बाबा आमटे

आधुनिक भारताचे संत बाबा आमटे

Fri, 26 Dec 2025 08:16:00 +0530

आधुनिक भारताचे संत म्हणून ज्यांना गौरवले जाते त्या मुरलीधर देविदास आमटे ऊर्फ बाबा आमटे यांचा आज जन्मदिवस. 26 डिसेंबर 1914 रोजी महाराष्ट्रातील वर्धाच्या हिंगणघाट येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांना वेगाने गाडी चालवायला प्रचंड आवडायचं. इंग्रजी चित्रपट पाहण्याचीही बाबा आमटेंना आवड होती.

ते केवळ चित्रपट पहायचेच नाहीत तर त्यांची समीक्षाही लिहायचे. त्यांच्या समीक्षांना अनेकांनी पसंतीची पावतीही दिली होती. बाबा आमटे समाजसेवक होते. कुष्ठरोग्यांच्या शुश्रूषेसाठी त्यांनी चंद्रपूर (महाराष्ट्र) येथे आनंदवन नावाचा आश्रम सुरू केला. याशिवाय वन्य जीवन संरक्षण, नर्मदा बचाओ आंदोलन आदी सामाजिक चळवळींमध्येही त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.

त्यांनी स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरही कुष्ठरोग निर्मूलनाच्या कार्यासह इतरही राष्ट्रीय महत्त्वाच्या प्रश्र्नांवर आंदोलने केली. नागपूर विद्यापीठातून बी.ए., एल्‌एल.बी. या पदव्या संपादन केल्या. वडिलांच्या आग्रहाखातर ते वकील झाले.

काही काळ वकिलीही केली. बाबांनी एकदा पावसात कुडकुडत भिजणारा एक कुष्ठरोगी पाहिला. ते त्याला घरी घेऊन आले. तेव्हापासून त्यांनी कुष्ठरोग अभ्यासायला सुरुवात केली. 1952 साली वरोड्याजवळ त्यांनी आनंदवनाची स्थापना केली. 176 हेक्टर क्षेत्रात पसरलेले आनंदवन 3500 कुष्ठरोग्यांचे घर बनले आहे. कुष्ठरुग्णांना सन्मानं जगता यावं यासाठी बाबा आमटेंनी आनंदवनची स्थापना केली. त्यांना मॅगेसेसे, पद्मविभूषण, पद्मश्री आदी अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले होते. 9 फेब्रुवारी 2008 रोजी त्यांचे निधन झाले.

Edited By- Priya Dixit

समाजसेवक बाबा आमटे पुण्यतिथि विशेष

Sun, 09 Feb 2025 13:03:00 +0530

आधुनिक भारताचे संत म्हणून ज्यांना गौरवले जाते त्या मुरलीधर देविदास आमटे ऊर्फ बाबा आमटे यांचा जन्म 26 डिसेंबर 1914 रोजी झाला. बाबा आमटे हे समाजसेवक होते. कुष्ठरोग्यांच्या शुश्रूषेसाठी त्यांनी चंद्रपूर (महाराष्ट्र) येथे आनंदवन नावाचा आश्रम सुरू केला. याशिवाय वन्य जीवन संरक्षण, नर्मदा बचाओ आंदोलन आदी सामाजिक चळवळींमध्येही त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांनी स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरही कुष्ठरोग निर्मूलनाच्या कार्यासह इतरही राष्ट्रीय महत्त्वाच्या प्रश्र्नांवर आंदोलने केली.

नागपूर विापीठातून बी.ए., एल्‌एल.बी. या पदव्या संपादन केल्या. वडिलांच्या आग्रहाखातर ते वकील झाले. काही काळ वकिलीही केली.

त्यांना वेगाने गाडी चालवायला प्रचंड आवडायचं. इंग्रजी चित्रपट पाहण्याचीही बाबा आमटेंना आवड होती. ते केवळ चित्रपट पहायचेच नाहीत तर त्यांची समीक्षाही लिहायचे. त्यांच्या समीक्षांना अनेकांनी पसंतीची पावतीही दिली होती. बाबा आमटे समाजसेवक होते. कुष्ठरोग्यांच्या शुश्रूषेसाठी त्यांनी चंद्रपूर (महाराष्ट्र) येथे आनंदवन नावाचा आश्रम सुरू केला. याशिवाय वन्य जीवन संरक्षण, नर्मदा बचाओ आंदोलन आदी सामाजिक चळवळींमध्येही त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.

त्यांनी स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरही कुष्ठरोग निर्मूलनाच्या कार्यासह इतरही राष्ट्रीय महत्त्वाच्या प्रश्र्नांवर आंदोलने केली. नागपूर विद्यापीठातून बी.ए., एल्‌एल.बी. या पदव्या संपादन केल्या. वडिलांच्या आग्रहाखातर ते वकील झाले. काही काळ वकिलीही केली.

बाबांनी एकदा पावसात कुडकुडत भिजणारा एक कुष्ठरोगी पाहिला. ते त्याला घरी घेऊन आले. तेव्हापासून त्यांनी कुष्ठरोग अभ्यासायला सुरुवात केली. 1952 साली वरोड्याजवळ त्यांनी आनंदवनाची स्थापना केली.176 हेक्टर क्षेत्रात पसरलेले आनंदवन 3500 कुष्ठरोग्यांचे घर बनले आहे. कुष्ठरुग्णांना सन्मानं जगता यावं यासाठी बाबा आमटेंनी आनंदवनची स्थापना केली. त्यांना मॅगेसेसे,पद्मविभूषण, पद्मश्री आदी अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले होते. 9 फेब्रुवारी 2008 रोजी त्यांचे निधन झाले.

Edited By - Priya Dixit

बाबा आमटे : कार रेसिंगपासून कुष्ठरोग्यांच्या सेवेपर्यंतचा जीवनप्रवास

Sun, 26 Dec 2021 10:03:00 +0530

कुष्ठरुग्णांच्या सेवेसाठी आपलं आयुष्य समर्पित करणारे समाजसेवक बाबा आमटे यांचा 26 डिसेंबर हा जन्मदिन.

जमीनदार घराण्यामध्ये जन्मलेल्या, व्यवसायाने वकील असलेल्या मुरलीधर देवीदास आमटेंचा कुष्ठरोगी, आदिवासी, वंचितांसाठीचे 'बाबा' बनण्याचा प्रवास अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहे.

बाबा आमटेंचा जन्म 26 डिसेंबर 1914 साली वर्धा जिल्ह्यातल्या एका जमीनदार कुटुंबात झाला होता. त्यांच्या आवडीनिवडीही तशाच उच्चभ्रू होत्या.

वकिलीचं शिक्षण घेतल्यानंतर बाबा गांधीजींसोबत सेवाग्राम आश्रमात रहायला लागले. त्याचवेळी स्वातंत्र्य संग्रामात भाग घेऊन त्यांनी तुरुंगवासही भोगला. त्यानंतर बाबा आमटेंनी स्वतःला समाजकार्यात गुंतवून घेतलं.

कुष्ठरुग्णांना सन्मानं जगता यावं यासाठी बाबा आमटेंनी आनंदवनची स्थापना केली. गडचिरोलीमधल्या हेमलकसामध्ये बाबांच्याच मार्गदर्शनाने डॉ. प्रकाश आमटे यांनी लोकबिरादरी प्रकल्पही सुरु केला.

तिथल्या आदिवासींचा विकास हे लोकबिरादरीचं प्रमुख वैशिष्ट्य होतं. आमटे कुटुंबाच्या तिसऱ्या पिढीनेही या कामात स्वतःला तितक्याच तन्मयतेनं झोकून दिलं आहे.

बाबांचे चिरंजीव डॉ. प्रकाश आमटे आणि त्यांची मुलं अनिकेत-दिगंत लोकबिरादरी प्रकल्पाची जबाबदारी सांभाळतात.

नवीन पिढी पुढं नेत आहे बाबांचा वारसा

कोणत्याही व्यक्तीला सन्मानाचं आयुष्य जगता आलं पाहिजे हा बाबांच्या कामामागचा विचार होता. तोच आम्ही आजही पुढे नेत आहोत. लोकबिरादरी प्रकल्पात आम्ही विद्यार्थ्यांना मोफत शिक्षण देतो तसंच त्यांच्यावर मोफत उपचारही करतो, असं अनिकेत आमटे यांनी सांगितलं.

इथे शिकलेले अनेक विद्यार्थी सरकारी अधिकारी बनले आहेत, पोलीस सेवेमध्ये आहेत. मात्र 99 टक्के विद्यार्थी पुन्हा इथंच काम करायला प्राधान्य देतात. बाबा आमटेंच्या विचार आणि व्यक्तिमत्त्वानं प्रभावित होऊन ही मुलं इथे काम करतात. आमच्यासाठी ही खूप महत्त्वाची गोष्ट आहे, असं अनिकेत आमटे म्हणतात.

"आपलं काम केवळ कुष्ठरुग्णांपुरतं मर्यादित न ठेवणं ही बाबांची दूरदृष्टी होती. जेव्हा मी त्यांना सांगितलं की मला आदिवासींसाठी काम करायचंय तेव्हा त्यांना खूप आनंद झाला. बाबांनीच स्थापन केलेल्या आनंदवनच काम माझा मोठा भाऊ विकास सांभाळतो. लोकबिरादरीची स्थापना मी आणि माझी पत्नी मंदाकिनीने 1973 मध्ये केली," असं डॉ. प्रकाश आमटे सांगतात.

माध्यम कोणतंही असो, समाजाची सेवा घडणं गरजेचं आहे हा बाबांचा विचार होता. ते दहा वर्षें नर्मदा बचाव आंदोलनात काम करत होते. त्याकाळात ते आनंदवनमध्ये आले नाहीत, डॉ. प्रकाश आमटे आणखी माहिती देतात.

बाबा आणि प्रकाश आमटेंच्या आयुष्यातली साम्यस्थळं

हेमलकसामध्ये आदिवासी मुलांसाठी शाळा सुरू करण्यात आली होती. आज शेकडो मूलं तिथं शिक्षण घेत आहेत. डॉ. प्रकाश आणि त्यांच्या पत्नी मंदाकिनी आदिवासींसाठी आरोग्यसेवा चालवतात.

केवळ इथल्या माणसांसाठीच नाही तर प्राण्यांसाठीही त्यांच्या मनात करुणा आहे. आदिवासींनी शिकार केलेल्या जंगली जनावरांच्या पिल्लांसाठी प्रकाश आमटेंनी एक अनाथाश्रमच सुरु केला आहे.

गडचिरोलीच्या या भागात नक्षलवादाची समस्या आहे. त्यामुळे अनेक सुविधांचा इथं अभाव आहे. डॉ. प्रकाश आमटेंनी सांगितलं, आजपर्यंत इथे एक सुसज्ज हॉस्पिटल नाहीये. कधी-कधी 200 रुग्ण बाहेरच्या जागेत झोपायचे. आम्ही एक नवीन रुग्णालय बनवलं. आता इथं रुग्णांसाठी बऱ्यापैकी सोयी आहेत.

बाबा आणि प्रकाश आमटेंच्या आयुष्यातली साम्यस्थळं

बाबा आमटे

Tue, 26 Dec 2017 12:54:00 +0530

आधुनिक भारताचे संत म्हणून ज्यांना गौरवले जाते त्या मुरलीधर देविदास आमटे ऊर्फ बाबा आमटे यांचा आज जन्मदिवस. 26 डिसेंबर 1914 रोजी त्यांचा जन्म झाला. आमटे समाजसेवक होते. कुष्ठरोग्यांच्या शुश्रूषेसाठी त्यांनी चंद्रपूर (महाराष्ट्र) येथे आनंदवन नावाचा आश्रम सुरू केला. याशिवाय वन्य जीवन संरक्षण, नर्मदा बचाओ आंदोलन आदी सामाजिक चळवळींमध्येही त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांनी स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरही कुष्ठरोग निर्मूलनाच्या कार्यासह इतरही राष्ट्रीय महत्त्वाच्या प्रश्र्नांवर आंदोलने केली. नागपूर विापीठातून बी.ए., एल्‌एल.बी. या पदव्या संपादन केल्या. वडिलांच्या आग्रहाखातर ते वकील झाले. काही काळ वकिलीही केली. बाबांनी एकदा पावसात कुडकुडत भिजणारा एक कुष्ठरोगी पाहिला. ते त्याला घरी घेऊन आले. तेव्हापासून त्यांनी कुष्ठरोग अभ्यासायला सुरुवात केली. 1952 साली वरोड्याजवळ त्यांनी आनंदवनाची स्थापना केली. 176 हेक्टर क्षेत्रात पसरलेले आनंदवन 3500 कुष्ठरोग्यांचे घर बनले आहे. त्यांना मॅगेसेसे, पद्मविभूषण, पद्मश्री आदी अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले होते. 9 फेब्रुवारी 2008 रोजी त्यांचे निधन झाले.

महामानव : बाबा आमटे

Tue, 07 Feb 2017 12:20:00 +0530

बाबांना लहानपणी चित्रपट फार आवडायचे. इंग्रजी चित्रपट त्यांच्या विशेष आवडीचे. अनेक नियतकालिकांसाठी ते त्या काळी चित्रपटांचे परीक्षण लिहित असत. ग्रेटा गार्बो आणि नोर्मा शेअरर यासारख्या कलावंतांशी त्यांचा पत्रव्यवहार होता. पुढे बाबांनी कुष्ठरोग्यांसाठी काम सुरू केले, तेव्हा त्यांच्या कामात पहिली मदत नोर्मा शेअरर हिचीच मिळाली होती, हे उल्लेखनीय. बाबांना लहानपणी कार चालवात यायला लागली तेव्हा एक स्वतंत्र स्पोर्ट्स कार देण्यात आली. पण बाबा लहानपणापासून स्वतंत्र विचारांचे होते. बालपण ऐश्वर्यात गेले असले तरी त्या वयातही त्यांना एक सामाजिक जाण मनात होती. त्यामुळे खेळण्यात त्यांचे अनेक मित्र खालच्या जातीचे होते. त्यांच्याशी न खेळण्यावर त्यांना बंधने घालण्यात येई. पण ती न जुमानता बाबा त्यांच्यात मिसळत असत.

कॉलेजच्या दिवसात बाबांनी अख्ख्या भारताची परिक्रमा केली. रवींद्रनाथ टागोरांच्या संगीत आणि कवितांनी प्रभावित झालेल्या बाबांनी त्यांच्या शांतीनिकेतनलाही भेट दिली. टागोरांचा बाबांवर बराच प्रभाव होता. तितकाच प्रभाव वर्ध्याजवळच सेवाग्राम येथे आश्रम असलेल्या महात्मा गांधींचाही होता. मार्क्स व माओ यांच्या विचारांनीही बाबांना आकर्षिले होते. पण त्यांच्या विचारांच्या अंमलबजावणीसाठी रशिया व चीन या दोन्ही देशातील क्रांती मात्र त्यांना आवडली नाही. साने गुरूजींचाही बाबांवर बराच प्रभाव पडला होता.

अशा वातवरणातूनच मोठे झालेल्या बाबांनी वरोरा येथे वकिली सुरू केली. ती दणकून चालायलाही लागली. त्याचवेळी आठवड्याअखेरीस ते आपली शेती बघायचे. शेती तरी किती? तब्बल साडेचारशे एकर. वरोराजवळ गोराजा येथे ही शेती होती. त्यांनी मग शेती करता करता शेतकर्‍यांना संघटीत करायला सुरवात केली. सहकाराचा मूलमंत्र शेतकर्‍यांत रूजवायला सुरवात केली. याची परिणती अशी झाली की बाबांनी वरोराचे उपनगराध्यक्ष म्हणून निवडण्यात आले. एकीकडे असे सार्वजनिक आयुष्य सुरू असताना बाबांचे क्लबमध्ये जाणे, शिकारीला जाणे, टेनिस आणि ब्रिज खेळणे हेही सुरू होते. पैसा प्रचंड मिळत होता. पण एवढे सगळे असूनही बाबा आतमधून तितके सुखी नव्हते. आयुष्याला काही तरी हेतू असावा असे त्यांना वाटत असे.

त्याचवेळी कायद्याची प्रॅक्टिस म्हणजे खोटेपणा असेही एक समीकरण होते. खोटेपणाल करून पैसे मिळविणे बाबांना मान्य नव्हते. म्हणून त्यांनी हरिजनांसाठी काम करायला सुरवात केली. हरीजनांना बर्‍याच लांबून पाणी आणावे लागत असे. बाबांनी उच्चवर्णीयांच्या विरोधाला न जुमानता त्यांच्यासाठी सार्वजनिक विहीर खुली केली. त्यानंतर १९४२ चे भारत छोडो आंदोलन सुरू झाले आणि बाबा त्यात उतरले. त्यांनी वकिलांना संघटीत करून अटक केलेल्या नेत्यांना सोडविण्यासाठी आंदोलन सुरू केले. त्यापायी ते तुरूंगातही गेले.

पुढे वकिलीतील उत्साह संपला आणि त्यांना उदास वाटू लागले. याच काळात त्यांनी केस वाढविले. एखाद्या विरक्त साधूसारखे दिसू लागले. एकदा एका लग्नाला नागपूरला गेले असताना त्यांनी इंदूला (साधनाताई) पाहिले आणि त्यांचे मनोमन प्रेम बसले. पण त्यांच्या साधूसारख्या अवताराकडे बघून साधनाताईंच्या घरच्यांनी त्यांची निर्भत्सना केली. पण विशेष म्हणजे साधनाताईंनाही बाबा आवडले. मग त्यांना घरच्या विरोधाला पत्करून लग्न करण्याचे ठरविले.

लग्नानंतरही बाबांना आयुष्याचे ध्येय सापडत नव्हते. एके दिवशी त्यांनी एक कुष्ठरोगी माणूस पाहिला. हातपाय झडलेले, भर पावसात भिजत असलेला तो माणून पाहिला आणि ते भयंकर घाबरले. पण तोच त्यांच्या आयुष्यातील टर्निंग पॉईंट ठरला. पुन्हा परतून त्यांनी त्या माणसाची सेवा केली. पण तो जगला नाही. पुढचे सहा महिने याच उलघालीत गेलेल्या बाबांनी अखेर कुष्ठरोग्यांसाठी काम करण्याचे ठरविले आणि पत्नी साधनानेही त्यांना या निर्णयात साथ दिली. त्यानंतर मग त्यांनी आनंदवन उभारले.

तेथे त्यांनी कुष्ठरोग्यांच्या रहाण्याची सोय केली. त्यांची सेवा करण्याचे व्रत आरंभले. त्यासाठी ते कुष्ठरोग्यांवरील उपचारही शिकून आले. आनंदवनात कोणतीही सोय नव्हती. त्यांनी या उजाड परिसराचे नंदवन केले. आनंदवन स्वयंपूर्ण व्हावे यासाठी तेथे शेती सुरू केली. आनंदवन हे जगभरातील लोकांसाठी कुष्ठरोग्यांसाठी एक उदाहरण ठरले.

पुढे बाबांनी एवढं उभारल्यानंतरही ते शांत बसले नाही. ऐंशीच्या दशकात संपूर्ण भारत अतिरेक्यांच्या कारवाया, फूटीच्या धमक्या अशा बाबींनी ग्रस्त असताना बाबांनी भारत जोडण्यासाठी कन्याकुमारी ते काश्मीरव गुजरातपासून अरूणाचल प्रदेशापर्यंत भारत जोडो नावाची यात्रा काढली. शांतता निर्माण करणे व पर्यावरणाबद्दल जागृती हे या यात्रेचे मुख्य हेतू होते. १९९० मध्ये बाबांनी आनंदवन सोडले आणि ते नर्मदेच्या किनारी येऊन रहायला लागले. नर्मदा आंदोलनाला बळ देण्यासाठी त्यांनी हा निर्णय घेतला.

बाबांना अनेक मानसन्मान मिळाले. पद्मश्री, पद्मविभूषण, गांधी शांतता पारितोषिक, रॅमन मगसेसे पुरस्कार असे अनेक पुरस्कार मिळाले.

व्यक्तीविशेष : बाबा आमटे

Fri, 26 Dec 2014 12:50:00 +0530

थोर समाजसेवक बाबा आमटे उर्फ मुरलीधर देवीदास आमटे यांचा जन्म हिंगणघाट येथे 26 डिसेंबर 1914 रोजी झाला. कुष्ठरोग्यांच्या शुश्रुषेसाठी त्यांनी चंद्रपूर येथे आनंदवन नावाचा आश्रम सुरू केला. घरच्या सुबत्तेमुळे त्यांचे बालपण सुखात गेले. त्यांचे महाविद्यालीन शिक्षण नागपूर येथे झाले. स्वत: डॉक्टर होऊन समाजाची सेवा करावी, असे त्यांचे विचार होते. परंतु वडिलांच्या आग्रहास्तव ते वकील झाले. काहीकाळ त्यांनी वकिली केली. 1949-50 या कालावधीत त्यांनी कुष्ठरोगविषयक अभ्यासक्रम पूर्ण केला. तत्कालीन समाजात कुष्ठरोग हे मागील जन्माच्या पापाचे फळ समजले जाई. त्यांना वाळीत टाकले जाई. एकदा एक पावसात कुडकुडणारा कुष्ठरोगी बाबांनी पाहिला. त्याला त्यांनी घरी आणले. बाबांचे आनंदवन 3500 कुष्ठरोग्यांचे घर बनले. कुष्ठरोग्यांची सेवा केली व त्यांना आत्मनिर्भर बनविले. त्यांना पद्मश्रीशिवाय अनेक मानसन्मान व पुरस्कार मिळाले.

महात्मा गांधींनी त्यांना ‘अभय साधक’ संबोधले. मानवतेच्या या महान सेवकाचे 9 फेब्रुवारी 2008 मध्ये निधन झाले.

अरण्यातील प्रकाशवाट...

Thu, 17 Mar 2011 15:41:54 +0530

MHNEWS

रस्त्यांच्या दोन्ही बाजूला घनदाट जंगल...रोड ओपनिंग करणारे रस्त्यावरील पोलिसांच्या तुकडय़ा...हे दृश्य पाहून मनात अनामिक भिती वाटत होती.

गडचिरोलीत आल्यापासून अतिसंवेदनशील व अतिदुर्गम भाग समजल्या जाणार्‍या भामरागडला जाण्याचा योग आला. निमित्त होते राज्याचे गृहमंत्री व गडचिरोली जिल्ह्याचे पालकमंत्री आर.आर. पाटील यांची हेमलकसा येथील लोक बिरादरी प्रकल्पास भेट. सकाळी ५ वाजता गडचिरोलीवरुन भामरागडकडे निघालो..वाटेत लागणार्‍या छोटय़ा-छोटय़ा गावातील निसर्ग मनाला मोहून टाकणारा होता, आदिवासी बांधव आपले नित्यक्रम करताना दिसत होते.

गडचिरोली पासून सुमारे २०० किलोमीटरवर हेमलकसा हे ठिकाण आहे. पर्लकोटा, पामुलगौतमी आणि इंद्रावतीच्या तीरावरील निसर्गाच्या सान्निध्यात माणूस जगवण्याचे काम मागील ३५ वर्षापासून अखंडपणे लोक बिरादरी प्रकल्पाच्या माध्यमातून सुरु आहे.

सकाळी १०.३० वाजेच्या सुमारास गृहमंत्री आर.आर.पाटील यांचे चॉपर लोक बिरादरीतील आश्रमशाळेतील मैदानावर उतरणार म्हणून ते बघण्यासाठी शाळेतील आदिवासी विद्यार्थी-विद्यार्थीनी मैदानावर बसून वाट पाहू लागली. त्यांच्या निरागस चेहर्‍यावर कुतूहलाचे भाव दिसत होते. आर.आर. पाटील यांचे स्वागत करण्यासाठी जेष्ठ समाजसेवक डॉ. प्रकाश आमटे व मंदाकिनी आमटे हे संपूर्ण कु टुंबासह मैदानावर उपस्थित होते.

लोक बिरादरी मध्ये डॉ. प्रकाश आमटे यांनी अनाथ प्राण्यांसाठी प्राणिसंग्रहालय तयार केले आहे याला पालकमंत्र्यांनी भेट दिली. प्राणिसंग्रहालयात सात-आठ जातीचे कुत्रे, बिबटे, रानडुक्करे, कोल्हे, अस्वल, हरणे, माकड, मगरी, नाग, पटेरी मण्यार, घोणस, अजगर, साळिंदरे, घुबडे, शॅमेलिऑन अशा अनेक प्राण्यासोबत डॉ. आमटे यांचे प्रेम व आपुलकी बघून पाटील भारावून गेले होते. येथील आश्रम शाळेस भेट दिली असता पाटील यांना दोन मुले शाळेतील बाहेरील फलकावर दिनविशेष लिहिताना दिसली, तुझे नाव काय? कोणत्या गावाचा ? कोणत्या वर्गात शिकतो ? अशा आस्थेने पाटील यांनी त्या मुलांची विचारपूस केली. तसेच शाळेतील पहिल्या वर्गामध्ये जाऊन मुलांशी आपुलकीने संवाद साधला.

भामरागड हा भाग अत्यंत दुर्गम असल्यामुळे या ठिकाणी आरोग्य उपचाराची आधुनिक सोय उपलब्ध नसल्याने अतिदुर्गम भागातील आदिवासी बांधव लोक बिरादरी दवाखान्यात विनामूल्य उपचार घेण्यासाठी येतात. या दवाखान्यात छत्तीसगढ, आंध्रप्रदेश या राज्यातील लोक देखील उपचारासाठी येत असतात. आर.आर.पाटील यांनी दवाखान्यात उपचार घेण्यासाठी आलेल्या रुग्णांची भेट घेवून त्यांची आस्थेनी चौकशी केली.

डॉ. प्रकाश आमटे यांनी लोकबिरादरी प्रकल्पाच्या माध्यमातून जंगलदर्‍यातल्या आदिवासी माणसला जगविण्याचे प्रयत्न सुरु असलेले कार्य बघितल्यास मनात आदर निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.

या दुर्गम भागात राहणार्‍या आदिवासी बांधवाकरिता लोक बिरादरी प्रकल्प हा जणू अरण्यातील प्रकाश वाट ठरल्याची अनुभूती येथे भेट दिल्यावर दिसून येते.

'हेमलकसा'च्या वाटेवर ....

Tue, 12 Feb 2008 06:52:49 +0530

MH Govt

MH GOVT

मुरलीधर देविदासपंत आमटे उपाख्य बाबांनी घेतलेला वसा प्रकाश व विकास या त्यांच्या मुलांनीही समर्थपणे सांभाळला आहे. आधुनिक युगातील विकास व प्रगतीपासून कोसो दूर असलेल्या दुर्गम भागात आदिवासी व समाजाने बहिष्कृत केलेल्या कुष्ठरोग्यांच्या जीवनात आत्मसन्मान जागवण्यासाठी हेमलकसा, आनंदवन येथील प्रकल्पातून त्यांनी अतुलनीय कार्य केले.

बाबांना सामाजिक उत्थानाच्या कार्यात साधनाताईंनी शेवटपर्यंत साथ दिली. प्रकाश व विकास हे बंधूही यास अपवाद ठरले नाहीत. मंदा व भारती या त्यांच्या जीवनसाथींनी त्यांच्या कार्यास स्वत:स वाहून घेताना कार्यास बळ दिले. बाबांनी दुबळे, अशिक्षित, मागास आदिवासींमध्ये आरोग्य, शिक्षणाबाबत जागृती निर्माण करून त्यांना सन्मानाने जगवणे शिकवण्यासाठी हेमलकसा प्रकल्पाची मुहूर्तमेढ रोवली.

गडचिरोली जिल्ह्यातील अतिदुर्गम भागातील हेमलकशाची जबाबदारी सांभाळली ती प्रकाश व त्यांची सहचारणी मंदा आमटे यांनी. बाबांचे प्रकाशपासून त्यांच्या नातवंडापर्यंत संपूर्ण कुटुंबीयंच डॉक्टर. प्रकाश यांनी वैद्यकशास्त्रात उच्चविद्याविभूषित झाल्यानंतर बड्या पगाराच्या नोकरीचा मोह टाळून आपल्या ज्ञानाचा उपयोग तळागाळातील लोकांसाठी करत हेमलकशात नंदनवन फुलवले.

आश्रमशाळा उघडून शिक्षणाचा ज्ञानदिप पोहचवला. दवाखाना उघडून अंधश्रद्धेच्या जोघडात अडकलेल्या आदिवासींमध्ये आरोग्यविषटक जागृती घडवून आणली. शेतीतंत्राचा विस्तार करून लोकबिरादरी प्रकल्पाच्या माध्यमातून शिकारीवर अवलंबून असलेल्या माडियांना अन्नधान्यदृष्ट्या स्वावलंबी बनवले.

प्रकाश व मंदाताईंनी एकोणविसशे शहात्तरमध्ये कार्यास प्रारंभ केला त्यावेळी त्यांच्यासमोर आदिवासींचा विश्वास संपादन करून त्यांच्या विचारपद्धतीत बदल करण्याचे आव्हान होते. त्यावेळी जेमतेम आठ विद्यार्थी असणार्‍या हेमकशातील आश्रमशाळेतील विद्यार्थ्यांनी डॉक्टर, इंजिनियर, वकील बनून नवआदर्श प्रस्थापित केला आहे.

तपस्व्याप्रमाणे सेवा करूनही त्यांच्यात अहंकारचा लवलेश नाही. दरवर्षी सुमारे चाळीस हजार आदिवासींना ते वैद्यकीय सेवा पुरवतात. अतुलनीय कार्याच्या सन्मानार्थ त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गौरवण्यात आले आहे.

तीन दशकाहून अधिक काळ तपस्व्याप्रमाणे सेवा करूनही त्यांच्यात अहंकारचा लवलेश नाही. दरवर्षी सुमारे चाळीस हजार आदिवासींना ते वैद्यकीय सेवा पुरवतात. अतुलनीय कार्याच्या सन्मानार्थ त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गौरवण्यात आले आहे. 'साधी राहणी उच्च विचार' या आदर्शाचे ते प्रतिक आहेत. डॉ. प्रकाश व मंदा आमटे यांच्या विवाहाचा किस्साही जगावेगळाच.

मुहूर्त किंवा वैदिक मंत्रोच्चाराशिवाय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या प्रतिमेच्या साक्षीने एकोणवीसशे बहात्तरमध्ये 'आनंदवनात' त्यांचा विवाह पार पडला. बाबांनी कुष्टरूग्नांच्या सेवेचे व्रत हात‍ी घेतले तेव्हा विकास अगदी लहान होता. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनीही बाबांच्या कार्याची धुरा खांद्यावर घेतली.

नव्वदच्या दशकांत

MH Govt

MH GOVT

विस्थापितांच्या आंदोलनातस बळ देण्यासाठी बाबांनी नर्मदेकाठी मुक्काम ठोकल्यानंतर डॉ. विकास यांनी आनंदवनाची जबाबदारी घेऊन दोन दशकांहून अधिक कालखंड झाला आहे. वास्तूरचनाशास्त्र, पुरातत्त्वातही त्यांना विशेष रूची आहे. आमटे कुटुंबीयांनी शोषीत, अशिक्षित, मागास, समाजाने दुर्लक्षिलेल्या जणांना मुख्य प्रवाहात आणून स्वावलंबित्वाचे अस्त्र त्यांच्या हाती दिले आहे. बाबांनी या कार्याची मुहूर्तमेढ रोवल्यानंतर मुलांनी कळस चढवून घेतलेला वसा टाकणार नाही, हे सिद्ध केले आहे.

बाबांच्या निधनाबद्दल देशभरात शोक

Sat, 09 Feb 2008 18:44:07 +0530

ज्येष्ठ समाजसेवक बाबा आमटे यांच्या निधनाबद्दल देशभरातून शोक व्यक्त केला जात आहे. पंतप्रधान डॉ. मनमोहनसिंग व राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांनीही शोक व्यक्त केला आहे. या दोघांनी आपल्या शोकसंदेशात सच्चा गांधीवादी व संत असा बाबांचा उल्लेख केला आहे.

पंतप्रधान आपल्या शोक संदेशात म्हणतात, की बाबा आमटे यांच्या निधनाचे वृत्त समजताच, मोठा धक्का बसला. गांधींच्या विचारांना अंगीकारणारा एक सच्चा व महान गांधीवादी गेला आहे. कुष्ठरोग्यांसाठी त्यांनी केलेले कार्य महान आहे. त्यामुळे देशातील महान व्यक्तींमध्ये त्यांची गणना केली जाते. कालपटावर बाबांची पावले अक्षयपणे आपला ठसा उमटवून गेली आहेत.

जळगावमध्ये आलेल्या राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांनीही बाबांच्या निधनाबद्दल दुःख व्यक्त केले. पददलितांसाठी आयुष्यभर बांधिलकी मानून काम करणार्‍याचे उत्तम उदाहरण म्हणून बाबा आमटे यांचे नाव घेता येईल, असे त्यांनी आपल्या शोकसंदेशात म्हटले आहे.

महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख यांनीही बाबांच्या निधनाबद्दल दुःख व्यक्त करून त्यांनी कुष्ठरोग्यांसाठी केलेल्या कामाचे स्मरण केले.

बाबांचं आनंदवन

Sat, 09 Feb 2008 18:35:25 +0530

बाबा आमटेंनी कुष्ठरोग्यांच्या जीवनात आनंदवन उभारलं. पण हे आनंदवन आहे तरी काय?

MH Govt

MH GOVT

बाबांनी कुष्ठरोग्यांसाठी काम करण्याचे ठरविले, त्यावेळी त्यांनी त्या कार्यासाठी सरकारकडे जमीन मागितली होती. १९५१ मध्ये त्यांना सरकारने एक पडीक जमीन दिली. जमीनही अशी की नैसर्गिक साधनसंपत्तीची तिथे बिलकुल कमतरता नव्हती. साप आणि विंचू अगदी विपुल प्रमाणात होते. त्यामुळे सुरवातीला त्यांचा बंदोबस्त हेच एक काम होऊन बसले. पण काहीही नसण्यापेक्षा जमीन मिळाली याचाच आनंद बाबांनी मानला आणि काम सुरू केले.

१९५१ च्या जूनमध्ये बाबांनी आनंदवनात रहायला सुरवात केली, त्यावेळी त्यांच्याबरोबर एक गाय, कुत्रा, चौदा रूपये यांच्यासह पत्नी साधना व दोन मुले विकास व प्रकाश होती. शिवाय बाबांचे कुष्ठरोगी होतेच. बाबा अतिशय सकारात्मक होते. त्याचबरोबर विजिगीषू वृत्ती त्यांच्यात ठासून भरली होती. म्हणून बाबांनी आपल्या या प्रकल्पाला कोणतेही रूग्णविषयक, रोगविषयक नाव न देता, आनंदवन असे त्याचे नामाभिदान केले.

मग आनंदवनात आनंद शोधण्यासाठी बाबांनी जोरदार काम सुरू केलं. त्यांना त्यांच्या कुष्ठरोग्यांनीही तितकीच तोलामोलाची साथ दिली. त्यांच्याच अथक प्रयत्नाने या वाळवंटी जागेत हिरवाई वस्तीला आली. ही किमया घडवली ती अपंग म्हणविल्या जाणार्‍या कुष्ठरोग्यांनी. सुरवातीला रहाण्यासाठी बांबूच्या सहाय्याने दोन झोपड्या उभारण्यात आल्या. पण त्याला भिंतीच नव्हत्या. त्यामुळे रात्रीच्या वेळी जंगली प्राणी येण्याची भीती होती. जंगली प्राण्यांपासून रक्षण व्हावे यासाठी आणलेले चारही कुत्रे जंगली प्राण्यांनी एकामागोमाग एक गट्ट्म केले. मग त्यांनी तेथे विहीर खोदण्याचे ठरविले. त्यासाठी लागणारी पुरेशी हत्यारेही त्यांच्याकडे नव्हती. तरीही त्यांनी ते काम शिरावर घेतले आणि पूर्ण केले.

MH Govt

MH GOVT

सुरवातीचे हे दिवस फारच हलाखीचे होते. आर्थिक चणचण प्रकर्षाने जाणवायची. आपल्याला कुणावर अवलंबून रहायला नको, यासाठी प्रयत्न करण्याचे मग बाबांनी ठरविले. मग त्यातून शेतीची कल्पना पुढे आली. आनंदवनाच्या जागेतच ते भाज्या पिकवायला लागले. नंतर बाजरी, ज्वारीची पिके घ्यायला लागले.

पुढच्या तीन वर्षात आनंदवनात आमटे कुटुंबाचा चांगलाच विस्तार झाला. त्यात साठ कुष्ठरोगी आले. त्यांनी मिळून सहा विहरी खणल्या. शिवाय पिके घेण्यासाठी आवश्यक ती जमीन तयार केली. त्यावर पिके व भाजीपाला घेतला जाऊ लागला. पण नंतर एक नवाच प्रश्न उभा राहिला. आनंदवनात तयार झालेली पिके, भाजीपाला गरजेपेक्षा जास्त होऊ लागला. त्यानंतर तो वरोर्‍यात विक्रीसाठी पाठविण्यात येऊ लागला. पण लोक त्याला हात लावायलाच तयार नसायचे. आता काय करायचे?

MH Govt

MH GOVT

योगायोगाने त्यावेळी आनंदवनात काम करण्यासाठी ३६ देशातील सुमारे पन्नास स्वयंसेवक आले होते. त्यांनी आनंदवनात रहायला, तेथील अन्न खायला सुरवात केल्यानंतर गावातल्या लोकांनाही आश्चर्य वाटले. मग तेही हळू हळू आश्रमात येऊ लागले. तेथील स्वच्छता पाहून तेही भारावले. कुष्ठरोग्यांनी पिकवलेले अन्न खाऊन आपल्याला कुष्ठरोग होणार नाही, हे त्यांनाही पटले आणि त्यानंतर मग आनंदवनाताली शेतमालाला कुणीही नाके मुरडेनासे झाले.

पुढे कुष्ठरोग बरा झाल्यानंतरही लोक आनंदवनातून जायला तयार नसायचे. ते मग बाबांबरोबरच काम करायला लागायचे. पडेल ते काम करायचे. त्यांच्या सहयोगाने अनेक कामे सुरू झाली. अनेक उत्पादने आनंदवनात तयार व्हायला लागली. त्यामुळे आनंदवन स्वयंपूर्ण झाले. ही स्वयंपूर्णताही एवढी की आनंदवनवासियांना बाहेरून फक्त मीठ, साखर आणि पेट्रोल विकत घ्यावे लागायचे. बाकी सर्व गोष्टींचे उत्पादन तेथेच व्हायचे. त्यामुळे आणखी एक फायदा झाला. विविध उत्पादनात तेथे बर्‍या झालेल्या कुष्ठरोग्यांचा समावेश असल्याने त्यांना आश्रमाबाहेर पडल्यानंतर स्वतःचा उद्योगधंदा सुरू करण्यासाठी मनोबळ मिळाले.

आनंदवनातील शेतमालाच्या उत्पादनानेच अखेर तेथे शेतकी कॉलेज स्थापन झाले. पुढे अंधांसाठी प्राथमिक शाळा, मूकबधिरांसाठी शाळा आणि एक अनाथालयही सुरू झाले. बाबांच्या या कामामुळेच त्यांना पुढे दिगंत किर्ती मिळाली. परदेशी लोकांनाही या प्रकल्पाला भेट देऊन मदत केली.

माणूस माझे नाव

Sat, 09 Feb 2008 18:30:51 +0530

MH Govt

MH GOVT

माणूस माझे नाव, माणूस माझे नाव
दहा दिशांच्या रिंगणात या पुढे माझी धाव...
बिंदु मात्र मी क्षुद्र खरोखर
परी जिंकले सातहि सागर
उंच गाठला गौरीशंकर
अग्नीयान मम घेत चालले आकाशाचा ठाव...
मीच इथे ओसाडावरती
नांगर धरुनी दुबळ्या हाती
कणकण ही जागवली माती
दुर्भिक्ष्याच्या छाताडावर हसत घातला घाव...
ही शेते अन् ही सुखसदने
घुमते यातून माझे गाणे
रोज आळवित नवे तराणे
मी दैन्याच्या विरुद्ध करतो क्षण क्षण नवा उठाव...
सुखेच माझी मला बोचती
साहसास मम सीमा नसती
नवीन क्षितिजे सदा खुणवती
दूर दाट निबिडात मांडला पुन्हा नवा मी डाव...

बाबांच्या आयुष्यातील ठळक टप्पे
बाबा तथा मुरलीधर देवीदास आमटे

जन्म - २६ डिसेंबर १९१४
१९५८ - रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार
१९८६ - पद्मविभूण, पहिला जी. डी. बिर्ला पुरस्कार
१९८८ - मानवी हक्क पुरस्कार .
१९९० - टेंपल्ट पुरस्कार .
१९९१ - राईट लाइव्हली हुड पुरस्कार .
पर्यावरणासंबंधीचा ग्लोबल ५०० पुरस्कार .
१९९९ - म. गांधी पुरस्कार .
कुष्ठरोग्यांसाठी संस्था स्थापन केल्या -
सोमनाथ - मूल(चंद्रपूर)
आनंदवन - वरोरा (चंद्रपूर)
अशोकवन - नागपूर
नागेपल्ली, हेमलकसा येथे लोकबिरादरी प्रकल्प.
'ज्वाला आणि फुले' हा काव्यसंग्रह
'उज्ज्वल उद्यासाठी' (काव्य)
'माती जागवील त्याला मत'
थोर समाजसुधारक
कुष्ठरोग निर्मूलन , पुनर्वसन
आनंदवन मूळच्या खडकाळ जमीनीत शेतीविषयक विविध प्रयोग.
राष्ट्रीय एकात्मतेचे कट्टर पुरस्कर्ते
१९८५ - शंभर दिवसांचे भारत जोडो आंदोलन .
नर्मदा बचाव आंदोलनाचे नेतृत्व
सामाजिक नैसर्गिक पर्यावरण क्षेत्रात सक्रिय कार्य.

ज्येष्ठ समाजसेवक बाबा आमटे यांचे निधन

Sat, 09 Feb 2008 18:27:55 +0530

कुष्टरोग्यांसाठी आपलं अवघं आयुष्य देणारे ज्येष्ठ समाजसेवक बाबा आमटे (वय ९४) यांचे शु्क्रवारी पहाटे चारच्या सुमारास निधन झाले. बाबांनी जिथे कुष्टरोग्यांसाठी आनंदवन उभारून त्यांचं जीणं आनंददायी बनवलं, त्याच आनंदवनात त्यांनी शेवटचा श्वास घेतला. कर्करोगासह अनेक रोगांनी बाबांना घेरलं होत, पण ९४ व्या वर्षांपर्यंत त्यांच्याशी लढणाऱ्या या चिरतरूण माणसाला अखेर मृत्यूने पहाटेच्या वेळी गाठलंच.

बाबा अतिशय श्रीमंत कुटुंबात जन्माला आले होते. वर्ध्यातील हिंघणघाट हे त्यांचे मूळ गाव. तेथील श्रीमंत कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला होता. त्यांनी पदवीपर्यंत शिक्षण घेतले होते. त्यानंतर चंद्रपूर जिल्ह्यातील वरोरा येथे वकिली करायला सुरवात केली. पण त्यानंतर एका प्रसंगाने त्यांचे आयुष्यच बदलून गेले. वकिली करतानाही त्यांची समाजसेवा सुरूच होती. पण त्यानंतर एका कुष्टरोगी माणसाला बघितल्यानंतर बाबांमधील माणूस हेलावला आणि त्यांच्यासाठीच त्यांनी आपलं आयुष्य द्यायचा निर्णय घेतला. त्यासाठी त्यांनी चंद्रपूर जिल्ह्यात आनंदवन उभारलं.

बाबांचं कार्य केवळ कुष्टरोग्यांपुरतेच मर्यादीत नाही. ८० च्या अस्वस्थ कालखंडात भारतातून फुटण्याच्या काही राज्यांत हालचाली सुरू झाल्या होत्या. दहशतवादी कारवायांनी देश पोखरला होता. अशा वेळी देश एकसंध राखण्यासाठी बाबांनी भारत जोडो आंदोलन केले. त्याद्वारे कन्याकुमारी ते काश्मीर आणि गुजरातपासून अरूणाचल प्रदेशापर्यंत जनजागृती केली.

त्यांना पद्मश्री, पद्मविभूषण, रॅमन मॅगेसेसे अशा अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले होते. ज्वाला आणि फुले नावाच त्यांचा कवितासंग्रहही खूप गाजला. त्यांच्या मागे पत्नी, मुले प्रकाश व विकास, सूना नातवंडे असा परिवार आहे.

श्रम - सरितेच्या तीरावर

Sat, 09 Feb 2008 18:25:49 +0530

वाल्मिकीच्या करुणेच्या काठाने वाटचाल करीत
निर्वेदाचे टोक गाठले.
कालिदासाने गिरिशिखरांवर वाकलेली शृंगार - मेघांची दाटी पाहिली
भूपालांच्या विजयवाहिनीसह युद्धघोष करीत
वीररसांच्या भाटांचे बेभान तांडेही निघाले
भाबड्या भक्तीचे पानमळेही अमाप फुलले
पण श्रम - सरितेच्या तीरावर आपल्या गीतांचे कलश भरण्यासाठी
कोणीच कसे आले नाही?
सांदीपनीच्या आश्रमात सुगंधाचे अद्भुत फुललेले ज्याने पाहिले
त्याला स्वेद - रसाची पुसट जाण असल्याची नोंद मात्र आहे.

निळ्या नदीच्या किनार्‍यावरील वाळूच्या अफाट सपाटीवर
पाषाणांचे उत्तुंग त्रिकोन उभारता उभारता
लक्षावधी छात्या रक्तबंबाळ झाल्या
मरणासाठी बादशाही बिळे बांधता बांधता
असंख्य जीवनांचा अंत झाला
ज्यांनी चिरे मस्तकावर वाहिले
ते चिर्‍यांच्या फटीफटीतून निःशब्द चिनले गेले
पण मृत्यूच्या वस्तीतही आपल्या वासनांची लक्तरे वाहून नेणारे
त्या बिळात अजून कायम आहेत!

चौदा प्रेमांचा चोथा करणार्‍या समआटाचे तकलूपी अश्रू
ज्यांनी पत्^थरांतून चिरंतन केले
त्यांच्या आटलेल्या रक्ताची दखल
दरबारी भाटांनी घेतल्याचे ऐकिवात नाही!
बिगारीत बांधलेले मनोरे छातीवर जे घेऊन कोसळले
त्यांचे मृत्यू लेख अजून इतिहासाने वाचलेले नाहीत!
कलेचे वस्त्र बिनदिक्कत फेडणार्‍या
आणि प्रतिभेच्या हाटात रसांचा घाऊक सौदा करणार्‍या
भूपालांचा आणि सुलतानांचा काळ संपला!
आणि जिची वाट पाहिली जात होती ती पहाट
आज उंबरठ्यावर आहे
श्रमपालांच्या युगांतील स्वेद - रसांच्या साधनेसाठी
प्रज्ञेच्या पुत्रांनी आता सज्ज व्हावे!

संथ नाजुक पावलासह हिंदकळणारे
रसांचे टंच घट उत्तररात्रीच वाहून झाले
आता हवी आहे
मस्तकावर पाट्या वाहणार्‍या स्वेदगंधेcया डगमगत्या चालीची
धुळीत लिहिलेली कविता
स्वेद - रसाने न्हालेल्या ओलेतीचे
माथा झुकवणारे चित्र आणि मन उंचावाणारे शिल्प आता हवे आहे
भूमिकन्यांचे वार्‍याचा वेग पिऊन धावणारे गाणे
त्याला शब्द देणारा कालिदास आता हवा आहे

भुईचे हिरवे हास्य फुलविण्यासाठी
नांगराच्या फाळांनी तिला कुरवाळणारा
स्वर्गातल्या अश्रूंची कोसळणारी झड
भरलेल्या डोळ्यांनी पाहणारा
असे संपन्^न जीवन बेहोषपणे जगणारा तो हलधर
त्याच्या मस्तीची स्तोत्^रे गाणारे वाल्मिकी आता हवे आहेत!
आणि तो नौकेवरून आशेचे जाळे फेकणारे कोळी
समुद्राचे उसासे त्याला अजाणताच जाणवतात
त्या ओळखीला तारांची थरथर देणारे तानसेन आता हवे आहेत

भूमीच्या गर्भातून काळे सोने वर काढणारे श्रम - पुत्र
त्यांच्या सर्वांगावर काळीच झळाळी उधळलेली
भूगर्भातल्या गर्मीने भाजलेले
आणि ओझे वाहून मोडण्याच्या सीमेपर्यंत वाकलेले
त्यांच्या कण्यांचे मणके
त्यांना ताठ करण्यासाठी प्रतिभेच्या पुत्रांनी आता सज्ज व्हावे
षोडशींच्या शरीरावरील रेशमी वस्त्रांची सळ्सळणारी वळणे पाहून
आता फक्त चांदण्यांचा चावटपणा त्यांना आठवू नये
अथवा उकळत्या पाण्यात शिजणार्‍या
कोषातील किड्यांची प्रेते आठवून
केवळ त्यांची अहिंसा व्याकूळ होऊ नये
तर आसामच्या अरण्यातील ते अर्श्सनग्न मजूर आठवून
त्यांच्या रक्तात उकळीही उठावी!
आणि मुलास अफू पाजून कोश गोळा करण्यास निघणार्‍या
मजुरणींचे आटलेले डोळे आठवून
त्या ज्वालारंगी वस्त्रांनी त्यांचेही डोळे जळावे
काश्मिरी कलाबतूंचे गालिचे पाहून
काश्मिरी माणसाच्या देहावरील
ठिगळांची कलाकुसरही त्यांना आठवावी
आणि मग त्यांच्यासाठी गालिच्याची ती मखमल कातेरी व्हावी!

खपणार्‍यांच्या तपोभूमीवर
श्रम - रसाचे सुगंधी गुत्ते
झिंगलेल्यांनी आता गजबजून जावेत
त्याची चटक लागली तर
जगणे हरवून बसलेली कलेवरेही तेथे गर्दी करतील
प्रज्ञेच्या पुत्रांनी तेथे स्वप्नांना अर्थ शब्द द्यावेत
श्रमाचे पुत्र त्या शब्दांना अर्थ देतील
स्वेद - रसाच्या मद्यशालेत त्या स्वप्नांना आकार येईल
स्वेद - रसाची ही मद्यशाला अल्पावधीत आटून जाईल
अथवा खपणार्‍यांच्या तपोभूमीवर
स्वप्नेच बंदिस्त होतील
म्हणून असे बिचकू नका
कारण, जीवनाचे मेघ नेहमीच तुडुंब असतात
आणि प्रज्ञा - पुत्रांच्या स्वप्नांनी बंदिस्तपणा स्वीकारल्याचा
इतिहास नाही!

संग्रह : ज्वाला आणि फुले

माझे कलियुग

Sat, 09 Feb 2008 18:23:35 +0530

पुराणांनी माणसांची उंची मापली
तेव्हा हिमालय मोठा होता
पण आता माणूस हिमालयाहून
किमान साडेपाच फूट उंच झाला आहे!

आणि कलियुगाचा धिक्कार करणार्‍या युगांनी
ज्यातून कली शिरला ते धर्मराजाचे
सडलेले बोटच तेवढे पाहिले होते
आणि त्यांच्या घोडदौडीला
अटकेवरच अटक बसली होती
अटकेवर ज्यांचे घोडे थांबतात
त्यांच्या पराक्रमाचे अखेर पानिपत होते
भूतकालाच्या स्मृती आणि भविष्याच्या भीती
यांनी ज्यांच्या मनात गर्दी केली होती
वर्तमानातून वाट काढता येत नव्हती
म्हणून जीवनाचा नकाशा ज्यांना समजला नव्हता
आणि म्हणून भूतकाळाला जे माहीत नव्हते
आणि भविष्य ज्याबद्दल मौन होते
ते ज्यांना कळत नव्हते
आणि त्या मौनातील कर्तृत्व साठवायला
ज्यांच्याजवळ जागा नव्हती
त्या धर्माच्या जो - जो गोळ्यांनी
झापडलेल्या युगांना ज्याचे आकलन झाले नाही
ते हे माझे कलियुग!

ती युगे आपल्या प्राचीन प्रेतांचे पूजन करीत
पळीपंचपात्रात सागराची आचमने देत बसली
आणि जग कोठल्या कोठे निघून आले!
त्यांचे लांड्या सोवळ्यातले अध्यात्म
जीर्ण गंजलेल्या शिव धनुष्याचाच
महिमा गात बसले
पण शिवधनुष्याचा महिमा गाणारे
ते उचलू शकत नाहीत
आणि इतिहासात रेंगाळणारे
इतिहास घडवू शकत नाहीत!

माझे कलियुग आता त्या षड्दर्शनांच्या
रेशमी गुंतावळी उलगडत बसणार नाही
प्रत्यक्ष सत्यांच्या धारदार पात्यांनी
त्या चराचरा कापीत ते जाईल

कलियुगाला आरोपीच्या पिजर्‍यात
ज्यांनी उभे केले
त्यांनीच त्या पुरातन युगांचे कबुलीजबाब
घेऊन ठेवले आहेत.
सत्ययुगाने अमृत वाटताना
असत्याशी केलेली तडजोड
त्याला नाकारता येणार आहे काय?
गुरुपत्नीशी संभोगापर्यंतची पापे करणारे ते युग
त्याच्या शवावर शापाची क्षते अजून कायम आहेत
गर्भवती पतिव्रतेचा परित्याग
आणि शूद्राच्या साधनेचा शिरच्छेद करणार्‍या
त्या त्रेता युगालाही त्रिवार वंदन असो!

अर्धांगिनीचा जुगार खेळणारे
आणि माणूस की हत्ती म्हणून वेळ मारुन नेणारे
द्वापारातील त्या धर्मात्म्यांचे वारसदार
अजून आपल्या भाकड गाईंचे
रक्षण करीत बसले आहेत
अरे, अशी कोणती पापे आहेत
जी कलियुगाने केली
आणि त्या युगात झाली नाहीत?
असे कोणते दैन्य आहे जे कलियुगाने पाहिले
पण त्या युगांनी भोगले नाही?

अश्वमेधाच्या थंड वेदीत लोळलेला मुंगुस
ती सारीच युगे तुडवीत आला नव्हता काय?

माझे कलियुग हे त्या उद्याच्या 'महामानवाचे सागरतीर'
ज्याला धीरे धीरे जाग येत आहे
विराटाची पाने कधी संपत नाहीत
धुळीतील बाराखडी गिरवता गिरवताच
ती पुरातन युगे उलथून पडली
कलियुग आता आकाशाची पाने वाचू लागले आहे
त्या पुरातन कल्पांच्या कल्पनेतही न मावलेले

लक्ष लक्ष प्रकाशवर्षांच्या पलिकडल्या महाविस्तारापर्यंत
त्याच्या दुर्बिणीचा डोळा जाऊन भिडला आहे
आणि ते नासदियाचे आदिरहस्य
त्याच्या प्रयोगशाळेच्या परीक्षणनळीत
केव्हा तरी पकडले जाणार आहे
शूद्रांच्या समूहांना मिठीत घेऊन
कलियुग लिहीत आहे आता 'मनुष्यायन'
आणि ते पहा लोहपंख्यांचे साहसी थवे
आकाशाचे अग्निचुंबन घेण्यासाठी
त्रेत्यातल्या वायुपुत्राहून उंच झेपावले आहेत
अणूच्या घोड्यावर बसून
आकाशगंगेला पालाण घालीत
माझे कलियुग अटकेपार जाऊन पोचले आहे तेथे
जेथे त्या तमाम प्राचीन युगांना प्रकाश देणारा सूर्य
हा फक्त एक पिग्मी आहे!

संग्रह : ज्वाला आणि फुले

बाबांचे भागध्येय ठरविणारी संध्याकाळ

Sat, 09 Feb 2008 18:14:40 +0530

बाबांना आपल्या आयुष्याचं भागध्येय सापडलं तोही एक किस्सा आहे. ऐश्वर्य उपभोगणार्‍या बाबांनी त्या निर्णायक क्षणी सर्व भूतकाळ फेकून दिला आणि आपलं आयुष्य कुष्ठरोग्यांसाठी देण्याचं ठरवलं. तो क्षण खूपच महत्त्वाचा होता हे नक्की. ते घडलं असं.

ती पावसाळी संध्याकाळ होती. बाबा घरी जात होते. त्यावेळी रस्त्याच्या कडेला एक माणूस पडलेला दिसला. सुरवातील त्यांना एखादं गाठोडं वाटलं. पण जवळ गेल्यानंतर हालचाल दिसली तेव्हा त्यांच्या लक्षात आलं हा माणूस आहे. त्याचवेळी कुष्ठरोगाच्या शेवटच्या टप्प्यात तो आहे, हेही जाणवलं. त्या माणसाला हात नव्हते. त्याचे शरीराचे इतर अवयवही झडून गेले होते. दिसायलाही ते दृश्य भयानक होते. ते पाहूनच बाबा घाबरले आणि त्यांनी घराकडे धुम ठोकली.

पण पळून गेल्यानंतरही त्यांचे मन त्यांना खात राहिले. एका निराधार, रोगाने पीडीत माणसाला त्याच्या आयुष्याच्या अशा शेवटच्या टप्प्यात भर पावसात असे सोडून देणे चुकीचे आहे, असे त्यांच्या मनाला वाटत राहिले. मग ते पुन्हा त्या माणसाकडे गेले. बरोबर थोडे अन्नही घेतले होते. तेथे गेल्यानंतर त्यांनी पावसापासून त्याचा बचाव व्हावा म्हणून बांबूच्या सहाय्याने एक शेडही उभारली. तुळसीराम नावाचा तो कुष्ठरोगी बाबांनी खूप काळजी घेऊनही फारसा जगला नाही. पण जाताना त्याने बाबांचे आयुष्य मात्र बदलून टाकले.

या अनुभवाविषयी बाबांनी फार छान लिहिलेय, ते म्हणतात, ''तुळसीरामला मी पाहिले त्या क्षणी मी एवढा घाबरलो होतो की तसा अनुभव मला यापूर्वी कधीच आला नव्हता. वास्तविक मी एका भारतीय महिलेच्या सन्मानासाठी ब्रिटिशांच्या कुत्र्यांशीही पंगा घेतला होता. म्हणूनच गांधीजी मला 'अभय साधक' म्हणत. एकदा वरोर्‍यातील सफाई कामगारांनी मला गटारी साफ करण्याचे आव्हान दिले होते. तेही मी स्वीकारले होते. पण ज्यावेळी विना कपड्यातला, बोटे झडलेला कुष्ठरोगी पाहिल्यानंतर, पूर्वी कधीही नव्हतो, एवढा घाबरलो.''

MH Govt

MH GOVT

त्यानंतर बाबांच्या मनात एक बाब पक्की झाली. जिथे भय असते, तिथे प्रेम नसते आणि जिथे प्रेम नसते, तिथे देवही नसतो. त्यानंतरचे सहा महिने बाबांसाठी आत्मसंघर्षाचे गेले. काय करावे ते समजत नव्हते. कुष्ठरोग्यांसाठी काम करायचे असा निर्णय याच आत्मसंघर्षातून घेतला गेला. हा निर्णय का घेतला याची कारणमीमांसाही त्यांनी फार उत्तम केलीय. ते म्हणतात, मी कुष्ठरोग्यांसाठी काम पत्करले ते कुणाला मदत करायची म्हणून नव्हे, तर मनातील भितीची भावना काढून टाकण्यासाठी. इतरांसाठी ते काम चांगले ठरले, हा वेगळा भाग. पण त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे मला भीतीवर मात करायची होती.''

बाबांच्या या निर्णयात त्यांच्या पत्नी साधनाताईंनीही 'ममं' म्हणून साथ दिली. पण हे सगळं घडलं कसं? बाबांच्या या आत्मसंघर्षाच्या काळात साधनाताईंनी त्यांना स्पष्ट सांगितलं, 'तुम्हाला मनापासून वाटतं ते करा. तुम्हाला साथ देण्यातच मलाही माझा आनंद मिळेल.'

झालं, त्यानंतर कुष्ठरोग्यांची सेवा हेच या दाम्पत्याच्या आयुष्यातील ध्येय ठरलं. त्यासाठी मग कुष्ठरोगासंबंधी अनेक पुस्तके त्यांनी वाचली. वरोर्‍यातील कुष्ठरोग्यांच्या दवाखान्यात त्यांनी सेवा करायला सुरवात केली. त्यानंतर त्यांनी स्वतःचाच एक दवाखाना सुरू केला. १९४९ मध्ये ते कलकत्ता स्कूल ऑफ ट्रॉपिकल मेडिसीन येथे कुष्ठरोगासंदर्भात आणखी काही शिकण्यासाठी गेले. तोपर्यंत कुष्ठरोग बरा होऊ शकतो, याचा शोध लागला होता.

बाबांनी त्यासाठीची उपचारपद्धती शिकून घेतली. त्यानंतर त्यांनी वरोर्‍याच्या आजूबाजूच्या साठ गावांतील कुष्ठरोगी रूग्णांवर उपचाराला सुरवात केली. जवळपास चार हजार रूग्णांवर त्यांनी उपचार केले. पण केवळ उपचाराने भागत नव्हते. कुष्ठरोगी बरे झाले तरी त्यांना आत्मसन्मान मिळत नव्हता. त्यामुळे केवळ उपचार करून फायदा नाही. कुष्ठरोगाने केवळ शरीरावर जखमा होतात, असे नाही, तर त्यामुळे मनावरही खोल जखमा होतात, हे त्यांच्या लक्षात आले. कुष्ठरोग्यांना घरात घेतले जात नाही, चांगली वागणूक मिळत नाही. हे लक्षात आल्यानंतर त्यांनी आनंदवन उभारण्याचा निर्णय घेतला.

महामानव

Sat, 09 Feb 2008 18:07:06 +0530

बाबांचे मूळ नाव मुरलीधर देविदास आमटे. त्यांचा जन्म २६ डिसेंबर १९१४ रोजी वर्धा जिल्ह्यातील हिंघणघाट येथे झाला. बाबांचे कुटुंब त्या भागातील जमीनदार कुटुंब होते. श्रीमंती परंपरागतरित्या चालत आलेली होती. सहाजिकच बाबांचे लहानपणही अतिशय ऐश्वर्यात गेले. बाबांकडे वयाच्या चौदाव्या वर्षी स्वतःची बंदूक होती आणि तो हरणांच्या शिकारीला जंगलात जायचे, बाबांच्या कुटुंबाची स्थिती सांगायला एवढी एक बाब पुरेशी आहे.

बाबांना लहानपणी चित्रपट फार आवडायचे. इंग्रजी चित्रपट त्यांच्या विशेष आवडीचे. अनेक नियतकालिकांसाठी ते त्या काळी चित्रपटांचे परीक्षण लिहित असत. ग्रेटा गार्बो आणि नोर्मा शेअरर यासारख्या कलावंतांशी त्यांचा पत्रव्यवहार होता. पुढे बाबांनी कुष्ठरोग्यांसाठी काम सुरू केले, तेव्हा त्यांच्या कामात पहिली मदत नोर्मा शेअरर हिचीच मिळाली होती, हे उल्लेखनीय. बाबांना लहानपणी कार चालवात यायला लागली तेव्हा एक स्वतंत्र स्पोर्ट्स कार देण्यात आली. पण बाबा लहानपणापासून स्वतंत्र विचारांचे होते. बालपण ऐश्वर्यात गेले असले तरी त्या वयातही त्यांना एक सामाजिक जाण मनात होती. त्यामुळे खेळण्यात त्यांचे अनेक मित्र खालच्या जातीचे होते. त्यांच्याशी न खेळण्यावर त्यांना बंधने घालण्यात येई. पण ती न जुमानता बाबा त्यांच्यात मिसळत असत.

कॉलेजच्या दिवसात बाबांनी अख्ख्या भारताची परिक्रमा केली. रवींद्रनाथ टागोरांच्या संगीत आणि कवितांनी प्रभावित झालेल्या बाबांनी त्यांच्या शांतीनिकेतनलाही भेट दिली. टागोरांचा बाबांवर बराच प्रभाव होता. तितकाच प्रभाव वर्ध्याजवळच सेवाग्राम येथे आश्रम असलेल्या महात्मा गांधींचाही होता. मार्क्स व माओ यांच्या विचारांनीही बाबांना आकर्षिले होते. पण त्यांच्या विचारांच्या अंमलबजावणीसाठी रशिया व चीन या दोन्ही देशातील क्रांती मात्र त्यांना आवडली नाही. साने गुरूजींचाही बाबांवर बराच प्रभाव पडला होता.

अशा वातवरणातूनच मोठे झालेल्या बाबांनी वरोरा येथे वकिली सुरू केली. ती दणकून चालायलाही लागली. त्याचवेळी आठवड्याअखेरीस ते आपली शेती बघायचे. शेती तरी किती? तब्बल साडेचारशे एकर. वरोराजवळ गोराजा येथे ही शेती होती. त्यांनी मग शेती करता करता शेतकर्‍यांना संघटीत करायला सुरवात केली. सहकाराचा मूलमंत्र शेतकर्‍यांत रूजवायला सुरवात केली. याची परिणती अशी झाली की बाबांनी वरोराचे उपनगराध्यक्ष म्हणून निवडण्यात आले. एकीकडे असे सार्वजनिक आयुष्य सुरू असताना बाबांचे क्लबमध्ये जाणे, शिकारीला जाणे, टेनिस आणि ब्रिज खेळणे हेही सुरू होते. पैसा प्रचंड मिळत होता. पण एवढे सगळे असूनही बाबा आतमधून तितके सुखी नव्हते. आयुष्याला काही तरी हेतू असावा असे त्यांना वाटत असे.

त्याचवेळी कायद्याची प्रॅक्टिस म्हणजे खोटेपणा असेही एक समीकरण होते. खोटेपणाल करून पैसे मिळविणे बाबांना मान्य नव्हते. म्हणून त्यांनी हरिजनांसाठी काम करायला सुरवात केली. हरीजनांना बर्‍याच लांबून पाणी आणावे लागत असे. बाबांनी उच्चवर्णीयांच्या विरोधाला न जुमानता त्यांच्यासाठी सार्वजनिक विहीर खुली केली. त्यानंतर १९४२ चे भारत छोडो आंदोलन सुरू झाले आणि बाबा त्यात उतरले. त्यांनी वकिलांना संघटीत करून अटक केलेल्या नेत्यांना सोडविण्यासाठी आंदोलन सुरू केले. त्यापायी ते तुरूंगातही गेले.

पुढे वकिलीतील उत्साह संपला आणि त्यांना उदास वाटू लागले. याच काळात त्यांनी केस वाढविले. एखाद्या विरक्त साधूसारखे दिसू लागले. एकदा एका लग्नाला नागपूरला गेले असताना त्यांनी इंदूला (साधनाताई) पाहिले आणि त्यांचे मनोमन प्रेम बसले. पण त्यांच्या साधूसारख्या अवताराकडे बघून साधनाताईंच्या घरच्यांनी त्यांची निर्भत्सना केली. पण विशेष म्हणजे साधनाताईंनाही बाबा आवडले. मग त्यांना घरच्या विरोधाला पत्करून लग्न करण्याचे ठरविले.

लग्नानंतरही बाबांना आयुष्याचे ध्येय सापडत नव्हते. एके दिवशी त्यांनी एक कुष्ठरोगी माणूस पाहिला. हातपाय झडलेले, भर पावसात भिजत असलेला तो माणून पाहिला आणि ते भयंकर घाबरले. पण तोच त्यांच्या आयुष्यातील टर्निंग पॉईंट ठरला. पुन्हा परतून त्यांनी त्या माणसाची सेवा केली. पण तो जगला नाही. पुढचे सहा महिने याच उलघालीत गेलेल्या बाबांनी अखेर कुष्ठरोग्यांसाठी काम करण्याचे ठरविले आणि पत्नी साधनानेही त्यांना या निर्णयात साथ दिली. त्यानंतर मग त्यांनी आनंदवन उभारले.

तेथे त्यांनी कुष्ठरोग्यांच्या रहाण्याची सोय केली. त्यांची सेवा करण्याचे व्रत आरंभले. त्यासाठी ते कुष्ठरोग्यांवरील उपचारही शिकून आले. आनंदवनात कोणतीही सोय नव्हती. त्यांनी या उजाड परिसराचे नंदवन केले. आनंदवन स्वयंपूर्ण व्हावे यासाठी तेथे शेती सुरू केली. आनंदवन हे जगभरातील लोकांसाठी कुष्ठरोग्यांसाठी एक उदाहरण ठरले.

पुढे बाबांनी एवढं उभारल्यानंतरही ते शांत बसले नाही. ऐंशीच्या दशकात संपूर्ण भारत अतिरेक्यांच्या कारवाया, फूटीच्या धमक्या अशा बाबींनी ग्रस्त असताना बाबांनी भारत जोडण्यासाठी कन्याकुमारी ते काश्मीरव गुजरातपासून अरूणाचल प्रदेशापर्यंत भारत जोडो नावाची यात्रा काढली. शांतता निर्माण करणे व पर्यावरणाबद्दल जागृती हे या यात्रेचे मुख्य हेतू होते. १९९० मध्ये बाबांनी आनंदवन सोडले आणि ते नर्मदेच्या किनारी येऊन रहायला लागले. नर्मदा आंदोलनाला बळ देण्यासाठी त्यांनी हा निर्णय घेतला.

बाबांना अनेक मानसन्मान मिळाले. पद्मश्री, पद्मविभूषण, गांधी शांतता पारितोषिक, रॅमन मगसेसे पुरस्कार असे अनेक पुरस्कार मिळाले.

युवकांनो, संवेदनशीलतेचे शर हवेत- बाबा

Sat, 09 Feb 2008 18:01:17 +0530

युवकांकडून बाबा आमटेंना नेहमीच आपेक्षा होत्या. युवकच भारताला पुढे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतील, याची त्यांना खात्री होती. म्हणूनच युक्रांद या युवक क्रांती दलाच्या स्थापनेला त्यांनी शुभेच्छा दिल्या. त्यातही त्यांचा आशावाद दिसून येतो.

''एका कालखंडात युवकांच्या संस्थानी रंगवलेली स्वप्ने मला ठाउक होती. मी त्यांचा साक्षीदार आहे. वयाच्या 88व्या वर्षी तरुणाईच्या स्वप्नांची दीपमाळ विझलेली मी पाहतो आहे. अशा परिस्थितीत युक्रांद नवे स्वप्न पाहत, नव्या स्वरुपात उभे राहत आहे. माझी खात्री आहे की, नव्या स्वरुपात येणार्‍या युक्रांदचे भारतीय समाज कृपाळु स्वागत केल्याशिवाय राहणार नाही.युक्रांदच्या पराक्रमी पण सुकुमार आठवणींचे सुखद स्मरण करुन मी युक्रांदच्या पुढील वाटचालीला शुभेच्छा देतो, आशिर्वाद देतो.

आपण सर्वजण जाणतो की कोणतेही राष्ट्र तरूणाईच्या भक्कम खांद्यावरच उभे असते. एकविसावे शतक उजाडल्याबरोबर क्षितिजावर धुराचे लोट दिसू लागले आहेत. सारे राजकीय विचा रवंत सांगत ाहेत की हजारो वर्षांच्या परिश्रमाने निर्माण झालेली मानवी संस्कृती संकटात आहे. नव्हे ती तुटण्य ाच्या उंबरठ्यावर उभी आहे. पृथ्वीवरील मानवाचे अस्तित्व टिकविण्यासाठी अजून बापूजींचा क्षीण आक्रोश ऐकू य ेतोय. बापूजींचा तो आवाज युक्रांद ऐकू शकेल का?

पुन्हा अंकुरण्यासाटी न शरमणारे युक्रांदचे बीज आहे. बीज मूकपणे एक वचन देते, ते म्हणते, अनुरूप परिस्थिती लाभली की अंकुरण्याची मी लाज बाळगणार नाही. संघटना पुन्हा सुरू होत असताना तिची दिशा निश्चित असावी. मोठ्या आकाराच्या मोहापायी युक्रांदने दिशा गमावू नये. शिकार कशाची करायची हे निश्चित आहे. निबिड जंगलात धावायचे आहे. पण दिशा ठरलेली आहे. शिकारीचे धैर्य आहे. हातात गांडीव आहे. पाठीवर भाता आहे. पण त्या भात्यात संवेदनांचे शर भरपूर असावेत. संवेदनांचे शर नसतील, तर शिकार कशी करणार?

संवेदनांचे शर हरवून बसलेल्या तरूणाईचा आजचा हा समाज आहे. त्यात युक्रांदला काम करायचे आहे. राजकाराण की विधायक काम हे द्वंद्व सामोर येईल. तो आभास आहे. चकवा आहे. विधायक वृत्तीशिवाय राजकारण वांझोटे आहे. अन राजकारणाशिवाय विधायक कार्य नपुंसक आहे. राजकीय भूमिका असावी, पण राजकारणी डावपेची बनू यने. प्रत्यक्ष कृतीशिवाय तत्वांना, विचारांना किंमत नसते. आचरणाशिवाय वाणी पोकळ ठरते. शरणागतीत कसलेही भविष्य नसते. भविष्याची आशा दडलेली असते ती कृतीमध्ये युवकांनो जुन्या पिढीच्या दोषांची रंगीत तालिम पुन्हा करू नका.

(युक्रांदच्या संकेतस्थळावरून साभार)

आनंदवनात चालविले जाणारे प्रकल्प

Sat, 09 Feb 2008 17:52:23 +0530

MH Govt

MH GOVT

गोकुळ - या प्रकल्पात साठ मुले रहातात. एक तर ती अनाथ किंवा कुष्ठरोगी असतात. या मुलांची या प्रकल्पाद्वारे अन्न, वस्त्र, निवारा याबरोबरच शिक्षण, आरोग्याची काळजी वाहिली जाते.

उत्तरायण- हा ज्येष्ठ नागरिकांसाठी वृद्धाश्रम असून त्यात तीस लोक रहातात. त्यांची पूर्ण व्यवस्था पाहिली जाते.

स्नेह सावली- याची स्थापना १९८३ मध्ये झाली. वयोववृद्ध कुष्ठरोगी दाम्पत्यांसाठी हा प्रकल्प आहे.
सध्या तेथे १८१ दाम्पत्ये रहातात.

लोटी रामन वृद्धाश्रम- (विस्डम बॅंक)- हा प्रकल्प अभिनव आहे. ज्येष्ठ नागरिकांच्या अनुभवी ज्ञानाचा फायदा आनंदवनाला व्हावा यासाठी हा प्रकल्प चालाविला जातो.

सुख सदन- हे एक प्रकारचे कम्युन आहे. येथे बरे झालेले कुष्ठरोगी रहातात. त्याद्वारे येथे कुटुंब निर्माण केले जाते. त्याद्वारे दाम्पत्याला वयोवृद्धांची काळजी घेण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली आहे. भारतीय कुटुंबपद्धती टिकविण्यासाठी हा प्रकल्प आहे. सध्या अशा प्रकारचे सहा कम्युन आहे. आनंदवन, त्यात अडीच हजार कुटुंबे रहातात. यात एक हजार कुष्ठरोगी व इतर रोगांनी ग्रासलेले एक हजार लोक आहेत. सुखसदनाशिवाय मुक्तीसदन, कृषी सदन, मित्रांगण ही कम्युन आहेत.

मुक्तांगण- याची स्थापना १९७४ मध्ये झाली. त्यात विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. विवाहविधी येथे संपन्न ोतो. याशिवाय येथे वाचनालय, मुलांसाठी खेळण्याची व प्राण्यांची जागा येथे आहे. १९९९ मध्ये येथे आनंदवन एम्पोरीयम सेल्स सेंटर येथे उघडण्यात आले.

महान व्यक्तिमत्वाला मुकलो

Sat, 09 Feb 2008 17:50:13 +0530

MH Govt

MH GOVT

थोर सामाजिक कार्यकर्ते बाबा आमटे यांच्या निधनामुळे देश एका महान व्यक्तिमत्वाला मुकला आहे, असे जलसंपदा, पाणीपुरवठा आणि स्वच्छता मंत्री अजित पवार यांनी आपल्या शोकसंदेशात म्हटले आहे. बाबा आमटे यांच्या निधनाचे वृत्त समजताच आपल्याला तीव्र दु:ख झाल्याचे श्री. पवार यांनी शोकसंदेशात नमूद केले आहे.

श्री. पवार आपल्या शोकसंदेशात म्हणतात,` बाबा आमटे यांनी आपल्या कृतीतून अवघ्या देशापुढे एक आदर्श घालून दिला. त्यांनी कुष्ठरुग्णांसाठी केलेले कार्य अतुलनीय असेच आहे. कुष्ठरुग्णांना समाजात मानाने जगता यावे, यासाठी त्यांनी केलेल्या विधायक कार्याची दखल जागतिक पातळीवर घेतली गेली. कुष्ठरुग्णांसाठी त्यांनी वसवलेले आनंदवन कुष्ठरुग्णांच्या जीवनात खराखुरा आनंद देणारे आणि जीवनाप्रती आशा पल्लवित करणारे आहे.

बाबा आमटे यांनी सामाजिक सलोखा, शांतता आणि राष्ट्रीय एकात्मता यासाठी काढलेली भारत जोडो यात्रा देशांतील प्रत्येक नागरिकांच्या स्मरणात कायम राहील. त्यांच्या निधनामुळे देशाच्या सामाजिक जीवनात भरुन न येणारी पोकळी निर्माण झाली आहे, असे श्री. पवार यांनी शोकसंदेशात नमूद केले आहे.

महाराष्ट्र थोर समाजसेवकाला मुकला

Sat, 09 Feb 2008 17:46:38 +0530

बाबा आमटे यांच्या निधनाबद्दल सहकार मंत्री डॉ.पतंगराव कदम यांनी तीव्र दु:ख व्यक्त केले आहे.

डॉ.कदम आपल्या शोकसंदेशात म्हणतात की, आमटे यांच्या निधनाने महाराष्ट्र एका थोर समाजसेवकाला मुकला आहे. समाजाने दुर्लक्षिलेल्या व्यक्तिंना स्वाभिमानाने जगण्याचे बळ देऊन गांधीजींचे तत्त्व त्यांनी प्रत्यक्षात अवलंबिले. आमटे यांनी स्थापन केलेले आनंदवन हे इतिहासात सोनेरी अक्षराने कोरण्यासारखेच आहे.

आधुनिक कर्मयोगी पाठशाळेचे संस्थापक हरपले

Sat, 09 Feb 2008 17:44:49 +0530

पद्यविभूषण बाबा आमटे यांच्या निधनाने सक्रिय कर्मयोगी व कर्मयोगाच्या आधुनिक पाठशाळेचे संस्थापक काळाच्या पडद्याआड गेले आहेत अशा शब्दात महसूलमंत्री नारायण राणे यांनी आपल्या तीव्र भावना व्यक्त केल्या आहेत.

आपल्या शोकसंदेशात ते पुढे म्हणतात की, समाजातील दीनदुबळ्यांच्या सेवेसाठी, विशेषत: कुष्ठरोग्यांच्या पुनर्वसनासाठी बाबांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले. संपूर्ण देशात पदयात्रेसह अनेक जनआंदोलनांमध्ये सक्रिय सहभाग घेऊन भारत जोडो सारख्या चळवळीतून राष्ट्रीय एकात्मता जागृत ठेवण्यासाठी ते सतत कार्यशील राहिले. वारसा हक्काने आलेली संपन्नता आणि वकिलीची पदवी असूनही सुखासीनता सोडून आनंदवनच्या माध्यमातून ते दीनदुबळ्यांच्या सेवेसाठी कार्यरत राहिले. त्यांच्या या महान कार्याची आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही मॅगेसेसे सारख्या असंख्य पुरस्कारांनी प्रशंसा झाली.

या थोर समाजसेवकाच्या निधनाने निर्माण झालेली पोकळी कधीही भरुन येण्यासारखी नसली तरी त्यांचे कुटुंबिय त्यांचा जनसेवेचा वारसा पुढे नेतील याची खात्री आहे.

उपेक्षितांचा कैवारी हरपला

Sat, 09 Feb 2008 17:43:56 +0530

MH Govt

MH GOVT

समाजातील उपेक्षितांची सेवा करुन समाजात त्यांना मानाचे स्थान मिळवून देणार्‍या डॉ.बाबा आमटे यांच्या निधनाबद्दल अन्न व नागरी पुरवठा मंत्री सुनील तटकरे यांनी तीव्र दु:ख व्यक्त केले आहे.

आपल्या शोक संदेशात श्री.तटकरे म्हणतात की, डॉ.बाबा आमटे यांनी कुष्ठरुग्णांचे पुनर्वसन हेच आपले कर्तव्य मानून त्यांच्या सेवेसाठी आपले आयुष्य वेचले. त्याचबरोबर या उपेक्षितांना समाजात मानाचे स्थान मिळवून दिले.

20 व्या शतकाचा प्रमुख दीपस्तंभ हरपला

Sat, 09 Feb 2008 17:42:17 +0530

कर्मयोगी बाबा आमटे यांच्या निधनाने 20 व्या शतकाचा प्रमुख दीपस्तंभ हरपला अशा शब्दात ऊर्जा व तंत्रशिक्षण मंत्री दिलीप वळसे-पाटील यांनी आपल्या भावना व्यक्त केल्या आहेत.

आपल्या शोकसंदेशात ते पुढे म्हणतात की, अखेरच्या क्षणापर्यंत ताजेतरुण असणारे, राष्ट्रीय एकात्मता आणि नवराष्ट्र उभारणीसाठी शेवटच्या श्र्वासापर्यंत झगडणारे थोर समाजसेवक काळाच्या पडद्याआड गेले. त्यांनी स्थापन केलेले आनंदवन आणि मागच्या पिढ्यांना दिलेला वारसा यापुढेही आपल्याला आदर्शवत मार्गदर्शन करीत राहील.

आनंदवनचा राजा हरपला

Sat, 09 Feb 2008 17:39:40 +0530

आपले सारे आयुष्य उपेक्षित आदिवासी आणि कुष्ठरुग्णांच्या सेवेसाठी अर्पण करणार्या बाबा आमटे यांच्या निधनाबद्दल शालेय शिक्षणमंत्री प्रा.वसंत पुरके यांनी शोक व्यक्त केला आहे.

कुष्ठरुग्णांचे पुनर्वसन त्याचबरोबर आदिवासींना रोजगार उपलब्ध व्हावा म्हणून आनंदवनासारखी सुंदर वसाहत कोणाचेही पाठबळ नसताना उभी करण्याचे अनोखे कार्य बाबा आमटे यांनी केले. केवळ त्यांच्यामुळेच आज कुष्ठरुग्णांना समाजात प्रतिष्ठा मिळाली आहे. आज या आनंदवनाच्या निर्मात्याच्या निधनामुळे या वसाहतीचा राजा हरपल्यासारखे झाले आहे, या शब्दात प्रा.पुरके यांनी शोक व्यक्त केला आहे.