नवरात्रौत्सव

ब्रह्मचारिणी

Sat, 19 Sep 2009 11:35:33 +0530

दधाना करपदमाभ्यामक्षमालाकमंडलू।
देवी प्रसिदतु मयि ब्रम्हाचारिण्यनुमत्तमा।।

नवशक्तीपैकी 'ब्रम्हचारिणी' हे दुर्गेच्या दुसरे रूप आहे. येथे 'ब्रह्म' या शब्दाचा अर्थ तपस्या आहे. ब्रम्हाचारिणी म्हणजे तपाचे आचरण करणारी. नवरात्राच्या दुसर्‍या दिवशी या मातेची पूजा केली जाते. या‍ दिवशी साधकाचे मन 'स्वाधिष्ठान' चक्रात स्थिर होते. या चक्रात मन स्थिर करणार्‍याला तिची कृपा आणि भक्ती प्राप्त होते. या देवीचे रूप अतिशय देखणे आणि भव्य आहे.

तिच्या उजव्या हातात जपमाळा आणि डाव्या हातात कमंडलू असतो. तिने पूर्वजन्मात हिमालयाची कन्या म्हणून जन्म घेतला त्यावेळी नारदमुनींने तिला भगवान शंकर पती म्हणून मिळावा यासाठी कठोर तपस्या करायला सांगितली होती. या तपस्येमुळे या देवीला तपश्चा‍र‍िणी किंवा ब्रह्मचारिणी असे म्हणतात.

एक हजार वर्षापर्यंत तिने फळे खाऊन तपश्चर्या केली. उपवास काळात तिला ऊन आणि पावसाचा भयानक त्रास सहन करावा लागला होता. या तपश्चर्येनंतर तीन हजार वर्षांपर्यंत केवळ जमिनीवर पडलेली बेलपत्रे खाऊन दिवस काढले. यानंतर सुकलेले बेलपत्र खायचे सोडून दिल्यामुळे तिला 'अपर्णा' हे एक नाव पडले.

अनेक वर्षे कठोर तपश्चर्या केल्यामुळे तिचे शरीर क्षीण झाले होते. तिची ही अवस्था पाहून तिची आई मेना खूप दु:खी झाली होती. तिने तिला या कठीण तपस्येपासून मुक्त करण्यासाठी 'उमा' अगं! नको ग नको! अशी हाक दिली. तेव्हापासून देवी ब्रह्मचारिणीच्या पूर्वजन्माचे 'उमा' हे एक नाव पडले. तिची ही तपस्या पाहून त्रिलोकात हाहाकार उडाला. सर्व देवदेवता तिच्या तपस्येची प्रशंसा करू लागले. शेवटी ब्रह्मदेवाने तिला आकाशवाणीद्वारे संबोधित करून सांगितले, की 'हे देवी! आजपर्यंत इतकी कठोर तपश्चर्या कुणीही केली नाही. तुझ्या तपस्येची सगळीकडे प्रशंसा होत आहे. तुझी मनोकामना लवकरच पूर्ण होईल. भगवान शंकर तुला पत‍ी रूपात प्राप्त होतील. आता तू तपस्या सोडून लवकर घरी जा. लवकरच तुझे पती तुला घ्यायला येतील.' असा वर त्यांनी दिला.

ब्रह्मचारिणी भक्तांना अनंत फळे देणारी आहे. तिची उपासना केल्याने मनुष्याच्या तप, त्याग, वैराग्य आणि संयमात वाढ होते. देवीच्या कृपेने मानवाला सर्वत्र विजय आणि सिद्धी प्राप्त होते. अशा प्रकारे हे दुर्गेचे दुसरे रूप आहे.

शैलपुत्री

शैलपुत्री

Sat, 19 Sep 2009 11:34:34 +0530

दुर्गेचे पहिले रूप 'शैलीपुत्री' या नावाने ओळखले जाते. ही नवदुर्गांपैकी पहिली दुर्गा आहे. पर्वतराज हिमालयाची मुलगी म्हणून जन्म घेतल्यामुळे तिला 'शैलपुत्री' असे नाव पडले आहे. नवरात्रीच्या पहिल्याच दिवशी तिची पूजा आणि आराधना केली जाते. या पहिल्याच दिवशीच्या पूजेत संत-महंत आपल्या मनाला 'मूलाधार' चक्रात स्थिर करतात. या दिवसापासून त्यांच्या योग साधनेला सुरवात होते.

या दुर्गेच्या उजव्या हातात त्रिशूळ आणि डाव्या हाता कमळाचे फूल आहे. आपल्या पूर्वजन्मात तीने प्रजापती दक्ष राजाची कन्या म्हणून जन्म घेतला होता. त्यावेळी तिचे नाव 'सती' असे होते. तिचा विवाह शंकराशी झाला होता.

एकदा राजा प्रजापतीने मोठा यज्ञ केला. या यज्ञासाठी त्याने सर्व देवदेवतांना निमंत्रित केले होते. परंतु, त्याने शंकराला निमंत्रित केले नव्हते. आपले वडील मोठा यज्ञ करणार असल्याचे समजल्यावर सतीला तिथे जाण्याची तीव्र इच्छा झाली. तिने आपली इच्छा शंकराजवळ प्रकट केली. तेव्हा शंकराने तिला सांगितले, की प्रजापती दक्ष काही कारणास्तव माझ्यावर नाराज आहेत. त्यांनी सर्व देवदेवतांना यज्ञासाठी बोलावले आहे.

परंतु, मला मुद्दाम यज्ञाचे निमंत्रण दिले नाही. अशा परिस्थितीत तू तिथे जाणे मला योग्य वाटत नाही. शंकराने समजावून सांगितले तरीही तिचे समाधान झाले नाही. वडीलांचा यज्ञ पाहणे, तसेच आपली आई आणि बहिणींना भेटण्यासाठी तिचे मन व्याकूळ झाले होते. तिचा आग्रह पाहून शंकराने तिला यज्ञासाठी जाण्याची परवानगी दिली.

सती वडिलांच्या घरी गेल्यावर कुणीही तिचे स्वागत केले नाही. तिला कुणीही आदराची वागणूक दिली नाही. आई आणि बहिणींनी देखील तिला गळाभेट दिली नाही. सर्वजण तिच्याकडे पाहून तोंड फिरवत होते. नातेवाईकांची ही वागणूक पाहून तिला अत्यंत राग आला. तिथे शंकराच्या प्रती तिरस्काराची भावना असल्याचे तिला दिसून आले. दक्षाने शंकराविषयी काही अपमानकारक शब्दह‍ी वापरले होते. हे सर्व पाहून ती रागाने संतप्त झाली आणि शंकराने सांगितले तेच योग्य होते, असे तिला वाटले.

आपण इथे येऊन खूप मोठी चूक केली आहे याची जाणीव होऊन नवर्‍याचा अपमान सहन न झाल्याने तिने स्वत:ला योगाग्नीत जाळून घेतले. याची माहीती शंकराला मिळाल्यावर त्याने लगेच आपल्या गणांना पाठवून प्रजापतीचा संपूर्ण यज्ञ उध्वस्त केला. सतीने पुढील जन्मात शैलराज हिमालयाच्या कन्येच्या रूपात जन्म घेतला. यावेळी ती 'शैलपुत्री' या नावाने प्रसिद्ध झाली. पार्वती, हेमवती हे तिचेच नाव होते. 'शैलपुत्री' देवीचा विवाहदेखील शंकराशी झाला होता. पूर्वजन्माप्रमाणे या जन्मीही ती शंकराची अर्धांगिनी बनली. म्हणून नवदुर्गांपैकी प्रथम शैलपुत्री दुर्गेचे महत्त्व आणि शक्ती अनंत आहे.

आदिशक्तीच्या स्तवनाचे नवरात्र

Fri, 18 Sep 2009 17:08:24 +0530

नवरात्र साजरे करण्यामागचे कारण मार्कंडेय पुराणांतर्गत देवी महात्म्यात सांगितले आहे. जगात तामसी व क्रूर लोकांची संख्या वाढून ते इतरांना त्रास देऊ लागतात तेव्हा सज्जनांना त्रासमुक्त करण्यासाठी, त्यांना त्यांचे स्थान पुन्हा मिळवून देण्यासाटी शक्तीदेवता या धरतीवर अवतीर्ण होते. दुष्टांच्या निर्दालनासाठी देवीने अनेक अवतार घेतले.

सामान्यजनांना, विद्वानांना तिने पुन्हा सुख प्राप्त करून दिले. तिच्या या कर्तृत्वाबद्दल तिचे स्तवन व स्मरण करण्यासाठी नवरात्र साजरे केले जाते.

एका प्रसंगात देवीनेच सांगून ठेवले आहे, ''मी तुमच्या संरक्षणासाठी सदैव तत्पर राहीन. संकटकाळी अनन्यभावाने मला शरण येताच मी प्रकट होऊन तुम्हास दुःखमुक्त करीन मी तुमच्यावर सदा प्रसन्न असावे म्हणून प्रत्येक अश्विन शुक्ल प्रतिपदेपासून नऊ दिवस घटपूजा, होमहवन वगैरे प्रकारांनी माझे पूजन करावे. माझ्यावर अचल निष्ठा ठेवून संकटसमयी जे माझी करूणा भाकतील त्यांच्या सुखासाठी मी सदैव जपत राहीन'' यावरून नवरात्र पाळण्याची परंपरा निर्माण झाली असावी, असे म्हणण्यास वाव आहे.

नवरात्रातील शास्त्रीय विधी
नवरात्रौत्सव कुणीही साजरा करू शकतो. त्यात कुठलाही वर्णभेद नाही. मात्र, वर्णानिहाय त्याचा विधीही वेगळा येतो. प्रतिपदेच्या दिवशी घटस्थापना केल्यावर नवमीपर्यंत सप्तशतीचा जप, देवीभागवत श्रवण, अखंडदीप, पुष्पमाला समर्पण, उपोषण, पूर्ण किंवा एकभुक्त व्र, सुवासिनी व कुमारिका यांना भोजन व त्यांची पूजा शेवटच्या दिवशी होमहवन व बळीसमर्पण करावे, असे शास्त्र सांगते.

घटाशेजारी नवधान्ये रूजत घालून त्यांचे विसर्जन केल्यावर त्यांची रोपे प्रसादादाखल शिरी धारण करावे. पंचमीच्या दिवशी उपांगललिता देवीचे व्रत करावे. मूळनक्षत्री सरस्वतीचे आवाहन, पूर्वाषाढाच्या ठिकाणी पूजा, उत्तराषाढा नक्षत्री बलिदान आणि श्रवण नक्षत्री विसर्जन करावे. अश्विन शुक्ल अष्टमीला व नवमीला महातिथी मानतात.

देवीसूक्तम

Fri, 25 Jan 2008 18:51:45 +0530

नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥१॥

रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः ।
ज्योत्स्ना यै चेन्दुरुपिण्यै सुखायै सततं नमः ॥२॥

कल्याण्यै प्रणतां वृध्दै सिध्दयै कुर्मो नमो नमः ।
नैऋत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः ॥३॥

दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै ।
ख्यातै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः ॥४॥

अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः ।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः ॥५॥

या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शाध्दिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥६॥

या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥७॥

या देवी सर्वभूतेषु बुध्दिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥८॥

या देवी सर्वभूतेषु निद्रारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥९॥

या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१०॥

या देवी सर्वभूतेषु छायारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥११॥

या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१२॥

या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१३॥

या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१४॥
या देवी सर्वभूतेषु जातिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१५॥

या देवी सर्वभूतेषु लज्जारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१६॥

या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१७॥

या देवी सर्वभूतेषु श्रध्दारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१८॥

या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥१९॥

या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२०॥

या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२१॥

या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२२॥

या देवी सर्वभूतेषु दयारुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२३॥

या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२४॥

या देवी सर्वभूतेषु मातृरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२५॥

या देवी सर्वभूतेषु भ्रांतिरुपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२६॥

इंद्रियाणामधिष्ठात्री भूतानं चाखिलेषु या ।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमो नमः ॥२७॥

चितिरुपेण या कृत्सनमेद्वयाप्य स्थिता जगत् ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥२८॥

स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रयात्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता ।
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्याभिहन्तु चापदः ॥२९॥

या सांप्रतं चोध्दतदैत्यतापितैरस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते ।
या च तत्क्षणमेव हन्ति नः सर्वापदो भक्ति विनम्रमूर्तिभिः ॥३०॥

गुह्यातिगुह्यगोप्त्री त्वं गृहाणास्तत्कृतं जपम् ।
सिध्दिर्भवतु मे देवि त्वत्प्रसादान्महेश्वरि ॥३१॥

इति देवीसूक्तम् समाप्तम् ।

कोलकत्यातील दुर्गापूजा

Wed, 26 Dec 2007 16:08:32 +0530

देशभर नवरात्रौत्सवाची धुम असताना तिकडे पश्चिम बंगालमध्ये मात्र दुर्गापुजेच्या उत्सवाचा जल्लोष असतो. प्रतिपदेपासून पौर्णिमेपर्यंत हा उत्सव चालत असून त्या वेळी आबालवृद्ध त्यात गढून गेलेले असतात. हा बंगालचा राष्ट्रीय महोत्सव आहे असे म्हणता येईल. दुर्गापूजा करणे हा बहुतेक लोकांचा कुलाचार आहे. देवघरात देवीची प्रतिमा व घट स्थापन करून त्यांची मोठ्या थाटामाटाने पूजा चालेली असते. घरोघर नृत्य, गीत, पूजा, कीर्तने होत असतात, ती पाहण्यासाठी हजारो देवीभक्त रात्रभर फिरत असतात.

देवीच्या मंदिरात तसेच सार्वजनिक दुर्गापूजा मंडळामध्ये प्रचंड उत्साह असतो. कोलकता तर रात्रभर या काळात रस्त्यावर आलेले असते. वाद्य, नृत्य, गीतगायन यांना उधाण आलेले असते. शेवटच्या तीन दिवशी रात्री महापूजेचा समारंभ होतो. दिव्यांच्या लखलखाटामुळे व माणसांच्या गर्दीमुळे रात्रीचा भासच होत नाही. 'कालीमातेचा विजय असो' या अर्थाच्या घोषाने आकाश दुमदुमून जाते. ढोल व नगारे यांच्या ध्वनींचा कल्लोळ आसमंत भेदून टाकतो.

दुर्गापूजानानंतर लवकरच म्हणजे पौर्णिमेच्या दिवशी कालीपूजा किंवा श्यामापूजनोत्सव होत असतो. या देवीचे रूप अत्यंत भयप्रद आहे. ती रुधिरप्रिया आहे असे मानून या दिवशी निरनिराळ्या पशूंचे बली तिला अर्पण करण्यात येतात. दुसर्‍या दिवशी कालीची मूर्ती विसर्जन केली जाते. जगाची पोषक शकित म्हणून तिला जगद्वात्री हे नाव प्राप्त झाले. लाल वस्त्रे परिधान केलेल्या या सिंहारूढ देवीसमोर अनेक उत्सव चालतात. जगद्धात्रीच्या पूजनाचे फल चतुर्विध पुरुषार्थप्राप्ती हे आहे असे भाविकांचे मत आहे. पौर्णिमेस लक्ष्मीपूजनोत्सव होत असून तो दिवस कोजागरी पौर्णिमा या नावाने प्रसिद्ध आहे. (दक्षिण हिंदुस्थानांत लक्ष्मीपूजन आश्विन अमावस्येस होते.) धान्याच्या कोठारास तांबडा रंग लावून त्याला लहानसे वस्त्र अर्पण करतात. या वेळी पूजादिक उपचारही होत असतात.

नवरात्राच्या‍ दिवसांत शक्तीची निरनिराळ्या स्वरूपात पूजा करण्यात येते. जगज्जननी म्हणून उपांगललितेची, पालनपोषण करणारी म्हणून जगद्धात्रीची, संपत्तिदायिनी म्हणून लक्ष्मीची, विद्यादायिनी म्हणून सरस्वतीची आणि संहारकर्त्री म्हणून कालीची याप्रमाणे पूजाविधी असतात.

(संकलन आधार- आर्यांच्या प्राचीन व अर्वाचीन सणांचा इतिहास)

देवीपूजक तांत्रिकांचा शाक्त पंथ

Wed, 26 Dec 2007 16:08:09 +0530

शाक्त पंथांत दोन पक्ष आहेत. एका पक्षाचे लोग सात्विक पद्धतीने शक्तीचे अर्चन करतात. या देवीचे स्वरूपही शांत व प्रेमळ असल्याचे मानतात. हा पक्ष दक्षिणमार्गी, उत्तरकौलिक, समयिन् वगैरे नावांनी प्रसिद्ध आहे. दुसर्‍या मतास तंत्रमार्ग, आगम, मंत्रशास्त्र, पूर्वकौल, वाममार्ग, उपासना वगैरे नावे असून यांचे शक्ती उपासनेचे विधी पूर्णतः वेगळे (अवैदिक) आहेत.

या पंथाची स्थापना नाथजोगी नावाच्या सांप्रदायिकांनी केली. त्यांनी या संबंधी शिवपार्वती संवादरूप अनेक ग्रंथ लिहिले. त्यांस तंत्र असे म्हणतात. त्यांत पूजा, न्यास, मुद्रा, बीजाचे मंत्र वगैरे अनेक विधी आहेत. त्यांच्या देवतांस दशमहाविद्या म्हणतात. या देवींची नांवे पुढीलप्रमाणे- 1. श्यामा (काळी), 2 तारा, 3. त्रिपुरा, 4. बगलामुखी, 5. छिन्नमस्तका, 6. मातंगी, 7. धुमावती, 8. भैरवी, 9. महाविद्या व 10. भुवनेश्वरी. याशिवाय तिच्या गुणवैशिष्ट्यामुळे व तिने निरनिराळ्या कारणास्तव घेतलेल्या अवतारांमुळे त्रिपुरसुंदरी, ललिता, शांता, दुर्गा, महिषासुरमर्दिनी, चंडी, चामुंडी वगैरे कितरी तरी नावांनी ती प्रख्यात झाली आहे. त्यांची पूजा, पटले, मंत्र, सहस्त्रनाम, पद्धती, बीजें, पवचे, न्यास, मुद्रा, होम, बलि वगैरे अनेक विधी आहेत. मद्यमांसाशिवाय हे विधी पूर्ण होत नाहीत.

तांत्रिक मतास अनुसरून, देवीमाहात्म्य हा ग्रंथ प्रमाण मानून त्याचे पठण व नवण, सप्तशतीचा चंडिपाठ नवरात्रात करण्यात येतात. शाक्तांनी आपल्या कल्पित देवांमध्ये अनेक भैरव असल्याचे मानले आहे. त्यांच्यात अनेक देवी किंवा भैरवीही कल्पिल्या आहेत. शाक्तलोक स्त्रियांना शक्ती व पुरुषांना वीर किंवा भैरव म्हणतात. यांच्यात स्त्रीची पूजा अतिशय वेगळ्या पद्धतीने केली जाते. सामन्य माणूस ती पाहू शकत नाही. देवीची कृपा संपादन करण्यासाठी अनेक उग्र अनुष्ठाने केली जातात. काही तंत्रमार्गी लोक तर प्रेतावर आसन मांडून बसणे, हाडादातांच्या माळा घालणे वगैरे‍ विधीही करतात.

तांत्रिकांची कालगणना, पंचांग, श्राद्ध, अंत्येष्‍टि वगैरे सर्व विधी वैदिकांच्या पद्धतीहून भिन्न आहेत. त्यांच्यात यंत्रे पुष्कळ असून त्यात श्रीचक्र हे श्रेष्ठ आहे. ही यंत्रे शालिग्राम शीलेवर, भूर्जपत्रावर किंवा स्फटिकावर तयार केलेली असतात. ती प्रामुख्याने काशी व काश्मीर येथे मिळतात. त्याच्या आराधनेने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात असे बरेच लोक मानतात. जे या मताचे नाहीत त्याना पूर्णाभिषक किंवा पट्टाभिषेक करण्यात येतो. हे तांत्रिक आपल्याला जारण, मारण, उच्चाटण, शत्रुनाश, वशीकरण, मोहन, सैन्यस्तंभन, मेघस्तंभन, बुद्धिस्तंभन, सर्पनिवारण, रोगनिवारण वगैरे विद्या येतात, असा दावा करतात. हा संप्रदाय प्रामुख्याने बंगाल, नेपाळ, काश्मीर, द्रविड भाग , मलबार, महाराष्ट्र व कर्नाटक या प्रांतात आहे.

वणीची जगदंबा

Wed, 26 Dec 2007 16:07:25 +0530

महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठांपैकी अर्धे पीठ म्हणून नाशिक जिल्ह्यातील कळवण तालुक्यातील वणीची सप्तश्रृंगी देवी ओळखली जाते. प्राचीन ग्रंथांमध्येही स्वयंभू शक्तीपीठ म्हणून या देवीचा उल्लेख आढळतो. इच्छित फलप्राप्तीसाठी अनेक ऋषी मुनी येथे आल्याचे उल्लेख आढळतात. वनवासाच्या काळात प्रभू रामचंद्रानीही येथे भेट दिल्याचा उल्लेख आहे.

प्राचीन काळी सप्तश्रृंग गड हा दंडकारण्याचा भाग होता. मार्कण्डेय व पाराशर ऋषींनी याच ठिकाणी तपश्चर्या केली होती. सप्तश्रृंग गड चढल्यावर मदिरात जाण्यासाठी साधारणत: पाचशे पायर्‍या चढाव्या लागतात. येथे पोहचल्यावर स्वयंभू सप्तश्रृंगी मातेचे दर्शन घडते. देवीला अष्टभुजा आहेत. मूर्तीची उंची आठ फूट आहे. सकाळी सहापासून रात्री आठपर्यंत मंदिरात पूजाअर्चा करता येते.
सप्तश्रृंग गड पश्चिम डोंगर रांगेत समुद्रसपाटीपासून साडेचार हजार फुट उंचीवर आहे. डोंगरावरून दूरवर
पसरलेल्या सृष्टीसौदर्याचे दर्शन घडते. भाविकांसाठी येथे निवासाची व्यवस्थाही करण्यात आली आहे. न्यासाद्वारे मंदिराचे व्यवस्थापन पाहण्यात येते. येथे अनेक प्राचीन मंदिरे व तीर्थ आहेत. सप्तश्रृंगी देवीच्या विरूद्ध दिशेला जवळच्याच टेकडीवर मच्छींद्रनाथ मंदिर आहे. मंदिराच्या समोर मार्कंडेय ऋषींची टेकडी आहे. रामायणातील संदर्भानुसार हनुमंताने जखमी लक्ष्मणासाठी याच टेकडीवरून औषधी वनस्पती आणली होती. टेकडीवर जवळपास शंभर कुंड आहेत. सप्तश्रृंगी गडाच्या पायथ्याही नांदुरी गाव आहे.

गुढीपाढवा, चैत्रोत्सव, गोकुळाष्टमी, नवरात्रौत्सव, कोजागरी उत्सव, लक्ष्मीपूजन, हरिहर भेट, महाशिवरात्र इत्यादी उत्सव गडावर साजरे करण्यात येतात.

जाण्याचा मार्ग
सप्तश्रृंग गडावर जाण्यासाठी नाशिकहून राज्य परिवहन महामंडळाच्या नियमित बस आहेत. नाशिकहून येथील अंतर साधारणत: सत्तर किलोमीटर आहे.

कोल्हापूरची अंबाबाई

Wed, 26 Dec 2007 16:06:57 +0530

MH Govt

MH GOVT

कोल्हापूरात वसलेली श्री महालक्ष्मी अवघ्या महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. प्राचीन करवीर नगरीतील या अंबाबाईचा उल्लेख पुराणातही सापडतो. येथील मंदिर बरेच प्राचीन असल्याचे बोलले जाते. कोकणातून राजा कर्णदेव कोल्हापुरात आला त्यावेळी मूर्ती एका लहान मंदिरात होती. कर्णदेवाने भोवतालचे जंगल मोकळे केले. सतराव्या शतकांनतर तत्कालीन अनेक बड्या व्यक्तींनी मंदिरात येऊन महालक्ष्मीचे दर्शन घेतल्यानंतर हे महाराष्ट्राचे दैवत झाले. मंदिराच्या परिसरात जवळपास 35 लहान-मोठी मंदिरे व 20 दुकाने आहेत. वास्तुशास्त्रीय बांधणीनुसार चालुक्य राजवटीत मंदिराचे बांधकाम झाले असावे. हे मंदिर हेमाडपंथी शैलीत बांधण्यात आले असून मंदिरावर पाच कळस आहेत. मुख्य मंदिरास लागूनच गरूड मंडप आहे.

पुराणानुसार ‍आदिशक्तीची एकशे आठ ठिकाणे आहेत. त्यांच्यापैकीच करवीर ‍क्षेत्रास ‍विशेष महत्व आहे. सहा शक्तीपीठांपैकी हे एक असून येथे इच्छापूर्तीसोबतच मनःशांतीही मिळते. त्यामुळेच उत्तर काशीपेक्षाही ह्या ठिकाणास महात्म्य आहे, असा भाविकांचा विश्वास आहे. श्री महालक्ष्मी व भगवान विष्णूंचे वास्तव्य करवीर भागात असल्याची श्रद्धा आहे.

श्री महालक्ष्मीची मूर्ती रत्नजडित खड्यांपासून घडविण्यात आली असून ती जवळपास पाच ते सहा हजार वर्षापूर्वीची असावी, असे बोलले जाते. मूर्तीचे वजन साधारणतः चाळीस किलो आहे. देवीला चार भूजा आहेत. डोक्यावर मुकूट व शेषनाग
आहे. बहुधा मंदिरांचे तोंड पूर्व किंवा उत्तरेकडे असते मात्र, येथील देवी पश्चिममुखी आहे. मंदिराच्या पश्चिमेकडील भिंतीवर छोटीशी खिडकी आहे. वर्षातून मार्च व सप्टेंबर महिन्याच्या 21 तारखेस सूर्यास्तावेळी खिडकीतून सूर्यकिरणे मूर्तीच्या मुखावर पडतात. या योगास दुर्मिळ व लाभदायक मानण्यात येते. मावळतीच्या सोनेरी सूर्यप्रकाशात न्हाऊन निघणार्‍या मातेच्या दर्शनासाठी या दिवशी भक्तगण मंदिरात गर्दी करतात. त्यानिमित्त येथे किरणोत्सवही साजरा केला जातो.

मंदिराच्या दैनंदिन विधीमधील आरती हा प्रमुख विधी आहे. रोज पाच वेळा आरती होते. पहाटे चारच्या सुमारास काकड आरती करण्यात येते. यावेळी भूप रागातील धार्मिक गीतगायन होते. मंगलारतीनंतर सकाळी आठच्या सुमारास महापुजा करण्यात येते. रोज रात्री दहाच्या सुमारास शेजारती होते. यावेळी गोड दुधाचा प्रसाद असतो. गाभार्‍यात आरती करण्यात येते व यावेळी देवीला निद्रा यावी म्हणून विशेष आराधना केली जाते. महाकाली, श्री यंत्र, महागणपती व महासरस्वतीसही आरती व नैवद्य दाखविण्यात येतो. मंदिर परिसरातील सर्व 87 मंदिरांना आरती ओवाळण्यात येते.

करवीर क्षेत्रावर माता महालक्ष्मीचा आशीर्वाद असून या नगरीला जगदंबा मातेने आपल्या उजव्या हातात धरल्याचे मानण्यात येते. त्यामुळे कोणत्याही प्रलयापासून ह्या नगरीचे संरक्षण होते, अशी श्रद्धा आहे. भोग आरतीच्या वेळेस मंदिरात प्रातःकाळी वैदिक मंत्रोच्चार होतो. घंटानादानंतर आरती होते. शुक्रवारी सायंकाळी मातेस नैवैद्य दाखविण्यात येतो. नियमित आरत्यांव्यतिरिक्त रथोत्सव, अष्टमी जागर, ग्रहण, गोकुळाष्टमी, किरणोत्सवाच्या प्रसंगीही विशेष आरतीचे आयोजन होते. श्री शंकराचार्य व श्रीमान छत्रपतीच्या भेटीप्रसंगीही विशेष आरती करण्याची प्रथा आहे. ‍कार्तिक महिन्यात दिवाळीपासून पौर्णिमेपर्यंत उत्सव साजरा करण्यात येतो. यावेळी हजारो भाविक उपस्थित राहतात. भारतातील महत्वाच्या शहरांशी हे शहर रेल्वे व रस्त्यांनी जोडले गेले आहे. शहरातून मंदिरापर्यंतही वाहतुकीची उत्तम व्यवस्था आहे.

छत्रपतींचे कुलदैवत श्री तुळजा भवानी

Wed, 26 Dec 2007 16:06:27 +0530

MH Govt

MH GOVT

तुळजापुरची भवानी माता ही साडेतीन शक्तीपीठातील दुसरे शक्तीपीठ आहे. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांचे हे कुलदैवत. भवानी मातेच्या आशीर्वादासाठी महाराजांनी या देवीचे दर्शन घेतल्याचे उल्लेख इतिहासात आहेत. शिवाजी महाराजांना मातेनेच भवानी तलवार दिल्याचे मानण्यात येते.

स्कंद पुराणातही भवानी मंदिराचे उल्लेख सापडतात. याविषयीची एक कथा आहे. कर्दम नावाचा भक्त होता. त्याच्या मृत्युनंतर त्याची पत्नी अनुबुती हिने मंदाकिनी नदीच्या पात्रात पूजा करून भवानी मातेस तिच्या पुत्राची काळजी घेण्याची विनंती केली. कुकूर ह्या राक्षसाने तिच्या आराधनेत व्यत्यय आणण्याचा प्रयत्न केला. तेव्हा भवानी मातेने प्रकट होऊन त्या राक्षसाचा वध केला. या नंतर माता भवानी तुळजा भवानी म्हणून प्रसिद्ध झाली. बालाघाटच्या टेकडीवर हे मंदिर वसले आहे. हेच ठिकाण आज तुळजापूर म्हणून प्रचलित आहे. तुळजा भवानीची मूर्ती स्वयंभू आहे. सिंहासनावर आरूढ मातेस आठ हात आहेत.

तीर्थक्षेत्र तुळजापूर
तुळजापूर हे महाराष्ट्रातील उस्मानाबाद जिल्ह्यातील पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. समुद्रसपाटीपासून 270 मीटर उंचीवर वसलेल्या बालाघाट पर्वतरांगेत हे ठिकाण आहे. तुळजापूर मराठ्यांच्या कार्यकाळात भरभराटीस आले. भोसले राजघराण्याचे हे कुलदैवत आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज भवानी मातेचा आशीर्वाद घेतल्याशिवाय मोहिमेवर निघायचे नाहीत. मंदिर परिसरात सर्वत्र चिंचेची झाडे असल्याने या परिसराचे मूळ नाव चिंचपूर होते. कालांतराने श्री तुळजा भवानी मातेच्या वास्तव्यामुळे त्याचे नाव तुळजापुर झाले. देदेशभरातून दरवर्षी लाखो भाविक येथे भेट देतात.
नवरात्राच्या काळात ह्या क्षेत्रास विशेष धार्मिक महत्व प्राप्त होते.

तुळजापूर नजीक पंढरपूर व अक्कलकोट ही महाराष्ट्रातील दोन प्रमुख तीथेक्षत्रे आहेत. मंदिरात दररोज पहाटे चारच्या सुमारास चौघड्याच्या निनादाने पुजेस प्रारंभ होतो. दरवर्षी चैत्र महिन्याच्या पौर्णिमेस चैत्र पौर्णिमा उत्सव साजरा करण्यात येतो. शंभू महादेवाच्या सन्मानार्थ याच महिन्यात शिखर-शिंगणापूर येथे जत्राही भरते. पौर्णिमेच्या दुधाळ प्रकाशात येथून परतताना भाविक तुळजापूरला भेट देतात. कर्नाटकातल्या विजापूर येथील शाकंबरी देवीच्या सन्मानार्थ दरवर्षी पौष महिन्यात शाकंबरी नवरात्र उत्सव साजरा करण्यात येतो. मंदिरात दरवर्षी आश्विन महिन्यात शारदीय नवरात्री उत्सव मोठ्या भक्तीभावाने व उत्साहात साजरा करण्यात येतो. श्री तुळजा भवानी मंदिर न्यास मंदिराच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी सांभाळते. मंदिराच्या आवारातच न्यासाचे कार्यालय आहे. भेट देणार्‍या सर्व भक्तांसाठी राहण्याची व जेवणाची व्यवस्था न्यासामार्फत उपलब्ध करण्यात आली आहे.

मुख्य मंदिर
मंदिरात प्रवेशासाठी राजा शहाजी व राजमाता जिजाऊ यांच्या नावे दोन द्वारे आहेत. मुख्य दाराच्या पहिल्या माळ्यावर श्री संत ज्ञानेश्वर धार्मिक ग्रंथालय व श्री संत तुकाराम धार्मिक ग्रंथालय आहे. ग्रंथालयांना लागूनच श्री समर्थ विशेष हे विश्रामगृहही आहे. महाद्वारातून प्रवेश करताना आपणास तुळजा भवानी मंदिर न्यासाचे कार्यालय व राजा शाहू प्रशासकीय सदनाच्या कार्यालयांसोबतच भारतीय स्टेट बँक व उपडाकघरही दृष्टीस पडते. मंदिरात नारळ फोडण्यास मनाई आहे. मंदिराच्या छायाचित्रणाची परवानगी नाही.

पायर्‍या उतरल्यावर उजव्या हातावर गोमुख तीर्थ तर डाव्या हातावर कल्लोळ तीर्थ दृष्टीस पडते. भवानी मातेच्या दर्शनाअगोदर भाविक या पवित्र तीर्थात स्नान करतात. मंदिराच्या आवारातच अमृत कुंड व दुध मंदिर आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या डाव्या हातावर सिद्धीविनायक मंदिर आहे तर उजव्या बाजूस आदिशक्ती, आदिमाता मातंगीदेवीचे मंदिर आहे. माता अन्नपूर्णेचे मंदिरही येथेच आहे.

मुख्य प्रवेशद्वारातून प्रवेश केल्यावर उजव्या बाजूस मार्कडेय ‍ऋषींचे मंदिर आहे. तसेच पायर्‍या उतरत खाली गेल्यास तुळजा भवानी मातेचे मंदिर आहे. मंदिराच्या बरोबर समोर यज्ञकुंड आहे.

जाण्याचा मार्ग
सोलापूर व उस्मानाबदहून तुळजापूरला जायला नियमित बस आहेत. सोलापुरहून जवळपास चाळीस किलोमीटरवर तुळजापूर आहे. उस्मानाबादहून येथील अंतर 16 किलोमीटर आहे. रेल्वेने जायचे झाल्यास सोलापूर हे जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे. विमानाने जायचे असल्यास पुणे किंवा हैदराबाद गाठावे लागेल व तेथून तुळजापुरला यावे लागेल.

श्री रेणुका मातेचा जोगवा

Wed, 26 Dec 2007 16:05:11 +0530

माहुर गडावरी ग माहुर गडावरी ग तुझा वास ।
भक्त येती ते दर्शनास ॥ धृ॥

पिवळे पातळ ग पिवळे पातळ बुट्टीदार
अंगी चोळी ती हिरवीगार ।
पितांबराची ग पितांबराची खोविली कास ॥ भक्त येती ॥

बिंदी बिजवरा गं बिंदी बिजवरा गं भाळी शोभे ।
काफ बाल्याने कान ही साजे ।
इच्या नथेला ग इच्या नथेला ग हिरवे घोस ॥ भक्त येती ॥

सरीठुसीत गं सरीठुसीत मोहनमाळ ।
जोडवे मासोळ्या पैंजन चाळ ।
पट्टा सोन्याचा गं पट्टा सोन्याचा शोभे कमरेस ॥ भक्त येती ॥

जाईजुईची गं जाईजुईची आणिली फुले ।
तुरे हार माळीने गुंफीयेले ।
गळा शोभे तो गं रुप शोभे तो गं । आनंदास ॥ भक्त येती ॥

हिला बसायला गं हिला बसायला चांदीचा पाट ।
हिला जेवायला चांदीचे ताट ।
पुरण पोळीची ग पुरण पोळीची आवड सुरस ॥ भक्त येती ॥

मुखी तांबुल पाचशे पानांचा ।
मुखकमली रंग लालीचा ।
खणानारळाची खणानारळाची ओटी तुला ॥ भक्त येती ॥

विष्णुदासाची गं विष्णुदासाची विनवणी तुला ।
माझ्या जनार्दनी चरणी माता भगिनींना गं माता भगिनींना सौभाग्यदायी
व्हावे अखंड अखंडीत पावनी
सदा उधळती गं सदा उधळती गं हळदीला ॥भक्त येती ॥

आरती महालक्ष्मीची

Wed, 26 Dec 2007 16:04:44 +0530

जयदेवी जयदेवी जय लक्ष्मीमाता। प्रसन्न होऊनिया वर देई आता।। धृ. ।।
विष्णुप्रिये तुझी सर्वांतरी सत्ता। धन दौलत देई लक्ष्मीव्रत करिता।।1।।
विश्वव्यापक जननी तुज ऐसी नाही। धावसी आम्हालाही पावसी लवलाही।। 2।।
त्र्यैलोक्य धारिणी तू भक्ता लाभे सुखशांती। सर्व सर्वही दु:ख सर्व ती पळती ।।3।।
वैभव ऐश्वर्याचे तसेच द्रव्याचे । देसि दान बरदे सदैव सौख्याचे ।। 4।।
यास्तव अगस्ती बंधु आरती ओवाळी। प्रेमे भक्तासवे लोटांगण घाली ।। 5।।

नवरात्राची आरती

Wed, 26 Dec 2007 16:04:18 +0530

आश्विनशुद्धपक्षीं अंबा बैसली सिंहासनी हो।
प्रतिपदेपासून घटस्थापना ती करूनि हो।
मूलमंत्रजप करूनी भोवतें रक्षक ठेऊनि हो।
ब्रह्माविष्णुरुद्र आईचे पूजन करिती हो।।1।।

उदो बोला उदो अंबाबाई माऊलीचा हो।
उदोकारे गर्जती काय महिमा वर्णू तिचा हो ।।धृ।।

द्वितीयेचे दिवशी मिळती चौसष्ट योगिनि हो।
सकळांमध्ये श्रेष्ठ परशुरामाची जननी हो।।
कस्तुरीमळवट भांगी शेंदुर भरूनी हो।
उदोकारें गर्जती सकळ चामुंडा मिळुनि हो ।।उदो।।2।।

तृतीयेचे दिवशी अंबे शृंगार मांडिला हो।
मळकट पातळ चोळी कंठी हार मुक्ताफळा हो।।
कंठीची पदके कांसे पीतांबर पिवळा हो।
अष्टभुजा मिरविती अंबे सुंदर दिसे लीला हो। उदो।।3।।

चतुर्थीचे दिवशी विश्वव्यापक जननी हो।
उपासकां पाहसी अंबे प्रसन्न अंत:करणीं हो।।
पूर्ण कृपें पाहसी जगन्माते मनमोहिनी हो।
भक्तांच्या माऊली सुर ते येती लोटांगणी हो।।उदो।।4।।

पंचमीचे दिवशीं व्रत तें उपांगललिता हो।
अर्घ्यपाद्यपूजनें तुजला भवानी स्तविती हो।।
रात्रीचे समयी करिती जागरण हरिकथा हो।
आनंदे प्रेम तें आलें सद्भावे क्रिडता हो।।उदो।।5।।

षष्ठीचे दिवशी भक्तां आनंद वर्तला हो।
घेऊनि दिवट्या हस्ती हर्षे गोंधळ घातला हो।।
कवडी एक अर्पितां देसी हार मुक्तफलांचा हो।
जोगावा मागतां प्रसन्न झाली भक्तकुळा हो।।उदो।।6।।

सप्तमीचे दिवशी सप्तशृंगगडावरी हो।
तेथें तूं नांदसी भोवतें पुष्पें नानापरी हो।।
जाईजुई- शेवंती पूजा रेखियली बरवी हो।
भक्त संकटी पडतां झे‍लूनि घेसी वरचे वरी हो।।उदो।।7।।

अष्टमीचे दिवशी अष्टभुजां नारायणी हो।
सह्याद्रीपर्वती पाहिली उभी जगज्जननी हो।।
मन माझें मोहिलें शरण आलों तुजलागुनी हो।
स्तनपान देऊनि सुखी केली अंत:करणीं हो।।उदो।।8।।

नवमीचे दिवशी नवदिवसांचें पारणें हो।
सप्तशतीजप होम हवनें सद्गक्ती करूनी हो।।
षड्रसअन्ने नैवेद्यासी अर्पियेली भोजनी हो।
आचार्य ब्राह्मणा तृप्त केलें कृपेंवरूनी हो।।उदो।।9।।

दशमीच्या दिवशी अंबा निघे सीमोल्लंघनी हो।
सिंहारुढे दारुण शस्त्रें अंबे त्वां घेऊनी हो।।
शुंभनिशुंभादिक राक्षसा किती मारिसी रणी हो।
विप्रा रामदासा आश्रय दिधला तो चरणी हो।।उदा।।10

विद्याशक्ती

Wed, 26 Dec 2007 16:03:11 +0530

विद्या हे परमपद, परमतत्व आहे. विद्या हे मनुष्याच्या जीवनाचे परमलक्ष्य आहे. भगवान शिवाचे शिवत्व विद्यामय असल्यामुळेच आहे. तो विद्येचाच प्रभाव आहे. विद्येशिवाय पशु-पक्षी नाहीत. विद्या हे अमृत आहे. विद्येशिवाय जिवंत राहणे म्हणजे मृत व्यक्तीप्रमाणे आहे. या सिद्धांतात काही संशय नाही. कोणतीही अपप्रवृत्ती नाही. श्रुती, स्मृती, इतिहास, पुराण आणि दर्शन इत्यादी सर्व एकाच स्वरात भगवती विद्येची प्रशंसा करतात. सर्व सिद्धांतात विद्या मोक्षासाठी आवश्यक केली आहे. विद्याविना मोक्ष नाही. मोक्ष हा परमपुरूष आहे. म्हणून विद्या प्राप्त करणे हे मानवी जीवनाचे परम लक्ष्य आहे.

विद्या प्राप्त करणे म्हणजे एखाद्या अशा वस्तुचा लाभ की तिचा एकही रूपया खर्च व्हायला नको. लाभ मिळाल्यावर ती पुन्हा मागे हटायला नको. विद्येची अशा प्रकारे प्राप्ती झाल्यावर दु:ख निवारण आणि परमानंद मिळू शकतो. विद्या प्राप्त करणे हे प्रत्येक बुद्धीवंताचे आद्य कर्तव्य आहे. जो मनुष्‍य त्याचे जीवन वाईट कार्यासाठी वाया घालतो तो ('सौवणैंलगिलाग्रैर्विलिखति वसुधामर्कमूलस्य हेतो:।') आत्मघाती आणि शरीर वासनेच्या ('अंन्ध तम: प्रविशति।') अधीन असतो.

विद्या प्राप्त केल्याशिवाय विद्येचे स्वरूप समजणे शक्य नाही. साधारणत: विद्या या शब्दाचा अर्थ प्रत्येकाला माहित आहे. परंतु, येथे थोडक्यात त्याची माहिती देऊन चालणार नाही. विद्यावान तसे तर कित्येक लोक असतात पण कुणालाच अमृतत्व प्राप्त झालेले नाही. श्रुतीचे वचन आहे की, 'सा विद्या या विमुक्तये' ज्या पासून मुक्ती प्राप्त होते तीच विद्या आहे. एवढेच नाही तर विद्या शब्दाद्वारे फक्त साधन रूपा विद्या ही श्रुत्यभिप्रेत नाही. 'अमृतं तु वि द्या', विद्या शक्ति: समस्तानां शक्तिरित्यभिधीयते' इत्यादी श्रुतिवाक्यांमधून विद्या साध्य रूपा-परमार्थरूपा पण म्हटली गेली आहे.

विद्या ही संपूर्ण शक्तीची मूळ शक्ती आहे. ती सच्चिदानंद रूपात आहे. 'विद्यते देशकालनवच्छिन्नत्वेन वर्तते या सा विद्या.' विद् सत्तायाम्' या धातुपासून किंवा विद्ज्ञाने' -विद्यते, ज्ञायते या व्यु‍त्पत्तिहून, किंवा 'विद्ललाभे' या धातुपासून परमानंद रूपत्वेन लभनीया, या व्युत्पत्ति द्वारे सच्चिदानन्दरूपा परमा शक्तिर्विद्या' हा अर्थ विद्येपासूनच निघतो.

अग्निचा संबंध जसा दाहकता आणि उष्णतेशी असतो तसाच संबंध ब्रह्मचा या शक्तिपासून आहे. अक्षमालिकोपनिषद् मध्ये 'यत सूत्रं तद् ब्रह्म', 'यत सुषिरं सा विद्या' हे सांगून ब्रह्म आणि विद्येचा संबंध रूपकाद्वारे प्रकट करण्यात आला आहे. शंकराचार्यांनी 'परमब्रह्ममहिर्षी' म्हणत याच भावाचे द्योतन केले आहे. 'परमाह्यदशक्ति' म्हणणार्‍या वैष्णवाचार्यांचे दुसरे अभिप्राय होऊ शकतात? हीच शक्ती जेव्हा सृष्टयुन्मुख होते, अविद्या शक्तीचे क्रमश: विकास होऊ लागतो. संहार क्रम प्रारंभ होताच संपूर्ण अविद्या-शक्ती पुन्हा परत येऊ लागतात आणि प्रत्यावर्तन होऊ लागते. एकाच शक्तीद्वारे विकास संकोच दोन्ही कामे होतात. याच आशयाला उपनिषद्चा खालील दिलेले उदाहरण प्रकट करतात.

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे अनन्ते
विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे
क्षरन्त्वविद्या अमृतं तु विद्या
विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्य:।।

बंध व मोक्ष यांचे कारण तेच एक आहे
सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी।
संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी।।

विद्या हे परमानंद रूप व परमाराध्याय शक्ती आहे. परंतु या मूलभूत शक्तीचे यथावत् ज्ञान फक्त नैर्गुण्यस्थ अद्वैतसिद्धान्तपरिनिष्ठित योगींनाच आत्मानुभवाद्वारे होऊ शकते. यासाठी साधारण जीवांच्या कल्याणासाठी विद्येच्या गुणत्रयानुरूप रूपत्रय सांगितले गेले आहे. बृहज्जाबालोनिषद् मध्ये विद्याच्या संदर्भात हे सांगितले आहे-
विद्याशक्ती: समस्तानां शक्ती, रित्यभिधीयते।
गुणत्रयाश्रया विद्या सा विद्या च तदाश्रय ।।

सप्तशतीच्या शक्रादिस्तुतीमध्ये ही गोष्ट ‍विभिन्न शब्दांमध्ये सांगितली गेली आहे-
हेतु: समस्तजगतां त्रिगुणापि दोषै र्न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा।
सर्वा श्रयाखिलमिंद जगदं शंभू तमव्याकू ती हि परमा प्रकू तिस्त्वमाद्या।।

आधिभौतिकी विद्या- या विद्येच्या साधारण रूपाला सर्वजण ओळखतात. विद्येते ज्ञायते अनथा (ज्याच्याद्वारे जायला पाहिजे) या व्युत्पत्तीपासून ' विद् ज्ञाने' धातुपासून तयार झालेला शब्द आहे. त्याचे ज्ञान राशी असून ते वैध आहे. ते सर्व या विद्येच्या अंतर्गत आहे. येथे एक गोष्ट ध्यानात ठेवणे आवश्यक आहे की केवळ थोडेसे माहित करून घेणे म्हणजे वास्तविक विद्या नाही. विद् धातु आणि ज्ञा धातुचा अर्थ समजण्यासारखा आहे.

जर्मनीत ज्ञा धातुपासून तयार झालेला शब्द 'Kentniss' आणि विद् धातुपासून बनलेला ' Weisheit' शब्द आहे. इंग्रज‍ीत अशाच प्रकारे 'Knowledge' आणि 'Wisdom' हे शब्द आहेत. या शब्दाच्या अर्थात तारतम्य असल्याचे सर्वांना माहित आहे. असाच अर्थभेद पूर्वीपासून संस्कृत धातुद्वयात चालत आला आहे.

आध्यात्मिक विद्या: ही विद्या 'विद् सत्तायाम्' पासून सिद्ध विद्या अखंड सत्तेचे द्योतक आहे

सरस्वती नमोस्तुते

Wed, 26 Dec 2007 16:02:25 +0530

सरस्वती म्हणजे विद्येची देवता. पण तिच्याविषयीचे फारसे वाङ्मय मराठीत उपलब्ध नाही. गीतकार व कवी श्याम खांबेकर यांनी ही उणीव भरून काढली असून सरस्वतीदेवीच्या उपासकांसाठी 'सरस्वती नमोस्तुते' हा गीत रचना संग्रह त्यांनी बाजारात आणला आहे. याशिवाय या शब्दांना सुरांचे कोंदणहीघातले असून राधामोहन प्रकाशनाच्या बॅनरखाली या गीत संग्रहाच्या कॅसेट व सीडीही 'सरस्वती नमोस्तुते' या नावाने आहेत.

सृष्टीची सारी सूत्रे विद्यावर्धिनी सरस्वतीमुळेच गतीशील आहेत. गतीमुळेच आयुष्याला वेग प्राप्त होतो व वेगाची देवता श्री महालक्ष्मीसुद्धा शारदा कृपेनेच लाभते. त्यामुळे शारदेची उपासना ही श्वासाइतकीच नित्याची असायला हवी, असे खांबेकर सांगतात. 'शारदा नमोस्तुते' या गीतरचना संग्रहाचे प्रयोजन नित्य साधनेसाठी असून यात शारदाष्टक, आरती, सरस्वतीदान आणि स्मृतिपररचना यांचा समावेश आहे. शारदा अष्टकात खांबेकर म्हणतात,
कर कृपा दृष्टी।
आनंद नंदिनी, गुणवचर्स्वीनी।
सुभाग्यस्वामीनी ॥

शारदास्तवनाने ओथंबलेल्या त्यांच्या या प्रासादिक रचना मनात तरळत रहातात. शारदेच्या गतीला आळवून खांबेकर तिच्यातील उत्तुंग अशा प्रेरणा स्त्रोतांची अनुभूती चित्रित करताना म्हणतात,
गती तू पूर्ती तू। आयुष्य धारिणी
रचना रक्षिणी। सृष्टी संचालिनी॥

सरस्वतीला शब्द संचारिणी, विद्या तेजस्वीनी मात्र सर्वस्वीनी आदी रूपांनी संबोधून खांबेकरांनी तिच्या गुणरुपाचे विलोभनीय चित्र रेखाटलं आहे. गेयता, माधूर्य, लय, प्रासयुक्त रचनांमुळे ही गीते जिभेवर सहजी रूळतात. त्यामुळे ऐकताना भावसमाधी लागते. एखाद्या साधकाप्रमाणे अत्यंत प्रांजळ भावाने निर्मळ अंतह्नकरणाने खांबेकरांच्या या दहाही रचना उमलत जातात.

या रचनांची निर्मितीही अतिशय रंजक पद्धतीने झाली. भारतामध्ये श्री सरस्वतीदेवीचे एकमेव मंदिर बासर येथे असून त्यास शारदापीठ असे संबोधले जाते. हे ठिकाण औरंगाबादहून नांदेडमार्गे रेल्वेने ३६५ किलोमीटर एवढे आहे. आंध्र प्रदेशातील हे छोटेसे गाव गोदावरी नदीच्या काठावर शांत व निसर्गरम्य ठिकाणी वसले आहे. अलीकडेच खांबेकरांचा तेथे जाण्याचा योग आला. त्यावेळी शारदामातेच्या साहित्याचा मराठीत तुटवडा आसल्याचे त्यांना जाणवले. जणू आईच्या आसीर्वादाने ते झपाटाने कामाला लागले आणि अल्पावधीतच 'सरस्वती नमोस्तुते' हा गीत संग्रह तयार झाला. या गीतांची बैठक अध्यात्मिक असली तरी अंतरीच्या उर्मींना सार्थ शब्दात गुंफण्याचं सामर्थ्य शारदेकडून लाभल्याचे ते कृतज्ञतेने सांगतात.

शक्ती उपासनेचे नवरात्र

Wed, 26 Dec 2007 16:01:32 +0530

नवरात्र म्हणजे शक्तीची उपासना करण्याचे दिवस होय. जगात कोणतेही नैतिक मूल्य केवळ चांगले असल्यामुळे टिकत नाही, तर त्याचे अस्तित्व टिकविण्यासाठी त्याच्या मागे संत-महंतांची तपस्या असणे आवश्यक आहे. तपश्चर्येला यश मिळते ही गोष्ट सत्याच्या उपासकांना विसरून चालणार नाही.

अश्विन महिन्यात येणार्‍या या नवरात्रोत्सवाची एक प्रसिद्ध कथा आहे. महिषासुर नावाचा एक अत्यंत क्रूर राक्षस होता. त्याने आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर त्रिलोकात अत्याचाराचे थैमान घातले होते. त्याच्या अत्याचारामुळे सर्वजण दु:खी झाले होते. या अत्याचारापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी सर्व देवांनी ब्रह्मा, विष्णू आणि महेशाची आराधना केली.

देवांची प्रार्थना ऐकून आद्यदेव महिषासुरावर अत्यंत क्रोधीत झाले आणि त्यांच्या पुण्य प्रकोपाने एक दैवी शक्ती प्रकट झाली. सर्व देवांनी त्या शक्तीचा जय-जयकार करून तिचे पूजन केले. तिला आपल्या दिव्य शस्त्रांनी सजविले. या देवीने सलग नऊ दिवस युद्ध करून महिषासुराचा वध केला. नंतर दैवी शक्तीची पुनर्स्थापना करून देवांना अभय दिले. ती दैवी शक्ती म्हणजे दुसरे कुणीही नसून आपली जगदंबा माता आहे.

नवरात्रीच्या दिवसात वाईट विचारांवर विजय मिळविला पाहिजे. महिषासुराचे मायाजाळ ओळखून त्याच्या राक्षसी कृत्यापासून मुक्त होण्यासाठी दैवी शक्तीची आराधना करणे आवश्यक आहे. संपूर्ण नऊ दिवस अखंड दीपज्योती लावून देवी जगदंबेची पूजा करून तिची शक्ती प्राप्त करण्याचे दिवस म्हणजे नवरात्र होय.

राक्षस हा मोठमोठे दात, नख, लांबलचक केस, मोठे डोळे असलेला भयानक प्राणी असतो अशी आपली कल्पना आहे. वास्तविक राक्षस म्हणजे 'असुषु रमन्तेइति असुरा:' प्राण्यांत रमणारा, सुखात राहणारा आणि महिष म्हणजे रेडा. रेड्यासारखी वृत्ती असणारा राक्षस म्हणजे महिषासुर होय. रेडा नेहमी आपले सुख पाहत असतो. समाजात आजही रेड्यासारखी प्रवृत्ती वाढताना दिसून येते. त्याचा परिणाम म्हणजे समाज स्वार्थी आणि भावनाशून्य बनला आहे. समाजात व्यक्तीवाद आणि स्वार्थीपणाची अमर्याद‍ीत वाढ झाली असून तो महिषासुराच्या रूपाने नांदत आहे. या मह‍िषासुराला बांधून ठेवण्यासाठी देवीकडे शक्ती मागण्यासाठी नवरात्र उत्सव साजरा केला जातो.

वेदांत शक्तीच्या उपासनेला विशेष महत्त्व दिले आहे. महाभारताचे प्रत्येक पान बलोपासना आणि शौर्यपूजेने भरलेले आहे. महाभारतात पांडवांना धार्मिक मूल्य टिकवून ठेवायचे असेल तर केवळ हात जोडून बसून चालणार नाही तर शक्तीची उपासना करावी लागेल असा सल्ला महर्षी व्यासाने दिला होता. अर्जुनाला दिव्य अस्त्र प्राप्त करण्यासाठी त्यांनीच स्वर्गात जाण्याचे मार्गदर्शन केले होते.

अनंत काळापासून दैवी विचारांवर राक्षसी विचार आक्रमण करत आले आहेत. या विचारावर संकट आले तेव्हा तेव्हा देवांनी भगवंताकडे शक्ती मागून राक्षसी प्रवृत्तीचा सर्वनाश केला. केवळ चांगले विचार असून चालत नाही तर त्या विचारांचे रक्षण करणे गरजेचे असल्यामुळे शक्ती उपासना करणे आवश्यक आहे. म्हणून आपण आळस झटकून शक्तीच्या उपासनेला सुरवात केली पाहिजे. 'संघे शक्ती: कलै युगे' हे लक्षात ठेवून नवरात्रीच्या दिवसात दैवी विचारांच्या लोकांचे संघटन करणे आवश्यक आहे.

या संघटनेच्या मुख्य स्थानी जगदंबा असेल आणि तिच्या भक्तीने आपल्याला शक्ती प्राप्त होईल, हे सुचित करण्यासाठी नवरात्रीच्या दिवसात गरबा आणि रासलीलेच्या रूपात देवी भोवताली फेर धरला जातो. देवीजवळ फिरता-फिरता आपण हे मागितले पाहिजे की, 'हे देवी! आम्हाला सदसदवि‍वेक बुद्धी दे. आमच्या संघटनेत अहंकार, द्वेष येत आहे. त्याला तू नष्ट कर.' देवी जगदंबेची ही उपासना नवरात्रीत सुरू होते. परंतु केवळ नऊ दिवसासाठी मर्यादीत न ठेवता कायम ध्यानात ठेवणे आवश्यक आहे.

कामाख्या शक्तीपीठ

Wed, 26 Dec 2007 16:00:30 +0530

थोर अध्यात्मिक व धार्मिक परंपरेमुळे जगात भारत इतरांपेक्षा वेगळा देश आहे. त्यामुळे येथे जन्माला येणे अतिशय भाग्याचे आहे. येथे जे आहे ते इतरत्र नाही. याचे उल्लेख अनेक श्लोकांतही आढळतात.

अन्य स्थाने वृथा जन्म निष्फलम् गतागतम्।
भारते च क्षणं जन्म सार्थक शुभ कर्मदम्।।

वरील पदाचा पुराणात आध्यात्मिक आणि सखोल अर्थ आहे. भारतात अनेक तीर्थक्षेत्रे आहेत. या तीर्थक्षेत्रांत शक्ती पीठाचे विशेष महत्त्व आहे. अशा शक्ती पीठात साधना करून अनेक साधू-संतांनी परमतत्वाचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला आहे. प्राचीन काळातील ऋषी-मुनींची नावे आजही मोठ्या श्रद्धेने घेतली जातात. परमतत्वाचा अनुभव प्राप्त झालेले स्वामी करपात्री महाराज उर्फ महोपाध्याय गोपीनाथ ‍कविराज यांच्या नावाचा उल्लेख आजही विसाव्या शतकात केला जातो. अनेक पाश्चात्य विद्वानांनी भारताच्या पावन भूमीवर स्वत:ला परमतत्व दर्शनाच्या अंतिम टप्प्यावर पोहचविले आहे. आज या विद्वानांमध्ये श्री श्री आनंदमयी आणि सर जॉन वुडरोफके यांचे नाव सर्वांनाच माहित आहे. शिवाय अनेक पाश्चात्य पंडितांनी धार्मिक ग्रंथही लिहिले आहेत.

संत-महंतांनी येथील तीर्थस्थानांवर वास्तव्य करून जगाच्या कल्यणासाठी जप, यज्ञ, तपस्या केली आहे. जगात आध्यात्मिकतेचा दिव्य संदेश प्रसारीत केला. या ठिकाणांना आपल्या तपाच्या प्रभावाने जागृत बनविले. या तीर्थक्षेत्रांत शक्ती पीठाचे विशेष महत्त्व आहे. शक्ती अर्थात महामाया जी संपूर्ण जगाला यंत्राप्रमाणे चालू ठेवते. पीठ म्हणजे निवास राहण्यासाठी योग्य ठिकाण होय.

भारतात 51 शक्तीपीठे असल्याचे पुराणात सांगितले आहे. त्यापैकी हिंगलाज (बलुचिस्तानच्या अंतर्गत), तक्षशीला (पश्चिम पाकिस्तानच्या अंतर्गत), चंद्रनाथ पर्वत (बांगलादेशाच्या अंतर्गत) आहेत.

सध्याच्या शक्तीपीठांपैंकी 'कामाख्या शक्तीपीठ' हे एक रहस्यमय आणि चमत्कारी शक्तीपीठ आहे. या शक्तीपीठाला कामरूप-कामाख्या शक्तीपीठ असेही म्हटले जाते. हे ठिकाण सध्या आसामधील गुवाहाटी येथे आहे. शिव आपली पत्नी 'सती'च्या मृ्त्यूने दु:खी झाला होता. तिचा मृतदेह आपल्या खांद्यावर घेऊन तो त्रिलोकात भ्रमण करू लागला तेव्हा भगवान विष्णूने जगाला या प्रलयापासून वाचविण्यासाठी सतीच्या मृतदेहाचे आपल्या सुदर्शन चक्राने तुकडे-तुकडे केले. मृतदेहाचे 51 तुकडे झाले व ते सर्व पृथ्वीवर पडले. म्हणून त्या सर्वांना शक्तीपीठ असे म्हटले जात असल्याचे पुराणात सांगितले आहे. या सर्व शक्तीपीठात 'कामाख्या' शक्तीपीठ हे चमत्कारीक शक्तीपीठ म्हणून ओळखले जाते.

सतीच्या शरीरापैकी योन‍ी जेथे पडली त्या नीलांचल पर्वतावर कामाख्या शक्तीपीठ (सध्याचे गुवाहाटी) आहे. याला योनी-पीठ असेही म्हणतात. या शक्तीपीठाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ज्याप्रमाणे सामान्य स्त्रीला तीन दिवस मासिक पाळी येते, त्याप्रमाणे प्रत्येक वर्षी आषाढात आर्द्रा नक्षत्राच्या पहिल्या चरणात सूर्याने प्रवेश केल्यावर तीन दिवस सामान्य स्त्रीप्रमाणे देवीच्या योनीतून रक्तस्त्राव सुरू होतो. याला अंबुवाचा योग असे म्हणतात. अंबुवाचा योग म्हणजे योनीतून तीन दिवसापर्यंत रक्तस्त्राव होत राहणे. यादरम्यान मंदिरात विशिष्ट प्रकारची साधना केली जाते. यावेळी लाखो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

महिषासूरमर्दिनीचे प्रकटीकरण

Wed, 26 Dec 2007 15:59:39 +0530

देवतांची सामूहिक आणि संघ शक्ती दुर्गेच्या अवतारामुळे शक्य झाली होती. दुर्गा सप्तशती 10/18 या अध्यायानुसार देवतांच्या तेजा‍तून महिषासूरमर्दिनी दुर्गा प्रकट झाली. भगवान शंकराच्या तेजाने देवीचे मुख प्रकट झाले. यमराजाच्या तेजाने तिच्या डोक्यावरी केस आले. भगवान विष्णूच्या तेजाने हात, चंद्राच्या तेजाने दोन्ही स्तन आणि इंद्राच्या तेजाने कटीप्रवेश निर्माण झाला होता. वरूणाच्या तेजाने मांड्या, पृथ्वीच्या तेजाने हाताची बोटे आणि कुबेराच्या तेजाने नाक प्रकट झाले होते. देवीचे दात प्रजापतीच्या तेजाने आणि तिन्ही डोळे अग्निच्या तेजाने प्रकट झाले होते. अशा प्रकारे देवी प्रकट झाली होती.

या दुर्गाशक्तीला अधिक समर्थ आणि शक्तीशाली करण्यासाठी सर्व देवतांनी आपल्या विशिष्ट प्रतिभेचे सामूहिक दान केले होते. 'दुर्गा सप्तशती'त 2/20-32 यात म्हटले आहे, की पिनाकधारी भगवान शंकराने आपल्या त्रिशूळातून एक त्रिशूळ काढून तिला दिला, विष्णूने आपल्या चक्रापासून एक चक्र तयार करून देवीला अर्पण केले. वरूणाने शंख, अग्निने शक्ती आणि पवनाने धनुष्यबाण भेट म्हणून दिले. यमराजाने कालदंडापासून दंड, वरूणाने तलवार, प्रजापतीने स्फटिकाक्षाची माळ आणि ब्रह्मदेवाने कमंडलू भेट दिले. सूर्याने देवीच्या संपूर्ण शरीरात आपल्या किरणांचे तेज भरले. काळाने तिला चमकणारी ढाल आणि तलवार दिली. विश्वकर्म्याने अत्यंत स्वच्छ फरशा भेट दिला. जला‍धीने तीला एक सुंदर कमळाचे फूल भेट दिले. हिमालयाने प्रवासासाठी सिंह आणि सागराने रत्न समर्पित केले.

नवरात्रीची पूजा दुर्गेची असो किंवा गायत्रीची दोघींचे तत्व समान आहे. महाकालीची प्रचंड शक्ती आणि नंतर मुक्ती महासंग्राम सुरू होतो. यामध्ये विजय मिळाला तरच साधक समर्थ होतो. 'भर्गो देवस्य धीमहि' म्हणजे प्रभूचे परम तेज धारण करण्यासाठी आणि नंतर माता महालक्ष्मीची शक्ती सक्रीय होते, जी साधकाला योग, ऐश्वर्याने संपन्न करते. यानंतर साधकाच्या अंतकरणात 'धियो यो न: प्रचोदयात' अर्थात सद्ज्ञान, आत्मज्ञानाचा विकास माता महासरस्वतीच्या कृपेने उपलब्ध होते.

गायत्री महामंत्रात स्वयमेव सामायिक आहे आणि याचा विस्तार श्री दुर्गा सप्तशतीच्या तीन चरित्रात आहे. हे तीन चरित्र माता गायत्रीच्या तीन चरणांचाच विस्तार आहे.

सिद्धीदात्री

Wed, 26 Dec 2007 15:58:37 +0530

सिद्धगन्धर्वयक्षारसुरैरमरैरपि।
सेव्यमाना सदा भूयात् सिद्धीदा सिद्धीदायिनी।।

दुर्गा मातेची नववी शक्ती म्हणजे सिद्धीदात्री होय. ही सर्व प्रकारची सिद्धी देणारी देवी आहे. दुर्गा पूजेच्या नवव्या दिवशी या देवीची पूजा केली जाते. या दिवशी शास्त्रोक्त विधी पूर्ण निष्ठेने करणार्‍या साधकांना सर्व प्रकारची सिद्धी प्राप्त होते. ब्रह्मांडावर पूर्ण विजय मिळविण्याचे सामर्थ्य त्यांच्यात येते.

अणिमा, महिमा, गरीमा, लघिमा, प्राप्ती, प्राकाम्य, ईशित्व आणि वशित्व या आठ सिद्धी मार्कण्डेय पुराणात सांगितल्या आहेत. देवी सिद्धीदात्रीत या सर्व सिद्धी आपल्या भक्ताला प्रदान करण्याची क्षमता आहे. भगवान शंकराने देवीच्या कृपेनेच या सर्व सिद्धी प्राप्त केल्या होत्या. यामुळेच शिवाचे अर्धे शरीर देवीसारखे झाले होते. या कारणामुळे त्यांना लोक 'अर्धनारीनटेश्वर' या नावाने ओळखतात.

देवी सिद्धीदात्री चार भुजाधारी आहे. तिचे वाहन सिंह आहे. ती कमळाच्या फूलावरही विराजमान होऊ शकते. तिच्या उजव्या बाजूकडील खालच्या हातात कमळाचे फूल आहे.

देवी सिद्धीदात्रीची कृपा प्राप्त करण्यासाठी प्रत्येक मनुष्याने निरंतर प्रयत्न केले पाहिजेत. तिच्या कृपेने अनेक दु:ख दूर करून तो सुखाचा उपभोग घेऊ शकतो. त्यामधून त्याला मोक्षाचा मार्गही मिळतो. नवदुर्गामध्ये देवी सिद्धीदात्री शेवटची देवी आहे. या देवीची उपासना पूर्ण केल्यानंतर साधकाच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात.

महागौरी

महागौरी

Wed, 26 Dec 2007 15:57:33 +0530

श्वेते वृषे समारूढा श्वेताम्बरधरा शुचि:।
महगौरी शुभं दान्महादेवप्रमोददा।।

दुर्गा मातेचे आठवे रूप म्हणजे महागौरी होय. दुर्गापूजेच्या आठव्या दिवशी महागौरीची पूजा केली जाते. महागौरीची पूजा केल्याने सर्व पापे धुऊन जातात. भविष्यात पाप-संताप, दु:ख त्याच्याजवळ कधीही येत नाही. तो सर्व प्रकारच्या पवित्र आणि अक्षय पुण्याचा अधिकारी होतो. या देवीचा रंग पूर्णत: गोरा आहे. या गोर्‍यापराची उपमा शंख, चंद्र आणि कुंदाच्या फुलापासून दिली आहे. या देवीचे वय आठ वर्ष मानले जाते, 'अष्टवर्षा भवेद् गौरी।' तीचे वस्त्र आणि आभूषणदेखील श्वेत रंगाची आहेत.

महागौरीला चार भुजा आहेत. वृषभ तिचे वाहन आहे. तिच्या वरील उजव्या हातात अभयमुद्रा आणि खालील उजव्या हातात त्रिशूळ आहे. वरच्या डाव्या हातात डमरू आणि खालील डाव्या हातात वर-मुद्रा आहे. महागौरी अत्यंत शांत स्वभावाची आहे.

आपल्या पार्वती रूपात तिने भगवान शंकराला पती रूपात प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपस्या केली होती. गोस्वामी तुळशीदास यांच्या अनुसार तिने भगवान शंकराला पती करण्यासाठी कठोर संकल्प केला होता-
जन्म कोटि लगि रगर हमारी।
बरॐ संभु न त रहॐ कुँआरी।।

या कठोर तपस्येमुळे तिचे शरीर काळे पडले होते. तिच्या कठोर तपस्येवर प्रसन्न होऊन भगवान शंकराने तिला गंगेच्या पवित्र पाण्याने आंघोळ घातल्यावर ती अत्यंत गोरी दिसू लागली. तेव्हापासून तिला महागौरी या नावाने संबोधले जाते. देवी महागौरीचे स्मरण, पूजा भक्तांसाठी सर्वाधिक कल्याणकारी आहे. आपण नेहमी तिचे ध्यान केले पाहिजे. तिच्या कृपेमुळे अलौकीक सिद्धी प्राप्त होते. महागौरी भक्ताचे संकट अवश्य दूर करते. तिच्या उपासनेमुळे अशक्य कार्य शक्य होते. तिला शरण जाण्यासाठी आपण अधिक प्रयत्न केला पाहिजे. देवी महागौरीचा महिमा पुराणात वर्णिला आहे.

कालरात्री

कालरात्री

Wed, 26 Dec 2007 15:56:32 +0530

एकवेणी जपाकर्णपूरा नग्ना खरास्थित।
लम्बोष्ठी कर्णिकाकर्णी तैलाभ्यक्तशरी‍रिणी।।
वामपादोल्लसल्लोहलताकंटकभूषणा।
वर्धनमूर्धध्वजा कृष्णा कालरात्रिर्भययंकारी।।

दुर्गेचे सातवे रूप 'कालरात्री' या नावाने प्रसिद्ध आहे. नवरात्रीच्या सातव्या दिवशी कालरात्रीची पूजा केली जाते. या दिवशी साधकाचे मन 'सहार' चक्रात स्थिर झालेले असते. यासाठी ब्रह्मांडाच्या समस्त सिद्धिंचे दरवाजे उघडू लागतात. या चक्रात स्थिर झालेल्या साधकाचे मन पूर्णत: कालरात्रीच्या रूपाकडे आकर्षित झालेले असते. तिच्या साक्षात्कारापासून मिळणार्‍या पुण्याचा तो भागीदार होतो. त्याच्या संपूर्ण पापांचा नाश होतो. त्याला अक्षय पुण्य लोकांची प्राप्ती होते.

या देवीचा रंग काळा आहे. डोक्यावरील केस विस्कटलेले आहेत. गळ्यात विजेप्रमाणे चमकणारी माळ आहे. तिला तीन डोळे आहेत. हे तिन्ही डोळे ब्रह्मांडासारखे गोल आहेत. ते चमकदार आहेत.

कालरात्रीच्या प्रत्येक श्वासाश्वासातून अग्नीच्या भयंकर ज्वाला निघतात. गाढव हे कालरात्री देवीचे वाहन आहे. वर उचललेल्या उजव्या हातातील वरमुद्रा सर्वांना वर प्रदान करते. उजवीकडील खालच्या हातात अभयमुद्रा आहे. तर डावीकडील वरच्या हातात लोखंडाचा काटा आणि खालच्या हातात खड्ग (कट्यार) आहे.

कालरात्रीचे रूप दिसायला अत्यंत भयाकारी आहे. परंतु ती नेहमी शुभ फळ देणारी असल्यामुळे तिचे नाव 'शुभंकारी' सुद्धा आहे. यामुळे भक्ताने भयभीत होण्याचे काहीही कारण नाही. देवी कालरात्री दुष्टांचा विनाश करणारी आहे. राक्षस, भूतप्रेत तिचे नाव ऐकताच घाबरून पळून जातात. ही देवी ग्रह संकटांनाही दूर करणारी आहे. या देवीचे भक्त पूर्णत: भयमुक्त असतात. कालरात्रीच्या भक्ताने यम, नियम, संयमाचे पूर्ण पालन केले पाहिजे.

मन, वचन आणि देह पवित्र ठेवला पाहिजे. ती शुभंकारी असल्यामुळे तिच्या उपासनेने होणार्‍या शुभ कामांची गणना केली जाऊ शकत नाही. आपण नेहमी तिचे स्मरण आणि पूजा केली पाहिजे.

कात्यायनी

कात्यायनी

Wed, 26 Dec 2007 15:54:41 +0530

चन्द्रहासोज्ज्वलकरा शार्दूलवरवाहन।
कात्यायनी शुभं दादेवी दानवघातिनी।।

दुर्गेचे हे सहावे रूप कात्यायनी या नावाने ओळखले जाते. दुर्गा पूजेच्या सहाव्या दिवशी या देवीची उपासना केली जाते. या दिवशी साधकाचे मन 'आज्ञा' या चक्रात स्थिर होते. योगसाधनेत या आज्ञा चक्राचे विशेष स्थान आहे. या चक्रात स्थिर झालेला साधक कात्यायनीच्या चरणी आपले सर्वस्व वाहून देतो. परिपूर्ण आत्मदान करणार्‍या भक्ताला देवी सहजपणे दर्शन देते.

दुर्गेचे नाव कात्यायनी कसे पडले यामागे एक कथा आहे. कत नावाचे एक प्रसिद्ध महर्षी होते. त्यांना कात्य नावाचा पुत्र झाला. या कात्याच्या गोत्रात प्रसिद्ध महर्षी कात्यायनाचा जन्म झाला. त्यांनी अनेक वर्ष भगवतीची कठोर तपस्या केली. भगवतीने त्यांच्या घरी जन्म घ्यावा अशी त्यांची इच्छा होती. भगवतीने त्यांच्या या प्रार्थनेचा स्वीकार केला.

काही काळानंतर जेव्हा महिषासुराचा अत्याचार पृथ्वीवर वाढला तेव्हा ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तीन देवतांनी आपल्या तेजाचा काही अंश देऊन महिषासुराच्या विनाशासाठी एका देवीला उत्पन्न केले. महर्षी कात्यायनाने या देवीची सर्वप्रथम पूजा केली म्हणून या देवीला कात्यायनी देवी असे नाव पडले. अश्विन कृष्ण चतुर्थीच्या दिवशी या देवीने महर्षी कात्यायनाच्या घरी जन्म घेतला होता. सप्तमी, अष्टमी आणि नवमी हे तीन दिवस महर्षी कात्यायन यांच्या घरी पूजा ग्रहण करून दशमीच्या दिवशी देवीने महिषासुराचा वध केला होता. अशी ही कथा पुराणात आहे.

कात्यायनी अमाप फलदायक आहे. कालिंदीच्या यमुना किनारी भगवान कृष्‍णाला पती रूपात प्राप्त करण्यासाठी ब्रज गोपींनी या देवीची पूजा केली होती. ही देवी ब्रजमंडळाच्या अधिष्ठात्रीच्या रूपात प्रतिष्ठित आहे. कात्यायनीचे रूप अत्यंत तेजःपुंज आहे. तिला चार भुजा आहेत. देवीचा उजव्या बाजूकडील वरचा हातात अभयमुद्रा आणि खालच्या हातात वरमुद्रा आहे. डावीकडील वरच्या हातात तलवार आणि खालच्या हातात कमळाचे फूल
आहे. तिचे वाहन सिंह आहे.

कात्यायनीच्या उपासनेने मनुष्याला अर्थ, धर्म, काम आणि मोक्ष या चार फळाची सहजतेने प्राप्ती होते. तो इहलोकात राहूनही त्याला अलौकीक तेज आणि प्रभाव प्राप्त होतो. जो व्यक्ती मातेची मनापासून पूजा करतो. तो रोग, भय, दु:ख आणि संतापापासून मुक्त होतो. सात जन्माचे पाप नष्ट करण्यासाठी मातेला शरण येऊन तिची उपासना करणे आवश्यक आहे.

स्कंदमाता

स्कंदमाता

Wed, 26 Dec 2007 15:53:30 +0530

सिंहासनगता नित्य पदमाश्रितकरद्वया।
शुभदास्तु सदा देवी स्कंदमाता यशस्विनी।।

दुर्गेचे पाचवे रूप 'स्कंदमाता' या नावाने ओळखले जाते. नवरात्रीच्या पाचव्या दिवशी देवीची पूजा केली जाते. या दिवशी साधकाचे मन 'विशुद्ध' चक्रात स्थिर झालेले असते. भगवान स्कंद लहानपणी या देवीच्या काखेत बसले होते.

भगवान स्कंद 'कुमार कार्तिकेय' नावानेही ओळखले जातात. ते देवासूर संग्रामात देवतांचे सेनापती बनले होते. पुराणात त्यांना कुमार आणि शक्ती म्हणून त्यांचा महिमा वर्णन केलेला आहे. भगवान स्कंदची आई असल्यामुळे दुर्गाच्या या रूपाला स्कंदमाता म्हणून ओळखले जाते. स्कंदमाता चारभुजाधारी आहे. तिच्या उजव्या बाजूकडील खालील भुजा, जी वर उचललेली आहे, त्या हातात कमळाचे फूल आहे.

डावीकडील वरच्या हातात वरमुद्रा तसेच खालील भुजा वरच्या बाजुला उचललेली आहे त्यामध्ये कमळाचे फूल घेतलेले आहे. या देवीचा रंग पूर्णत: शुभ्र आहे. ही देवी कमळाच्या आसनावर विराजमान असते. यामुळे या देवीला पद्मासना असेही म्हटले जाते. तिचे वाहन सिंह आहे.

नवरात्रीतील पाचव्या दिवसाचे शास्त्रात विशेष महत्त्व सांगितले आहे. यावेळी चक्रात स्थिर झालेल्या साधकांची चित्तवृत्ती लोप पावते. सर्व बंधनातून साधकाचे मन मुक्त होऊन पदमासना स्कंदमातेच्या रूपात तल्ल‍ीन होते. यादरम्यान साधकाला पूर्ण सावधगिरीने उपासना करणे आवश्यक आहे. सर्वतोपरी एकाग्र होऊन साधनेच्या मार्गावर जायला पाहिजे.

स्कंदमातेच्या उपासनेने भक्ताची इच्छा पूर्ण होते. मृत्यूलोकातच त्याला परम शांती आणि सुखाचा अनुभव मिळतो. त्याच्यासाठी मोक्षाचा मार्ग सोपा होतो. स्कंदमातेच्या उपासनेने भगवान स्कंदाची उपासनाही सफल होते. सूर्यमंडळाची अधिष्ठात्री देवी असल्यामुळे तिच्या भक्ताला अलौकीक तेज प्राप्त होते. आपण एकाग्र मनाने पवित्र होवून मातेला शरण येण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. या भवसागरात दु:खापासून मुक्ती मिळवून मोक्षाचा मार्ग सुलभ करण्यासाठी यापेक्षा चांगला पर्याय दुसरा नाही.

कुष्मांडा

कुष्मांडा

Wed, 26 Dec 2007 15:52:18 +0530

सुरासम्पूर्णकलशं रूधिराप्लुतमेंव च।
दधाना हस्तपदमाभ्यां कुष्माण्डा शुभदास्तु में।।

दुर्गेच्या चौथ्या रूपाचे नाव 'कुष्मांडा' आहे. आपल्या स्मित हास्यामुळे ब्रह्मांड उत्पन्न केल्यामुळे या देवीला कुष्मांडा देवी असे म्हटले जाते. संस्कृतमध्ये कुष्मांडाला कुम्हड असे म्हणतात. कुम्हड्यांचा बळी तिला अधिक प्रिय आहे. या कारणामुळेही तिला कुष्मांडा म्हणून ओळखले जाते.

नवरात्रीच्या चौथ्या दिवशी या देवीची पूजा केली जाते. या दिवशी साधकाचे मन 'अदाहत' चक्रात स्थिर झालेले असते. या दिवशी अत्यंत पवित्र आणि अचंचल मनाने कुष्मांडा देवीला समोर ठेवून पूजा-उपासना केली पाहिजे. सृष्टीचे अस्तित्व नव्हते तेव्हा या देवीनेच आपल्या स्मित हास्याने ब्रह्मांडाची रचना केली होती. म्हणून ती सृष्टीची आद्यशक्ती आहे.

या देवीचे निवासस्थान सूर्यमंडळात आहे. तिथे निवास करण्याची शक्ती केवळ या देवीमध्येच आहे. तिचे शरीर सूर्याप्रमाणे देदीप्यमान आहे. तिचे तेज आणि प्रकाशामुळे दहा दिशा उजळून निघतात. ब्रह्मांडात असलेल्या सर्व वस्तू आणि प्राण्यांमधील तेज केवळ या देवीच्या कृपेमुळेच आहे. देवीच्या आठ भुजा आहेत. ही देवी अष्टभुजा या नावाने देखील प्रसिद्ध आहे. तिच्या सात हातात क्रमश: कमंडलू, धनुष्य, बाण, कमळाचे फूल, अमृत कलश, चक्र आणि गदा आहे. आठव्या हातात जपमाळा असून तिचे वाहन सिंह आहे.

कुष्मांडाच्या उपासनेमुळे भक्तांचा आजार बरा होतो. या भक्तीमुळे आयुष्य, यश, शक्ती आणि आरोग्यात वाढ होते. या देवीला प्रसन्न करण्यासाठी फार काही करावे लागत नाही. मनुष्य पूर्णपणे देवीला शरण गेला तर त्याला शांती आणि समृद्धीच्या वाटेवर जाता येते. कुष्मांडाची उपासना मनु्‍ष्याला रोगापासून मुक्त करते. त्याला सुख, समृद्धी आणि प्रगतीकडे घेऊन जाणारी ही देवी आहे.

चंद्रघंटा

चंद्रघंटा

Wed, 26 Dec 2007 15:51:04 +0530

पिण्डजप्रवरारूढा चण्डकोपास्त्रकैर्युता।।
प्रसाद तनुते महां चंद्रघंटेती विश्रुत।।

दुर्गेच्या तिसर्‍या शक्तीचे नाव 'चंद्रघंटा' आहे. नवरात्रीच्या तिसर्‍या दिवशी या देवीची पूजा केली जाते. तसेच संकट निवारणासाठी देखील या दिवशी पूजा केली जाते. या दिवशी साधकाचे मन 'मणिपूर' चक्रात प्रविष्ट होते. चंद्रघंटेच्या कृपेने अलौकीक वस्तुचे दर्शन होते. दिव्य सुगंधाचा अनुभव येतो किंवा विविध प्रकारचा दिव्य आवाज ऐकायला येतो. हे क्षण साधकासाठी अत्यंत सावधान राहण्यासाठी असतात. देवीचे हे रूप परम शांतीदायक आणि कल्याणकारी आहे. तिच्या मस्तकावर घंटेच्या आकराचा अर्धचंद्र असल्यामुळे तीला 'चंद्रघंटा देवी' असे म्हटले जाते. शरीराचा रंग सोन्यासारखा चमकणारा आहे. या देवीला दहा हात आहेत. या दहा हातामध्ये खड्ग, धनुष्यबाण आदी शस्त्रे आहेत. तीचे वाहन सिंह असून मुद्रा नेहमी युद्धासाठी तयार असते.

माँ चंद्राघंटाच्या कृपेने भक्तांचे सर्व पाप आणि संकट दूर केले जाते. माँ भक्तांच्या संकटाचे निवारण लगेच करते. तीचा उपासक सिंहाप्रमाणे पराक्रमी आणि निर्भय होतो. तीच्या घंटेच्या आवाज प्रेतबाधेपासून भक्तांचे रक्षण करतो. या देवीच्या चरणी शरणागती पत्करल्यास घंटेचा आवाज निनादतो. या माँ देवीचे रूप अत्यंत सौम्य व शांतीपूर्ण आहे. या देवीची आराधना केल्यास वीरता-निर्भयता बरोबर सौम्यतेचा विकास होवून संपूर्ण शरीरात कांती-गुणांची वाढ होते.

आवाजात मधुरता येते. माँ चंद्राघंटाचे भक्त आणि उपासक जेथे जातात तेथील लोक त्यांना पाहून शांती आणि सुखाचा अनुभव करतात. आपण आपले मन, वचन, कर्म हे पवित्र करून देवीची उपासना करण्यासाठी तयार व्हा. तीची उपासना केल्यामुळे सर्व संसारीक संकटातुन मुक्ती मिळते. आपण नेहमी तीची उपासना करण्यासाठी अग्रेसर असावे. इहलोक आणि परलोक दोन्हीच्या कल्याणकारी आणि समृद्धीसाठी तीचे लक्ष आहे.

ब्रह्मचारिणी