंच्या निसर्गविषयक अनेक कविता आहेत. विविध संकेतस्थळांच्या अभ्यासानंतर 'पिवळा चाफा', 'जाईचे फूल', 'जाईची कळी', 'गुलाबाचे फूल', 'फुलपाखरू', 'फुलाची कळी' या कवितांचा समावेश असल्याचे आढळले. या त्यांच्या कवितेतून त्यांनी निसर्गचक्र आणि मानवी संबंध अनेक ठिकाणी स्पष्ट केलेले आहेत.

पिवळा चाफा नेत्र नासिका

रसिक मनाला तृप्त करुनि मरून पडतो..

पिवळ्याधमक चाफ्याचं सुंदर वर्णन करताना रसिक मनाला तृप्त करून तो कोमजून जातो हे वास्तव या कवितेमध्ये वर्णिले आहे. प्रत्येकाला 'परतीच्या वाटेवर' जायचे आहे, मिळालेल्या आयुष्याचं आपल्या विधायक कार्यातून सोनं करणं आवश्यक आहे, हा संदेश या कवितेतून मिळतो.

फूल जाईचे पहात असता

ते मज पाही मुरका घेऊन

'जाईचे फूल' या कवितेमधल्या वरील ओळी म्हणजे जाईचं फूल आणि सावित्रीबाईंचा मूक संवाद स्पष्ट करतात. निसर्गाशी संवाद साधणार संवेदनशील कवयित्री सावित्रीबाईंची ही काव्यसंपदा मनाला भावून जाते. याच कवितेमधल्या यानंतरच्या ओळी तितक्याच प्रभावीपणे जगाची रीतही सांगून जातात...

रीत जगाची कार्य झाल्यावर  

फेकून देई मजला हुंगून..

'मानव व सृष्टी' व 'मातीची ओवी' या दोनही कवितांमधून निसर्गाचं सुंदर वर्णन आपल्याला पाहायला मिळतं. 'मातीची ओवी' कवितेचं हे शीर्षकच आपल्याला खूप काही सांगणारं आहे, निसर्गाचं महत्त्व अधोरेखित करणारं आहे. 

धरतीची माती, रंगीबेरंगी ती

 काळी पांढरी, ती शिवारात

काळसर माती, पीकपाणी देती

 फळे फुले शोभती शिवारात...

या कवितेमधून निसर्गातल्या विविध घडामोडी, धरती, माती, पीकपाणी, पाऊसपाणी, शिवार, पाने, फळे आणि फुले या घटकांचा आणि त्यांचे मानवी जीवनाशी असलेले नाते स्पष्ट होते.

'मानव आणि सृष्टी' या निसर्ग कवितेत त्या म्हणतात,

झिमझिम येई पाऊस, बहरली सृष्टीसारी

फळाफुलांचा, वेलबुट्टीचा, नेसते शालू भारी

सातारा येथील नायगाव या निसर्गरम्य गावामध्ये सावित्रीबाईंचा जन्म झाला. आपल्या गावावर त्यांनी 

'माझी जन्मभूती' ही कविता लिहिलेली आहे. त्या कवितेतल्या काही सुरेख ओळी ...

शिवारात या सुखे नांदती

पाऊसपाणी छान पडतसे येती पिके सारी

विहिरीवर फळे फुले गोजिरी

गुलजार पक्षी गाती, मनोहर फिरती फुलपाखरे ।

ऐसा निसर्ग तिथे वावरे...

सावित्रीबाईंच्या कवितांची शीर्षके मनाला खूपच भावणारी आहेत. मातीची ओवी, बळीचे स्तोत्र या दोन कवितांच्या शीर्षकातून कवितेची आणि कवयित्रीची व्यापक दृष्टी दिसून येते.

अरविंद म्हेत्रे

ज्या भारत देशात आपण राहतो या जागेची किमया अशी की पुरातनकाळापासूच या मातीला तरुणाईचं प्रेम लाभलं आहे. आज आपल्या देशात अधिकाधिक संख्येत अत्यंत हुशार, तंत्रज्ञानाचा वापर करणारे, वैचारिक क्षमता असलेले, योग्य निर्णय घेण्यात सक्षम आणि ऊर्जेचा भंडार असलेले तरुण आहे. जे सतत् भारतभूमीची सेवा करून देशाचं नावं विश्वपटलावर स्थापित करून राहिले आहे! 
 

अश्या एका तरुणाबद्दल आज आपण जाणून घेणार आहोत ज्यानी एक अत्यंत वेगळा मार्ग निवडून तरुण पिढीसमोर उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत केले आहे. आजच्या उच्चशिक्षण आणि विदेशात नौकरीचे स्वप्न रंगवणार्या तरुण पिढितला एक आगळावेगळा तरूण आहे सौरभ कर्डे...

सौरभ हा मूळचा पुण्याचा. एक अत्यंत साध्या कुटुंबात जन्मलेला सर्व साधारण मुलगा पण त्याच्या कामगिरीमुळे तो अजिबात वेगळा सिद्ध झाला! 
 

माझे आवडीचे विषय म्हणजे इतिहास, त्यातील विविध घटनाक्रम, युद्ध असे आहेत. मराठी माणसाचं दैवत म्हणजे छत्रपती शिवराय. त्यांनी स्वराज्यासाठी केलेली धडपड, त्यांचे मावळे या विषयांवर चर्चा किंवा व्याख्यान असले तर मला ते ऐकायची जाणून घ्यायची तीव्र इच्छा असते, तसेच एक व्याख्यान होते, "हिंदवी स्वराज्याचे शिलेदार" आणि वक्ते होते "श्री सौरभ कर्डे". हे वाचून माझ्या डोळ्यासमोर एक पन्नास वर्षाचा, खादीचा कुरता-पायजामा घातलेला, जाड भिंगाचा चश्मा आणि अर्धवट पांढऱ्या केसांचा माणूस उभा राहिला. मी काय तुम्ही पण हाच विचार केला असता. कारण विषयच इतका मोठ्ठा आणि गंभीर होता. 

इतिहासाची सखोल माहिती, पात्र, घटनाक्रम, तारखा, वेळ, हे सगळे व्यवस्थितपणे अभ्यास करायला अर्ध आयुष्य पण कमी पडतं. तरी पन्नास वर्षाचं असणं तर गरजेचं आहे हे असं मी स्वताशीच बोलत असतांना एक मुलगा तिथे समोर बसलेला दिसला. वय २४-२५ वर्षे, सावळ्या रंगाचा, डोळ्यावर स्टाइलिश चश्मा लावलेला, मला थोडं आश्चर्यच वाटलं, असही वाटलं की कोणी रटन्तु अशणार, थोड्याफार गोष्टी ऐकल्यावर फुकट प्रसिद्धी मिळवायला बरेच प्रकार असतात आजच्या काळात..... असा विचार माझा मनात सुरू असताना काही वेळात औपचारिकता पूर्ण करून त्याने व्यासपीठ गाठलं! त्यानंतर जे काही घडलं ते फार अचंबित करणारं होतं. मला तर विश्वासच होत नव्हता, दीड तास तो तरुण धाराप्रवाह बोलत होता आणि मी डोळे विस्फारून त्याचाकडे बघत होते. 

शिवाजी महाराज, मावळे, युद्ध, गनिमीकावा, सगळ्या विषयांवर तो इतकं सुरेख आणि ओजस्वी व्याख्यान करत होता की मला धक्काच बसला. पण खरं सांगू या धक्क्याने मन फार सुखावले, किती वयाचं ते पोर?? केवढा विशाल आणि गौरवास्पद विषय, कसाकाय हा इतकं सगळं बोलला असणार??? मी जाणून घ्यायचं ठरवलं, त्याला भेटून एकदा तरी त्याच कौतुक करायचं हा निर्धार केला! मला त्याचाविषयी जी माहिती त्यांनी सांगितली ती अत्यंत प्रेरणादायी व कौतुकास्पद आहे

सौरभ महेश कर्डे हा पुण्यातील न्यू इंग्लिश हायस्कूलचा एक अत्यंत बंड आणि डेंबीस मुलगा होता. शाळेतून पळून लालमहालात व शनिवारवाड्यात जायचा. महाराष्ट्राचे दोन मानबिंदू यांचा वास्तूत खेळत- बागडत त्यांच लहानपण गेलं. घरात आई-वडिल आणि लहान भाऊ होते. घरासमोर राहणाऱ्या एका दारूड्यामुळे या मुलांच्या कानावर घाणेरड्या शिव्या पडत असत, त्यावर युक्ती म्हणून आईने शिवाजी महाराज, स्वराज्य, मावळे, अशा निरनिराळ्या कैसेट्स आणून लावायला सुरुवात केली. हा नियम अनेक वर्षे चालला, आणि या एका घटनेमुळे सौरभचं आयुष्य पार बदललं. ही सर्व माहिती सौरभच्या मनावर कोरल्या गेली! पुरंदरे, वैद्य, चिंचोळकर, निनाद बेडेकर अशा अनेक इतिहासकारांनी त्याच्या बालमनावर शिवाजी महाराज आणि स्वराज्याबद्दल अतुलनीय प्रेम आणि आस्थेच निर्माण केलं!

 या सगळ्याचं श्रेय सौरभ आपल्या आई- वडिलांना देतो तसेच शाळेत दहाव्या वर्गात असतांना त्याचातील हा गुण एका शिक्षकांनी ओळखला. त्यांनी सौरभला वर्गात शिवाजींविषयी बोलतांना ऐकून प्रोत्साहन दिले व पुढे फ्री तासात सगळ्या वर्गांमधून भाषण द्यायला सांगितले, परिणामस्वरूप सौरभ आता फक्त वर्गात नव्हे तर इतर सर्वांसमोर व्याखान करू लागला. अश्या प्रकारे एका बंड मुलाचं रूपांतर एका शिवभक्तात झालं. 

पुढच्या प्रवासात त्याचा कॉलेजमध्ये बीए द्वितीय वर्षाला इतिहासाच्या पुस्तकात महाराजांविषयी चुकीचे मजकूर होते, सगळे गपचूप वाचायचे व घरी जायचे परंतु लहानपणापासून शिवरायांची भक्ती करणाऱ्या सौरभला हे काही पटलं नाही. त्यांनी तीव्र निषेध केला आणि त्या पुस्तकातील मजकूर बदलायला प्रकाशकाला भाग पाडले. आता सौरभ एक आंदोलन कर्ता झाला होता. शिवाजी महाराजांविषयी किंवा महाराष्ट्राच्या अस्मितेला धक्का लागेल असं काही घडलं तर विरोध करायचा, सामोरी जायचं आणि त्यांना त्यांची चूक सांगायची, हे आता त्याचा जीवनाचं उद्दिष्ट झालं होतं. 

जितकी ओजस्वी त्याची वाणी तेवढीच प्रखर त्याची लेखनी पण आहे. "हिंदवी स्वराज्याचे शिलेदार" भाग १ व २, "असे होते शिवराय" पुस्तक, व्रुत्तपत्र, सोशल मीडिया, लेख, अश्या अनेक प्रकारांनी तो सातत्याने हे कार्य पुढे नेतोय. गावागावांमध्ये जाऊन तिथल्या लोकांना माहिती देणं, भाषण करणं, वेगवेगळ्या शहरात स्वराज्य आणि शिवशाही वर व्याख्यान, तरूणांशी संवाद, लहान मुलांना गोष्टी सांगणं असे अनेक उपक्रम तो फार जिद्दीने व उत्साहाने करतो. केवळ त्याचा प्रयत्नांमुळे "एस पी कॉलेज" पुणे येथे " शिवचरित्र वर्ग" सुरू करण्यात आला! त्याचे जास्तीत जास्त श्रोते ५ ते २५ या वयोगटातील आहे. यावर त्याचं म्हणणं आहे की तरुणांना आणि लहानमुलांना हे कळलच पाहिजे. 

सौरभ हा वादन कलेत पारंगत असून पखावज, म्रुदंग, तबला अशा वादकांचा उत्तम वादक असून अनेक नामवंत कलावंतांसोबत तो संगत करीत असतो. त्याच्या या अत्यंत विलक्षण कारकिर्दीसाठी अनेकदा पुरस्कार देऊन त्याचे कौतुक करण्यात आले आहे. आदर्श युवा, सिंहगर्जना, कसबा कार्य गौरव, स्वराज्य शिलेदार असे अनेक पुरस्कार त्याला मिळाले आहे. इतकच नव्हे तर ज्या आईने त्याला घडवलं त्यांना "आदर्श माता पुरस्कार" देण्यात आला आहे. फक्त २५ वर्षाच्या वयात मागचे १० वर्षे तो सतत् शिवाजी महाराजांविषयी बोलतोय, भाषण करतोय, संवाद साधतोय, यावर त्याच म्हणणं आहे "शिवरायांचा इतिहास नव्या पिढीला सांगणे ही या राष्ट्राची सेवा करायची संधी मला मिळाली आहे. महाराजांसोबत असणाऱ्या, त्यांचा खांद्याला खांदा लावून झुंजणार्या, वेळ प्रसंगी बलिदान करणाऱ्या शूर मावळ्यांची कथा आजच्या तरुण पिढीला, लहान मुलांना कळलीच पाहिजे". 

अश्या सुंदर विचारांचा आणि ओजस्वी वाणी असलेल्या सौरभच्या मनात काय असतं जेव्हा तो इतरांना पाहतो, तर यावर त्याच मत फार स्पष्ट आहे, तो म्हणतो "माझे अनेक मित्र सवंगडी आज उच्चपदावर आहे, कोणी विदेशात आहे, कोणी नामवंत डॉक्टर कोणी आय ए एस ऑफिसर आहे, कोणाकडे भरपूर पैसा तर कोणाकडे मोठ्या गाड्या आहेत पण मी माझ्या या जीवनात फार आनंदी आहे. माझ्या कडे जरी ते सर्व नसलं तरी जे समाधान या कामातून मिळतं ते फार मोठ्ठं आहे. व्याख्यान झाल्यावर इतर काही मिळो न मिळो पण लोकांच्या मनात माझ्या बद्दल जे आदर, आपुलकी आणि जिव्हाळा निर्माण होतो हाच खरा खजिना आहे. मी त्यामुळेच इतका सुखी आहे"

सौरभने निवडलेला हा मार्ग आणि आत्तापर्यंत केललं कार्य हे निश्चितच फार कौतुकास्पद व अभिनंदनास्पद आहे. आजच्या तरूण पिढीपर्यंत स्वराज्याच्या इतिहासापासून ते छत्रपती शिवाजी महाराजांसह सर्व ऐतिहासिक महापुरुषांचे जीवन चरित्र व ऐतिहासिक माहिती पर्यंत सर्व गोष्टी पोहोचविण्यासाठी तो दिवसरात्र परिश्रम करतोय. सध्या तो "सर सेनापति हंबीरराव मोहिते" या निर्माणाधीन चित्रपटात ऐतिहासिक घटना, लढाई व बाकी प्रसंगाचे लेखन करतोय... सौरभला आपल्या पुढच्या वाटचालीसाठी खूप-खूप शुभेच्छा आणि अभिनंदन...

माणूस अपयशाला भीत नाही. अपयशाचं खापर फोडायला काहीच मिळालं नाही तर ? याची त्याला भीती वाटते..

मैत्रीचे धागे कोळ्यापेक्षाही बारीक असतात, पण लोखंडाच्या तारेपेक्षाही मजबूत असतात.. तुटले तर श्वासानेही तुटतील, नाहीतर वज्राघातेनेही तुटणार नाहीत..

जाळायला काही नसलं तर पेटलेली काडीसुद्धा आपोआप विझते..

खर्च झाल्याच दु:ख नसतं, हिशोब लागला नाही की त्रास होतो..!!

कोमलतेत प्रचंड सामर्थ्य असतं कोमलता म्हणजे दुर्बलता नव्हे .. म्हणूनच खडक झिजतात प्रवाह रुंदावत जातो..

घेणाऱ्याच्या अपेक्षेपेक्षा देणार्‍याची ऐपत नेहमीच कमी असते..

प्रॉब्लेम्स नसतात कुणाला..? ते शेवटपर्य असतात.. पण प्रत्येक प्रॉब्लेमला उत्तर हे असतंच. ते सोडवायला कधी वेळ हवा असतो, कधी पैसा तर कधी माणस.. या तिन्ही  गोष्टी पलीकडचा प्रॉब्लेम अस्तित्वातच नसतो..

शस्त्रक्रिया होण्यापूर्वी रोगी घाबरलेला असतो, बरा झाल्यावर शिवलेली जखम तोच कौतुकाने दाखवत सुटतो..

आठवणी या मुंग्यांच्या वारुळाप्रमाणे असतात..वारूळ पाहून आतमध्ये किती मुंग्या असतील याचा अदमास घेता येत नाही. पण एका मुंगीने बाहेरचा रस्ता धरला की  एकामागोमाग असंख्य मुंग्या बाहेर पडतात. आठवणींचही तसंच आहे..

काकडे यांना संगीत नाटक अकादमी, झी मराठी जीवनगौरव, ध्यास-सन्मान या पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आलं होतं. कोणत्याही वादात न पडता सकस नाटकं करता यावीत, यासाठी त्यांनी १९७१ साली ‘आविष्कार’ संस्थेची पायाभरणी केली. वयाची ८५ वर्षे ओलांडली तरी त्यांच्यामधील नाटकासाठी काम करण्याची ऊर्जा युवकाला लाजवेल अशी होती. आविष्कार ही संस्था त्यांनी आपल्या मुलाप्रमाणे सांभाळली.

आविष्कारने उभ्या केलेल्या छबिलदास चळवळीतून अनेक नाट्यसंस्था आणि नाट्यकर्मी पुढे आले. रंगभूमीवरचे अनेक महत्त्वाचे प्रयोग या चळवळीच्या माध्यमातून झाले. अरुण काकडे हे नाटय़ चळवळीचा आधारस्तंभ म्हणून ओळखले जायचे.

किरण नगरकर गेल्या काही दिवसांपासून आजारी होते. त्यांना ब्रेन हॅमरेज झाल्याने बॉम्बे हॉस्पिटलमध्ये दाखल करण्यात आलं होतं. उपचार सुरू असतानाच आज रात्री ८.३० वाजता त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. शुक्रवारी सकाळी त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत. नगरकर यांनी त्यांच्या साहित्याच्या माध्यमातून भाषेच्या सीमा ओलांडल्या होत्या. त्यांनी मराठीबरोबरच इंग्रजीतही लिखाण केलं होतं. मराठी साहित्य विश्वात त्यांची सात सक्कं त्रेचाळीस आणि ककल्ड ही कादंबरी प्रचंड गाजली. या दोन्ही कादंबऱ्या मराठी साहित्यविश्वातील क्लासिक कादंबरी म्हणून गणल्या जातात. त्यांना हिंदू लिटररी प्राइज, जर्मनीचा ऑर्डर ऑफ मेरिट आणि साहित्य अकादमीच्या पुरस्कारांनी गौरविण्यात आलं होतं. 

नगरकरांच्या कादंबऱ्या

सात सक्कं त्रेचाळीस 

रावण अँड इडी 

ककल्ड 

गॉड्स लिट्ल सोल्जर 

रेस्ट अँड पीस 

जसोदा: अ नॉवेल 

नाटक

बेडटाइम स्टोरी 

कबीराचे काय करायचे 

स्ट्रेंजर अमंग अस 

द ब्रोकन सर्कल 

द विडो ऑफ हर फ्रेंड्स 

द एलिफंट ऑन द माऊस 

ब्लॅक टुलिप 

यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठातर्फे २०१० पासून ‘कुसुमाग्रज राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार दिला जातो. आजवर जयंत कैकीनी, चंद्रकांत देवताले, डॉ. विष्णू खरे यासह विविध साहित्यिकांना या पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे. यंदाच्या कुसुमाग्रज राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कारासाठी वेद राही यांची निवड करण्यात आली असल्याची माहिती विद्यापीठाचे कुलसचिव डॉ. दिनेश भोंडे यांनी दिली.

सन १९८३ मध्ये डोगरी भाषेतील कादंबरी ‘आले’ बद्दल त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्काराने गौरवण्यात आले आहे. महाराष्ट्र शासनाने सन १९९० मध्ये मानाचा ‘महाराष्ट्र गौरव’ पुरस्कार देवून त्यांना सन्मानित केले आहे. सन २०११ मध्ये केंद्रीय हिंदी संस्थानने त्यांना मानाचा ‘महापंडित राहुल संक्रीतायायान’ पुरस्कार दिला आहे. याशिवाय सन २०१२ मध्ये जम्मू – काश्मीर शासनाने ‘जीवनगौरव’ पुरस्कार देवून त्यांना सन्मानित केले आहे. स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या जीवनावर आधारित ‘वीर सावरकर’ (१९८२) या चरित्रपटामुळे व दूरदर्शनवरील लोकप्रिय अशा ‘गुल गुलशन गुलफाम’ (१९८४) या मालिकेमुळे त्यांची विशेष ओळख निर्माण झाली.

श्री. वेद राही यांचा जन्म १९३३ साली जम्मू – काश्मिर येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव लाला मुल्कराज सराफ असे आहे, ज्यांनी ‘रणबीर’ नामक वर्तमानपत्र सुरु केले होते. घरातील पोषक अशा वातावरणात श्री. वेद राही यांना लहानपणापासुनच लिखाणाची हौस होती. प्रारंभी त्यांनी उर्दूतून लिखाणास सुरुवात केली. त्यानंतर मग त्यांनी हिंदी व डोगरी भाषेतून लिखाण केले. डोगरी भाषेत त्यांच्या नावावर सात प्रसिद्ध कादंबऱ्या, तीन कथासंग्रह व एक डोगरी भाषेतील काव्यकथा एवढी ग्रंथसंपदा आहे. हिंदी व उर्दू भाषेतही त्यांनी अनेक अनेक कादंबऱ्या- कथासंग्रह व काव्यसंग्रह लिहिले आहेत. ज्यात प्रामुख्याने काले हत्थे (१९५८), आले (१९८२), क्रॉस फायरिंग आदी प्रसिद्ध कथासंग्रह , झाड़ू बेदी ते पत्तन (१९६०) , परेड (१९८२), टूटी हुई डोर (१९८०), गर्म जून आदी त्यांच्या प्रसिद्ध कादंबऱ्या आहेत. काश्मिरी संत कवी यांच्या जीवनावर आधारीत मूळ डोगरी भाषेतील त्यांची कादंबरी ‘लाल देड’ प्रसिद्ध आहे.

हिंदी चित्रपट सृष्टीतही श्री. वेद राही यांचे योगदान महत्वपूर्ण आहे. रामानंद सागर यांच्या आग्रहाखातर त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले. त्यांच्यासोबत त्यांनी जवळपास २५ चित्रपटांसाठी कथा, पटकथा व संवाद लेखन केले. त्यांच्या प्रमुख चित्रपटांमध्ये  बेज़ुबान (१९७६), चरस (१९७५), संन्यासी (१९७२), बे-ईमान (१९७२), मोम की गुड़िया (१९७१), आप आये बहार आई (१९७१), पराया धन (१९७०), पवित्र पापी (१९६६), 'यह रात फिर न आएगी' आदि चित्रपटांचा समावेश होतो. याशिवाय त्यांनी  नऊ चित्रपट व काही दूरदर्शन मालिकांचे दिग्दर्शन केले. ज्यात ‘एहसास’ (१९९४ ), रिश्ते (१९८७), ज़िन्दगी (१९८७) यां दूरदर्शन मालिकांचा व  नादानियाँ (१९८०), काली घटा (१९७३), प्रेम पर्वत (१९७२), दरार आदी चित्रपटांचा समावेश आहे. ‘काली घटा’ नामक चित्रपटाची निर्मितीही केली आहे. याव्यतिरिक्त त्यांनी अनेक माहितीपट, लघुपट व मालिकांचे दिग्दर्शन केले आहे.

विद्यापीठाचे मा. कुलगुरू प्रा. ई. वायुनंदन यांच्या मान्यतेने गठीत तीन सदस्यीय निवड समितीने श्री. वेद राही यांची ‘कुसुमाग्रज राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार – २०१८’ या पुरस्कारासाठी एकमताने निवड केली आहे. रोख एक लाख रुपये, स्मृतीचिन्ह, सन्मानपत्र, शाल व श्रीफळ असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. लवकरच मान्यवरांच्या हस्ते हा पुरस्कार श्री. वेद राही यांना समारंभपूर्वक प्रदान करण्यात येईल, अशी माहिती विद्यापीठाचे कुलसचिव डॉ. दिनेश भोंडे व कुसुमाग्रज अध्यासनाच्या प्रमुख प्रा. डॉ. विजया पाटील यांनी दिली.

'कोणतीही भाषा गेली तर संस्कृती गेली. संस्कृती गेली तर माणूसच संपेल. म्हणून मराठी वाढविण्यासाठी स्वतःहून प्रयत्न करायला हवेत' हा मंत्र आहे मॉरिशसच्या डॉ. हेमराजन गौरिया, श्री राम मालू, आणि सुना धर्मिया यांचा. 

डॉ. हेमराजन गौरिया महात्मा गांधी इंस्टिट्यूटमध्ये प्राध्यापक, श्री राम कवी आणि धर्मिया नाटककार आहे. डॉ. हेमराजन म्हणाले, 'मॉरीशस सरकार मराठीच्या विकासासाठी अनुदान देते.' विदेशात आपल्या मराठी भाषेकडे ऐवढे लक्ष दिले जात आहे, ही अभिमानाचीच नव्हे तर शिकण्यासारखी बाब आहे. आपली मराठी संस्कृती, भाषा जिवंत ठेवण्यासाठी मॉरीशस सरकारच्या प्रयत्नांचे कौतुक केले पाहिजे.

1969 मध्ये हा देश स्वतंत्र झाला. क्रिओल ही त्यांची भाषा. देश स्वतंत्र झाल्यावर नागपूर येथील प्रा. गजानन जोशी येथे आले आणि त्यांनी मराठी लोकांना एकत्र आणले. मराठी शिकवायला प्रारंभ केलं. आपल्या मराठी भाषी पूर्वजांना ब्रिटिशांनी भ्रामकपणे मॉरीशस नेलं. या प्रकारे येथे मराठी पिढी वाढली आणी मराठी संस्कृतीशी नाळ कायम राहिली. मध्यप्रदेशातील इंदूरमध्ये आयोजित एका कार्यक्रमात मराठी भाषेबाबत ही माहिती दिली मॉरिशसच्या या पदाधिकाऱ्यांनी.

सुना धर्मिया यांनी 125 नाटकांची निर्मिती केली तर श्री राम यांनी अनेक कविता लिहिल्या. मॉरीशस सरकारने संसदेत प्रस्ताव मांडला आणि मराठीसाठी प्रयत्न केले गेले.  येथे दरवर्षी मराठी नाट्यमहोत्सव होतो. दरवर्षी दोन-तीन नाटक सादर होतात. प्रथम येणार्‍या विद्यार्थ्यांना भारत सरकारकडून स्कॉलरशिप दिली जाते असे ही त्यांनी सांगितले.

श्री . पु.भागवत  व विंदा पुरस्कार निवड समितीमधील सदस्य  श्रीपाद भालचंद्र जोशी,  बाबा भांड आणि पाडगांवकर व केळकर पुरस्कार समितीतील सदस्य डॉ. सदानंद मोरे, दिलीप करंबेळकर व बाबा भांड यांनी, प्राप्त झालेल्या प्रस्तावांवर चर्चा करुन, मा. मराठी भाषा मंत्री यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या बैठकीत ह्या पुरस्कारांबाबत निर्णय घेतले.

मराठी भाषा गौरव दिनी म्हणजे दि. २७ फेब्रुवारी, २०१९ रोजी हे चारही पुरस्कार महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ आणि राज्य मराठी विकास संस्था यांच्या वतीने, मुंबईत होणाऱ्या कार्यक्रमात प्रदान करण्यात येणार आहेत, अशी माहितीही श्री. विनोद तावडे, मंत्री, मराठी भाषा विभाग, महाराष्ट्र राज्य यांनी दिली.

यंदाच्या नाट्य संमेलनाचे ठिकाण अजून जाहीर करण्यात आलेले नाही. मात्र लवकरच त्याचादेखील घोषणा केली जाणार आहे. नागपूर, लातूर , पिंपरी चिंचवड या ठिकाणांपैकी एक नाव जाहीर होण्याची शक्यता आहे. 

कोल्हटकर यांच्यावर पुण्यातील दीनानाथ मंगेशकर रुग्णालयात उपचार सुरू होते. शुक्रवारी त्यांची प्राणज्योत मालवली. कोल्हटकर यांची पत्नी दीपाली यांची तीन महिन्यापूर्वी हत्या झाली होती. घरातील नोकरानेच त्यांच्या पत्नीची हत्या केल्याचे उघड झाले होते. या धक्क्यातून कोल्हटकर सावरले नव्हते.

अभिनेते आणि दिग्दर्शक म्हणून मराठी रंगभूीवर त्यांनी ठसा उटविला होता. त्यांनी 'पार्टी' या हिंदी सिनेमात अभिनय केला होता. तर 'शेजारी शेजारी' आणि 'ताईच्या बांगड्या' या मराठी चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले होते. 'चिमणराव गुंड्याभाऊ' या मराठी चित्रपटातही त्यांनी अभिनय केला होता. त्यांची 'कवडी चुंबक', 'राजाचा खेळ', 'मोरुची मावशी', 'बिघडले स्वर्गाचे दार' ही नाटके विशेष गाजली. त्यांच्या निधनामुळे रंगभूमी ज्येष्ठ आणि प्रतिभावंत रंगकर्मीला मुकल्याची भावना व्यक्त होत आहे.

मॅट्रिक झाल्यावरच त्यांच्या लेखनाला सुरुवात झाली होती. प्रतिष्ठान` नियतकालिकातून त्यांनी सुरुवातीला लेखन केले आणि त्यानंतर त्यांनी विविध विषयांवर विपूल लेखन केले. दलित साहित्याचा त्यांचा सखोल अभ्यास होता. त्यामुळे त्यांनी केलेले बरेच लेखन हे दलित साहित्याच्या अनुषंगाने असेच आहे. त्यापैकी `धम्मचर्चा` `मूल्यवेध`, मुकनायक, विदोहाचे पाणी पेटले आहे, वादळाचे वंशज, दलित वैचारिक वाड्गमय, किल्ले पन्हाळा ते किल्ले् विशाळगड, साहित्य, प्रकृती आणि प्रवृत्ती, साहित्य शोध आणि संवाद हे सर्व ग्रंथ वैचारिक आणि समीक्षात्मक असे आहे. अस्तितादर्श` या नियतकालिकाच्या संपादकपदाची महत्वपूर्ण जबाबदारीही त्यांनी घेतली होती. तसेच दलित आत्मकथा, दलित साहित्य, चर्चा आणि चिंतन, लोकरंग, स्त्री आत्मकथन, महारांचा सांस्कृतिक इतिहास हे त्यांनी संपादन केलेले काही ग्रंथ. चळवळीला वैचारिक अधिष्ठान देणारे नियतकालिका म्हणून अस्मितादर्श कडे पाहिले जाते.डॉ. गंगाधर पानतावणे हे मराठीतील लेखक, समीक्षक व विचारवंत आहेत. दलित साहित्य व दलित चळवळीला वाहिलेल्या अस्मितादर्श या त्रैमासिकाचे ते संस्थापक संपादक आहेत. औरंगाबादच्या मिलिंद कॉलेजात ते मराठीचे प्राध्यापक होते.डॉ. गंगाधर पानतावणे यांनी २००९ साली अमेरिकेतील सान होजे येथे झालेल्या पहिल्या विश्व मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भुषविले.

येत्या १० मार्चला कुसुमाग्रजांच्या स्मृतीदिनी मविप्रच्या कर्मवीर रावसाहेब थोरात सभागृहात सायंकाळी ६ वाजता आयोजित सोहळ्यात पुरस्कारांचे वितरण करण्यात येणार आहे. १९९२ पासून कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानच्यावतीने विविध सहा प्रकारांमध्ये उल्लेखनिय कामगिरी बजावणा-या मान्यवरांना ‘गोदावरी गौरव’ने सन्मानित केले जात आहे. यंदाचे पुरस्काराचे चौदावे वर्ष आहे. २१ हजार रुपये, सन्मानचिन्ह आणि मानपत्र असे या पुरस्काराचे स्वरुप आहे.

'निष्पर्ण वृक्षावर भर दुपारी'  ही वेगळ्या वळणाची दीर्घ कथा लिहून ते प्रकाशात आले. चिपळूणला भरणाऱ्या 86 व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनच्या अध्यक्षपदाचे ते उमेदवार होते. ह.मो. मराठे हे किर्लोस्कर मासिकाच्या संपादक मंडळात होते; त्यानंतर ते लोकप्रभा, घरदार, पुढारी, मार्मिक आणि नवशक्ती अशा अन्य नियतकालिकांकडे गेले. रडतखडत चाललेल्या लोकप्रभा साप्ताहिकाला त्यांनी ऊर्जितावस्था आणून दिली. 

प्रकाशित साहित्य - 

- अण्णांची टोपी (कथासंग्रह)
- आजची नायिका (उपरोधिक)
- इतिवृत्त
- इतिहासातील एक अज्ञात दिवस (कथासंग्रह)
- उलटा आरसा (उपरोधिक)
- एक माणूस एक दिवस (भाग १ ते ३)
- कलियुग
- काळेशार पाणी : संहिता आणि समीक्षा (वैचारिक)
-घोडा
- चुनाव रामायण (व्यंगकथा)
- ज्वालामुख (कथासंग्रह)
- टार्गेट
- द बिग बॉस (व्यंगकथा)
- दिनमान (उपरोधिक लेख)
- देवाची घंटा
- न लिहिलेले विषय (वैचारिक)
- निष्पर्ण वृक्षावर भर दुपारी (१९७२)
- न्यूज स्टोरी
- पोहरा (आत्मकथा; ह्णबालकांडह्णचा २रा भाग)
- बालकांड (आत्मकथेचा १ला भाग; दुसरा भाग - पोहरा)
- बालकाण्ड आणि पोहरा : समीक्षा आणि समांतर समीक्षा (संपादक आणि प्रकाशक - ह.मो. मराठे)
- मधलं पान (लेखसंग्रह)
- मार्केट (१९८६)
- मुंबईचे उंदीर (व्यंगकथा)
- माधुरीच्या दारातील घोडा (व्यंगकथा)
- युद्ध
- लावा (हिंदी)
-वीज (बाल साहित्य)
- श्रीमंत श्यामची आई (व्यंगकथा)
- सॉफ्टवेअर
- स्वर्गसुखाचे (विनोदी)
- हद्दपार
- आधी रोखल्या बंदुका आता उगारल्या तलवारी

ज्येष्ठ साहित्यिक आणि पत्रकार अरुण साधू  (७६) यांचं सोमवारी पहाटे निधन झालं.  प्रकृती अस्वास्थामुळं रविवारी  सकाळी त्यांना मुंबईतील सायन रुग्णालयात दाखल करण्यात आलं होतं.  तिथंच त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. 

रविवारी  सकाळी १०च्या सुमारास हृदयविकाराचा त्रास जाणवल्यानं साधू यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आलं होतं.  साधू यांचं पार्थिव वांद्रे येथील त्यांच्या राहत्या घरी नेण्यात येणार असून तिथंच अंत्यदर्शनासाठी ठेवण्यात येणार आहे. त्यांनी देहदान करण्याचा निर्णय घेतला असल्यानं त्यानुसार पुढील सोपस्कार पार पाडले जाणार आहेत.

८०व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. सुमारे ३० वर्षे पत्रकारितेत काम केल्यानंतर साधू यांनी कुठच्याही वृत्तपत्रात नोकरी न करता मुक्त लेखन आणि मुक्त पत्रकारितेलाच वाहून घेतले. १९९५ ते २००१ पर्यंत त्यांनी पुणे वृत्तपत्रविद्या विभागात विभागप्रमुख म्हणूनही काम केले. कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा जनस्थान व अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाऊंडेशनच्या जीवनगौरव पुरस्कारानंही त्यांना सन्मानित करण्यात आलं होतं.

अरुण साधू यांची साहित्यसंपदा

कादंबर्‍या - झिपर्‍या, तडजोड, त्रिशंकू, बहिष्कृत, मुखवटा, मुंबई दिनांक, विप्लवा, शापित, शुभमंगल, शोधयात्रा, सिंहासन, स्फोट

कथासंग्रह - एक माणूस उडतो त्याची गोष्ट, कथा युगभानाची (निवडक कथा - संपादिका मीना गोखले), ग्लानिर्भवति भारत, बिनपावसाचा दिवस, बेचका आणि आकाशाशी स्पर्धा करणार्‍या इमारती, मंत्रजागर, मुक्ती

नाटक - पडघम

ललित लेखन - अक्षांश-रेखांश, तिसरी क्रांती, सभापर्व, सहकारधुरीण (चरित्र)

समकालीन इतिहास - आणि ड्रॅगन जागा झाला, जेव्हा ड्रॅगन जागा होतो, फिडेल, चे आणि क्रांती, तिसरी क्रांती, 

शैक्षणिक - संज्ञापना क्रांती

देशातील प्रतिष्‍ठेच्‍या साहित्‍य अकादमीच्‍या पुरस्‍काराची घोषणा गुरुवारी करण्‍यात आली. मराठीतील दोन साहित्‍यिकांना यंदाचे पुरस्‍कार जाहिर झाले आहेत. अकादमीचा युवा पुरस्कार कोल्‍हापूरच्‍या राहुल कोसंबी यांच्या 'उभं-आडवं' या कथासंग्रहाला तर एल. एम. कडू यांच्‍या खारीचा वाटा या पुस्‍तकाला बालसाहित्‍य पुरस्‍कार जाहीर झाला.  अकादमीने २४ भाषांतील पुरस्काराची घोषणा विश्वनाथ प्रसाद तिवारी यांच्या अध्यक्षतेखालील बैठकीत  गुवाहाटी येथे केली.  ५० हजार रुपये आणि ताम्रपट असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. या पुरस्काराचे वितरण १४ नोव्हेंबर रोजी दिल्ली येथे विशेष सोहळ्यात होणार आहे.  

स्वर्गीय विजया भुसारी पूर्वश्रमीच्या विजया पारसनिस होत्या व त्यांनी पुणे येथील फर्ग्युसन कॉलेज मधून बी ए परीक्षा सुवर्ण पदक पटकावून उत्तीर्ण केली होती. त्या इंदुरातील  शासकीय कन्या स्नातकोत्तर हाविद्यालयाच्या मराठी विभागाध्यक्ष पदावरून सेवा निवृत्त झाल्या होत्या. त्यानंतरच त्यांनी मौलिक लेखन आणि अनुवाद करणे सुरु केले होते. गेल्या 15 - 16 वर्षात त्यांची 15 पुस्तकें प्रसिद्ध झाली. त्यांना अनेक सन्मान व प्रतिष्ठित पुरस्कार  लाभले त्यात विशेष उल्लेखनीय व मराठी बांधवांसाठी अभिमानास्पद असा दिल्ली येथील भारतीय अनुवाद परिषदेचा 21000/-रु चा डॉ गार्गी गुप्त द्विवागिश हा  राष्ट्रीयस्तराचा प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाला होता. विशेष म्हणजे या अगोदर हा पुरस्कार प्रख्यात लेखक- अनुवाद हरिवंशराय बच्चन आणि लेखिका अमृता प्रीतम यांना मिळाला होता.  

काही वर्षापूर्वी माझ्या सूचनेनुसार महाराष्ट्र साहित्य सभेच्या शरदोत्सवाच्या उदघाटन कार्यक्रमात त्यांच्या गुणीजन सत्कार करण्यात आला होता. त्यांना दिल्लीचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाल्यानंतर  त्यांचा मराठी भाषा रक्षण समिति तर्फे विशेष सार्वजनिक सत्कार करण्यात आला होता. माझे व त्यांचे आत्मीय संबंध होते. त्यांची आठवण मला शक्ति देत राहील, श्रीमति भुसारी यांच्या स्मृतींची फुले कधीच सुकणार नाहीत.   

या थोर मौन सरस्वती साधिकेस विनम्र श्रद्धांजलि... 
जयदीप कर्णिेक 

संपादक - वेबदुनिया 

दलित साहित्य आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीतील लेखक म्हणून ओळखले जाणारे प्रा. रामनाथ चव्हाण ( ६५)यांचे  निधन झाले. पुण्यातील रुग्णालयात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.  कथा, कादंबरी, नाटक, एकांकिका, व्यक्तिचित्रे, भटक्या-विमुक्तांच्या संदर्भातील संशोधनात्मक लेखन अशा विविध साहित्य प्रकारांमध्ये प्रा. रामनाथ चव्हाण यांनी ठसा उमटवला होता. पुणे विद्यापीठाच्या अण्णाभाऊ साठे अध्यासनाचे ते प्रमुख होते. बिकट परिस्थितीतून मार्ग काढत रामनाथ चव्हाण यांनी साहित्य विश्वात स्वतःची छाप पाडली होती. भटक्या-विमुक्तांचे अंतरंग, जाती-जमाती, भटक्या-विमुक्तांची जातपंचायत (खंड १ ते ४), घाणेरीची फुले , वेद्नेच्या वाटेवरून हे त्यांच्या साहित्यांना वाचकांनी भरभरुन प्रतिसाद दिला होता. याशिवाय त्यांचे आधारस्तंभ आणि पारख हे नाटकही गाजले होते. 

व्हाट्स ऐप वर सुरू झालेल्या माय मावशी समूहात मध्यप्रदेशातील मराठी भाषी कवि लेखक आहेत जे हिन्दी आणि मराठी दोन्ही भाषात लिहीतात. मेळाव्यात झालेल्या परिसंवादा चा विषय पण आधुनिक माध्यमांशी निगडित होता. फेसबुक आणि व्हाट्स ऐप सारख्या आधुनिक माध्यमांचा साहित्या वर प्रभाव, या विषया वर अतिथि वक्ता म्हणाले कि एकीकडे हे माध्यम साहित्या ला त्वरित गति ने जगा पर्यन्त पोचवतात आणि नवोदित लेखकां ना मोट्ठ मंच सुद्धा देतात. पण दूसरी कडे या च मुळे साहित्याच्या गुणवत्ते पर लगाम रहात नाही. इतके च नव्हे तर कॉपी पेस्ट च्या युगात अनेकदा रचना निनावी च फिरत असतात आणि त्यांची चोरी देखील होते. या परिसंवादात निशा देशपांडे. वसुधा गाडगीळ, प्रशांत कोठारी, डॉ अर्चना वैद्य करंदीकर आणि रवीन्द्र भालेरावांनी भाग घेतला, संचालन आभा निवसरकर आणि वैभव पुरोहित ने केलं.

रिंगण मधे सर्व सदस्यांनी आपली एक एक कविता प्रस्तुत केली. रवीन्द्र भालेराव, राहुल जगताप देव, पुरुषोत्तम सप्रे आणि प्रशांत कोठारी च्या कविते ला भरभरून दाद मिळाली.व्हाट्स ऐप वर साहित्यिक चर्चांसाठी ख्यात माय मावशी समूहात इंदौर, जबलपुर, देवास, भोपाळ, नागदा अश्या अनेक शहरातले रचनाकार सामिल आहेत. ग्रुप च्या एडमिन आणि वरिष्ठ कवयित्री अलकनंदा साने यांनी माय मावशी चा प्रवास सांगितला. कार्यक्रम चे संचालन आणि समन्वयन अर्चना शेवडे यांनी केले.

कोण कुठली। कळी फुलांची
जुनी विसर। नवीन पाही
रीत जगाची। उत्सृंखल ही
पाहुनिया मी । स्तिमित होई

रूप तियेचे करी विच्छिन्न
नकोसे केले तिजला त्याने
शोषून काढी मध तियेचा
चिपाड केले तिला तयाने
या कवितेतून मानवी भावभावनांचे दिग्दर्शन निसर्गप्रतिकातून सावित्री अचूकपणे व समर्थपणे करते. या संग्रहातील उरलेल्या कवितांपैकी काही कविता तिच्या शिक्षकी पेशातून निर्माण झालेल्या आहेत. जोतिरावांच्या सम्यक विचारातून स्फुरलेल्या आहेत. ‘स्वागतपार पद्य, बोलकी बाहुली, सादाकि पद्य, श्रेष्ठ धन, शिकणेसाठी जागे व्हा’ या कविता शिक्षणाशी संबंधित आहेत. जोतिबांना नमस्कार, जोतिबांचा बोध व सावित्री- जोतिबा संवाद या कवितेतून त्यांची पार्श्वभूम‍ी व नाटय़ अतिशय प्रभावी आहे.                                 काळरात्र गेली। अज्ञान पळाले।।

मूळचे सांगलीचे असलेले वामन होवाळ उच्च शिक्षणासाठी मुंबईला आले. त्यांची पहिली कथा माणूस (१९६३) कथालक्ष्मीच्या अंकात प्रसिद्ध झाली. त्यानंतर सत्यकथा, यशवंत, राजश्री, वसुधा, धनुर्धारी आदी मासिकांमधून त्यांच्या कथा प्रसिद्ध झाल्या. बेनवाड, येळकोट, वारसदार, वाटाआडवाटा हे त्यांचे कथासंग्रह प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या मजल्याचं घर, पाऊसपाणी या कथा इंग्रजी, फ्रेंच भाषेत अनुवादित झाल्या आहेत. जपून पेरा बेणं, आंधळ्याची वरात बहिऱ्याच्या घरात ही त्यांची लोकनाट्येही प्रसिद्ध आहेत. शंकर पाटील, मिरासदार, माडगूळकर यांच्या नंतरच्या पिढीतील प्रमुख कथाकथनकार म्हणून महाराष्ट्र त्यांना ओळखतो. कथाकथनासाठी त्यांनी पूर्ण महाराष्ट्र पिंजून काढला. त्यांच्या कथांमधून दलित ग्रामीण विश्वाचे दर्शन घडते. त्यांनी मुंबईमधील झोपडपट्टीमधील रहिवाशांचे आयुष्यही त्यांच्या कथांमधून रेखाटले.