महिला दिन

महिलांच्या सन्मानाची परंपरा कायम ठेवावी

Sat, 08 Mar 2008 13:51:28 +0530

महिलांच्या सन्मानाची परंपरा कायम ठेवावी, असे आवाहन मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख यांनी आंतरराष्ट्रीय महिला दिनानिमित्त दिलेल्या संदेशात केले आहे.

मुख्यमंत्री आपल्या संदेशात म्हणतात, दरवर्षी 8 मार्चला जगभर आंतरराष्ट्रीय महिला दिन साजरा केला जातो. केवळ स्त्री म्हणून वाट्याला येणाऱ्या मानवी हक्कांच्या पायमल्लीविरुद्घ रस्त्यावर उतरून केलेल्या संघर्षाची आठवण करून देणारा हा उत्सव आहे. आज जीवनाच्या सर्व क्षेत्रात महिलांनी आपल्या कर्तबगारीने बाजी मारली आहे, उद्योग-व्यवसायात आपल्या कर्तृत्वावर सर्वोच्च पदे मिळविली आहेत. असे असले तरीही शिक्षण, आरोग्य, रोजगार, वेतन, कामाचे तास या सर्वच बाबतीत महिलांना भेदभावाला सामोरे जावे लागते ही चिंतेची बाब आहे. महाराष्ट्राला झाशीची राणी, अहिल्याबाई होळकर, सावित्रीबाई फुले अशा कर्तृत्ववान आणि लढाऊ बाण्याच्या स्त्रियांची परंपरा लाभली आहे. आज देशाच्या राष्ट्रपतीपदी विराजमान झालेल्या श्रीमती प्रतिभाताई पाटील ह्या महाराष्ट्रकन्या आहेत, ही गौरवाची बाब आहे.

महिला धोरण जाहीर करून ते राबविणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. महिला सक्षमीकरणाच्या दृष्टीने राज्य शासन जाणीवपूर्वक प्रयत्न करीत आहे. महिला दिन हा एक दिवस साजरा करण्याचा उपचार राहू नये तर महिलांचा सन्मान करणे ही आपली परंपरा आहे आणि या परंपरेचा पुनरुच्चार आपण आज यानिमित्ताने करूया, असे आवाहन मुख्यमंत्र्यांनी आपल्या संदेशात केले आहे.

अस्तित्वातून यशाकडे;तिचे जगणे साजरे करुया

Sat, 08 Mar 2008 13:48:29 +0530

आंतरराष्ट्रीय महिला दिनानिमित्ताने 8 मार्च 2008 रोजी केंद्र सरकारतर्फे एक विशेष ध्वज तयार करण्यात आला आहे. ध्वजावर महिला दिनाचे घोषवाक्य ''अस्तित्वातून यशाकडे : तिचे जगणे साजरे करुया'' असे आहे. ध्वजावर रेखाटलेल्या इंद्रधनुष्यात स्त्रियांची मानसिक स्थिती, भविष्याची उमेद, आकाशात घेतलेली झेप आणि विश्र्वास व्यापून राहिलेली सर्वसमावेशकता दिसून येते.

इंद्रधनुष्याचे रंग कर्तृत्वाची एक नवीन भरारी दर्शविते. स्वातंत्र्याच्या दिशेने होणारी भारतीय स्त्रियांची वाटचाल आणि जगण्याची एक नवी उमेद यातून सूचित होते. लाल रंगातील पट्टा कालप्रवाहातील गतीमानता व उंच भरारी दर्शवितो. इंद्रधनुष्यातील हे रंग स्त्रीच्या नव्या आशा, त्याला असणारे विविध कंगोरे, कौशल्य, आत्मविश्र्वास, समाजातील तिचे स्थान उलगडून दाखवितात. इंद्रधनुष्यातील हे रंग एक आशा पल्लवित करते. स्त्रीचे अस्तित्व टिकविण्यासाठी केलेली धडपड येथून तिचा सुरु होणारा प्रवास यशापर्यंत घेऊन जाणारा ठरतोय. त्यामुळे असा एक समाज निर्माण होईल की, जिथे स्त्रियांवरच्या अत्याचाराचे अस्तित्वच नष्ट झाले आहे आणि भविष्यकाळात स्त्रियांच्या कपाळावरील चिंतेच्या जागी आनंदाचे क्षण विसावणार आहेत.

आधुनिक स्त्री

Sat, 08 Mar 2008 13:29:05 +0530

महिला या शब्दाबरोबर प्रेम, वासल्य, स्नेह, ममता या भावना समोर येतात. पण त्याचबरोबर शक्तीसंपन्न स्त्रीही समोर उभी रहाते. कारण आता स्त्रीही अबला राहिलेली नाही. ती सबलाही झालेली आहे.

एकविसाव्या शतकात स्त्रीने स्वत:ची शक्ती ओळखली आहे. ती आपल्या अधिकारांसाठी झगडणेही शिकली आहे. आजच्या स्त्रीने सिद्ध केले आहे, की त्या एकमेकांच्या शत्रू नाहीत तर सहकारी आहेत. स्त्री सशक्त आहे. आणि तिच्या शक्तीची अभिव्यक्ती याप्रकारे पाहावयास मिळत आहे.

स्त्री-भ्रुण हत्येच्या कलंकित गोष्टी अनेकदा ऐकावयास मिळतात. ‍त्याचवेळी समाजात मुलींना जन्म देऊन प्रसन्नपणे सांभाळणारी आईदेखील पाहावयास मिळत आहे. अशी बरीचशी कुटुंबे आपल्या जवळपास सापडतील की ज्यांना फक्त एकच मुलगी आहे किंवा दोघीही मुलीच आहेत. आणि त्या आई-वडिलांच्या लाडक्या आहेत. त्या आई-वडिलांचीही काळजी घेत आहेत.

मुली दत्तक घेतल्या जात आहेत:
मुलींना दत्तक घेऊन त्यांचे अगदी प्रेमाने पालन-पोषण करणारीही कुटुंबे आहेत.

मुलींना उच्च शिक्षण देणे:
आज जवळपास सर्वच सुसंस्कृत आणि सुशिक्षित कुटुंबामध्ये मुलींच्या उच्च शिक्षणासाठी कर्जदेखील घेतले जात आहे.

लग्नापूर्वीच शिक्षण:
मुली शिकून काय करणार? शेवटी त्यांना चूल आणि मूलच तर सांभाळायचे आहे अशा रूढिवादी परंपरा झुगारून देऊन लग्नाआधीच त्यांना शिक्षण देणे, आत्मनिर्भर करणे ही मानसिकता विकसित झाली आहे.

मुलीच्या घरही आपले मानणे:
मुलीच्या घरचे पाणीही वर्ज्य मानणार्‍या समाजात लोकं मुलीच्या घरी येऊन राहू लागली आहेत. आणि त्यांच्याकडून भेटवस्तूदेखील प्रेमाने आणि गर्वाने स्वीकारू लागली आहेत.

संपतीचे अधिकार:

मुलींना कायद्याने संपत्तीत अधिकार तर मिळालेच आहेत पण वडीलही तिला आपल्या संपत्तीचा अधिकार देऊ लागले आहेत. समजदार भाऊदेखील त्यात सहकार्य करीत आहेत.

'मुलगा' निवडण्याचे स्वातंत्र:
लग्नासाठी 'वर' पसंत करताना तिच्या मतालाच प्राधान्य दिले जात आहे.

आत्मविश्वासात वृद्धी:
उच्च शिक्षणासाठी मुली लहान-लहान शहरातून मोठ्या शहरांमध्ये येऊन राहणे, नोकरी करणे, आपली ओळख निर्माण करणे यामुळे त्यांच्या आत्मविश्यास वाढीस लागला आहे. आपल्या देशातच काय पण विदेशात जाऊ लागली आहे.

अभिव्यक्तीची स्वतंत्रता:
आत्मविश्वासासोबतच आपले मत ठामपणे मांडणेही ती शिकली आहे. घराच्या संरक्षण कवचातून बाहेर येऊन तिने अभिव्यक्ती स्वातंत्र स्वत:च मिळविले आहे.

अन्यायाचा विरोध:
आजची आधुनिक तरुणी अन्यायाचा विरोध करण्याच्या परिणामांना न जुमानता अन्यायाचा विरोध करते आहे.

पतीची खरी मैत्रीण:
आजची स्त्री खर्‍या अर्थाने सखी-सहचारिणी बनली आहे. ती पतीची दु:ख वाटून घेण्यातही सक्षम झाली आहे. ती पत्नी बनून फक्त त्याने दिलेल्या सुख-सुविधांचा लाभ न घेता प्रत्येक सुख-सुविधा मिळविण्यात बरोबरीने हातभार लावू लागली आहे. संघर्ष करू लागली आहे.

यशस्वी आई:
शिक्षित आणि घराबाहेर जाऊन कमावू लागलेली आजची आई मुलांप्रतीही अधिक जागरूक आणि संवेदनशील बनली आहे. मुलांचे पालन-पोषण करतानाच ती त्यांना निर्णय घेण्यातही भागीदार बनली आहे. मुले ही आपल्या आईच्या कर्तृत्वाचा अभिमान बाळगू लागली आहेत.

माहेर-सासर यामधील दुवा:
आजची स्त्री खर्‍या अर्थाने सासरसंबंधी आपले कर्तव्य पूर्ण करीत असताना माहेराप्रती असणारे कर्तव्यही पार पाडीत आहे.

एकमेकांची सहकारी:
'स्त्रीच स्त्रीची शत्रू असते' हा कलंक देखील तिने पुसून टाकला आहे. सासू-सून यांच्यातील युद्ध आता फक्त टी.व्ही. मालिकांमधूनच पाहावयास मिळत आहे. कारण आजच्या सासू सूना एकमेकांच्या वैरी नाही तर मैत्रिणी बनल्या आहेत.

स्त्रीच्या आरोग्याची हत्या टाळा

Sat, 08 Mar 2008 13:28:18 +0530

कन्या भ्रूण हत्या हा भारतीय समाजासाठी फार मोठा कलंक आहे. कायद्याने यावर बंदी आणली आहे. त्याच्या निषेधासंबंधी सामाजिक जागृती आणण्याची चर्चा समाजात होत आहे. पण फक्त चर्चा करूनच काही साध्य होणार नाही तर त्यासंबंधी काही पाऊल उचलणे गरजेचे आहे. या चर्चेत एक बाब महत्त्वाची आहे, ती म्हणजे गर्भपात करणार्‍या महिलेच्या शारीरिक आरोग्याच्या हत्येची. या गोष्टीकडे लक्ष देणारा विरळाच असेल कारण लोक गर्भपाताला एक खेळच समजतात. काहीजण तर कुटुंब नियोजनातील एक सोपा (?) उपाय म्हणजे गर्भपात समजतात.

आपल्या पत्नीच्या शारीरिक आरोग्याकडे आणि दु:खाकडे दुर्लक्ष करणारा पुरूष इतर तर्‍हेने कुटुंब नियोजन करण्याची जबाबदारी घेऊ इच्छित नाही. 'यात काय मोठेसे?' असे तो सहजपणे बोलतो. पण सहजपणे आणि सोप्या पद्धतीने होणारी ही प्रक्रिया चालता-बोलता करता येण्यासारखी नसते.

स्त्रीच्या शरीरात बाळ विकसित होण्याची प्रक्रिया जितकी जादुई आहे तितकीच गुंतागुंतीची आहे. हे फारच नाजूक हार्मोन्सवर अवलंबून आहे. गर्भपात करून सर्वकाही पूर्ववत होते हे मानणेच मुळी चुकीचे आहे. गर्भपातानंतर स्त्रियांचे हार्मोन्सचे संतुलन बिघडते आणि मानसिक स्वास्थही. काही स्त्रियातर अपराधाच्या भावनेने ग्रस्त होतात.

गर्भपात पुन्हा-पुन्हा केला गेला, म्हणजे मुलगा होईपर्यंत स्त्री-भ्रुण हत्या, कुटुंब नियोजनाचा सोपा (?) मार्ग हा स्त्रीच्या आरोग्यासंदर्भात केला जाणारा भयंकर खेळ आहे.

गर्भपाताला कायद्याची मान्यता नव्हती, तेव्हा नको असलेल्या अर्भकापासून मुक्तीसाठी तर वैदूंचा सहारा घेतला गेला. अशास्त्रीयपणे केले जाणारे हे गर्भपात स्त्रियांच्या जीवावरच बेतायचे. गर्भपाताला कायद्याने मान्यता दिल्यामुळे स्त्रियांना त्यातून तर सुटका मिळाली. त्यामुळे याला कायद्याची मान्यता असणे जरूरी आहे. मात्र तिच्या आरोग्यावर याचा प्रतिकूल परिणाम होतो हेही लक्षात घेतले पाहिजे. त्यामुळे वारंवार गर्भपात करविणे योग्य नाही.

आपल्या देशात तर स्त्रियांच्या आरोग्याकडे इतके दुर्लक्ष केले जाते की बर्‍याच स्त्रिया उरलेल्या, शिळे अन्नावरच समाधान मानतात. फळ, दूध, सलाड, ताजे अन्न यावर तर पुरुषाचाच पहिला हक्क मानला जातो. 'मी काय मिळेल ते खाऊन जगेल' अशा वाक्यांवर महानतेचे 'टॅग' लावण्यात येते. अशा वातावरणात गर्भपाताला एक खेळ समजणे यात आश्चर्य काय?

अंत्यसंस्कारः स्त्रीचा हक्क

Sat, 08 Mar 2008 13:27:41 +0530

स्त्रिया अंत्यसंस्कार करू शकत नाहीत. वर्षानुवर्षे चालत आलेली ही परंपरा आताच्या काळात अव्यावहारिक ठरते आहे. भारतीय संस्कृतीत घरातील सदस्याचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याला मृताचा भाऊ, मुलगा, पुतण्या, नवरा, वडील हेच मुखाग्नी देऊ शकतात. दुसर्‍या भाषेत सांगायचे म्हटले तर पुरूष वर्गच अंत्यसंस्कार करू शकतो. स्त्रीपेक्षा पुरूष श्रेष्ठ असल्याची जाणीव करून देणारी ही परंपरा आहे.

गेल्या दशकापासून या व्यवस्थेला आव्हान दिले जात आहे. सामाजिक, जातीय परंपरेची तळी उचलून धरणार्‍यांनी याला विरोध केला पण. तरीही हा विरोध झुगारून देऊन स्त्रियांनी आपल्या प्रिय व्यक्तीच्या चितेला अग्नी दिला आणि आत्मिक समाधान मिळविले.

एक आई, मुलगी, बहीण, पत्नी यांनी देखील चितेला अग्नी दिल्याचे बरीच उदाहरणे समोर आहेत. या बातम्या आता वादाऐवजी कौतुकाच्या बनत आहेत. देशभरातील अशा कित्येक घटना या परंपरेला आव्हान देत आहेत. या घटनांना परंपरेचा विरोध, सामाजिक नियम-कायद्यांचे उल्लंघन का मानले जावे? हा प्रश्न पडतो. ज्या पुत्रहीन आहेत, तिथे पुरूष नातेवाईकाचा शोध का घेतला जावा? त्यापेक्षा स्त्रीजगताला या परंपरेचे वाहक का मानू नये?

बदलत्या परिस्थितीत या प्रथेवर कोणाचेही बंधन असू नये. हिंदू परंपरेत मुलाद्वारे दिल्या गेलेल्या मुखाग्नीला महत्त्वपूर्ण मानले आहे. त्याला मृताच्या आत्म्याच्या मुक्तीशी जोडले आहे. तसेच मुलासाठी एक पुण्य कर्म म्हणून जोडले आहे. आता प्रश्न असा पडतो की या पुण्याची हकदार मुलगी का बनू शकत नाही? या नात्यात आत्मीयता नसते?

कायद्याने संपत्तीतही मुलीला उत्तराधिकारी बनविले आहे. आता हळू-हळू स्त्रीदेखील अंत्यसंस्काराच्या पुण्य कर्माची भागीदार बनली पाहिजे. ती आई-वडील, भाऊ-नवरा किंवा कुटुंबाला आधार देण्यात पुढाकार घेतच आहे ना? याची बरीच उदाहरणे आपल्या घराच्या आजूबाजूलाच मिळतील. प्रत्येक क्षेत्रात स्त्रीने लौकिक मिळविला आहे. अगदी इतिहासातही. मग या वर्गाला याच कार्यापासून वंचित का ठेवले जावे?

वेद पाठ करणारी स्त्री याच देशात आहे. धार्मिक ग्रंथांमध्येदेखील स्त्री-सन्मान सांगितला आहे. जवळपास दहा वर्षांपूर्वी राज्यसभा सदस्य हेमामालिनी यांचा एक चित्रपट आला होता 'इंदिरा'. या नायिकाप्रधान चित्रपटात एका हेमाने एखाद्या मुलाइतकाच कुटुंबाचा भार पेलला होता. शेवटच्या दृश्यात वडिलांच्या मृत्यूनंतर मुखाग्नी हेमानेच दिला होता. त्या दरम्यान तिला सामाजिक विरोधाला सामोरे जावे लागले होते. पण त्यात तिने प्रश्न केला होता, 'एक मुलगी आपल्या कुटुंबाचा भार उचलू शकते, तर मग अंत्यसंस्कार का नाही करू शकत?

स्त्री मनाला कोमल मानून तिला स्मशानघाटावर नेणे उचित मानले जात नाही. पण आता मात्र हे चित्र बदलले आहे. स्त्री आपल्या प्रियजनांचे अंतिम दर्शन घेण्यासाठी जाऊ लागली आहे. अंत्यसंस्काराला उपस्थित राहण्याची अनेक उदाहरणे आहेत, जसे: इंदिरा गांधी, राजीव गांधी यांच्यावरील अंत्यसंस्कार, हा एक धार्मिक विधी असून जर मुलगी किंवा पत्नी पार पाडीत असेल तर त्याला विरोध न करता प्रोत्साहन मिळावयास हवे. त्यासंबंधातील मानसिकता बदला तरच परिवर्तन प्रभावी वाटेल.

'पॉवर वुमन' काय म्हणतात?

Sat, 08 Mar 2008 13:27:05 +0530

यशाच्या शिखरावर विराजमान झालेल्या आणि आपापल्या क्षेत्रातील नावाजलेल्या महिलांमध्ये असे काय असते? ज्यामुळे त्या यशस्वी ठरल्या? त्यांच्याच तोंडून हे जाणून घेऊ या...

इंद्रा नुयी (सीईओ, पेप्सिको)
''महिला असल्यामुळे तुम्हाला दुसर्‍यांपेक्षा अधिक चतुराईने काम करावे लागते. कारण महिला असल्यामुळे तुम्हाला स्वत:ची ओळख निर्माण करणे इतरांपेक्षा फारच कठीण असते.''

नीता अंबानी (उद्योगपती मुकेश अंबानी यांच्या पत्नी व समाजसेविका)
''दुसर्‍यांच्या भल्यासाठी पैशांचा वापर करण्याने अधिक आनंद मिळतो. माझा अनुभव सांगतो की दुसर्‍यांच्या कल्याणासाठी खर्च करणे चांगली गोष्ट आहे.''

फराह खान (चित्रपट दिग्दर्शिका)
''मला वाटते की पॉवरचा अर्थ आहे तुमच्यात असलेली निर्णय क्षमता. खास करून तुम्हाला काय हवे आहे याचा निर्णय घेण्याची. आणि आवश्यक असल्यास 'नाही' म्हणण्याचा अधिकारही तुमच्या निर्णयक्षमतेत येतो.''

बरखा दत्त (पत्रकार)
''मला वाटते की आजच्या काळात चांगली आणि धाडसी पत्रकारितेचा काहीसा हाच अर्थ आहे.''

शबाना आझमी (अभिनेत्री)
''मी चुकीच्या गोष्टींवर गप्प राहू शकत नाही. मी परिणामांची काळजी केल्याशिवाय त्या विरोधात आवाज उठविते.''

किरण मजूमदार शॉ (उद्योजिका)
''मी त्या प्रत्येक आधुनिक महिलेचे प्रतिनिधित्व करते, जी आपले स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी प्रयत्नशील असते.''

स्त्री- पुरूष (अ)समानता

Sat, 08 Mar 2008 13:26:52 +0530

लग्न स्त्री आणि पुरूष दोघांत होते. पण विवाहित असण्याचे 'लायसन्स' मात्र केवळ स्त्रीलाच घालावे लागते. पुरुषाच्या बाबतीत मात्र असे नाही. अविवाहित आणि विवाहित पुरुष ओळखता येत नाही. ना नावात, ना कपड्यांतून, ना हातातल्या बांगड्यांतून ना बोटातल्या अंगठीतून. स्त्रिया नवर्‍याच्या नावाने कुंकू लावतात, मात्र बायकोच्या नावाने कुंकू लावलेला पुरूष पाहिला आहे? विवाहित आणि अविवाहित पुरुष ओळखण्यासाठी काहीच उपाय नाही. मात्र, विवाहित आणि अविवाहित स्त्रियांमधील भेद ओळखण्यासाठी बरीच व्यवस्था केली आहे. त्याचप्रमाणे विवाहित आणि विधवा स्त्रियांमधील फरकही ओळखण्याची व्यवस्था आहे.

पृथ्वीवरील सगळ्या देशांमध्ये सर्व समाजातील पुरुषासाठी 'मिस्टर' हे एकच संबोधन आहे. स्त्रियांच्या बाबतीत अविवाहित स्त्रिया आपल्या नावापुढे 'मिस' आणि विवाहित स्त्रिया आपल्या नावामागे 'मिसेस' या शब्दाचा प्रयोग करते. 'मिस्टर' संबोधनाने विवाहित आणि अविवाहित पुरुष ओळखता येत नाही. त्याउलट मात्र 'मिस लीना' आणि 'मिसेस बीना' यात कोण विवाहित आहे हे लगेच लक्षात येते. स्त्री विवाहित आहे की अविवाहित हे तिच्या नावातच सामावले आहे. विवाह स्त्रीसाठी नक्कीच महत्त्वाचा आहे. मात्र, पुरुषांच्या बाबतीत हे आढळत नाही.

विधवा आणि विधूर पुरुषांतही हेच दिसते. व‍िधवेला अंगावरील सर्वच अलंकार उतरवावे लागतात. इतकेच काय पण जीवनातील 'रंग'ही बाजूला ठेवावे लागतात. पण पुरुषाला मात्र कशाचीच बंदी नाही. काही समाजात तर विधवांनी मांसाहार करण्यावरही बंदी आहे.

स्त्री-पुरूष सारखेच आहेत तर त्यांच्यात एवढे भेद का? जोडीदार मिळणे आणि त्याने सोडून जाणे याचे नियम दोघांसाठी भिन्न का? स्त्रीला बरेच काही त्यागावे लागते. असे का? तिच्या आसपासच वावरणारा पुरूष मात्र बंधनहीन आहे. असे का?

पुरुषाच्या उपभोगासाठी योग्य झाल्यावर स्त्रीला बहुमूल्य अलंकारांनी आणि वस्त्रांनी सजविले जाते. पुरुषाच्या उपभोगासाठी 'अयोग्य' झाल्यावर मात्र तिला समाजाच्या कचरापेटीत फेकले जाते. याचा अर्थ आपल्या पुरूषाला खुश करणे, तृप्त करणे एवढेच स्त्रीकडून अपेक्षित आहे का?

समाज असे का करतो? हे बदलले पाहिजे. समानता आता सगळ्या बाबतीत यायला हवी. महिलांनो आता तुम्हीही सर्व दिखाऊ संस्कार, दागिने यांना झुगारून 'मानव' बना.

'तू एक मुलगी आहेस
हे तू विसरू नकोस
तू जेव्हा घराचे दार ओलांडशील
तेव्हा लोक तुझ्याकडे तिरप्या नजरेने बघतीलच
तू जेव्हा गल्ली-बोळातून जाशील
लोक तुझा पाठलाग करतील, शिट्याही वाजवतील
तू जेव्हा गल्ली पार करून मुख्य रस्त्यावर पोहचशील
लोक तुला चरित्रहीन म्हणून शिव्याही देतील
जर तू निर्जीव असशील
तर परत फिरशील
नाहीतर
जशी जात आहेस तशीच चालत राहशील....

महिला सक्षमीकरणाची गती संथ

Sat, 08 Mar 2008 13:26:20 +0530

भारताला चाळीस वर्षांपूर्वी इंदिरा गांधी यांच्या रूपाने पहिला महिला पंतप्रधान लाभली आणि स्वातंत्र्याच्या साठाव्या वर्षी राष्ट्रपतिपदी प्रतिभा पाटील यांच्या रूपाने पहिली महिला विराजमान झाली. भारतीय महिलांच्या कर्तृत्वाचे हे प्रतीक असले तरी सामान्य भारतीय महिलेची परिस्थिती अशी आहे, असे नाही.

गेल्या साठ वर्षांत भारतीय महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी अनेक प्रयत्न करण्यात आले. त्यांना फळेही आली. पण सक्षमीकरणाचा वृक्ष फळांनी डवरून गेल्याचे चित्र मात्र नाही. शहरात काही प्रमाणात तसे चित्र दिसू लागले आहे. ग्रामीण भागात मात्र महिलांची स्थिती अद्यापही फारशी सुधारलेली नाही.

भारतातील २४५ दशलक्ष महिलांना आजही वाचता येत नाही. म्हणजे जगातील सर्वाधिक निरक्षर महिला आपल्या देशात आहेत. भारतातील महिलंची संख्या पुरूषांच्या तुलनेत एक हजाराला ९३३ एवढीच आहे. जागतिक पातळीवर हे प्रमाण सर्वांत कमी आहे. संघटित क्षेत्रात महिलांची संख्या फक्त चार टक्के आहे.

भारतीय घटनेत महिलांसाठी अनेक तरतूदी आहेत. त्यांना संधींच्या बाबतीत समान हक्कांचे वचन घटनेत दिले आहे. लिंगभेद करण्यासही बंदी घातली आहे. ७३ व्या घटनादुरूस्तीद्वारे पंचायत राज्यात तर महिलांना ३३ टक्के आरक्षण देऊन राजकारणापलकडे राहिलेल्या महिलांना विकासाच्या प्रक्रियेत थेट सहभागी होण्याची संधी उपलब्ध करून दिली. पण निरक्षरता हा मुद्दा येथेही त्यांच्या विकासाच्या आड येतो आहे.

देशा स्वातंत्र्य झाल्यानंतर लगेचच म्हणजे १९५१ मध्ये महिलांचा साक्षरता दर फक्त सात टक्के होता. त्यावेळी पुरूषांचा दर २५ टक्के होता. आता देशातील ५४ टक्के म हिला साक्षर झाल्या आहेत. पण पुरूषांचे प्रमाण ७५ टक्के आहे.

पण महिला कमी प्रमाणात शिकत असल्या तरी ज्या शिकल्या त्यांचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात पडत आहे. उदाहरणे द्यायची झाली तर सानिया मिर्झा टेनिसमध्ये देशाचे नाव रोशन करत आहे. किरण मुझुमदार व्यावसायात,अरूंधती रॉय लेखनात देशाचे नाव उजळवत आहेत.

असे असले तरी देशाचे निर्णय घेणार्‍या प्रक्रियेत महिलांचा सहभाग नगण्य आहे. संसदेत आणि राज्यांच्या विधानसभेत महिलांचे प्रमाण आजही दहा टक्क्यांपेक्षा जास्त नाही. आणि त्यांचे प्रमाण वाढविण्यासाठीचे विधेयक आजही प्रलंबित आहे.

एकीकडे अशी परिस्थिती असताना पुरूषप्रधान व्यवस्थेत महिलांचे पिचणेही संपलेले नाही. हुंडाबळी आणि बलात्कार यांची संख्या रोज वाढते आहे. लग्नानंतर छळामुळे होणाऱे महिलांचे मृत्यूच्या प्रमाणाबाबतीत जागतिक पातळीवर भारत दुसर्‍या क्रमांकावर आहे. ही निश्चितच अभिमानाची बाब नाही.

महिलांवरील अत्याचारात वाढ
देशातील दहा दशलक्ष मुलींना केवळ त्या मुली आहेत, म्हणून जन्म दिला जात नाही. त्यामुळेच गर्भपाताचे प्रमाण वाढले आहे. महिलांवरचे अत्याचारही वाढतेच आहेत. विशेष म्हणजे घरातूनच होणारे अत्याचारही मोठ्या प्रमाणावर होत आहेत. एका अहवालानुसार तर दरवर्षी देशात महिलांसंदर्भात दीड लाख अत्याचार नोंदले जातात. त्यातील पन्नास हजार अत्याचार घरातूनच झालेले असतात.
काही आकडेवारी पाहिली तर महिलांची भयावह स्थिती दिसून येईल. देशात एक लाख महिलांपैकी लग्नानंतरच्या छळ वा अन्य कारणामुळे मरणार्‍या महिलांची संख्या ३८५ ते ४८७ आहे. शिक्षणाच्या बाबतीत तर पन्नास टक्के मुलींना शाळेच्या मधल्या टप्प्यातूनच काढले जाते. देशात एक लाख २५ हजार महिला गर्भारपणात मरण पावतात. आठ टक्के महिला अतिअशक्त आहेत. दोन तृतीअंश प्रसूती आजही घरात होतात. आणि फक्त ४३ टक्के गर्भार महिला डॉक्टरकडून चेकअप करून घेतात. ग्रामीण भागातील महिलांची स्थिती तर जास्त चिंताजनक आहे. तेथे आजही ७८ टक्के महिला शेतीकामात अडकल्या आहेत. असे असूनही त्यांना पुरूषांच्या तुलनेत तीस टक्के कमी मजूरी मिळते.

देशात महिलांच्या विकासाच्या दृष्टीकोनातून अनेक कायदे बनविले. पण त्यातील कमी प्रत्यक्षात आले. गेल्या वर्षी हिंदू वारस विधेयकात महत्त्वाची दुरूस्ती करून वडिलोपार्जित मालमत्तेत महिलांनाही हक्क देण्यात आला आहे. याशिवाय महिलांना घरात होणार्‍या छळापासून संरक्षण देण्यासाठी कायदा करण्यात आला आहे.

देशातील महिला राजकारणी
भारतात विविध पदे महिलांनी भूषवली आहे. आरक्षणातून नव्हे तर स्वतःच्या कर्तबगारीने. शिवाय या पदावर स्वतःचा ठसाही उमटवला. इंदिरा गांधी हे या मांदियाळीतील तेजाने झळकणारे नाव. देशाच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान झालेल्या इंदिराजींच्या काळातच अनेक महत्त्वाचे निर्णय घेतले गेले. अनेक महत्त्वाच्या घटनाही घडल्या. बॅंकांचे राष्ट्रीयकरण, पाकिस्तानविरूद्ध युद्ध करून बांगलादेशची निर्मिती यात त्यांचे कौशल्य दिसून येते. पहिली अणूचाचणीही त्यांच्याच कारकिर्दीत घेण्यात आली. त्याचवेळी देशाच्या एकात्मतेला सुरुंग लावणाऱ्या अतिरेक्यांना सुवर्णंमंदिरातून बाहेर काढण्यासाठी या मंदिरात सैन्य घुसविण्याचा वादग्रस्त निर्णयही त्यांच्याच कारकिर्दीत घेतला गेला. परिणामी त्यांना पुढे प्राणही गमवावे लागले. त्यांच्या आत्या विजयालक्ष्मी पंडित संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेच्या अध्यक्षपद भूषवणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्या. सरोजिनी नायडू पहिल्या महिला राज्यपाल होत्या, तर सुचेता कृपलानींनी पहिली महिला मुख्यमंत्री बनण्याचा गौरव प्राप्त केला. राजकुमारी अमृतकौर नेहरूंच्या मंत्रिमंडळातल्या पहिल्या महिला केंदीय मंत्री होत्या.

इतर क्षेत्रातील महिला
याशिवाय इतर क्षेत्रातील कर्तबार महिलाही अनेक आहेत. किरण बेदी देशातल्या पहिल्या महिला आयपीएस तर ई. बी. जोशी पहिल्या आयएएस अधिकारी ठरल्या. फातमा बीबी या सर्वोच्च न्यायालयात पहिल्या महिला न्यायाधीश होत्या. भारतकन्या कल्पना चावला ही पहिली महिला अंतराळवीर ठरली, तर एव्हरेस्ट सर करणारी पहिली महिला बचेंदी पाल ठरली. सौंदर्य स्पर्धेत रिता फारियाने १९६६ साली मिस वर्ल्ड तर सुश्मिता सेनने १९९४ साली मिस युनिव्हर्सचा किताब सर्वप्रथम मिळवला. ६० वर्षांत राष्ट्रपतीपदाची संधी मात्र कोणत्याही महिलेला मिळाली नव्हती. प्रतिभा पाटील यांच्या निमित्ताने हेही साध्य केले.

भोग्या नहीं, दासी नहीं

Sat, 08 Mar 2008 13:25:47 +0530

लोकसंख्येच्या तुलनेत स्त्रियांची लोकसंख्या अर्धी आहे. परंतु आपल्या पुरुषप्रधान संस्कृतीत अर्ध्या समाजघटकाचा माणुसकीच्या दृष्टिकोनातून अजूनही अजिबात विचार केला गेलेला नाही. त्यांच्यावर अन्याय, अत्याचार अजूनही सुरूच आहेत. शिक्षण, आरोग्य, व्यक्तिमत्त्व विकास इ. बाबतीत त्यांची सतत पिछेहाटच होत राहिली. स्वातंत्र्यानंतर नऊ पंचवार्षिक योजना अंमलात आल्यात. प्रगती झाली, विकासाची गंगा प्रत्येकाच्या दारात नेऊन पोहचविण्याचा विचार झाला. पण योजना आणि त्याची अंमलबजावणी यात फार फरक असतो.

स्वातंत्र्यानंतर राष्ट्रीय संपत्तीत वाढ झाली. पण वितरण आणि विभाजन न्याय्य होऊ शकले नाही. म्हणून आर्थिक विषमतेची दरी रुंदावत गेली. त्याचप्रमाणे स्त्रीघटकाचे झाले. एकीकडे शहरातून व्यक्तिस्वातंत्र्याचा अतिरेकी हव्यास असणारी स्त्री दिसते, तर दुसरीकडे दारिद्रयरेषेखाली जागणारी, अनेक प्रकारच्या कौटुंबिक, सामाजिक बंधनांनी जखडलेली पुरुषप्रधान संस्कृतीत दुय्यम स्थानावर असणारी आणि अन्याय, अत्याचार, हिंसाचार यामुळे जगण्याची उमेद हरवून बसलेली अबला दिसते. यात समन्वय साधावा, काही मध्य मिळावा यासाठी योजनाबद्ध प्रयत्नांची आवश्यकता आहे.

जगातल्या एकूण कामांपैकी दोन तृतीयांश कामे स्त्रिया करतात. पण त्यांची प्राप्ती एकूण उत्पादनाच्या एकदशांश आहे. भावी पिढी घडविण्यात आई म्हणून त्यांचीच भूमिका महत्त्वाची असते आणि त्याच जर निरक्षर, अन्यायग्रस्त, दुर्बल, दरिद्री राहिल्या तर देशाचा विकार होणार कसा? आजही फक्त 5% स्त्रिया पार्लमेंट किंवा सरकारी ‍समित्यांवर काम करीत आहेत. जगातल्या इस्टेटीपैकी एक शंभरांशापेक्षा कमी इस्टेटीवर स्त्रियांची मालकी आहे. जगात दारिद्र्यरेषेखाली जगणार्‍या 130 कोटी लोकांपैकी सत्तर टक्के स्त्रिया आहेत. अशिक्षितांमध्ये तर दोन तृतीयांश संख्या स्त्रियांची आहे.

एकूण परिस्थितीचा विचार करता स्त्री अजूनही किती उपेक्षित आहे, हे आपल्या लक्षात आल्याशिवाय राहात नाही. खर तर महिलांचे प्रश्न इतके प्रचंड आहेत की त्या प्रश्नांना मुळापासून हात लावण्याची आवश्यकता आहे. 8 -10 वर्षाच्या मुलीच्या हातातली पाटी-लेखणी काढून तिच्या हातात विळा-कोयता आणि डोक्यावर मोळी येते. 15 वर्षाची होत नाही तो ती पहिल्या बाळाची आई होते. आधी हे प्रश्न भारतातून समूळ नष्ट व्हायला हवेत. यासाठी ‍शासकीय यंत्रणेनेच केवळ प्रयत्न करावेत असे हे प्रश्न नाहीत. हा तुम्हा आम्हा प्रत्येकाचाच प्रश्न आहे.

यासाठी महिलांमध्ये जागृती आणायला पाहिजे. प्रत्येक मुलीला सक्तीचे शिक्षण दिलेच पाहिजे. अठरा नव्हे वीस वर्षाच्या आतील मुलीच्या लग्नाबद्दल आम्हाला माहिती मिळताच आम्ही त्यावर बंधन आणायला हवे. अल्पवयात लग्न करून देणार्‍या आईवडिलांवर गुन्हेगारीचा खटला भरायला हवा. हा प्रश्न आमचा प्रत्येकाचा आहे. कारण शिक्षण देऊन चालणार नाही, तर त्यांना व्यावसायिक व तांत्रिक शिक्षण देऊन स्वावलंबी बनविणे हे आमचे उद्दिष्ट असायला हवे.
आज गर्भजाल परीक्षा करून सर्रास मुलीचा जन्मच नाकारला जातो आहे. खरे तर डॉक्टरांनीच गर्भजल परीक्षा करण्यास नकार द्यायला हवा. पण त्यांना तर केवळ पैशाचा विचार असतो. जन्माला येण्याआधीच केवळ मी मुलगी आहे म्हणून तिचा जन्मच नाकारायचा मातृत्वासोबत स्वत:च स्वत:तल्या माणुसकीला काळीमा फासायचा. म. फुले, सावित्रीबाई फुलेंनी केशवपन पद्धती बंद करण्यासाठी सगळ्या न्हाव्यांचा संप घडवून आणला होता. आज गर्भजल परीक्षा न करण्यासाठी सगळ्या डॉक्टरांनी एकत्र येऊन संप करण्याची गरज आहे.

महिलांचे सबलीकरण हे अंतिम उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी न्यायव्यवस्थेतही आवश्यक ते बदल करण्यात यावे. महिलांकडे आत्मियतेने बघणारी व व्यकि् तश: हल्ले होणार नाहीत अशी न्यायव्यवस्था निर्माण व्हायला हवी. वैवाहिक कायदे, घटस्फोट आणि पोटगीचे कायदे, मुलांच्या पालकत्वाचे कायदे यात योग्य तो बदल व्हायला पाहिजे. कारण शिक्षण हाच स्त्रीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा मुख्य पाया आहे. मुलींना केवळ पाठ्यपुस्तकीय शिक्षण देऊन स्वावलंबी बनविणे हे आमचे उद्दिष्ट असायला हवे.

महिलांच्या उन्नतीचा वेगळा विचार करण्याची गरज आहे, हे शासनाला पटले आहे. यासाठी महाराष्ट्र शासन निश्चितच अभिनंदनास पात्र आहे. पण याने आमचे प्रश्न सुटणार नाहीत. ना तर शासन आमचे सभळे प्रश्न सोडवू शकत, ना प्रत्येकदा आमच्या स्वयंसेवी संघटना किंवा व्यक्तिश: सामाजिक कार्यकर्ता येऊ शकत. यासाठी प्रत्येक स्त्रीला स्वत:च स्वत:ची मानसिक तयारी करायची आहे की, 'मला काहीतरी करायचंय. मला माझ्या मुलीला शिकवायचं आहे. मला माझ्यावर झालेल्या अन्यायाला वाचा फोडायची आहे. त्याविरुद्ध लढायचं आहे.

नव्हे, मुळात माझ्यावर अन्यायच होणार नाही याची मी काळजी घेतली पाहिजे.' प्रत्येकीने स्वत: स्वत:ची शक्ती ओळखली पाहिजे. जगात अशी एकही गोष्ट नाही की जी आपण करू शकत नाही. पण हे आपणच ओळखले पाहिजे. त्यासाठी आधी आपण आपल्या अंतरंगात डोकावले पाहिजे. 'मी कोण आहे', मी काय करू शकते?' हा प्रश्न आधी आपण आपल्याला विचारला पाहिजे. त्याचे उत्तर मिळाले की आणणच आपले व्यक्तिमत्त्व घडवू शकतो. अत्याचार करणारा जेवढा अपराधी असतो, तेवढेच अपराधी आपण अन्यार सहन करणारेही असतो. खरे तर आपण ‍'निर्मिक' आहोत. मग आपण अबला कशा? पुरुष याचक म्हणून येतो. आपण त्याला पितृत्वाचं दान देतो आणि आयुष्यातलं सर्वात मोठं दान देणारी व्यक्ती अबला असूच शकत नाही.

भोग्या नहीं, दासी नहीं,
नहीं हम देवता समान।
मनुष्य है हम, बन दिखायेंगे
मनुष्यता की पहचान।।

महिला 'दीन'

Sat, 08 Mar 2008 13:25:03 +0530

येणार येणार म्हणता म्हणता जागतिक महिला दिन आला आहे. पाहता पाहता अलीकडच्या दहा वर्षात हा जागतिक महिला दिन मोठ्या उत्साहाने साजरा होत आहे. प्रत्येक संघटनेला या दिवसाचे, या कार्यक्रमाचे महत्त्व पटले आहे. कोणत्यातरी सामाजिक संघटनेनी एखादा कार्यक्रम घ्यावा आणि मोकळे व्हावे, एवढा साधा सोपस्कार आता राहिलेला नाही. जगभर प्रचंड उत्साहात जवळजवळ सगळ्याच संघटना हा कार्यक्रम पार पाडतात. अक्षरश: आपलाच कार्यक्रम चांगला झाला पाहिजे, अशी चुरस प्रत्येकात असते. एकप्रकारे अहमहमिका चाललेली असते. जवळजवळ एक आठवडा हा कार्यक्रम चाललेला असतो.

आपण सारे हा कार्यक्रम अत्यंत आनंदात, उत्साहात साजरा करतो, हे निर्विवान सत्य आहे. यात कुणालाही कुणाबद्दलही शंका असण्याचे कारण नाही. प्रश्न आहे कवळ हा जागतिक ‍महिला दिन साजरा करून आम्हाला काय मिळणार आहे? आम्ही या दिवसाची आठवण का ठेवावी? आम्हाला यापासून काय प्रेरणा ‍घ्यायची आहे?

जागतिक महिला दिन हा महिलांनी आपल्या अधिकारांसाठी केलेल्या संघर्षाचा, दिलेल्या लढ्याचा ऐतिहासिक दिवस आहे. ज्या महिलांनी आपल्या आयुष्याचा क्षण न क्षण आपले अधिकार मिळविण्यासाठी खर्ची घातले, प्रचंड संघर्ष करून आपल्या आयुष्याचा क्षण न क्षण आपले अधिकार मिळविण्यासाठी खर्ची घातले, प्रचंड संघर्ष करून आपल्या झोळीत एक उज्ज्वल भविष्य टाकले, त्यांचे स्मरण करणे आणि त्यांच्या पायवाटेनी पुढे चालणे हे आमच्या सामाजिक संघटनेचे आज आद्य कर्तव्य असावे.

आजची पिढी खरे पाहिले तर अनेक अर्थाने खुशहाल आहे. त्यांच्यासमोर प्रश्न नाहीत असे नाही. त्यांचे प्रश्न वेगळे आहेत. पण ज्या फंडामेंटला राईट्ससाठी त्यावेळी आंदोलने झालीत ती जास्त महत्त्वाची यासाठी होती. जर तुम्हाला तुमचे प्राथमिक अधिकारच मिळणार नाहीत, तर तुम्ही पुढच्या गोष्टींसाठी संघर्ष करण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. प्रचंड संघर्षातून मिळालेल्या विजयाचा विजयोत्सव साजरा करण्याचा आणि त्यातून काहीतरी प्रेरणा घेण्याचा हा दिवस आहे. या दिवशी आपण सार्‍यांनी समाजोपयोगी काम करण्याचा वसा घेण्याचा दिवस आहे.

आज समाजात फार वेगवेगळे प्रश्न वेगवेगळ्या स्तरावरून भेडसावत आहे. प्रत्येक व्यक्तीने (केवळ सामाजिक संघटनांनी नव्हे) जमेल तसे काम करण्याचा प्रयत्न करायला हवा. पण आज प्रत्यक्ष चित्र वेगळेच दिसत आहे. कार्यक्रम साजरा करण्यात आम्हा सार्‍यांनी खूप हुरूप येतो. मात्र प्रत्यक्ष कृतीच्या नावाने आनंदीआनंद असतो. याहीपेक्षा शोकांतिका अशी आहे की इतरांच्या अधिकारांवर घाला घालण्याचे प्रमाण दिवसेंदिवस जास्त वाढत आहे.

जागतिक महिला दिनाच्या आठवड्यात नागपुरातून प्रकाशित होणार्‍या महत्त्वाच्या 10 पेपर्सचा आढावा घेतला तर या सात दिवसात 13 खून व खुनाचा प्रयत्न, हे अनैतिक प्रेमप्रकरणातून झालेले आहेत. म्हणजे प्रत्येक खुनाच्या मुळाशी कारण स्त्री आहे. आपल्या सोडून दुसर्‍याच्या पतीवर प्रेम करूनच थांबायचे नाही तर त्याच्यावर पूर्णपणे पत्नीचे अधिकार गाजविले की हे प्रकार घडणारच. प्रेम हा विषय असा आहे की कोणीही कुणावरही प्रेम करू शकते. त्याला तुम्ही चॅलेंज करूच शकत नही. पण खर्‍या प्रेमात अधिकाराला थारा नसतो. नसावा. अधिकार आला की विषयवासना आली, अनैतिकता आली आणि त्यातूनच खून, मारामारी हे प्रकार घडतात.

एखादी व्यक्ती आपल्याल आवडते. आपण तिच्यावर प्रेम करतो. आपल्याला शक्य असेल तेवढे आपण तिच्या भल्यासाठी काही करतो, हे अनैतिक असूच शकत नाही. पण आवडले म्हणून तिच्या घरातच घुसायचे, तिच्या किंवा त्याच्या पतीचे/पत्नीचे अधिकार डावलून आपला अधिकार स्थापन करायचा आणि जिचा खरा अधिकार आहे, त्याचाच नायनाट करायचा, याला प्रेम म्हणतच नाही. या आठवड्यातल्या या सगळ्या घटना ‍जागतिक महिल ‍दिनाला कलंक लावणार्‍या आहेत. हा दिन साजरा करण्याचा आमचा अधिकार गमावण्याच्या आहेत.

अलीकडचा गुन्हेगारीचा अभ्यास जर आपण केला तर आपल्या लक्षात येईल की महाराष्ट्र राज्यात सर्वात जास्त महिला गुन्हेगारीचे प्रमाण आहे. 9टक्के हा आकडाच अत्यंत धक्कादायक आहे. संपूर्ण राज्यात सद्यस्थितीत 23 हजार 1 75 कैदी (महिला) आहेत. माझ्या मते हा आकडा अधिक जास्त असण्यची शक्यता आहे. तोंडात बोट घालायला लावणारा हा आकडा आहे आणि त्या आठवड्यातला 13 खुनाचा प्रयत्न हा आकडा तर आमच्या थोबाडात मारून घेण्याचा प्रकार आहे. दुसर्‍यांच्या अधिकारावर अतिक्रमण करण्यापेक्षा, अन्यायग्रस्त व्यक्तीला त्याचे अधिकार मिळवून देण्यात काय आनंद मिळतो, हे एकदा जोखून बघायला काय हरकत आहे?

सामाजिक संघटनांनी कार्यक्रमांची रेलचेल करण्यापेक्षा त्या महिलांच्या आयुष्यात काही पोकळी निर्माण झाली असेल, काही महिलांना मार्ग सूचत नसेल, काहींना मागदर्शनाची गरज असेल, अशा व्यक्ती शोधून त्यांच्या त्यांच्या कुवतीप्रमाणे त्यांना सामाजिक कार्याची दिशा दाखविणे ही खरे तर जागतिक महिला दिनाची प्रेरणा ठरेल. स्त्रियांच्या हातून खुनासारख्या क्रूर घयना का घडतात? ही विचार करण्यासारखी बाब आहे.

ज्या खुनाला अप्रत्यक्षरित्या महिला जबाबदार असतात, अशाही घटनांचा यात मी समावेश केला अहे. कुणाला तरी सांगून गुन्हा करवून घेणे हीसुद्धा तेवढीच गंभीर बाब आहे. प्रत्यक्ष खून करणार्‍या एका महिलेबद्दल मात्र मी एक सांगू शकेल की आपल्या कच्च्याबच्च्यांच्या पोटात दोन घास घालण्यासाठी ती स्वत:चा पानठेला चालवायची. नवर्‍याकडून तिचा होणार छळ आणि दारूसाठी तिच्या कष्टाच्या कमाईवर होणारे सततचे अतिक्रमण यामुळे वैतागुन तिच्या हातून ती घटना घडली आणि स्वत:च तिने ती मान्यही केली. त्यामुळे माझ्या मते ती माफीची हकदार निश्चितच आहे.

पण आपल्या मार्गातला अडसर दूर करण्यासाठी निष्ठूर घटना दुसरी कोणतीच असू शकत नाही. अशा महिलांनाही संघटनेत समाविष्ट करून त्यांना कोणतेतरी विधायक काम सोपविण्यात सामाजिक संस्थांनी पुढाकर घेण्यास हरकत नाही. आजार्‍यांची सुश्रृषा करणे, कॅन्सरग्रस्त रोगी, निराधार महिला आश्रम, वृद्धाश्रम, अनाथाश्रम अशा अनेक गरजू ठिकाणांसाठी आपण आपल्या आयुष्यातला थोडासा जरी वेळ दिला, तरी बरेचसे प्रश्न समाजातले आपोआप कमी होतील आणि खर्‍या अर्थी जागतिक महिला दिन साजरा करण्यासारखे होईल.

स्त्री' अशी घडते

Sat, 08 Mar 2008 13:24:23 +0530

'पेरावे तसे उगवते' ही म्हण कृषीक्षेत्रात जितकी खरी तितकीच ती शिक्षणक्षेत्रातही खरी आहे. पेरण्याची क्रिया ज्यांच्याकडून होते त्यापैकी काही सजीव व्यक्ती असतात. शिक्षक, पालक, मित्र, नातेवाईक अशा या सजवी व्यक्ती मुलांच्या मनात प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्षपणे काही पेरीत असतात. चित्रपट, आकाशवाणी, दूरदर्शन, प्रदर्शने, वस्तूसंग्रहालये अशा माध्यमातून मुलांच्या मनात काहीबाही पेरल जाते. यापैकी व्यक्ती महत्त्वाच्या की यंत्रणा या प्रश्नाचे उत्तर देण्याचा माझा इरादा नाही. मात्र एवढे निश्चित की, सजीव व्यक्तीकडून होणार्‍या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष संस्कारांचा मुलांना घडविण्यात फार मोठा वाटा असतो. हा वाटा मान्य केल्यामुळेच पालकांचा व शिक्षकांचा कालविसंगत दृष्टिकोन अधिक हानीकारक ठरतो.

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात स्त्री मुक्ती चळवळीच्या झोतात वावरणार्‍या आजच्या शिक्षकांचा स्त्रीविषयक दृष्टिकोन कोणता आहे, यावर आज प्राथमिक व माध्यमिक शाळेत शिकणार्‍या मुलींचे म्हणजेत उद्याच्या स्त्रियांचे विकसन बर्‍याच प्रमाणात अवलंबून आहे. आजच्या माध्यमिक शिक्षकांनी कुटुंब जीवनातील स्त्रीचे स्थान, तिच्या जबाबदार्‍या तद्विषयक पात्रता अशा अनेक बाबीसंबंधी काय वाटते हे समूजन गेऊन दृष्टिकोनाता कालसुसंगतता आणणे खरे तर महत्त्वाचे आहे.

मुली विनयशील, लाजाळू, निटनेटक्या व अभ्यासू असतात. असे मानून आपण त्यांच्यावर अनेक गोष्टी लादतो की काय हा विचार मनात येतो. मुली ‍अधिक विनयशील असतात, असे म्हणणार्‍या लोकांच्या मनात 'मुलींनी विनयशील असलेच पाहिजे' असा विचार असण्याचा संभव आहे. मुलीच्या जातीने निटनेटके असलेच पाहिजे (कारण असलेले सौंदर्य खुलवून मांडणे हेच त्यांचे प्रमुख भांडवल) अशा विचारांमुळे पुरुषवर्गाकडून मुलींना प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सुचना होत असण्याची शक्यता नाकारता येणार नाही, मुली अभ्यासू असल्या तरी फारशा नसतात अशीही एक समजूत शिक्षकात रूढ दिसते.

या समजुतीला संशोधनाचेपाठबळ मात्र मिळत नाही. आजच्या माध्यमिक शाळांतिल मुलींना शिक्षण देणार्‍या शिक्षकांची ही अभिमते भावी काळाच्या दृष्टीने सुयोग्य आहेत, असे म्हणणे धाडसाचे ठरेल, 'जसा राजा तशी प्रजा' असे म्हणतात. शिक्षकांमार्फत होणार्‍या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष संस्कारांचे महत्त्व जाणणार्‍या विचारवंतांनी व सामाजिक कर्यकर्त्यांनी मुलींच्या शिक्षणाशी संबंधित असणार्‍या शिक्षकांच्या विविध विचारधारणांना अधिक शास्त्रशुद्ध पाया मिळवून देण्याचा प्रयत्न करायला हवा.

'स्त्री म्हणजे फेअर सेक्स, नाजूक उन्हाने कोमेजणारी, गजगामिनी अशा रूढ कल्पनांचा पगडा अजूनही आमच्या शिक्षकांवर मोठ्या प्रमाणात दिसतो. शक्ती लागणारी, शारीरिक श्रम ज्यात आहेत अशी पुरुषीपणा निर्माण करणारी कामे स्त्रियांनी अजिबात करू नयेत असे, आमचे पुरुष आजही म्हणतात. समाजजीवनातील स्त्रीची भूमिका आदर्श गृहिणी, आदर्श पत्नी, माता ही आहेच पण या व्यतिरिक्त तिला काय व्हावेसे वाटते याला फारसे महत्त्व दिलेच जात नाही.

निसर्गानुसार मुली वयात येतात, प्रेमात पडतात आणि आपला जीवनसाथी निवडतात, अथवा वडील मंडळी त्यांचा जीवनसाथी शोधतात. परंतु हे जे घडते, याबरोबरच अन्य काही आपण घडवावे असेही प्रत्येक मुलीस वाटते. मुलींना काय व्हावेसे वाटते. याचा शोध घेताना सामाजिक संस्कारांचा त्या इच्छेला बसणारा पायबंद आमच्या शिक्षकांच्या उत्तरा‍त प्रतिबिंबित झाला आहे.

चाळीस-पन्नास वर्षाहून अधिक काळ स्वातंत्र्य उपभोगणार्‍या या देशातील शिक्षकास स्त्रीची भूमिका आदर्श गृहिणी, पत्नी व माता यापेक्षा अधिक आहे, नव्हे ती असलीच पाहिजे याची जाणीव नसेल तर, आजच्या माध्यमिक शाळेत शिकणार्‍या बहुसंख्य मुली आपल्या गळ्यात फक्त मंगळसूत्र पडण्याचीच वाट पाहत बसतील. जे सुप्त आहे त्याला अंकुरित करणे, जे अंकुरित आहे त्याला विस्तारित करणे जे विस्तारित आहे त्याला खोली प्राप्त करून देणे हे शिक्षकाचे काम आहे. आजच्या माध्यमिक शाळांतील अनेक मुलींच्या मनात आपण कोणीतरी व्हावे याबद्दलचे एक स्वप्न सुप्तावस्थेत आहे. समाजजीवनातील स्त्रीची भूमिका केवळ गृहिणी, पत्नी, माता नसून ती यापेक्षा अधिक जबाबदारीची असल्याची जाण शिक्षकात नसेल तर आमच्या अनेक मुलींची 'कोणीतरी' होण्याची स्वप्ने अंकुरित होणे कठीण होईल. इंदिरा संतांनी आपल्या 'झोका' या कवितेत म्हटले आहे -

झोका चढतो उंच उंच
मला थांबता थांबवेना
गुंजेएवढे माझे घर
त्याची ओळख पटेना!

विकसनाच्या खूप उंच झोक्यावर चढून खुली हवा चाखलेल्या स्त्रीला गुंजेएवढ्या घरात स्वत:ला दडपून राहणे कसे आवडेल? आणि ते आवडत नाही म्हणून ते गुंजेएवढे घर थोडे उलटेपालटे होणारच ना? असे होईल या भयाने स्त्रीला परंपरागत साच्यात कोंबण्याचा प्रयत्न केल्यास तो प्रयत्न फार काळ यशस्वी होणार नाही. स्त्रीची जागृत अस्मिता तिच्या इच्छा आकांक्षाची उभारी, तिच्या व्यथांचे विस्फोट यांच्यापुढे आजची स्त्री गडकर्‍यांनी सिंधू होऊ शकणार नाही, हे ओळखून उद्याच्या स्त्रियांच्या आजच्या शिक्षकांनी आपले चष्मे पुसून साफ करायला नकोत काय?

स्त्रीचे व्यक्तित्व

Sat, 08 Mar 2008 13:23:40 +0530

कोणतीही व्यक्ती ही आपल्या गुणांनी ओळखल्या जाते. जीवनात नावाला आणि रुपाला जेवढे महत्त्व नाही. तेवढे त्या व्यक्तीच्या गुणाला, कर्तृत्वाला आहे. व्यक्तीचे नाव हे केवळ त्याच्या संबोधनासाठी म्हणून आहे. एखाद्या व्यक्तिचे नाव जेव्हा आपण घेतो तेव्हा त्याचे संपूर्ण जीवन, त्याचे वैशिष्ठय, त्याचे गुण आपल्या नजरेसमोर येत असतात, व्यक्तीची संपूर्ण अभिव्यक्ती म्हणजे त्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व होय.

पुरुषाचे व्यक्तित्व आणि स्त्रीचे व्यक्तित्व यात फारसा फरक नाही. त्यामुळे व्यक्तिमत्त्वाच्या आधारावर पुरुषाला उत्कृष्ठ आणि स्त्रीला निकृष्ठ ठरवता येत नाही जीवनाच्या सगळ्या क्षेत्रात आज स्त्रीने पुरुषाच्या बरोबरीनी आपल्या श्रेष्ठतेचा झेंडा फडकवला आहे. पण असे जरी असेल तरी पुरुषांची आणि स्त्रियांची काही क्षेत्रे ही वेगळी आहेतच. त्यांच्या जीवनारितीत फरक आहे. भावनांच्या प्रगटीकरणातही फरक आहे.

प्रत्येक व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व हे वेगळेच असते. अमूका सारख्या अमूक असे जरी आपण म्हणत असतो तरी कुणा एकासारखा कुणी एक अगदी तंतोतंत असूच शकत नाही. साम्य असेल, पण फार कमी प्रमाणात. अमुकासारखे होण्याचा हट्ट जेव्हा एखादी व्यक्ती धरते, तेह्वा त्याचे व्यक्तिमत्त्व ती आपल्यात उतरवू इच्छिते. केवळ नाव, शिक्षण, परिवार यांच्या आधारावर कुणालाही आपले व्यक्तित्व घडविता येत नाही.

स्त्री पुरुष यांना आपण कितीही समान म्हटले तरी स्त्री ही निसर्गतःच पुरुषापेक्षा वेगळीच. तिला आपल्या व्यक्तिमत्त्वासाठी काही वेगळेच प्रयत्न करावे लागतात. स्त्रीला स्वतःच्या व्यक्तित्व विकासासाठी स्वावलंबी, स्वतंत्र आणि आत्मनिर्भय असायलाचं हवे. तिचे विचार, तिची जीवनशैली, तिच्या आत्मविश्वासाचे रूप समर्थ असेच असते. जितके स्वावलंबी स्त्रियाचे व्यक्तित्व समर्थ असते तितकेच आपल्या पिता, पती किंवा अन्य पुरुषावर अवलंबून असणार्‍या स्त्रीचे व्यक्तित्व इतके समर्थ बहुधा दिसत नाही. अर्थात आपले प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्व सिद्घ करण्यासाठी प्रत्येकानी ऑफिसात जाऊन नोकरीच करायला हवी, असे मात्र मुळीच नाही. माझी एक मैत्रीण करुणा ही कुठेही नोकरी करत नाही.

पण अनेकांना ती नोकरीच करते असे वाटते. कारण तिचे प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्व. उत्तम गृहिणी होऊन आपले घर उत्तमरीत्या ती चालवते. घरातल्या सगळ्या जबाबदार्‍या पार पाडते. बाहेरची, बँकेची सगळी कामे तीच बघते. मुलांच्या समस्या, घराबाबतच्या आर्थिक समस्यांबाबतचे निर्णय ती स्वतःच्या जबाबदारीवर पार पाडते.

एव्हाना तिच्या यजमानांचा तिच्यावर इतका विश्वास बसलाय की आता ते उगाचच घरातल्या बाबींमध्ये लुडबुड करीतच नाही. सुशिक्षित आहेच. बोलण्याची पद्घती नम्र तर आहेच. गरज पडल्यास चांगलीच कडकलक्ष्मी. त्यामुळे कुठेही तिला आतापर्यंत वाईट अनुभव आलेला नाही. सगळ्या मॅनर्स, एटिकेट्सनी तिचे व्यक्तिमत्त्व परिपूर्ण आहे. आपल्या सोज्वळ बोलण्यातून ती कुणावरही सहज छाप पाडते. मात्र याउलट अनेकदा नोकरी करणार्या स्त्रिया अतिशय गबाळ असतात. बोलण्यात अजिबात आत्मविश्वास नसतो. आपल्या चाकोरीबद्घ कामाच्या पलीकडे काय जग आहे याची त्यांना अजिबात कल्पना नसते. बँकेचा फॉर्म भरताना हात कापतो. एखाद्या मोठ्या ऑफिसात गेल्या की, एखाद्या खेड्यातून आल्यासारख्या गांगरून जातात.

आपले व्यक्तिमत्व उठून दिसावे यासाठी स्त्रिया अनेकदा आपल्या सौंदर्याचा उपयोग करतात. सौंदर्य तुमच्या व्यक्तिमत्त्वात भर घालते. पण स्त्री? सौंदर्याचा व्यापार मात्र ह्वायला को. अन्नाची गोडी प्रत्यक्ष अन्नात नसून ती मिठात असते. त्याचप्रमाणे सौंदर्य हे व्यक्तीत नसते तर तिच्या व्यक्तिमत्त्वात असते.आरोग्य, गृहविज्ञान, आत्मविश्वास व्यवहार कुशलता याचं शिक्षण जसे स्त्रीला मिळायला हवे तसेच आदर्श पत्नी, आई आणि भगिनी ठरण्यासाठी लागणारे शिक्षणही स्त्रीनी घ्यायला हवे. अर्थात यासाठी तिला कोणत्या महाविद्यालयात जाऊन प्रशिक्षण घेण्याची गरज नाही. तर या सगळ्या गोष्ठी आत्मसात करण्याची तयारी असेल तर अनुकरणाने आणि नवनवीन शिक्षण्याच्या इच्छेने घडू शकते, निव्वळ शिक्षणाने व्यक्तित्वाची उंची वाढत नाही. एखाद्या स्त्रीने खप परिश्रम घेऊन उच्च दर्जाची पदवी प्राप्त करून घेतली असली, तरी आपले जीवन दुसर्यांना आकर्षक, प्रेरक आणि आदर्श ठरण्यासाठी तिला आपल्या शिक्षणाचा, अनुभवाचा योग्यरीत्या उपयोग करून जीवन शिळेतून सुंदर मूर्ती कशी आकारेल यासाठी प्रयत्नच करावे लागतील.

तथाकथित उच्च विद्याविभूषित स्त्रीपेक्षा एखादी अडाणी किंवा साधारण शिकलेली स्त्री फार चांगली असे म्हणण्याची पाळी अनेकदा आपल्यावर येते. कारण आपल्या कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी शेजार्‍या पाजार्‍यांशी तिचे फार चांगले संबंध असतात. आपल्या हसर्‍या, मनमिळावू, प्रेमळ, कामसू स्वभावामुळे तिने सर्वांचे मन जिंकलेले असते. ती सर्वाना हवीशी वाटते. अनेकांना प्रेरक आदर्श वाटते. म्हणजेच गृहिणी म्हणून काम करणार्‍या स्त्रिया देखील आपले व्यक्तिमत्त्व अधिक आकर्षक बनवू शकतात.

एक स्त्री आपले घर चालविताना येणार्‍या संकट प्रसंगांच्या वेळी कशी धीरोदात्तपणे वागते, तिला आपल्या नात्यातील लोकांशी मर्यादा सांभाळून रीतीप्रमाणे प्रेमाचे संबंध कशी राखते, तिला मिळणार्‍या वेळेचा ती योग्य रीत्या कशी उपयोग करून घेते, उपलब्ध सोयी, गोष्टीतूनच आपला संसार ती कशी चालवते, आपल्याकडे येणार्‍या अतिथीचा ती कशाप्रकारे आदर-सत्कार करते, या सर्व प्रश्नांची जितक्या प्रमाणात समाधाकारक उत्तरे मिळतील तितक्या प्रमाणात तिचे व्यक्तिमत्व आदर्श ठरते.

आत्मविश्वास आणि आत्मनिर्णयाचे सामर्थ्य जी नीट ओळखेल ती आपल्या जीवनातला उत्कर्ष बिंदू सहजरीत्या गाठू शकते. ज्या स्त्रीला स्वतःला काही करण्याची आकांक्षाच नाही तर तिला कोणी कितीही मार्गदर्शन केले तरी फायदाच नाही. कारण आपल्यात काही बदल व्हावा, अशी तिची इच्छाच नाही. आत्मविश्वासाचा अभाव असलेल्या जीवनाला स्थैर्य कधी येतच नाही. ते विस्कटूनच जाते. त्यामुळे महिलांचे व्यक्तिमत्त्व उजळून निघत नाही. चांगल्या शिकलेल्या स्त्रिया देखील याचमुळे चार सामान्य स्त्रियांसारख्या 'चूल आणि मूल' मध्ये अडकून पडतात. त्यांचा व्यक्तित्वाची माती माती होते. मात्र आपल्या आत्मविश्वासाच्या बळावर त्यांची जर इच्छा असेल तर जीवनात त्या काहीही साध्य करू शकतात.

लालफितीतील महिला

Sat, 08 Mar 2008 13:22:58 +0530

जागतिक महिला दिन साजरा करणे सुरू होऊन आता अनेक वर्षे लोटलीत. दरवर्षी अनेक दिनाप्रमाणे हाही एक दिन येतो. तेवढ्या दिवसापुरते आम्ही अनेक कार्यक्रम राबवितो. महिलांचा पुळका आणतो. महिलांच्या साक्षरतेचे, अन्याय, अत्याचाराचे प्रमाण काढतो. त्यांच्या कर्तबगारीचे गुणगान गातो. नंतरच्या २ दिवसात मात्र महिला दिन हा विषय विसरुन जातो. त्यापेक्षा वर्षातून एकदा त्यांचा उदोउदो करण्यापेक्षा महिलांच्या प्रगतीची आस आम्ही नेहमीच धरली तर...

महात्मा ज्योतिबा फुले म्हणायचे, 'एक स्त्री शिकली तर अख्खं कुटुंब शिकतं, सुशिक्षित होतं.' याच एका वाक्यावर जर आपण भर दिला तर स्त्रियांची आजची दयनीय स्थिती संपायला वेळ लागणार नाही. स्त्री शिकून सुशिक्षित झाली, विद्यावती झाली की अर्थातच ती तिला आवश्यकता असेल तर अर्थार्जित होऊ शकते. नोकरी करू शकते. नोकरी असेल त्या स्त्रिया तर स्त्रियांच्या तुलनेत दुःखी कमी असतील, असा आपला समज आहे. हा समज खोटा आहे असं अजिबात नाही. पण एका अत्यंत शिकलेल्या, पगारदार असलेल्या क्लासवन स्त्रीची परिस्थिती या महाराष्ट्रात कशी असू शकते, याचं उदाहरण सांगते.

दोन दिवस काही कामानिमित्त मी मंत्रालयात होते. आताशा मंत्रालय हे मंत्रालय न राहता सचिवालय झालेलं आहे. त्याहीपेक्षा कारकुनालय म्हटलं तर जास्त योग्य होईल. तर नागपूरचीच एक मैत्रीण तिथे भेटली. वास्तपुस्त केल्यावर कळलं, अनेक वर्षापासून ती एकच फाईल घेऊन त्या प्रांगणात जात राहाते. ती स्वतः एम.एससी. इन नर्सिंग आहे. ३ विषयात एम.ए आहे. लॉ केलेले आहे. मागास समाजातली महाराष्ट्रातली सर्वात जास्त शिकलेली ही महिला. नागपूरहून तिची बदली औरंगाबादला झाली आणि त्याचवेळी तिचे पती अचानक सिरियस झाले. जबरदस्त हार्ट ऍटक आला.

त्यांची बायपास सर्जरी करायची ठरलं. बॉम्बेला त्यांना नेणं आवश्यक झालं, अर्थातच या भागदौडमध्ये दिला बदली झाल्या झाल्या औरंगाबादला बदलीवर जाणे आवश्यक होते. तिने सुट्टीचा अर्ज टाकला. तिचे पती मृत्यूसोबत लढत होते. ती त्यांच्याजवळ असणं अत्यावश्यक होते. त्यामुळे ती वारंवार सुट्टी वाढवून घेण्यासाठी अर्ज देत होती. तिची सुट्टी नामंजूर करण्यात येत होती. त्याचवेळी तिला आपल्या पतीची तब्येत जास्त महत्त्वाची होती आणि ती असणे गैर आहे, असे कुणीही म्हणणार नाही.

कोणत्यातरी व्यक्तिगत क्रोधामुळे हिच्याविरुद्घ तक्रार करण्यात आली. तिची रजा मंजूर करण्याचा तर विषयच नाही, उलट तिला बदलीवर जायचे नव्हते म्हणून तिने पतीच्या ऑपरेशनचा खोटा रिपोर्ट जोडला, असा नवीनच शोध तिच्या वरिष्ठांनी लावला. ती सूचना न देता रजेवर गेली ही सबब पुढे करून तिचे इन्क्रीमेंटसुद्घा थांबविले. पदोन्नतीचा तर विषयच नाही. गेल्या १५ वर्षापासून ती हाच लढा देत आहे. नर्सिंगमधली सर्वांत जास्त शिकलेली स्त्री. तिची कुवत असनूही तिला बढती मिळत नाही. कारण व्यक्तिगत हेवेदावे इथपर्यंत आपण समजू शकतो. हे काही नवीन नाही. काल प्रत्यक्ष माझ्या डोळ्यादेखत घडलेली घटना. 'माझी केस नीट समजून घ्या, त्यासाठी मला दोन मिनीटं द्या' अशी विनंती ती तिच्या संबंधित खात्यातील सचिवाला करीत होती. ते सचिव म्हणाले, 'माझ्याजवळ वेळ नाही', आज नसेल तर उद्या द्या. या २-३ दिवसात कधीही द्या. मी त्यासाठी इथे (बॉम्बेला) आणखी थांबेल. पण प्लीज तुम्ही माझं म्हणणं तर ऐकून घ्या.' 'नाही मुळीच नाही. माझ्याजवळ वेळ नाही. तुम्ही ताबडतोब इथून बाहेर पडा.' त्या मॅडमवर सचिवसाहेब चक्क ओरडलेच.

पण तीही ऐकायल तयार नह्वती. तिनेही ठरवूच टाकले होते की मी तर माझी कर्मकहाणी आज ह्यांना ऐकवूनच जाईल. तिने परत त्यांना विनंती केली. त्यावर चक्क त्यांनी फोन लावला आणि पोलिसांना बोलवलं. पाच मिनिटात तिथे एक लेडी कॉंस्टेबलल १ शिपाई आणि पी.एस.आय. आले. ते म्हणाले काय झालं? 'ही बाई मला त्रास देत आहे. मला हरॅस करीत आहे. तिला अटक करा.' 'साहेब, मी यांना काहीही त्रास दिलेला नाही. मी क्लास वन अधिकारी आहे. माझ्या हाताखाली १२०० कर्मचारी काम करतात. मी साहेबांना माझा प्रॉब्लम सांगायला आले. आताही विनंती करते. प्लीज सर, मला तुमचे फक्त पाच मिनीट द्या'. 'पाच मिनीट द्या', असं बाईंनी म्हणता, सचिव इतक्या जोरात ओरडले की पोलीस इन्स्पेक्टरही बघतच राहिला आणि त्यालाच दमदाटी करून आपल्या सहकार्‍यांना घेऊन केबीनच्या बाहेर पडला.

नोकरी करणारी एक स्त्री उच्च पदाधिकारी, उच्चशिक्षित महिला, अशा स्त्रीसोबत आज एकविसाव्या युगात एका शाखेचा सचिव अशा पद्घतीने वर्तणूक करत असेल, तर याला काय म्हणावे? आपल्यावर झालेल्या अन्यायाची दाद आपण आपल्या वरिष्टांना मागायची नाही तर कुणाला? गेल्या पंधरा वर्षापासूत ती महिला एकाच विषयासाठी मंत्रालयाचे उंबरठे झिजवते आहे, पण तिला आजतागायत ना मंत्र्याकडून न्याय मिळाला, ना तिच्या ज्येष्ठ अधिकार्‍यांकडून.

जागतिक महिला दिनी केवळ महिलांच्या कार्यकर्तृत्वाचा गुणगौरव करणे, त्यांच्यासाठी काय केले.... काय करणार आहे, याचा गाजावाजा करणे आणि घड्याळाचा काटा १२ वर जाताच महिलांना विसरणे हाच उपक्रम जर आपलं शासन राबवित असेल तर आम्हाला असला महिला दिनच नको आहे.

आम्हाला या एक दिवसाची भीक नकोच आहे. जागतिक महिला दिन साजरा करण्यामागची भूमिका आज पूर्णपणे बदलली आहे. ज्या स्त्रियांनी आपापल्या देशात आपल्या हक्कांसाठी संघर्ष केला, स्त्री-मुक्तीचा लढा लढवय्येपणानं लढल्या, त्या दिवसाची आठवण म्हणून आम्ही जागतीत महिला दिन साजरा करतोय. पण या गोष्ठीचा विसर आम्हाला एक दिवसातच पडत असेल आणि उरलेल्या ३६४ दिवस इथे आमच्यावर अन्यायच होत असेल तर या महिला दिनाला अर्थ आहे काय?

'आम्हाला न्याय द्या' म्हणून टाहो फोडणे आता आम्ही बंद करून आमच्यातली शक्ती आम्ही आत ओळखली पाहिजे. स्त्री जन्माला येत नसते, ती घडवली जाते. स्वातंत्र्य, निर्णयक्षमता, तर्कनिष्टता आणि आत्मविश्वास हे चारही गुण प्रत्येक स्त्रीमध्ये असतात, फक्त त्याची जाणीव दिला अद्यापही झालेली नाही. स्त्री म्हणून बांडगुळाचं जीवन न जगता एक स्वतंत्र अस्तित्व म्हणून, माणूस म्हणून जगायला शिकलं पाहिजे.आम्ही शिकवलं पाहिजे. स्त्री अबला नसते, तिला बनवलं जाते. स्त्री व पुरुषातील नैसर्गिक फरकांना अवास्तव प्रमाणात भडक करून त्यांच्या मानसिक व शारीरिक क्षमतांमध्ये व पर्यायाने त्यांच्या सामाजिक स्तरांमध्ये जी खोल दरी निर्माण केली आहे ती निसर्गसुलभ नसून मानवनिर्मित आहे, हे आपण लक्षात घेतलं पाहिजे.

महिला सशक्तीकरण

Sat, 08 Mar 2008 13:22:21 +0530

आठ मार्च. जागतिक महिला दिन. महिला सशक्तिकरण दिवस. आम्ही सशक्त तर आधीपासूनच होतो. आमची शक्ती, आमचे शौर्य, बुद्धी यांची प्रचीती देवांपासून सर्वांनाच होती. पुराणामध्येही स्त्री शक्तीला वंदन केले आहेच. स्त्री ही अनादीकाळापासून शक्ती स्वरूपात आहे. बदलत्या परिस्थितीत त्याची परिभाषा जरूर बदलली आहे. राक्षसांचा संहार असो वा आणखी कोणते कठीण काम स्त्री सर्वदाच अग्रणी आहे. म्हणून महिला सशक्तीकरण हे आधुनिक नसून पौराणिकच आहे.

आमचा विकास तर झालाच आहे. पण सर्वांगीण नाही. समाजाचा काही वर्ग खूप पुढे निघून गेला आहे. परंतु, काही वर्ग मागेच आहे. त्याचा विकास झाला नाही.

बदलत्या परिस्थितीत मात्र स्त्रीची भूमिका बदलली आहे. ती मुलगी, सून, पत्नी, माता ह्या भूमिकांव्यतिरिक्त अधिकारी, वैज्ञानिक, शिक्षक, कर्मचारी, मालक, अशा अनेक रूपांनी आहे. तिच्या जीवनाला अनेक पैलू लाभले आहेत. आणि त्यांना अधिक चमक तिने आपल्या कर्तृत्वाने दिली आहे. आपल्या बुद्धीला, आत्मसन्मानाला तिने नवीन दिशा दिली आहे. आजच्या जगात असे कोणतेही क्षेत्र नाही जिथे स्त्री नाही. प्रत्येक क्षेत्रात पुरुषांच्या पुढे आहे. ह्या सर्व गोष्टींचा वेचार केला तर असे वाटते की आम्हाला आमची जागा मिळाली आहे. पण माझ्या मते अजून आम्हाला बरेच प्रयत्न करायचे आहेत.

आमचा विकास तर झालाच आहे. पण सर्वांगीण नाही. समाजाचा काही वर्ग खूप पुढे निघून गेला आहे. परंतु, काही वर्ग मागेच आहे. त्याचा विकास झाला नाही. अजूनही अनेक स्त्रिया अशिक्ष‍ित, अंधश्रद्धा, पतीची मारहाण, हुंडा अशा अनेक गोष्टींच्या बंधनात अडकलेल्या आहे. त्यांना परिवर्तनाची दिशा मिळालीच नाहीये. त्यांचा दिवस कोंबडं आरवण्याच्या आधी सुरू होतो आणि रात्रीच्या किरकिर होता संपतो. अजूनही त्या दोन वेळेची भूक भागवण्यासाठी 'ठेविले अनंते तैसिची राहावे' असे म्हणत नवर्‍याची मारहाण सहन करण्यात अख्खं आयुष्य घालवत असतात. पण या आरशाची एक बाजू फारच सुंदर आहे तर दुसरी तेवढीच कुरूप. ह्या दिवशी दहा मिनिटं थांबून जर विचार केला तर आपल्याला आत्मग्लानीच होईल, की आपण फक्त आपलाच विचार केला आहे. दुसर्‍याच्या नाही. आणि याची परिभाषा विकास आहे. तर तो फक्त स्व:विकासच आहे.

आज आमच्यापैकी अनेक महिला डॉक्टर, इंजिनिअर, शिक्षिका, नेता, अभिनेत्री, मंत्री, देशाच्या सर्वोच्च पदांवरदेखील आहेत. त्याचवेळी दुसरीकडे गावात अनेक स्त्रिया मुलांना जन्म देताना मरतात, हुंड्याच्या अभावी जळतात पण त्यांना न्याय मिळत नाही. त्यांची बातमीही वर्तमानपत्रात झळकत नाही. त्यांच्या अधिकारांसाठी आंदोलन होत नाही. असे का? जर आपण सर्वांगीण विकासाच्या गोष्टी करतो, तर ह्या स्त्रियांचा विकास ही आपली जबाबदारी नाही का? आत्मविश्लेषण केल्यास ही जबाबदारी आपली आहे, याची जाणीवही आपल्याला होईल. त्यांच्या मागासण्याचं कारण
आम्ही काही अंशी आहोतच.

ह्या प्रश्नांना सोडविण्यासाठी आंदोलनाचं रूप द्यावंच लागेल. आपल्या जीवनक्रमात एक दिवस जरी समाजासाठी द्या. जर हे प्रश्न आज सोडवू शकलो नाही तर हे असेच कायम राहतील. अनेक मुले अनाथ होतील. काही तर जन्मच घेणार नाहीत. अनेक स्त्रियांचे अश्रू असेच वाहत राहतील. आपल्या सर्वांना एकच विनंती आहे की ''एकमेका साहाय्य करू अवघे धरू सुपंथ'' या विचाराची अंमलबजावणी करून आपल्या गरजू बहिणींना आधार देऊ तरच आजचा दिवस सार्थकी लागेल.

आश्चर्य

Fri, 07 Mar 2008 16:10:25 +0530

ती आदिवासी म्हातारी
प्राणांतिक भयाने धडपडत
डोंगराच्या कडेला गेली
आणि चिकटून उभी राहिली
पालीसारखी, खडकाला.
उघडीवाघडी
हजार सुरकुत्यांच्या कातडीत कोंबलेली
हाडांची जीर्णाकृती.
मी क्षणभर ‍आदिवासी झालो
आणि तिच्याकडे पाहिलं,
अहो आश्चर्य -
तिच्या एका थानाच्या गाठोळीवरून
लोंबत होतं आपलं पार्लमेंट
आणि ‍दुसर्‍या गाठोळीवरून
लोंबत होतं आपलं पार्लमेंट
आणि दुसर्‍या गाठोळीवरून होतं
आमचं साहित्यसंमेलन.

व्यक्त होण्याचा हा प्रवास

Fri, 07 Mar 2008 16:09:43 +0530

किती एक वर्षांपूर्वी,
याच दिवसात
कुणाच्या तरी आत
होते मी धडपडत
बाहेर पडण्यासाठी

किती एक वर्षांनंतर,
आता याच दिवसात
आहे मी धडपडत
माझ्यातूनच मला बाहेर
काढण्यासाठी

अव्यक्त
व्यक्त होण्याचा हा प्रवास
निरखित निवान्तपणे-
तृप्त मी, मुक्त मी !
बसेन कदाचित्
किती एक वर्षांनंतर !

पहिली भारतीय महिला डॉक्टर

Fri, 07 Mar 2008 15:00:46 +0530

पुणे शहरात जन्मलेल्या आनंदीबाई जोशी यांना भारतातील पहिली डॉक्टर असे संबोधले जाते. ज्या काळात महिलांनी शिक्षण घेणेही अशक्यप्राय गोष्ट मानली जायची त्या काळात विदेशात जाऊन त्यांनी डॉक्टरी डिग्री मिळविणे हे खरंच गौरवास्पदच आहे. त्यांचा विवाह बालवयातच म्हणजे त्या नऊ वर्षांच्या असताना वीस वर्षांनी मोठ्या असणार्‍या गोपाळरावांशी झाला होता. निव्वळ चौदा वर्ष वय असताना आई बनणार्‍या आनंदीबाईंना केवळ दहा दिवसातच आपल्या बाळाचा मृत्यू पाहिल्याने फार मोठा धक्का बसला.

आपले मूल गमावल्यानंतर त्यांनी डॉक्टर बनून अशाप्रकारे अकाली होणारे मृत्यू थांबविण्याचा प्रयत्न करायचा असा पण केला. या कार्यात त्यांना पती गोपाळरावांचे साहाय्य मिळाले. ते त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले. त्यांनीच आनंदीबाईंना प्रोत्साहन दिले. आनंदीबाई जोशींचे व्यक्तित्व महिलांसाठी प्रेरणास्त्रोत आहे. त्यांनी इ.स. 1886 मध्ये आपले डॉक्टर बनण्याचे स्वप्न साकार केले. एका विवाहित स्त्रीने विदेशात जाऊन शिक्षण घ्यावे याबद्दल टीकाकारांच्या टीकेलाही सामोरे जावे लागले. पण आनंदीबाई दृढनिश्चयी होत्या. टीकाकारांची पर्वा न करता त्यांनी पहिली महिला डॉक्टर होण्याचा गौरव प्राप्त केला.

डिग्री मिळविल्यानंतर आनंदीबाई भारतात परतल्या. मात्र त्यांचे आरोग्य खालावयास सुरुवात झाली. आणि अल्पवयातच त्यांना मृत्यूला सामोरे जावे लागले. आनंदीबाईंनी ज्या उद्देशाने डॉक्टरी डिग्री मिळविली होती त्यात त्या यशस्वी झाल्या नाहीत हे जरी खरे असले तरी त्यांनी समाजात जे स्थान मिळविले ते आजही गौरवास्पद आहे.

स्त्रीमुक्ती आणि अस्पृश्यता

Fri, 07 Mar 2008 14:38:23 +0530

कोण म्हणतात अस्पृश्यता नष्ट झाली?
तुमची आमची आई बहिण मुक्त झाली?
कधी कधी आम्ही, त्यांच्या कडून ऐकलंय
'स्त्री मुक्ती' आणि 'अस्पृश्यता'
हे सगळं आता 'आऊटडेटेड' झालंय!
म्हणतात ना ते स्त्री 'मुक्त' झाली,
आता तुम्हीच विचार करा,
तिची किती बंधनं, आम्ही सैल केली?
तिचा एक तारखेचा पगार
हातात नाही रोख मिळाल्यावर
करताता बदफैलीचे आरोप तिच्यावर
स्त्री 'मुक्त' झाली म्हणतात आणि वर!
शतकानुशतके गाजवली तिच्यावर सत्ता,
मनाविरूद्ध थोडं जरी घडलं,
घालतात उठून तिलाच लाथा,
पहातही नाहीत ती कोणाची
आहे बहिण की आहे माता,
स्त्री 'मुक्त' झाली वर आणखी म्हणता?
त्यांच्यामते अस्पृश्यता नष्ट झाली
मान्य आहे, तिची आता धार थोडी कमी झाली
पूर्वी ती वस्त्रविना पूर्णपणे उघडी होती
आता ती वस्त्रे ल्याली, लाज झाकली,
पण शुगर कोटेड गोळी सारखी
आहे तशीच कडू राहिली, आणखी कडवट होत राहिली!

माझे अश्रू मीच पुसते

Fri, 07 Mar 2008 14:27:13 +0530

माझे अश्रु मीच पुसते
येता गंगा यमुना
डोळ्यात माझ्या त्यांना
मीच परतवते
माझे अश्रु मीच पुसते ।।1।।

होता छळ भावनांचा
काळीज माझे घायाळ होते
त्यावर प्रेमाचा लेप मीच लावते
माझे अश्रु मीच पुसते ।।2।।

होता अपमान माझा
स्वाभिमानाची ठेच सोसते
संयमाचे पांघरूण त्यावर मीच घालते
माझे अश्रु मीच पुसते ।।3।।

होता दु:ख मनी
निराशा माझ्या मनी येते
पुन्हा आशेचा दीप मीच लावते
माझे अश्रु मीच पुसते ।।4।।

करते अपेक्षा पूर्ति सर्वांची
उपेक्षा माझ्या पदरात येते
कर्तव्याचे पांघरूण मनी घालते
संयमाचे कवच धारण करते
माझे अश्रु मीच पुसते ।।5।।

उपेक्षित नारी

Fri, 07 Mar 2008 14:21:30 +0530

मी एक उपेक्षित नारी समाजाची
आपल्या पोटाची भूख भागविण्या साठी
करते शांत भूख रोज दुसर्‍याची ।।1।।

असले मी किती उपेक्षित जरी
तुमच्या ह्या शुभ्र समाजासाठी
काळे डाग त्याचे मीच लपविले
पोर्णिमेच्या रात्रीत ही ।।2।।

घाव माझ्या अंतरीचे
कसे दाखवु तुम्हा ते
व्यथा माझ्या जीवनाची
बनते कहाणी तुमच्या मासिकाची
सोडुनी एक उसासा माझ्या साठी
बिचारी म्हणुन संपते गोष्ट माझ्या जीवनाची ।।3।।

नचरेचे बाण सोसते अंगावरी
स्पर्शाने सरसरते काया माझी
शाब्दीक मार सहन करते हृदयावरी
मृत मन, बधीर तन,
घेऊन रोज मरते, रोज जगते
द्रोपदी मी कलियुगाची,
निज, आस असते एक कृष्णाची ।।4।।

वंशवेल वाढवते अज्ञान पित्याची
कोणते नांव देऊ मुलांस मी
आंधळी कोशिंबीर खेळतात हे जीवनाशी
वारसा देते त्यांना एक
निराश्रीत जीवनाचा
इच्छा असे मानसी बनु सावली वट वृक्षाची ।।5।।

कहाणी नाही ही माझ्या एकटीची
असे अनेक माझ्या भगिनीची
मागणे एक ह्या सुसंकृत समाजाशी
घ्या पुढार आमच्या साठी
मायेच्या कुशीत घ्या माझ्या लेकरांना
शुभ्र आरसा त्यांना बनु द्या
प्रतिंबिंब असो त्यांच्याच सारखे
हेच सांगुन माझी कहाणी संपवते

स्त्री जागृति

Fri, 07 Mar 2008 14:18:20 +0530

रात्र सरली झाली पहाट
आला सूर्य नभांगणी
टिमटिमते तारे हरवले रात्रीचे
चंद्र लोपला नभांतरी
सूर्याची लालीमा स्वागत करते नव दिसवांचे
पसरूनी किरणांची फुलझडी।।1।।

पक्षाची किलबिल सुरू झाली
गाय वासरे हंबरती
मंदीराची घंटा निनाद करती
वृद्ध जनांची मंत्र जागृति ।।2।।

स्वरूप जन जीवन सामान्याचे
रोज सुरू होते रोज संपते
युगांन युगा पासून हीच पद्धती ।।3।।

मी जागृत करते स्त्री सखी तुजला
संपव निद्रा सुप्तावस्थेची
कर झंकृत तार आपुल्या बुद्धिमत्तेचे
निनादून दे ही वसुंधरा सारी ।।4।।

दे जाणीव आपुल्या शक्तिची
कर सामना ह्या जगाचा
कशास घाबरते सर्वांशी
तू तर वंशज राणी लक्ष्मीची ।।5।।

तोडुन टाक बंधने सारी
जे देतात कष्ट तुजला
तोडुन टाक जाळे अपशब्दांचे
जे सोसले तु नि:शब्द पणे ।।6।।

ये कोंदणीच्या जीवनातुन बाहेर तू
निश्चल, निर्मल जगात स्वागत तुझे
पुसुन टाक वेदना तन मनाच्या
ज्या कोरल्या अंत:करणी
घे हाती शस्त्र शिक्षणाचे
देईल आवरण हे तुजला आत्मरक्षेचे ।।7।।

ठेव विश्वास मनी तुझ्या
संपली रात्र तुझ्या यातनेची
उमेदीचा उष:काळ झाला नभी
प्रगतीचा पथ लाभो तुजला
आशा किरणांची हिरवउ रे ।।8।।

यश कीर्तीचा सूर्य चमको
तुझ्या भाग्य नभी
हेच मागते देवा पाशी
ठेव कीर्ति कायम आमची
कारण मी पण तुझी सखी सोबती ।।9।।