विंदा करंदीकर

गोविंद विनायक करंदीकर('विंदा करंदीकर') जीवनपरिचय

Thu, 14 Mar 2024 14:22:00 +0530

विंदा करंदीकर यांचा जन्म २३ ऑगस्ट १९९८ मध्ये धालवली सिंधुदुर्ग मध्ये झाला. विंदा करंदीकर यांचे पूर्ण नाव गोविंद विनायक करंदीकर हे आहे. विंदा करंदीकर यांचे वडील विनायक करंदीकर कोकणातील पोंभुर्ला येथे असायचे. कोल्हापूर येथे विंदा करंदीकर यांनी त्यांचे शिक्षण पूर्ण केले. तसेच हैदराबाद मुक्ती संग्रामात त्यांनी भाग घेतला व त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला. तसेच ते कोकणमधील आर्थिक मागासलेपणाबद्दल संवेदनशील होते. त्यांचा वैचारिक प्रवास राष्ट्रीय स्वयं संघ ते मार्क्सवाद असा राहिला. पण ते अशा कोणत्याही संघटनेचे सभासद झाले नाहीत. इंग्रजी विषयाचे बसवेश्वर कॉलेज, रत्‍नागिरी, रामनारायण रुईया महाविद्यालय , मुंबई, एस.आय.ई.एस. कॉलेज इत्यादी महाविद्यालयांमध्ये प्राध्यापक होते. फक्त लेखन करण्यासाठी इ.स. १९७६ मध्ये व्यावसायिक आणि इ.स. १९८१सालामध्ये त्यांनी स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. ते स्वावलंबी होते. तसेच त्यांची काटेकोरपणाबद्दल भूमिका नेहमी आग्रही राहिली. व स्वातंत्र्य-सैनिकांना मिळणारे वेतन पण त्यांनी कधी स्वीकारले नाही. विंदा करंदीकर यांना एक मुलगी सौ .जयश्री विश्वास काळे आणि आनंद आणि उदय असे दोन मुलगे आहेत. व विंदा करंदीकर यांच्या पत्‍नी सुमा करंदीकर या लेखिका होत्या.

विंदा करंदीकर हे मराठीतील कवी, लेखक, अनुवादक, व समीक्षक होते. तसेच देशाच्या साहित्य क्षेत्रातला सर्वोच्च प्रतिष्ठेचा एकोणचाळिसावा ज्ञानपीठ पुरस्कार त्यांना अष्टदर्शने या साहित्यकृतीसाठी प्रदान करण्यात आला आहे. विंदा करंदीकर हे वि.स. खांडेकर आणि कुसुमाग्रजांनंतर हा पुरस्कार मिळवणारे ते तिसरे मराठी साहित्यिक होते. तसेच विंदा करंदीकर यांना महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार, कुसुमाग्रज पुरस्कार, कबीर सन्मान, जनस्थान पुरस्कार सारखे अनेक सन्मान व पुरस्कार देण्यात आले आहे. विंदा करंदीकर यांना इ.स. २००३ साली बेचाळिसावा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. ज्ञानपीठ पुरस्काराची रक्कम त्यांनी साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारकाकडे सुपूर्द केली होती. तसेच या रकमेच्या येणाऱ्या व्याजातुन दरवर्षी ‘दर्पण’कार बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या नावे अन्य भाषेतून मराठीमध्ये अनुवादित झालेल्या पुस्तकाला पुरस्कार द्यावा असे त्यांनी सांगितले होते. विंदांनी मराठी काव्यमंजूषेत विविध घाटाच्या रंजक व वैचारिक काव्यलेखनाची भर घातली, तसेच मराठी बालकवितेची मुहूर्तमेढ देखील रोवली.एकाच वेळी सामर्थ्य आणि सुकोमलता, विमुक्तपणा आणि संयम, अवखळपणा आणि मार्दव, गांभीर्य आणि मिस्किलपणा आणि प्रगाढ वैचारिकतेबरोबरच नाजुक भावसौंदर्य यांचा एकदम प्रत्यय विंदा करंदीकरांच्या कवितेत येतो. त्यांची कविता कधी कधी कड्यावरून आपले अंग झोकून देणाऱ्या जलप्रपातासारखी खाली कोसळताना भासते.तिचा जोष, तिचा नाद, तिचे सामर्थ्य तिची अवखळ झेप पाहता-ऐकता क्षणीच आपले मन वेधून घेते. अश्या या महान साहित्यिकाचे निधन १४मार्च २०१० मुंबई मध्ये झाले. मराठीतील कवी, लेखक, अनुवादक, व समीक्षक असलेले गोविंद विनायक करंदीकर('विंदा करंदीकर') हे अनंतात विलीन झाले.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik

दिन विशेष : विंदा करंदीकर

Fri, 23 Aug 2013 11:26:37 +0530

‘देणार्‍ाने देत जावे, घेणार्‍याने घेत जावे, घेता घेता एक दिवस, देणार्‍याचे हात घ्यावे, तुडुंब भरलीस मातृत्वाने, काजळ वाहवले गालावर, मोहोर गळला मदिर क्षणांचा, कुणी प्रगटली निवले अंतर’ अशांसारख्या एकाहून एक सरस कविता लिहिणार्‍या कवी विंदा करंदीकरांचा जन्म 23 ऑगस्ट 1918 रोजी घालवल, ता. देवगड, जि. सिंधुदुर्ग येथे झाला.

इंग्रजीचे प्राध्यापक असणार्‍या विंदांनी ‘स्वेदगंगा, मृदगंध, धृपद, जातक, विरूपिका, संहिता’ असे कवितासंग्रह तर ‘राणीचा बाग, परी ग परी, सर्कसवाला’ यासारखे बालकवितासंग्रह दिले. पण विंदा आठवतात ते वसंत बापट आणि पाडगावकरांसह त्यांनी महाराष्ट्रभर केलेल्या काव्यवाचनामुळे. दर्जेदार मराठी कवितांना घरे मिळवून देण्याचा हा अफाट यशस्वी प्रयोग होता. मार्क्स आणि गांधीवादावर अढळ निष्ठा असणार्‍या विंदांनी पुरस्कारापोटी मिळालेले लक्षावधी रुपये सामाजिक संस्थांना देऊन
‘देणार्‍याने देत जावे’ चा अनुभव रसिकांना दिला. विंदा ‘मानवाचे अंती गोत्र एक’ हे जसे लिहितात तसे ‘सर्वस्व तुजला वाहुनी, माझ्या घरी मी पाहुणी’ अशी भावगीतेही लिहितात.

'विंदां'च्या निधनाने विदर्भात शोक

Wed, 17 Mar 2010 12:35:15 +0530

मराठी साहित्य विश्वाला तिसरा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवून देणारे ज्येष्ठ साहित्यिक विंदा करंदीकर यांच्या निधनाचे वृत्त कळताच विदर्भातील साहित्यिक आणि सर्वसामान्य जनता शोकसागरात बुडाली. राजकीय क्षेत्रातूनही 'विंदां'च्या निधनावर तीव्र दुःख व्यक्त करण्यात आले. कविता, बालसाहित्य, समीक्षण, अनुवादित साहित्य आदी विविध क्षेत्रात आपली आगळीच छाप पाडणार्‍या एका महान साहित्यिकाला आज महाराष्ट्र मुकला आहे, अशा शब्दात अनेकांनी आपल्या शोकसंवेदना व्यक्त केल्या.

भाजपाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष नितीन गडकरी यांनी महाराष्ट्राने आज साहित्यातला थोर तपस्वी गमविला आहे, अशा शब्दात आपल्या संवेदना व्यक्त केल्या. कवितांमध्ये सातत्याने नवीन प्रयोग करणे, बाल कवितांना नवा आयाम मिळवून देणे, विविध भाषांमधील चांगले साहित्य मराठीत आणणे यासारखे अनेक प्रयोग त्यांनी केले. भावनांना शब्दबद्ध करण्याची विंदांची क्षमता अफाट होती. आयुष्यभर सामाजिक बांधिलकीने ते साहित्य क्षेत्रात कार्यरत राहिले. मार्क्सवादी विचारांचे असूनही त्यांनी पक्षविरहीत समाजकारण करणार्‍यांना भरघोस मदत केली. त्यांच्या कर्तृत्वापुढे गगनही ठेंगणे होते. हा थोर तपस्वी मराठी साहित्याला आपल्या कविकांचा, साहित्याचा आणि केलेल्या कार्यांचा कायम ठेवा देऊन गेला. त्यांच्या निधनाने निर्माण झालेली पोकळी कधीच भरून निघणार नाही, असेही गडकरी यांनी आपल्या शोकसंवेदनात म्हटले आहे.

विदर्भ साहित्य संघाचे अध्यक्ष मनोहर म्हैसाळकर यांनी विंदांविषयी आपल्या संवेदना व्यक्त करताना साहित्य क्षेत्रातील भीष्माचार्य हरपला, असे सांगितले. २००७ मध्ये आम्ही आयोजित केलेल्या मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष विंदांनी स्वीकारावे, अशी विनंती आम्ही त्यांना केली होती. पण, प्रकृती अस्वस्थ्यामुळे ते येऊ शकले नव्हते. तथापि, त्यांनी आपले आशीर्वाद पाठविले होते, अशी आठवण म्हैसाळकर यांनी उद्धृत केली.

ज्येष्ठ साहित्यिक विंदा करंदीकर यांचे निधन

Wed, 17 Mar 2010 12:32:40 +0530

अत्यंत प्रतिष्ठेच्या अशा ज्ञानपीठ पुरस्काराने सन्मानीत करण्यात आलेले, ज्येष्ठ कवी गोविंद विनायक उर्फ विंदा करंदीकर यांचे रविवारी सकाळी मुंबईतील भाभा रूग्णालयात निधन झाले. ते ९२ वर्षांचे होते. विंदांच्या इच्छेनुसार त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार न करता त्यांचे देहदान केले जाणार आहे. त्यांच्या मृत्यूमुळे मराठी साहित्यविश्र्वात शोककळा पसरली आहे. त्यांच्यामागे एक मुलगी, दोन मुले, जावई, सुना व नातवंडे असा परिवार आहे. त्यांच्या सहचारिणी सुमा करंदीकर यांचे यापूर्वीच निधन झाले आहे. शिवसेनेच्या उपनेत्या व प्रवक्त्या आ. नीलम गोर्‍हे यांचे ते सासरे होत.

अभिजात मराठी साहित्यावर आपला ठसा उमटविणार्‍या या सारस्वताने कवी, साहित्यिक, समीक्षक, अनुवादक अशा विविध भूमिकेतून मराठी साहित्याची सेवा केली. यंदा पुणे येथे होणार्‍या अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाचे त्यांच्या हस्ते उद्घाटन होणार होते. परंतु त्याआधीच त्यांनी जगाचा निरोप घेतला.

स्वेदगंगा, मृद्गंध, जातक आदी कवितासंग्रह, राणीची बाग, सशाचे कान आदी बालकविता संग्रह, स्पर्शाची पालवी, आकाशाचा अर्थ आदी लघुनिबंध, परंपरा आणि नवता सारखे त्यांचे समीक्षा ग्रंथ सुप्रसिद्ध आहेत. याशिवाय प्रसिद्ध ग्रीक तत्वज्ञ ऍरिस्टॉटलचे काव्यशास्त्र आणि सुप्रसिद्ध इंग्रजी नाट्यलेखक शेक्सपियर याच्या राजा लिअर या नाट्यग्रंथाचे विंदांनी मराठीत भाषांतर केले. संत ज्ञानेश्वरांच्या अमृतानुभवाचे अर्वाचिन रूपांतर करून त्यांनी मराठी साहित्याचा लौकिक आणखी वाढविला. त्यामुळेच त्यांना जनस्थान पुरस्कार, कबीर सन्मान, कोणार्क पुरस्कार आदी पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले. वि. स. खांडेकर, कुसुमाग्रज उर्फ वि. वा. शिरवाडकर यांच्याव्यतिरिक्त ज्ञानपीठासारखा साहित्य क्षेत्रातील सर्वोच्च सन्मान मिळविणारे विंदा हे तिसरे मराठी साहित्यिक होत. अष्टदर्शने या त्यांच्या प्रख्यात काव्यसंग्रहासाठी त्यांना या पुरस्काराने सन्मानीत करण्यात आले. विंदा यांनी मंगेश पाडगावकर व वसंत बापट यांच्यासमवोत संपूर्ण महाराष्ट्र पिंजून काढत गावागावात काव्यवाचनाचे कार्यक्रम केले. या कार्यक्रमांमुळेच अवघ्या महाराष्ट्राला काव्यवाचनाची गोडी लागली हे विशेषत्वाने नमूद करावे लागेल.

विंदा करंदीकर यांचा जन्म १९१८ साली सिंधुदुर्गातील धालवली येथे झाला. त्यांनी आपले शिक्षण कोल्हापुरात पूर्ण केले. पुढे त्यांनी प्राध्यापकी पेशा स्वीकारला. रत्नागिरीतील बसवेश्वर महाविद्यालय व मुंबईतील सुप्रसिद्ध रूईया आणि एस.आय.ई.एस. महाविद्यालय येथे त्यांनी इंग्रजी साहित्य विषयाचे अध्यापन केले. हैद्राबाद मुक्ती संग्रामातही त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला होता. साम्यवाद व राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी त्यांच्या काही काळ संबंध होता. सामाजिक दृष्ट्या ते अतिशय संवेदनशील होते. त्यांच्या लिखाणातून गोरगरीबांबद्दल कणव व प्रस्थापितांबद्दलचा रोष प्रकर्षाने दिसून येतो. साम्यवाद, हिंदुत्व व पुरोगामी विचारांचा साकल्याने विचार करणारे ते साहित्यिक होते. त्यांच्या साहित्यावर या सर्व विचारांचा प्रभाव असला तरी कुठल्याही विचारसरणीच्या आहारी ते गेले नाहीत. अत्यंत साधी राहणी हे त्यांचे ठळक वैशिष्ट्य होते.

गेला महिनाभर त्यांची प्रकृती खालावल्यामुळे त्यांच्यावर भाभा रूग्णालयात उपचार सुरू होते. परंतु रविवारी सकाळी ते अत्यवस्थ झाले व अखेर सकाळी १० च्या सुमारास त्यांचे निधन झाले. वांद्रे उपनगरातील साहित्य सहवास निवास संकुलातील फुलराणी सभागृहात त्यांचे पार्थिव अंत्यदर्शनासाठी ठेवण्यात आले होते. त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांचे नेत्रदान व देहदान करण्यात आले आहे. अनेक मान्यवर साहित्यिकांनी विंदांच्या मृत्यूबाबत शोक व्यक्त करून मराठी साहित्यविश्र्वाचे त्यांच्या जाण्याने न भरून येणारे नुकसान झाले असल्याचे प्रतिक्रिया नोंदविली आहे. मुख्यमंत्री, राज्यपाल आदींनीही विंदांच्या मृत्यूबाबत तीव्र शोक व्यक्त केला आहे.

विंदांची कविता

Mon, 15 Mar 2010 13:31:39 +0530

"मी"च्या वेलांटीचा
सुटो सुटो फास
जीव कासावीस
सत्यासाठी

असं सहज लिहून जाणार्या विंदांची कविता ही जुन्याच्या आवरणात नव्याची सुनीते गाणारी अशी आहे. एकाचवेळी संवेदनशीलता, भावनोत्कटपणा आणि वैचारिक अधिष्ठान अशा तीन डगरींचा समतोल तीत सांभाळला गेला आहे. त्यात साधी भासणारी शब्दकळा, पण वैश्विक आशय घेऊन येते, कारण विंदांच्या जीवनात मार्क्सवाद आणि मानवतेला महत्वाचं स्थान होतं. त्यामुळेच,

स्वातंत्र्याला झाला
स्वार्थाचा हा क्षय
नागड्यांना न्याय
मिळेचना.
मानवांचे सारे
माकडांच्या हाती
कुलुपेंच खाती
अन्नधान्य
असे परखड भाष्य त्यांच्या कवितेत आढळते.विज्ञानावर श्रद्धा दर्शवतानाच निष्क्रीय भक्तीवरच भाष्यही विंदांच्या कवितेत आढळतं. विंदांचे "आततायी अभंग" याबाबतीत खासच.
उदा.

करिता आदरें
सद्‌गुरुस्तवन
ज्यांनी सत्यज्ञान
वाढविले

धन्य पायथॅगोरस
धन्य तो न्यूटन
धन्य आइन्स्टीन
ब्रहृमवेत्ता

सद्‌गुरुंनी द्यावे
दासा एक ज्ञान
माझे दासपण
नष्ट होवो

आणि प्रयत्नवादाचा पुरस्कार करणार्या या ओळी -

सद्‌गुरुवाचोनी
सापडेल सोय
तेव्हा जन्म होय
धन्य धन्य

विंदांची कविता जीवनातील नावीन्याची ओढ व्यक्त करणारी आहेच,

संसाराच्या वडावर स्वप्नांची वटवाघुळे
त्या स्वप्नाचे शिल्पकार,
कवि थोडे कवडे फार
पडद्यावरच्या भूतचेष्टा;
शिळा शोक, बुळा बोध
नऊ धगे एक रंग,
व्यभिचाराचे सारे ढंग
पुन्हा पुन्हा तेच भोग
आसक्तीचा तोच रोग

पण तिला आसक्तीचेही वावडे नाही,

शपथ तुला अंगाची
अंगांतिल संगाची
शपथ तुला रेतीची
भिजलेल्या
शपथ तुला मेंदीची
हिरमुसल्या
शपथ नजरबंदीची
त्या पहिल्या धुंदीची

शपथ तुला तहानेची
शपथ तुला तृप्तीची
शपथ तुला
शपथ तुला
शपथ तुला सरतीची,
भरतीची.

या ओळी पण विंदाच लिहून जातात. विंदांची शब्दकळा कधी अगदी अनपेक्षित प्रतिमा समोर आणते -

धुक्यात उठले करपट शत्रू
धुक्यांत मिटले करपट मित्र

किंवा

सूख करपले ओठांवरती
आणि दु:खही, फक्त थुकीला
वास राहिला झालेल्याचा
फक्त्त स्मृतीची उरली लीला

किंवा

ओठांच्या काठांवर आहे
कुबड काढूनी बसला कोणी
दुडदुडणारे शब्द छबुकडे
लांब लांब नाकाने अडवित. विंदांची "तालचित्रे" ही सुद्घा अनुभवण्याचीच गोष्ट आहे.

झपताल पहा -

ओचे बांधून पहांट उठते... तेव्हापासून झपझपा वावरत असतेस.
कुरकुरणाऱ्या पाळण्यांमधून दोन डोळे उमलू लागतात
आणि मग इवल्या इवल्या मोदकमुठींतून तुझ्या स्तनांवर
बाळसे चढते. उभे नेसून वावरत असतेस. तुझ्या पोतेऱ्याने
म्हातारी चूल पुन्हा एकदा लाल होते. आणि नंतर
उगवता सूर्य दोरीवरील तीन मुतेले वाळवू लागतो
म्हणून तो तुला हवा असतो! मधून मधून तुझ्या पायांमध्ये
माझी स्वप्ने मांजरासारखी लुडबुडत असतात, त्यांची मान
चिमटीत धरुन तू त्यांना बाजुला करतेस. तरीपण
चिऊ काऊच्या घासांमधला एक उरलेला घास त्यांनाही मिळतो.
तू घरभर भिरभिरत असतेस, लहान मोठ्या वस्तुंमध्‍ये
तुझी प्रतिबिंबे रेंगाळत असतात..स्वागतासाठी "सुहासिनी"असतेस,
वाढतांना "यक्षिणी"असतेस, भरवतांना "पक्षिणी" असतेस,
साठवतांना "संहिता" असतेस, भविष्‍याकरता "स्वप्नसती" असतेस.
....संसाराच्या दहा फुटी खोलीत दिवसाच्या चोवीस मात्रा
चपखल बसवणारी तुझी किमया मला अजूनही समजलेली नाही.

विंदांची बालगीते आणि ललितनिबंध हे तर त्या त्या साहित्यप्रकारातले मैलाचे दगडच आहेत.
ग्लोबलायझेशनचं नावही कुणी ऐकलं नसेल, अशा काळातच विंदांच्या दृष्ट्या प्रतिभेने आपल्या
कवितेतून ग्लोबलायझेशनचे मांडलेले चित्र पहा -

मिसिसिपीमध्ये
मिसळू दे गंगा
ऱ्हाईनमध्ये नंगा
करो स्नान

सिंधूसाठी झुरो
ऍ़मेझॉन थोर
कांगो बंडखोर
टेम्ससाठी

नाईलच्या काठी
रॉकी करो संध्या
संस्कृती अन वंध्या
नष्ट होवो

...रक्तारक्तातील
कोसळोत भिंती
मानवाचे अंती
एक गोत्र

अशा या विंदांच्या विश्वव्यापी प्रतिभेला लाख लाख सलाम!

साहित्य संमेलनात होते विंदांचे काव्यवाचन!

Sun, 14 Mar 2010 16:56:30 +0530

आपले सबंध आयुष्य साहित्यासाठी अर्पण केलेल्या विंदांचे आज (ता 14) दु:खद निधन झाले. अखेरच्या क्षणापर्यंत त्यांना साहित्याचाच ध्यास होता. आपल्या वयाच्या 92 व्या वर्षी रुग्णालयात असलेल्या विंदांनी पुण्यात होणाऱ्या साहित्य संमेलनातील उद्घाटन सत्रात काव्य वाचन करण्याची इच्छा व्यक्त केली होती. परंतु त्यांची ही काव्य वाचनाची इच्छा अपूर्णच राहिली.

विंदांनी नुसतीच साहित्य रचना केली नाही, तर ते लिहीत असलेले साहित्य जगले अशा शब्दात अनेक मान्यवर साहित्यिकांनी त्यांच्या निधनानंतर दु:ख व्यक्त केले आहे.

विंदांनी नुसत्याच कविता लिहिल्या नाहीत तर आपल्या जीवनात त्याचा आनंदही घेतल्याचे मत प्रसिद्ध कवी अरुण म्हात्रे यांनी व्यक्त केले आहे. त्यांच्या कवितांचा कॅन्व्हॉस खूपच व्यापक असल्याची प्रतिक्रियाही म्हात्रे यांनी दिली आहे.

विंदांना केवळ मराठी कवी म्हणणे चुकीचे असून, ते जागतिक पातळीवरील मोठे कवी होते अशी प्रतिक्रिया 2008 मधील ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते प्रसिद्ध हिंदी कवी कुंवर नारायण यांनी दिली आहे.

विंदांच्या लेखनात नावीन्य होते. त्यांनी केवळ गंभीर लिखाणंच केले नाही तर लहान मुलांसाठी त्यांनी लिहिलेल्या कविताही प्रसिद्ध झाल्याचे ते म्हणाले. विंदांच्या निधनाने मराठी साहित्याचे मोठे नुकसान झाल्याचे मत ज्येष्ठ कवी चंद्रकांत देवताळे यांनी व्यक्त केले आहे.

विंदांचे साहित्य

Sun, 14 Mar 2010 16:30:36 +0530

काव्यसंग्रह
* स्वेदगंगा (इ.स. १९४९)
* मृद्गंध (इ.स. १९५४)
* धृपद (इ.स. १९५९)
* जातक (इ.स. १९६८)
* विरूपिका (इ.स. १९८१)
* अष्टदर्शने (इ.स. २००३) (या साहित्यकृतीसाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार)
संकलित काव्यसंग्रह
* संहिता (इ.स. १९७५) (संपादन - मंगेश पाडगावकर)
* आदिमाया (इ.स. १९९०) (संपादन - विजया राजाध्यक्ष)
बालकविता संग्रह
* राणीची बाग (इ.स. १९६१)
* एकदा काय झाले (इ.स. १९६१)
* सशाचे कान (इ.स. १९६३)
* एटू लोकांचा देश (इ.स. १९६३)
* परी ग परी (इ.स. १९६५)
* अजबखाना (इ.स. १९७४)
* सर्कसवाला (इ.स. १९७५)
* पिशीमावशी आणि तिची भुतावळ (इ.स. १९८१)
* अडम् तडम् (इ.स. १९८५)
* टॉप (इ.स. १९९३)
* सात एके सात (इ.स. १९९३)
* बागुलबोवा (इ.स. १९९३)
ललित निबंध
* स्पर्शाची पालवी (इ.स. १९५८)
* आकाशाचा अर्थ (इ.स. १९६५)
* करंदीकरांचे समग्र लघुनिबंध (इ.स. १९९६)
समीक्षा
* परंपरा आणि नवता (इ.स. १९६७)
* उद्गार (इ.स. १९९६)
अनुवाद
* ऍरिस्टॉटलचे काव्यशास्त्र (इ.स. १९५७)
* फाउस्ट (भाग १) (इ.स. १९६५)
* राजा लिअर (इ.स. १९७४)
अर्वाचीनीकरण
* संत ज्ञानदेवांच्या अमृतानुभवाचे अर्वाचीन मराठीत रूपांतर (इ.स. १९८१)
इंग्रजी समीक्षा
* लिटरेचर ऍज अ व्हायटल आर्ट (इ.स. १९९१)
* अ क्रिटिक ऑफ लिटररी व्हॅल्यूज (इ.स. १९९७)
विंदाना मिळालेले पुरस्कार
विंदांना अनेक सन्मान आणि पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले. परंतु, ८ जानेवारी २००६ रोजी त्यांना २००३ या वर्षासाठीचा ज्ञानपीठ पुरस्कार सर्वोच्च होता. मराठी साहित्यात वि.स.खांडेकर, कुसुमाग्रज यांच्यानंतर विंदांच्या रूपाने तिसरा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
* ज्ञानपीठ पुरस्कार
आठ तत्त्वचिंतकांच्या विचारांचे छंदोबद्ध काव्यरूप असलेल्या अष्टदर्शने या साहित्यकृतीसाठी हा पुरस्कार ८ जानेवारी २००६ रोजी जाहीर झाला . पुरस्काराचे वृत्त समजताच, "पुरस्कार म्हणजे माझ्या एकट्याचा सन्मान नाही, तर मराठी भाषा, कविता आणि काव्य पंरपरेचा हा सन्मान आहे. आज मी फक्त त्याचे केंद्र झालो आहे", अशा शब्दांत विंदांनी भावना व्यक्त केल्या.
* कबीर सन्मान
* जनस्थान पुरस्कार
* कोणार्क सन्मान
* केशवसूत पुरस्कार
* विद्यापीठांच्या डी.लिटस्

'देता देता' गेलेला कवी

Sun, 14 Mar 2010 14:34:26 +0530

'विंदा'चे मूळ नाव गोविंद विनायक करंदीकर. विंदा मुळचे कोकणातले. कोकणातल्य पोंभुर्ल्याचे. तिकडचा टिपीकल कोकणी स्वभाव नि वृत्ती विंदांमध्येही उतरली होती. पण विंदा कोकणपट्टीतच अडकले नाहीत, ते वैश्विक झाले. त्यांच्या जगण्याचे भानही कायम वैश्विक राहिले. पण कोकण नि त्याची दरिद्री

अवस्था हा त्यांच्या कायम चिंतेचा नि चिंतनाचा विषय राहिला. उच्च शिक्षण कोल्हापूरमध्ये झाल्यानंतर ते शिक्षण क्षेत्रात आले. बसवेश्वर कॉलेज, रत्नागिरी, रामनारायण रुईया महाविद्यालय , मुंबई, एस.आय.ई.एस. कॉलेज इत्यादी महाविद्यालयांमध्ये ते इंग्रजी विषयाचे प्राध्यापक होते. त्या आधी

ते हैदराबाद मुक्तीसंग्रामातही सहभागी झाले होते. पण नंतर स्वातंत्र्यसैनिक मिळणारे वेतन मात्र त्यांनी नाकारले. विदांनी बालकविता, विरूपिका, छंदोबद्ध काव्य, मुक्तछंद आणि लघुनिबंध असे मह्त्वाचे साहित्यप्रकार लिलया हाताळले. या सगळ्यांत विविध प्रयोग केले.

सामाजिक जाणीवा, प्रयोगशीलता आणि उत्कट प्रणय या तिन्ही बाबी त्यांच्या काव्यातून वय थकल्यानंतरही दिसत राहिल्या हा त्यांच्या टवटवीत रहाण्याचा परिणाम म्हणावा लागेल. पण या जोडीलाच त्यांचे काव्य एक नवी वैचारिक उंची सांगणारे झाले हेही महत्त्वाचे आहे. त्यांचे अष्टदर्शने काही वर्षांपूर्वीच आले.

जगभरातील अनेक तत्वज्ञांचा वैचारिक धांडोळा काव्यातून त्यांनी घेतला. त्यांच्या या प्रयत्नांची नोंद ज्ञानपीठ पुरस्कार देऊन घेण्यात आली.

कवी माधव ज्युलियन यांचा त्यांच्यावर प्रभाव होता. मर्ढेकर, मनमोहन, ब्राऊनिंग, हॉपकिन्स व एलियट या पाश्चात्य कविंनीही त्यांना प्रेरणा दिली.

इतकेच नव्हे तर राजकारणात सक्रीय नसले तरी राजकारणाचा वैचारिक वारशाचा त्यांनी अभ्यास केला होता. म्हणूनच आधी सावरकरवादी, रा.स्व.संघ यांच्याकडून मार्क्सवादाकडे त्यांचा प्रवास झाला.

विंदाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे काव्यवाचनाची त्यांनी घालून दिलेली परंपरा. वसंत बापट, मंगेश पाडगावकर आणि विंदा या त्रिकूटाने काव्य वाचनासाठी अवघा महाराष्ट्र पालथा घातला. स्वेदगंगा हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह, मग मृदगंध, धृपद, जातक, विरूपिका असे अनेक त्यंचे काव्यसंग्रह आहेत.

गझल, गीत, मुक्तसुनीत, तालचित्रे, विरूपिका असे जुने काव्यप्रकारही त्यांनी हाताळले. विंदांच्या बालकविता हा त्यांचा एक वेगळाच पैलू आहे. एकदा काय झाले सशाचे कान, एटू लोकांचा देश, परी ग परी, अजबखाना, सर्कसवाला, पिशीमावशी आणि तिची भुतावळ, अडम् तडम्, टॉप, सात एके सात, बागुलबोवा. हे त्यांचे बाल काव्यसंग्रह प्रसिद्ध आहेत. या बालकविता अत्यंत वेगळ्या अशा आहेत. नाविन्यपूर्ण कल्पना आणि विनोदाची छानशी फोडणी ही त्यांची वैशिष्ट्ये आहेत.

स्पर्शाची पालवी व आकाशाचा अर्थ हे त्यांचे लघुनिबंधसंग्रह, ज्ञानेस्वरांच्या अमृतानुवाचे अर्वाचिनीकरण हा त्यांचा अभिनव प्रयोग होता. स्वतःच्याच काही

कवितांचा त्यांनी इंग्रजीतही अनुवाद केला होता. समीक्षालेखनही त्यांनी बरेच केले. देता देता एक दिवस देणार्‍याचे हात घ्यावेत, इतके देऊन टाकत हा कवी आपल्यातून निघून गेला आहे.

सर्वस्व तुजला वाहुनी

Sun, 14 Mar 2010 14:03:55 +0530

सर्वस्व तुजला वाहुनी, माझ्या घरी मी पाहुणी
सांगू कसे सारे तुला, सांगू कसे रे याहुनी

घरदार येते खावया, नसते स्मृतींना का दया?
अंधार होतो बोलका, वेड्यापिशा स्वप्नांतुनी

माझ्या सभोती घालते, माझ्या जगाची भिंत मी
ठरते परी ती काच रे, दिसतोस मजला त्यातुनी

संसार मी करिते मुका, दाबून माझा हुंदका
दररोज मी जाते सती, आज्ञा तुझी ती मानुनी

वहिवाटलेली वाट ती, मी काटते दररोज रे
अन् प्राक्तनावर रेलते, चाती तुझी ती मानुनी

साभार जातक काव्यसंग्रह