वंदे मातरम् लिरिक्स

वंदे मातरम्!

सुजलाम्, सुफलाम्, मलयज शीतलाम्, 

शस्य-श्यामलाम् मातरम्॥ वंदे मातरम् ॥1॥

शुभ्र-ज्योत्सनाम् पुलकित यामिनीम्, 

फुल्ल कुसुमित द्रुमदल शोभिनीम्, 

सुहासिनीम् सुमधुर-भाषिणीम्। 

सुखदाम् वरदाम् मातरम्॥ वंदे मातरम् ॥2॥

कोटि-कोटि कंठ कल-कल निनाद कराले, 

कोटि-कोटि भुजैर्धृत खरकरवाले, अबला केन मा एत बले, 

बहुबल धारिणीम् नमामि तारिणीम्, 

रिपुदलवारिणीम् मातरम्।। वंदे मातरम्।। 3।।

तुमि विद्या तुमि धर्म, तुमि हृदि तुमि मर्म, 

त्वं हि प्राणा: शरीरे, बाहु ते तुमि मां शक्ति, 

हृदये तुमि मां भक्ति, 

तोमाराई प्रतिमा गढ़ी मंदिरे-मंदिरे॥ वंदे मातरम्।। 4।।

त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणीम्, 

कमला कमलदलविहारिणी, वाणी विद्यादायिनी, 

नमामि त्वाम्, नमामि कमलाम्। 

अमलाम्, अतुलाम्, सुजलाम्, सुफलाम्, मातरम्।।5।।

श्यामलाम्, सरलाम्, 

सुस्मिताम्, भूषिताम्, 

धरणीम्, भरणीम्, मातरम्॥ वंदे मातरम् ॥6॥

वंदे मातरम् गीतचे संक्षिप्त भावार्थ

वंदे मातरम्! (आई, तुला मी वंदन करतो!)

सुजलां, सुफलां, मलयज शीतलाम्, (जिथे निर्मळ पाणी आहे, उत्तम फळे आहेत आणि मलयाचलावरून येणाऱ्या वाऱ्यामुळे जी शीतल आहे,)

शस्य श्यामलां मातरम् ॥ (पिकांमुळे जिचा रंग सावळा आणि सुंदर झाला आहे, अशा माझ्या देशाला मी वंदन करतो.)

शुभ्र ज्योत्स्ना पुलकित यामिनीम्, (जिच्या रात्री चंद्राच्या शुभ्र प्रकाशाने न्हाऊन निघतात,)

फुल्ल कुसुमित द्रुमदल शोभिनीम्, (जिथे वृक्ष वेली फुलांनी डवरलेल्या आहेत,)

सुहासिनीं, सुमधुर भाषिणीम्, (जिचे हास्य सुंदर आहे आणि जिची भाषा गोड आहे,)

सुखदां, वरदां, मातरम् ॥ (जी सुख देणारी आणि वरदान देणारी आहे, अशा माझ्या मातेला मी वंदन करतो.)

या गीतचा मुख्य विषय: हे गाणे भारताला पोषण देणारी आणि शक्ती देणारी देवी म्हणून दर्शवते. त्यात आईला आनंद आणि आशीर्वाद देणारी (वरद) म्हणून वर्णन केले आहे. स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान हे गाणे देशभक्तीचे एक प्रमुख प्रतीक बनले.

वंदे मातरम या गीत बद्दलची महत्त्वाची तथ्ये

संगीतकार: बंकिमचंद्र चॅटर्जी

पहिले गायन: १८९६ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात रवींद्रनाथ टागोर यांनी हे प्रथम गायले होते.

स्थिती: २४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेने ते "राष्ट्रगीत" म्हणून स्वीकारले. त्याला "जन गण मन" (राष्ट्रगीत) सारखाच दर्जा आहे.

महत्त्व: स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान, हे गाणे क्रांतिकारकांचे मुख्य घोषवाक्य आणि प्रेरणास्थान बनले. ब्रिटीश राजवटीत, "वंदे मातरम्" या दोनच शब्दांनी देशवासीयांच्या हृदयात गुलामगिरीची आग पेटवली.

इतिहास: हे गीत "आनंदमठ" या कादंबरीच्या माध्यमातून लोकप्रिय झाले. त्यावेळी बंगालमध्ये "बंगालची फाळणी" चळवळ शिगेला पोहोचली होती. दुसरीकडे, महात्मा गांधींच्या असहकार चळवळीने जनभावना जागृत केली होती. बंगालची फाळणी आणि असहकार चळवळ या दोन्हीमध्ये "वंदे मातरम्" ने प्रभावी भूमिका बजावली. हे गाणे स्वातंत्र्यसैनिकांसाठी एक पवित्र मंत्र बनले. बंकिम बाबूंनी १८८० मध्ये "आनंदमठ" ही कादंबरी लिहिली. ती कलकत्त्याच्या मासिक "बंग दर्शन" मध्ये मालिका म्हणून प्रकाशित झाली. असा अंदाज आहे की बंकिम बाबूंनी "वंदे मातरम्" लिहिले होते, "आनंदमठ" लिहिण्याच्या सुमारे पाच वर्षांपूर्वी.

15 ऑगस्टला म्हणजे स्वातंत्र्यदिनी, राष्ट्रध्वज वरील बाजूस खेचला जातो आणि नंतर फडकवला जातो. याला ध्वजारोहण म्हणतात. दुसरीकडे, 26 जानेवारीला म्हणजेच प्रजासत्ताक दिनी राष्ट्रध्वज वरील बाजूला बांधलेला असतो. त्याला उघडून फडकावला जातो त्याला ध्वज फडकावणे असे म्हणतात. इंग्रजीमध्ये ध्वजारोहणासाठी Flag Hoisting आणि ध्वज फडकावण्यासाठी Flag Unfurling हा शब्द वापरला जातो.

पंतप्रधान आणि राष्ट्रपती

15 ऑगस्ट रोजी होणाऱ्या मुख्य कार्यक्रमात देशाचे पंतप्रधान सामील असतात. यावेळी पंतप्रधानांनी ध्वजारोहण करतात. 26 जानेवारी रोजी आयोजित मुख्य कार्यक्रमात राष्ट्रपती ध्वज फडकवतात.

जागेचा फरक

स्वातंत्र्य दिनानिमित्त मुख्य कार्यक्रम लाल किल्ल्यावर आयोजित करण्यात येतो. पंतप्रधान तेथे ध्वजारोहण करतात. यावेळी पंतप्रधान लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून देशाला संबोधित करतात. त्याचबरोबर प्रजासत्ताक दिनाचा मुख्य कार्यक्रम राजपथवर आयोजित केला जात असून या दिनी राष्ट्रपती ध्वज फडकवतात.

राष्ट्रपती 26 जानेवारीलाच ध्वजारोहण का करतात?

पंतप्रधान हे देशाचे राजकीय प्रमुख असतात तर राष्ट्रपती हे संवैधानिक प्रमुख. 26 जानेवारी 1950 रोजी देशाची राज्यघटना लागू झाली. त्याआधी देशात ना संविधान होते ना राष्ट्रपती. या कारणास्तव, दरवर्षी 26 जानेवारी रोजी राष्ट्रपती राष्ट्रध्वज फडकावतात.

दक्षिण कोरिया आणि उत्तर कोरिया (South Korea, North Korea)

भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर दोन वर्षांनी दक्षिण कोरिया आणि उत्तर कोरियाही स्वतंत्र झाले. पूर्वी कोरिया जपानच्या अधिपत्याखाली होता आणि 15 ऑगस्ट 1945 रोजी त्याला स्वातंत्र्य मिळाले. आता दोन्ही देश 15 ऑगस्ट रोजी राष्ट्रीय मुक्ती दिन साजरा करतात.

काँगोचे प्रजासत्ताक (Democratic Republic of Congo)

काँगोचे प्रजासत्ताक काँगो-ब्राझाव्हिल म्हणूनही ओळखले जाते. या देशाला 15 ऑगस्ट 1960 रोजी फ्रान्सपासून स्वातंत्र्य मिळाले. अशा परिस्थितीत 15 ऑगस्ट ही तारीख येथेही मोठ्या थाटामाटात साजरी केली जाते.

लिकटेंस्टाईन (Liechtenstein)

लिकटेंस्टीन हा जगातील सर्वात लहान देशांपैकी एक आहे आणि युरोपमधील सर्वात लहान देश आहे. ते स्वित्झर्लंड आणि ऑस्ट्रियाने वेढलेले आहे. या देशाला 1866 मध्ये जर्मन राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाले.

बहरीन (Bahrain)

बहरीन हा पर्शियन गल्फमधील एक महत्त्वाचा बेट देश आहे. 15 ऑगस्ट 1971 रोजी या देशाला यूकेपासून स्वातंत्र्य मिळाले. तथापि, ब्रिटिश सैन्याने 1960 च्या दशकात बहरीन सोडण्यास सुरुवात केली. 15 ऑगस्ट रोजी दोन्ही देशांमध्ये एक करार झाला आणि बहरीन स्वतंत्र झाला.

2 पांढऱ्या पट्ट्याखाली केशरी आणि हिरव्या पट्ट्या फोल्ड करा.

3 आता पांढरी पट्टी अशा प्रकारे फोल्ड करा की भगव्या आणि हिरव्या पट्ट्यांसह फक्त अशोक चक्र दिसेल.

4. दुमडलेला ध्वज तळहातावर सुरक्षित ठिकाणी ठेवण्यासाठी न्या.

5. तिरंगा पूर्ण आदराने आणि ध्वजसंहितेनुसार फडकवावा.

6. तिरंग्याचा अवमान केल्यास 3 वर्षांपर्यंत तुरुंगवास आणि दंडाची तरतूद आहे.

स्वतः जगणं व राष्ट्र जगविणं हे आपलं कर्तव्य आहे त्याकरता हिंसा करावी लागली तरी ती पुण्यकारकच होय. – विनायक दामोदर सावरकर

एक देव एक देश एक आशा ।। एक जाती एक जीव एक आशा ।। – विनायक दामोदर सावरकर

उदात्त ध्येयासाठी केलेलं कोणतेही बलिदान वाया जात नाही. – विनायक दामोदर सावरकर

स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे आणि मी तो मिळवणारच. – लोकमान्य टिळक

जय जवान जय किसान – लाल बहादूर शास्त्री

जय हिंद – सुभाष चंद्र बोस

वंदे मातरम्! - बंकिम चॅटर्जी

सत्यमेव जयते – मदन मोहन मालवीय

तुम मुझे खून दो मैं तुम्ही आजादी दूंगा  – सुभाष चंद्र बोस

सरफरोशी की तमन्ना अब हमारे दिल मैं है – रामप्रसाद बिस्मिल

इंकलाब जिंदाबाद - भगत सिंह

आम्ही शत्रूंच्या गोळ्यांचा सामना करू, आम्ही स्वतंत्र आहोत, आम्ही स्वतंत्र राहू - चंद्रशेखर आझाद

ज्याचे रक्त उकळत नाही, रक्त पाणीही नाही... जे देशाच्या कामाला येत नाहीत ते तारुण्य वाया गेलेले आहे.- चंद्रशेखर आझाद

देशभक्ताचं रक्त म्हणजे स्वातंत्र्य-वृक्षाचे बीजच होय.

बलसागर भारत होवो, विश्वात शोभुनी राहो.

स्वराज्य तोरण चढे,

गर्जती तोफांचे चौघडे,

मराठी पाउल पडते पुढे!

स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे

आणि तो मी मिळवणारच.

भेकड म्हणुन जगण्यापेक्षा शुराचे मरण कधीही चांगले

स्वातंत्र्य म्हणजे संयम….. स्वैराचार नव्हे.

व्यक्तिगत चारित्र्यातूनच राष्ट्रीय चारित्र्य निर्माण होते.

देवभक्तीहून देशभक्ती श्रेष्ठ आहे.

क्रांती तलवारीने घडत नाही….. तत्वाने घडते.

विविधतेत एकता आहे आमची शान,

याचमुळे आहे माझा देश महान.

देश विविध रंगांचा देश विविध ढंगांचा

देश विविधता जपणाऱ्या एकात्मतेचा.

अभिमान आहे मला ‘भारतीय’ असल्याचा!

जय हिंद ! जय भारत !

कधीच न संपणारा, आणि शेवटच्या श्वासा पर्यंत टिकणारा धर्म, म्हणजे देश धर्म…

दिल दिया है, जान भी देंगे, ऐ वतन तेरे लिए…

कोणत्याही देशाची संस्कृतीही त्या देशातील लोकांच्या हृदय आणि आत्म्यात वसते.

सुजलां सुफलां मलयज शीतलां

शस्यश्यामलां मातरम् ! वंदे मातरम् !

शुभ्र ज्योत्स्ना-पुलकित-यामिनीम्

फुल्ल-कुसुमित-द्रुमदल शोभिनीम्

सुहासिनीं सुमधुर भाषिणीम्

सुखदां वरदां मातरम् । वंदे मातरम् !’

विविधतेत एकता आहे आमची शान…म्हणूनच आहे आमचा भारत देश महान…

भारत एक सुवर्ण चिमणी आणि स्वातंत्र्य तिचे पंख आहेत.

भारताच्या ७९व्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त 

तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला हार्दिक शुभेच्छा! 

आपण सर्व मिळून देशाच्या प्रगतीसाठी एकजुटीने कार्य करूया 

आणि स्वातंत्र्यसैनिकांच्या बलिदानाला सलाम करूया.

स्वातंत्र्यदिनाच्या या पवित्र दिवशी, आपण आपल्या स्वातंत्र्याचे मोल जाणूया 

आणि देशाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी कटिबद्ध होऊया. 

सर्वांना स्वातंत्र्यदिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

१५ ऑगस्ट हा फक्त एक दिवस नाही, 

तर आपल्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्याग आणि समर्पणाची आठवण आहे

चला, त्यांच्या स्वप्नांचा भारत घडवण्यासाठी प्रयत्न करू

स्वातंत्र्यदिनाच्या शुभेच्छा!

स्वातंत्र्याचा हा सोहळा आपल्या सर्वांच्या मनात देशभक्तीची ज्योत प्रज्वलित करो! 

आपण एकजुटीने भारताला प्रगतीच्या शिखरावर नेऊया

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

भारताच्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त, 

आपण सर्वांनी एकत्र येऊन देशाच्या एकता आणि अखंडतेसाठी कार्य करूया

तुम्हाला आणि तुमच्या परिवाराला स्वातंत्र्यदिनाच्या मनापासून शुभेच्छा!

स्वातंत्र्यदिन हा आपल्या देशाच्या स्वाभिमानाचा आणि गौरवाचा उत्सव आहे

चला, या स्वातंत्र्याची कदर करू 

आणि देशाला समृद्ध बनवू

स्वातंत्र्यदिनाच्या खूप खूप शुभेच्छा!

१५ ऑगस्ट २०२५ रोजी

आपण स्वातंत्र्याच्या अमूल्य देणगीचे स्मरण करूया 

आणि देशाच्या विकासासाठी आपले योगदान देऊया

स्वातंत्र्यदिनाच्या प्रेमळ शुभेच्छा!

स्वातंत्र्यदिनाच्या या खास दिवशी

आपण सर्वांनी मिळून भारताला एकता, शांती आणि समृद्धीच्या मार्गावर पुढे नेऊया

तुम्हाला स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी लढलेल्या प्रत्येक वीराला सलाम! 

या स्वातंत्र्यदिनी, आपण त्यांच्या बलिदानाला 

मानवंदना देऊया आणि देशासाठी कार्य करूया

शुभेच्छा!

स्वातंत्र्यदिन हा आपल्या देशाच्या स्वप्नांचा आणि आकांक्षांचा उत्सव आहे

चला, एकजुटीने भारताला महान बनवू

स्वातंत्र्यदिनाच्या मनापासून शुभेच्छा!

७९व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या निमित्ताने,

आपण आपल्या देशाच्या प्रगतीसाठी आणि समृद्धीसाठी कटिबद्ध होऊया

सर्वांना स्वातंत्र्यदिनाच्या खूप शुभेच्छा!

स्वातंत्र्यदिनाच्या या पवित्र दिवशी, 

आपण सर्वांनी मिळून देशाच्या एकतेचा आणि अखंडतेचा संकल्प करूया

तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला हार्दिक शुभेच्छा!

भारताच्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त, 

आपण स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाला सलाम करूया 

आणि देशाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी कार्य करूया

स्वातंत्र्यदिनाच्या शुभेच्छा!

स्वातंत्र्यदिन हा आपल्या देशाच्या गौरवशाली इतिहासाचा 

आणि उज्ज्वल भविष्याचा साक्षीदार आहे

चला, भारताला प्रगतीच्या शिखरावर नेऊया

स्वातंत्र्यदिनाच्या शुभेच्छा!

१५ ऑगस्ट २०२५ रोजी,

आपण स्वातंत्र्याच्या अमूल्य वारशाला सलाम करूया 

आणि देशाच्या विकासासाठी आपले योगदान देऊया

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

या शुभेच्छा तुम्ही तुमच्या प्रियजनांसोबत शेअर करून स्वातंत्र्यदिनाचा उत्साह वाढवू शकता. भारत माता की जय!

राष्ट्रध्वज कुठे लावावा?

तुम्ही अनेक वेळा वाहनांच्या बाहेर राष्ट्रध्वज लावलेला पाहिला असेल, परंतु ही पद्धत पूर्णपणे चुकीची आहे. प्रत्यक्षात, गाडीत ध्वज लावण्यासाठी फक्त दोन ठिकाणीच सांगितले गेले आहे, ज्याच्या बाहेर ध्वज लावणे नियमांचे उल्लंघन आहे. NHAI नुसार, नियमात म्हटले आहे की 'राष्ट्रध्वज गाडीत फक्त डॅशबोर्ड किंवा विंडस्क्रीनच्या आतच लावता येतो.' बाहेरून लावणे ध्वज संहितेचे उल्लंघन मानले जाईल.’

तिरंग्याबाबत इतर कोणते नियम आहेत?

'भारतीय ध्वज संहिते'मध्ये तिरंग्याचा आदर आणि तो फडकवण्याबाबत अनेक नियम देण्यात आले आहेत. जर एखाद्या व्यक्तीने तिरंग्याचा अपमान केला तर त्याला ३ वर्षांपर्यंतची शिक्षा किंवा दंड होऊ शकतो. कधीकधी या दोन्ही शिक्षा देखील होऊ शकतात. याशिवाय ध्वजाचा वापर कपडे, गणवेश, उशा, नॅपकिन आणि रुमाल बनवण्यासाठी करता येणार नाही. यासोबतच ध्वजाच्या वरच्या बाजूला असलेला भगवा रंग खाली ठेवला जाणार नाही.

तो आदराने खाली आणला जातो

ध्वज इतक्या उंचीवर फडकवला पाहिजे की समोर उभ्या असलेल्या लोकांचे डोके ते पाहण्यासाठी वर येईल. देशाचा ध्वज काहीही झाकण्यासाठी वापरता येत नाही. ध्वज नेहमीच वेगाने वर उचलला जातो, तर तो हळूहळू आणि आदराने खाली आणला जातो.

भारत भाग्य विधाता 

पंजाब सिंध गुजरात मराठा

द्रविड़ उत्कल बंग

विंध्य हिमाचल यमुना गंगा

उच्छल जलधि तरंग 

तव शुभ नामे जागे 

तव शुभ आशिष मांगे 

गाहे तव जय गाथा 

जन गण मंगल दायक जय हे 

भारत भाग्य विधाता

जय हे जय हे जय हे 

जय जय जय जय हे

जन गण मन हे भारताचे राष्ट्रगान आहे, जे मूळ बंगाली भाषेत गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांनी लिहिलेले आहे. गाण्याचा कालावधी अंदाजे 52 सेकंद असतो. काही प्रसंगी, राष्ट्रगान लहान स्वरूपात गायले जाते, ज्यामध्ये फक्त पहिल्या आणि शेवटच्या ओळी गायल्या जातात, ज्याला सुमारे 20 सेकंद लागतात. 24 जानेवारी 1950 रोजी संविधान सभेने जन गण मन हे भारताचे राष्ट्रगान म्हणून स्वीकारले. 27 डिसेंबर 1911 रोजी काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात हे दोन्ही भाषांमध्ये (बंगाली आणि हिंदी) पहिल्यांदा गायले गेले. संपूर्ण गाण्यात 5 पद आहेत.

मूळ कवितेचे पाचही पद

जनगणमन-अधिनायक जय हे भारतभाग्यविधाता!

पंजाब सिन्ध गुजरात मराठा द्राविड़ उत्कल बंग

विन्ध्य हिमाचल यमुना गंगा उच्छलजलधितरंग

तव शुभ नामे जागे, तव शुभ आशिष मागे, गाहे तव जयगाथा।

जनगणमंगलदायक जय हे भारतभाग्यविधाता!

जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे।।

अहरह तव आह्वान प्रचारित, सुनि तव उदार बाणी

हिन्दु बौद्ध सिख जैन पारसिक मुसलमान खृष्तानी

पूरब पश्चिम आसे तव सिंहासन-पाशे प्रेमहार हय गाथा।

जनगण-ऐक्य-विधायक जय हे भारतभाग्यविधाता!

जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे।।

पतन-अभ्युदय-वन्धुर पन्था, युग युग धावित यात्री।

हे चिरसारथि, तव रथचक्रे मुखरित पथ दिनरात्रि।

दारुण विप्लव-माझे तव शंखध्वनि बाजे संकटदुःखत्राता।

जनगणपथपरिचायक जय हे भारतभाग्यविधाता!

जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे।।

घोरतिमिरघन निविड़ निशीथे पीड़ित मूर्छित देशे

जाग्रत छिल तव अविचल मंगल नतनयने अनिमेषे।

दुःस्वप्ने आतंके रक्षा करिले अंके स्नेहमयी तुमि माता।

जनगणदुःखत्रायक जय हे भारतभाग्यविधाता!

जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे।।

रात्रि प्रभातिल, उदिल रविच्छवि पूर्व-उदयगिरिभाले

गाहे विहंगम, पुण्य समीरण नवजीवनरस ढाले।

तव करुणारुणरागे निद्रित भारत जागे तव चरणे नत माथा।

जय जय जय हे जय राजेश्वर भारतभाग्यविधाता!

जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे।।

आज, १५ ऑगस्ट २०२५, आपण सर्वजण भारताच्या ७९व्या स्वातंत्र्य दिनानिमित्त येथे एकत्र जमलो आहोत. हा दिवस आपल्या देशाच्या इतिहासातील एक सुवर्णदिन आहे, ज्या दिवशी १९४७ साली आपल्या देशाला ब्रिटिश राजवटीपासून मुक्ती मिळाली. आज आपण स्वातंत्र्यवीरांचे बलिदान, त्यांचा त्याग आणि त्यांच्या अथक परिश्रमाला सलाम करतो, ज्यांनी आपल्याला हा स्वतंत्र भारत दिला.

स्वातंत्र्य मिळवणे सोपे नव्हते. महात्मा गांधी, सुभाषचंद्र बोस, भगतसिंग, राणी लक्ष्मीबाई यांसारख्या असंख्य स्वातंत्र्यसैनिकांनी आपले प्राण पणाला लावले. त्यांच्या अहिंसक आणि सशस्त्र लढ्यामुळे आपण आज स्वतंत्र देशात श्वास घेत आहोत. त्यांचे बलिदान आपल्याला नेहमीच प्रेरणा देत राहील.

आजचा स्वातंत्र्य दिन आपल्याला फक्त भूतकाळातील गौरवाची आठवण करून देत नाही, तर भविष्यासाठी आपली जबाबदारी देखील अधोरेखित करतो. आपण एक प्रगतिशील भारताचे स्वप्न पाहतो, जिथे प्रत्येक नागरिकाला शिक्षण, आरोग्य, आणि समान संधी उपलब्ध असतील. आपला देश विज्ञान, तंत्रज्ञान, आणि नवसंशोधनात आघाडीवर आहे, आणि आपण सर्वांनी मिळून या प्रगतीला अधिक गती द्यायची आहे.

मात्र, स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ राजकीय स्वातंत्र्य नाही. खरे स्वातंत्र्य तेव्हाच साध्य होईल जेव्हा आपण गरिबी, अज्ञान, भ्रष्टाचार, आणि सामाजिक असमानता यांच्यापासून मुक्त होऊ. आपण सर्वांनी मिळून एक असा समाज घडवला पाहिजे, जिथे प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगता येईल.

या स्वातंत्र्य दिनानिमित्त, आपण सर्वांनी एक संकल्प करूया – आपण आपल्या देशासाठी, आपल्या समाजासाठी, आणि आपल्या पर्यावरणासाठी सकारात्मक बदल घडवून आणू. छोट्या छोट्या कृतींमधून, जसे की स्वच्छता राखणे, शिक्षणाचा प्रसार करणे, आणि एकमेकांना मदत करणे, आपण एक बलवान भारत निर्माण करू शकतो.

शेवटी, मी पुन्हा एकदा सर्व स्वातंत्र्यसैनिकांना वंदन करतो आणि आपणा सर्वांना स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा देतो.

जय हिंद! जय भारत!

ALSO READ: Independence Day Quotes Marathi स्वातंत्र्य दिन मराठी कोट्स

आज आम्ही तुमच्यासाठी असेच काही पदार्थ घेऊन आलो आहोत, ज्या तुम्ही घरीच तयार करू शकता. चला तर मग जाणून घेऊया खास तिरंग्याच्या स्वादिष्ट आणि रुचकर खाद्यपदार्थांच्या रेसिपीबद्दल.

Tricolour Sandwich तिरंगा सँडविच

तिरंगा सँडविच तयार करण्यासाठी सर्वात आधी एक ब्रेड स्लाईस घ्या. त्यावर कोथिंबीरीची हिरवी चटणी लावा. दुसऱ्या स्लाईसवर टोमॅटोची चटणी, काकडी, बीटरूट, टोमॅटो आणि गाजर लावा. नंतर दोन्ही ब्रेड स्लाइस एकमेकांच्या वर ठेवा. अशा प्रकारे तुम्ही पांढरे, केशर आणि हिरव्या रंगाचे मिश्रण करून सँडविच बनवू शकता.

Tiranga Dhokla तिरंगा ढोकला

तिरंगा ढोकळा बनवायला फक्त 15-20 मिनिटे लागतात. ढोकळ्यासाठीचे पीठ तुम्हाला बाजारातून सहज मिळते. प्रथम पिठाचे तीन भाग करा. त्यानंतर एका भागात रंगानुसार गाजराचा रस, दुसऱ्या भागात पालकाचा रस आणि तिसऱ्या भागात नारळाची पेस्ट मिसळा. आता त्यांना एकमेकांच्या वर स्टॅक करा आणि वाफवून घ्या. अशा प्रकारे तुम्ही काही मिनिटांत तिरंगा ढोकळा घरी बनवू शकता.

Tricolour Pulao तिरंगा पुलाव

15 ऑगस्ट रोजी दुपारच्या जेवणात तिरंगा पुलाव खाणे हा उत्तम पर्याय आहे. तुम्ही घरी सहज बनवू शकता. सर्व प्रथम भात शिजवून घ्या. नंतर त्यांना तीन पॅनमध्ये विभागून घ्या. पहिल्या भागात पालकाचा रस, दुसऱ्या भागात टोमॅटो प्युरी आणि तिसरा भाग पांढरा ठेवा. यानंतर हे तीन भात भाज्या आणि मसाल्यांनी तळून घ्या. पुलाव तयार झाल्यावर ताटात सजवून घ्या.

स्वातंत्र्यदिनाचा इतिहास: ब्रिटिश राजवट आणि स्वातंत्र्यलढा: १८५७ च्या पहिल्या स्वातंत्र्ययुद्धापासून (सिपाही बंड) सुरू झालेला भारतीय स्वातंत्र्यलढा १९४७ पर्यंत अनेक टप्प्यांतून गेला. महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, सुभाषचंद्र बोस, भगतसिंग, सरदार वल्लभभाई पटेल यांसारख्या नेत्यांनी आणि असंख्य स्वातंत्र्यसैनिकांनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध लढा दिला. अहिंसक चळवळी (जसे, दांडी मीठ सत्याग्रह, असहकार चळवळ) आणि सशस्त्र क्रांतिकारी कृत्यांनी स्वातंत्र्याची मागणी तीव्र केली.

स्वातंत्र्याची घोषणा: दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटन आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या कमकुवत झाले. यामुळे भारताला स्वातंत्र्य देण्याचा दबाव वाढला. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी, पहाटे १२ वाजता, भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. जवाहरलाल नेहरू यांनी "ट्रिस्ट विथ डेस्टिनी" हे ऐतिहासिक भाषण केले. याच दिवशी, भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून नेहरू यांनी शपथ घेतली, आणि भारत एक स्वतंत्र राष्ट्र बनला.

फाळणी आणि स्वातंत्र्य: स्वातंत्र्यासोबतच भारताची फाळणी होऊन पाकिस्तान हा स्वतंत्र देश निर्माण झाला, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर आणि हिंसाचार झाला. तरीही, १५ ऑगस्ट हा भारतीय स्वातंत्र्याचा आणि नव्या सुरुवातीचा प्रतीकात्मक दिवस बनला.

स्वातंत्र्यदिनाचे महत्त्व: हा दिवस स्वातंत्र्यसैनिकांच्या बलिदानाची आठवण करतो. देशाच्या एकता, अखंडता आणि प्रगतीचे प्रतीक आहे. नागरिकांमध्ये देशभक्ती आणि राष्ट्रीय अभिमानाची भावना वाढवतो.

स्वातंत्र्यदिन हा केवळ उत्सव नसून, भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी दिलेल्या लढ्याची आणि देशाच्या भविष्यासाठीच्या जबाबदारीची आठवण आहे.

Independence Day 2025

भारताच्या राष्ट्रीय सणांपैकी एक म्हणजे आपला स्वातंत्र्यदिन, ज्या दिवशी भारत स्वतंत्र झाला. इंग्रज भारतातून निघून गेले म्हणे, पण हे स्वातंत्र्य आवश्यक आणि इतर अनेक अर्थांनी वेगळे होते. आम्ही यापुढे शारीरिक किंवा मानसिक गुलाम नव्हतो. प्रत्येक क्षेत्रात बोलण्याचे, वाचण्याचे, लिहिण्याचे, मोकळेपणाने फिरण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले.

ऐतिहासिक क्षण

इंग्रजांचे भारतात आगमन

भारताला सोन्याचा पक्षी म्हणायचे त्या दिवसांची गोष्ट आहे. 17 व्या शतकात मुघलांचे राज्य असताना ब्रिटीश भारतात व्यापारासाठी आले. हळूहळू व्यापाराच्या बहाण्याने इंग्रजांनी आपले लष्करी सामर्थ्य वाढवले ​​आणि युद्धात अनेक राजांना फसवून त्यांचे प्रदेश जिंकले. 18 व्या शतकापर्यंत, ईस्ट इंडिया कंपनीच्या नावाखाली आपले वर्चस्व प्रस्थापित करून, त्याने आपल्या सभोवतालचे क्षेत्र आपल्या अधीन केले.

भारत गुलाम म्हणून

आपण गुलाम झालो आहोत याची जाणीव झाली होती. आता आम्ही थेट ब्रिटीश राजवटीत होतो. सुरुवातीला इंग्रजांनी आपल्याला शिक्षण देऊन किंवा आपल्या विकासाच्या जोरावर आपल्या गोष्टी लादायला सुरुवात केली की नंतर हळूहळू तो त्यांच्या वागण्यात गुंतला आणि ते आपल्यावर राज्य करू लागले.

इंग्रजांनी आमचा शारीरिक आणि मानसिक छळ केला. या काळात अनेक युद्धेही झाली, त्यातील सर्वात प्रमुख म्हणजे दुसरे महायुद्ध, ज्यासाठी भारतीय सैन्यात मोठ्या प्रमाणात भरती करण्यात आली. भारतीयांचे स्वतःच्या देशात अस्तित्वच नव्हते, इंग्रजांनी जालियनवाला बाग सारखे हत्याकांडही केले आणि भारतीय फक्त त्यांचे गुलाम म्हणून राहिले.

राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाची स्थापना

या विरोधाभासी वातावरणात 28 डिसेंबर 1885 रोजी राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाची स्थापना 64 जणांनी केली. ज्यामध्ये दादाभाई नौरोजी आणि ए.ओ.ह्यूम यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आणि हळूहळू क्रांतिकारी उपक्रम राबवले जाऊ लागले, लोक पक्षात सहभागी होऊ लागले.

याच क्रमाने इंडियन मुस्लिम लीगची स्थापनाही झाली. असे अनेक पक्ष पुढे आले आणि त्यांच्या अतुलनीय योगदानामुळे आपल्याला स्वातंत्र्य मिळाले. ज्यासाठी अनेक वीरांना गोळ्या घातल्या आणि अनेकांना फासावर लटकवले गेले, अनेक मातांनी संतान गमावली तर काही तरुणवयात विधवा झाल्या.

जातीय दंगली आणि भारताची फाळणी

अशा रीतीने इंग्रज देश सोडून गेले आणि आपणही स्वतंत्र झालो, पण अजून एक युद्ध दिसायचे होते, ते म्हणजे जातीय आक्रमणे. स्वातंत्र्य मिळताच जातीय हिंसाचाराचा भडका उडाला आणि परिणामी देशाची फाळणी झाली.

भारत आणि पाकिस्तान या नावाने हिंदू आणि मुस्लिम राष्ट्र स्थापन झाले. गांधीजींच्या उपस्थितीने हे हल्ले कमी झाले, तरीही मृतांची संख्या लाखोंच्या घरात होती. एका बाजूला स्वातंत्र्याचे वातावरण होते तर दुसऱ्या बाजूला हत्याकांडाचे दृश्य होते. देशाची फाळणी झाली आणि 14 ऑगस्ट हा पाकिस्तानचा स्वातंत्र्य दिन आणि 15 ऑगस्ट हा भारताचा स्वातंत्र्य दिन म्हणून घोषित करण्यात आला.

स्वतंत्र भारत आणि स्वातंत्र्य दिन

स्वातंत्र्य आणि फाळणीनंतर दरवर्षी आपण आपल्या अमर शूर सैनिकांचे आणि दंगलीत मारल्या गेलेल्या निष्पाप लोकांचे स्मरण करून स्वातंत्र्यदिन साजरा करतो. अमर जवानांची निश्चित संख्या नाही, कारण त्यात लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वांचा समावेश होता.

जेव्हा संपूर्ण देश एकत्र आला, तेव्हा हे स्वप्न पूर्ण झाले. होय, काही प्रमुख देशभक्त होते ज्यांना दुर्लक्षित करता येत नाही जसे की फाशी देण्यात आलेले भगतसिंग, सुखदेव, राज गुरू, तसेच लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक, सुभाषचंद्र बोस इ. अॅनी बेझंट, सरोजिनी नायडू आणि इतर अनेक स्त्रियाही या कामात मागे नव्हत्या.

नव्या युगात स्वातंत्र्य दिनाचा अर्थ

स्वातंत्र्य दिनाच्या उत्सवाची तयारी मोठ्या उत्साहात केली जाते, दरवर्षी आपले माननीय पंतप्रधान लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून तिरंगा फडकवतात. त्यानंतर राष्ट्रगीत आणि त्यांच्या भाषणासोबत काही देशभक्तीपर कार्यक्रम सादर केले जातात, ज्याचा आनंद आपण तिथे सादर करून किंवा तिथल्या थेट प्रक्षेपणातून घरी बसून घेऊ शकतो.

दरवर्षी या कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे दुसऱ्या देशातून बोलावले जातात. स्वातंत्र्यदिन हा आपला राष्ट्रीय सण असून त्यानिमित्त सर्व शाळा, महाविद्यालये, कार्यालये सर्व बंद असतात. हा असा सण आहे की संपूर्ण देश एकजुटीने साजरा करतो, फक्त प्रत्येकाची शैली वेगळी आहे. कोणी नवीन कपडे घालतात तर कोणी देशभक्तीपर गाणी ऐकून हा दिवस साजरा करतात.

निष्कर्ष

हा सण आपल्याला अमर वीरांच्या बलिदानासह इतिहास विसरु नये याची आठवण करून देतो, व्यवसायाच्या निमित्ताने पुन्हा कुणालाही राज्य करण्याची संधी दिली जाऊ नये आणि आजच्या तरुण पिढीला त्यांच्या गौरवशाली इतिहासाची ओळख व्हावी. स्वातंत्र्यदिन साजरा करण्याच्या प्रत्येकाच्या पद्धती वेगवेगळ्या असल्या तरी उद्देश एकच असतो. ते सर्व मिळून एक दिवस देशासाठी जगतात, आणि सर्वांना शुभेच्छा देतात.

३० एप्रिल १९०८ रोजी खुदीराम बोस आणि प्रफुल्ल चाकी यांनी मुझफ्फरपूर येथे न्यायाधीश किंग्सफोर्ड यांच्या गाडीवर बॉम्ब फेकला. हल्ल्यानंतर दोघेही वेगवेगळ्या दिशेने पळून गेले. खुदीराम रेल्वे मार्गावरून समस्तीपूरकडे चालत राहिले आणि प्रफुल्ल यांनी दुसरा मार्ग निवडला. खुदीराम रात्रभर अनवाणी चालत राहिले आणि सकाळी सुमारे २४ मैल अंतर कापून वैनी स्टेशनवर पोहोचले. तिथे कॉन्स्टेबल शिवप्रसाद सिंग आणि फतेह सिंग यांनी त्यांना पकडले आणि नंतर मुझफ्फरपूरला नेले जिथे ११ ऑगस्ट रोजी त्यांना फाशी देण्यात आली.

त्यांचा जन्म ३ डिसेंबर १८८९ रोजी पश्चिम बंगालमधील मिदनापुर जिल्ह्यातील हबीबपुर गावात झाला. त्यांचे पालक त्रैलोक्यनाथ बोस आणि लक्ष्मीप्रिया देवी होते. लहानपणातच त्यांच्या पालकांचे निधन झाल्याने त्यांचे मोठ्या बहिणी अनुरूपादेवी आणि त्यांचे पती अमृतलाल यांनी पालनपोषण केले. देशप्रेमाच्या भावनेने प्रेरित होऊन त्यांनी नऊव्या वर्गानंतर शिक्षण सोडले आणि स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले.

खुदीराम यांनी १९०५ मध्ये बंगालच्या फाळणीविरुद्ध आंदोलनात सक्रिय भाग घेतला आणि वंदे मातरम हे प्रचारपत्र वितरित केले. ३० एप्रिल १९०८ रोजी त्यांनी मुजफ्फरपूरचे सत्र न्यायाधीश किंग्जफोर्ड याला ठार मारण्याच्या उद्देशाने बमहल्ला घडवला होता. या घटनेनंतर त्यांची पोलिसांनी वैनी रेल्वे स्थानकावर अटक केली. त्यांचा सहकारी प्रफुल्लकुमार चाकी याने अटक टाळण्यासाठी आत्महत्या केली. खटल्यानंतर ११ ऑगस्ट १९०८ रोजी, अवघ्या १९ वर्षांच्या वयात, त्यांना मुजफ्फरपूर तुरुंगात फाशी देण्यात आली. त्यांनी फाशीच्या वेळी भगवद्गीता हाती घेऊन धीराने आपले जीवन बलिदान केले.

मुझफ्फरपूर बॉम्बस्फोट प्रकरण काय होते?

त्या वेळी, मुझफ्फरपूरचे जिल्हा न्यायाधीश डग्लस किंग्सफोर्ड हे ब्रिटीश राजवटीचे अधिकारी होते, जे क्रांतिकारकांना कठोर शिक्षा देण्यासाठी कुप्रसिद्ध होते. खुदीराम आणि त्यांचे साथीदार प्रफुल्ल चाकी यांनी किंग्सफोर्डला लक्ष्य करण्याचा कट रचला. योजनेनुसार त्यांनी किंग्सफोर्डच्या गाडीवर बॉम्ब फेकला, परंतु दुर्दैवाने लक्ष्याला धक्का बसला नाही आणि दोन निष्पाप ब्रिटीश महिलांचा मृत्यू झाला. या घटनेने ब्रिटिश सरकारला हादरवून सोडले.

खुदीराम बोसच्या साथीदाराने आत्महत्या केली

बॉम्बस्फोट प्रकरणानंतर खुदीराम आणि प्रफुल्ल चाकी पळून गेले, परंतु ब्रिटीश पोलिसांनी त्यांचा पाठलाग केला. अटक टाळण्यासाठी प्रफुल्ल चाकी यांनी आत्महत्या केली, तर खुदीराम यांना वैनी रेल्वे स्टेशनवरून (आता बिहारमध्ये) अटक करण्यात आली. खटल्यादरम्यान, खुदीराम यांनी निर्भयपणे आपली देशभक्ती दाखवली. त्यांनी गुन्हा कबूल केला आणि म्हटले की ते आपल्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी कोणत्याही थराला जाऊ शकतात.

खुदीराम यांच्या शहादतीमुळे बंगालात देशभक्तीची लहर उसळली. त्यांचा स्मृतिप्रीत्यर्थ बंगाली जुलाह्यांनी त्यांच्या नावाने धोती बुणल्या, आणि विद्यार्थी व नागरिकांनी त्यांना श्रद्धांजली वाहिली. ते भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील सर्वात तरुण क्रांतिकारकांपैकी एक मानले जातात.

त्यांच्या नेतृत्वाखाली, भारतातील प्रमुख विरोधी भारतीय जनता पक्षाने 2014 च्या लोकसभा निवडणुका लढवल्या आणि 282 जागा जिंकून अभूतपूर्व यश मिळवले. खासदार म्हणून त्यांनी उत्तर प्रदेशातील सांस्कृतिक शहर वाराणसी आणि त्यांच्या गुजरातमधील वडोदरा लोकसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली आणि दोन्ही जिंकले.

याआधी ते गुजरात राज्याचे 14 वे मुख्यमंत्री होते. त्यांच्या कार्यामुळे गुजरातच्या जनतेने त्यांना सलग 4 वेळा  मुख्यमंत्री म्हणून निवडून दिले. गुजरात विद्यापीठातून राज्यशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी घेतलेले नरेंद्र मोदी हे विकासपुरुष म्हणून ओळखले जातात आणि सध्या ते देशातील सर्वात लोकप्रिय नेत्यांपैकी एक आहेत. टाईम मॅगझिनने पर्सन ऑफ द इयर 2013 च्या 42 उमेदवारांच्या यादीत मोदींचा समावेश केला आहे.

अटलबिहारी वाजपेयींप्रमाणेच नरेंद्र मोदी हे राजकारणी आणि कवी आहेत. गुजराती भाषेशिवाय ते हिंदीतही देशभक्तीने भरलेल्या कविता लिहितात.

चरित्र: नरेंद्र मोदी यांचा जन्म 17 सप्टेंबर 1950 रोजी तत्कालीन मुंबई राज्यातील मेहसाणा जिल्ह्यातील वडनगर गावात हिराबेन मोदी आणि दामोदरदास मूलचंद मोदी यांच्या मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. किशोरवयात त्यांनी भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील दुसऱ्या युद्धादरम्यान रेल्वे स्थानकांवर प्रवास करणाऱ्या सैनिकांना सेवा दिली. तरुणपणी ते अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेत सहभागी झाले. भ्रष्टाचारविरोधी नवनिर्माण चळवळीत त्यांनी भाग घेतला. पूर्णवेळ संघटक म्हणून काम केल्यानंतर त्यांची भारतीय जनता पक्षात संघटनेचे प्रतिनिधी म्हणून नामांकन करण्यात आले. किशोरवयात आपल्या भावासोबत चहाची टपरी चालवणाऱ्या मोदींनी वडनगरमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केले. 1980 मध्ये त्यांनी गुजरात विद्यापीठातून राज्यशास्त्र विषयात पदव्युत्तर परीक्षा दिली आणि आरएसएस प्रचारक म्हणून पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली.

आई-वडिलांच्या सहा मुलांपैकी तिसरे अपत्य नरेंद्र यांनी लहानपणी वडिलांना रेल्वे स्टेशनवर चहा विकण्यात मदत केली. वडनगर येथील एका शाळेच्या मास्तराच्या मते नरेंद्र मध्यमवर्गीय विद्यार्थी असले तरी त्यांना वादविवाद आणि नाटक स्पर्धांमध्ये खूप रस होता. याशिवाय राजकीय विषयांवर नवीन प्रकल्प सुरू करण्यातही त्यांची आवड होती.

वयाच्या 13 व्या वर्षी नरेंद्र यांचे जसोदा बेन चमनलाल यांच्याशी लग्न जुडले झाले आणि जेव्हा त्यांचे लग्न झाले तेव्हा ते फक्त 17 वर्षांचे होते. त्यांनी लग्न केले पण ते कधीच एकत्र राहिले नाहीत. लग्नानंतर काही वर्षांनी नरेंद्र मोदी घर सोडून गेले.

राजकीय कारकीर्द: नरेंद्र विद्यापीठाचे विद्यार्थी असताना ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखेत नियमितपणे जाऊ लागले. अशा प्रकारे संघाचे निष्ठावान प्रचारक म्हणून त्यांच्या जीवनाची सुरुवात झाली. त्यांनी सुरुवातीपासूनच राजकीय सक्रियता दाखवली आणि भारतीय जनता पक्षाचा पाया मजबूत करण्यात मोठी भूमिका बजावली. गुजरातमध्ये शंकरसिंह वाघेला यांचा पाया मजबूत करण्याची नरेंद्र मोदींची रणनीती होती.

एप्रिल 1990 मध्ये केंद्रात युती सरकारचे युग सुरू झाले तेव्हा मोदींच्या मेहनतीचे फळ मिळाले, तेव्हा गुजरातमध्ये 1995 च्या विधानसभा निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाने दोन तृतीयांश बहुमताने स्वबळावर सरकार स्थापन केले. याच काळात या देशात आणखी दोन राष्ट्रीय घटना घडल्या. पहिला कार्यक्रम म्हणजे सोमनाथ ते अयोध्येपर्यंतची रथयात्रा, ज्यामध्ये नरेंद्र यांनी अडवाणींच्या सारथीची मुख्य भूमिका साकारली होती. त्याचप्रमाणे मुरली मनोहर जोशी यांची कन्याकुमारी ते काश्मीरपर्यंतची दुसरी रथयात्राही नरेंद्र मोदींच्या देखरेखीखाली काढण्यात आली. यानंतर शंकरसिंह वाघेला यांनी पक्षाचा राजीनामा दिला, परिणामी केशुभाई पटेल यांना गुजरातचे मुख्यमंत्री करण्यात आले आणि नरेंद्र मोदी यांना दिल्लीत बोलावून संघटनेच्या दृष्टिकोनातून भाजपमध्ये केंद्रीय मंत्रीपदाची जबाबदारी देण्यात आली.

1995 मध्ये राष्ट्रीय मंत्री म्हणून त्यांना 5 प्रमुख राज्यांमध्ये पक्ष संघटनेचे कार्य देण्यात आले, ते त्यांनी उत्तम प्रकारे पार पाडले. 1998 मध्ये त्यांना पदोन्नती देण्यात आली आणि राष्ट्रीय सरचिटणीस (संघटन) म्हणून जबाबदारी देण्यात आली. ऑक्टोबर 2001 पर्यंत ते या पदावर कार्यरत होते. ऑक्टोबर 2001 मध्ये भारतीय जनता पक्षाने केशुभाई पटेल यांना हटवून गुजरातच्या मुख्यमंत्रिपदाची कमान नरेंद्र मोदी यांच्याकडे सोपवली.

गुजरातचे मुख्यमंत्री म्हणून: नरेंद्र मोदी हे त्यांच्या विशिष्ट जीवनशैलीसाठी राजकीय वर्तुळात ओळखले जातात. त्याच्या पर्सनल स्टाफमध्ये फक्त तीन लोक आहेत. मात्र कर्मयोगी सारखे जीवन जगणाऱ्या मोदींचा स्वभाव सर्वांनाच परिचित आहे, त्यामुळे त्यांचे कार्य राबवण्यात त्यांना कोणतीही अडचण येत नाही.

ते एक लोकप्रिय वक्ता आहेत, ज्यांच्यासाठी आजही मोठ्या संख्येने श्रोते पोहोचतात. कुर्ता-पायजामा आणि सदरी व्यतिरिक्त, तो कधीकधी सूट घालतात. त्यांची मातृभाषा गुजराती व्यतिरिक्त ते फक्त राष्ट्रीय भाषा हिंदीमध्ये बोलतात.

2012 च्या गुजरात विधानसभा निवडणुकीत मोदींच्या नेतृत्वाखाली भारतीय जनता पक्षाला स्पष्ट बहुमत मिळाले. यावेळी भाजपला 115 जागा मिळाल्या.

गुजरात विकास उपक्रम: मुख्यमंत्री या नात्याने नरेंद्र मोदी यांनी गुजरातच्या विकासासाठी अनेक महत्त्वाच्या योजना सुरू केल्या आणि त्यांची अंमलबजावणी केली, थोडक्यात

*पंचामृत योजना

*सुजलाम सुफलाम

*कृषी महोत्सव

* चिरंजीवी योजना

*आई-वंदना

*आमच्या मुली वाचवा

*ज्योतिग्राम योजना

*कर्मयोगी मोहीम

*कन्या कलावणी योजना

*बाल भोग योजना

*वनबंधु विकास कार्यक्रम

वरील विकास योजनांव्यतिरिक्त, मोदींनी गुजरात राज्यात आदिवासी आणि वनवासीयांच्या विकासासाठी आणखी 10-सूत्री कार्यक्रम राबवला आहे, त्यातील सर्व 10 पुढीलप्रमाणे आहेत-

* 5 लाख कुटुंबांना रोजगार,

*- उच्च शिक्षणाची गुणवत्ता,

* आर्थिक प्रगती,

*आरोग्य,

* राहण्याची सोय,

* स्वच्छ पिण्याचे पाणी,

*सिंचन,

* एकूणच विद्युतीकरण,

* सर्व-हवामान रस्ते जोडणी आणि

* शहर विकास, नागरी विकास.

दहशतवादाबाबत मोदींचे विचार : दहशतवाद हा युद्धापेक्षा भयंकर आहे. दहशतवाद्याला कोणतेही नियम नसतात. केव्हा, कसे, कुठे आणि कोणाला मारायचे हे दहशतवादी ठरवतो. भारताने युद्धांपेक्षा दहशतवादी हल्ल्यात जास्त लोक गमावले आहेत.

लोकसभा निवडणूक 2014 आणि मोदी: खासदार उमेदवार म्हणून, त्यांनी देशातील दोन लोकसभा जागा, वाराणसी आणि वडोदरा येथून निवडणूक लढवली आणि दोन्ही मतदारसंघातून विजय मिळवला. वृत्तसंस्था आणि मासिकांनी केलेल्या तीन प्रमुख सर्वेक्षणांमध्ये नरेंद्र मोदी यांची पंतप्रधानपदासाठी निवड करण्यात आली आहे.

जनतेची पहिली पसंती-पक्षाने पंतप्रधानपदाचे उमेदवार घोषित केल्यानंतर नरेंद्र मोदींनी संपूर्ण भारताचा दौरा केला. यादरम्यान तीन लाख किलोमीटरचा प्रवास करून 437 मोठ्या निवडणूक रॅली, 3-डी सभा, चहापानावर चर्चा आदींसह एकूण 5827 कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले. त्यांनी 26 मार्च 2014 रोजी आई वैष्णोदेवीच्या आशीर्वादाने जम्मू येथून निवडणूक प्रचाराची सुरुवात केली आणि मंगल पांडे यांचे जन्मस्थान बलिया येथे समाप्त केली. नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय जनता पक्षाने 2014 च्या निवडणुकीतही अभूतपूर्व यश मिळविले.

निवडणुकीत, जिथे राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी 336 जागा जिंकून सर्वात मोठा संसदीय पक्ष म्हणून उदयास आली, तिथे भारतीय जनता पक्षाने 282 जागा जिंकल्या. काँग्रेस केवळ 44 जागांवर घसरली आणि युतीला केवळ 59 जागांवर समाधान मानावे लागले. नरेंद्र मोदी स्वतंत्र भारतात जन्माला आलेली अशी व्यक्ती आहे ते 2001 ते 2014 पर्यंत जवळपास 13 वर्षे गुजरातचे 14 वे मुख्यमंत्री होते. 

20 मे 2014 रोजी भारतीय जनता पक्षाने संसद भवनात आयोजित केलेल्या भाजप संसदीय पक्ष आणि मित्रपक्षांच्या संयुक्त बैठकीत लोक प्रवेश करत होते, तेव्हा नरेंद्र मोदींनी संसद भवनात प्रवेश करण्यापूर्वी त्याच प्रकारे जमिनीवर लोटांगण घातले ज्याप्रकारे एखाद्या पवित्र मंदिरात प्रवेश करताना नमस्कार केला जातो. संसद भवनाच्या इतिहासात त्यांनी असे करून सर्व खासदारांसमोर आदर्श ठेवला आहे.

ते त्याच्या आईबद्दल विशेष प्रेम आणि आदर यासाठी देखील ओळखला जातात. त्यांच्या स्वच्छता अभियानाला देशभरात पसंती मिळाली. सोशल मीडियावर त्यांची सक्रियता खूप लोकप्रिय आहे. त्याच्या जीवनशैलीची अनेकदा चर्चा होते. कधी महागडे कोट, कुर्ते, घड्याळे तर कधी परदेशात लोकसंगीताचा आस्वाद घेण्यासाठी. कधी स्वत:साठी बांधलेल्या मंदिरासाठी तर कधी चाहत्यांसोबतच्या 'सेल्फी'साठी. पंतप्रधान मोदी हे सर्व काही आऊट ऑफ द बॉक्स करतात, त्यामुळेच लोकांमध्ये त्यांची प्रतिमा कुशल नेत्याची आहे.

भारत देशात जन्म मिळाला

जसे इंग्रजांपासून मुक्त झालो

तसे आता भ्रष्टाचारमुक्त

भारत करूया

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देश आपला सोडो न कोणी..

नातं आपलं तोडो न कोणी...

हृदय आपलं एक आहे, देश आपली जान आहे...

ज्याबद्दल आपल्याला अभिमान आहे. 

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा.

उत्सव तीन रंगाचा

आभाळी आज सजला,

नतमस्तक मी त्या सर्वांसाठी

ज्यांनी भारत देश घडवीला !

ज्यांनी लिहिली आझादीची गाथा,

त्यांच्या चरणी ठेविते माथा

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ना धर्माच्या नावावर जगा ना...

ना धर्माच्या नावावर मरा...

माणुसकी धर्म आहे या देशाचा...

फक्त देशासाठी जगा...

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

मनात ठेवू नका द्वेष, 

मनातून काढून टाका हा द्वेष, 

ना तुमचा ना माझा, 

ना त्याचा ना कुणाचा 

हा देश आहे आपल्या सर्वांचा. 

जय हिंद जय भारत.

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देशाला मिळालं स्वातंत्र्य 

मार्गात आलेल्या प्रत्येक संकटाला टाळून, 

चला पुन्हा उधळूया रंग 

आणि जगूया देशाच्या स्वातंत्र्याचा हा सण...

वंदे मातरम्.

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

निशान फडकत राही

निशाण झळकत राही

देशभक्तीचे गीत आमुचे

दुनियेत नि‍नादत राही

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

आमचे स्वातंत्र्य स्मरण देतो

अनेकांच्या बलिदानाचे

त्याचे राखणे पावित्र्य

कर्तव्य असे आमुचे

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

तीन रंग प्रतिभेचे

नारंगी, पांढरा अन् हिरवा

रंगले न जाणे किती रक्ताने

तरी फडकतो नव्या उत्साहाने

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

रंग, रूप, वेश,

भाषा जरी अनेक आहेत

तरी सारे भारतीय एक आहेत

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देशभक्तांच्या बलिदानामुळे

स्वतंत्र झालो आपण

कोणी विचारल्यावर गर्वाने सांगतो

भारतीय आहोत जय हिंद

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

Edited by - Priya Dixit 

Tatya Tope Life Story

तांत्या टोपे हे 1857 च्या बंडातील प्रसिद्ध क्रांतिकारकांपैकी एक होते. 1814 मध्ये जन्मलेल्या, त्यांनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध लढण्यासाठी आपल्या सैन्याचे नेतृत्व केले. त्याने कानपूर येथे जनरल विंधम सोडले आणि राणी लक्ष्मीबाईला ग्वाल्हेरच्या जीर्णोद्धारासाठी मदत केली.

जन्म: 1814, येवला

मृत्यू: 18 एप्रिल 1859, शिवपुरी

पूर्ण नाव: रामचंद्र पांडुरंग टोपे

2. बाळ गंगाधर टिळक

बाळ गंगाधर टिळक हे 1856 मध्ये जन्मलेले एक उल्लेखनीय स्वातंत्र्यसैनिक होते. 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे' या त्यांच्या वाक्यासाठी प्रसिद्ध आहे. त्यांनी अनेक बंडखोर वृत्तपत्रे प्रकाशित केली आणि ब्रिटीश राजवटीला विरोध करण्यासाठी शाळा बांधल्या. लाला लजपत राय आणि बिपिन चंद्र पाल यांच्यासह लाल-बाल-पालचे ते तिसरे सदस्य होते.

जन्म: 23 जुलै 1856, चिखलिक

मृत्यू: 1 ऑगस्ट 1920, मुंबई

लोकमान्य टिळक म्हणून प्रसिद्ध

3. नाना साहब

बालाजीराव भट, ज्यांना सामान्यतः नाना साहिब म्हणून ओळखले जाते, त्यांचा जन्म मे 1824 मध्ये उत्तर प्रदेशातील बिथूर (जिल्हा कानपूर) येथे झाला. ते भारतातील मराठा साम्राज्याचे आठवे पेशवे होते. शिवाजीच्या कारकिर्दीनंतर, ते सर्वात शक्तिशाली राजे आणि इतिहासातील सर्वात शूर भारतीय स्वातंत्र्य योद्ध्यांपैकी एक होते. त्यांचे दुसरे नाव बाळाजी बाजीराव होते. 1749 मध्ये छत्रपती शाहूंचा मृत्यू झाल्यावर त्यांनी मराठा साम्राज्य पेशव्यांकडे सोडले. त्याच्या राज्याला कोणीही वारसदार नव्हते म्हणून त्याने शूर पेशव्यांना आपला उत्तराधिकारी म्हणून नाव दिले. मराठा साम्राज्याचा राजा म्हणून नानासाहेबांनी पुण्याच्या विकासात मोलाचे योगदान दिले. त्याच्या कारकिर्दीत, पूना एका छोट्या गावातून महानगरात रूपांतरित झाले. नवीन जिल्हे, मंदिरे आणि पूल बांधून त्यांनी शहराला आकार दिला. असे म्हटल्यावर, 1857 च्या बंडात साहिबांचा मोठा वाटा होता, त्यांनी उत्साही बंडखोरांच्या गटाचे नेतृत्व केले. त्याने कानपूर येथे ब्रिटीश सैन्याला मागे टाकले आणि वाचलेल्यांना मारून ब्रिटिश छावणी धोक्यात आणली. मात्र, नाना साहेब आणि त्यांच्या माणसांचा पराभव केल्यावर इंग्रजांना कानपूर परत घेण्यास यश आले.

जन्म: 19 मे 1824, बिथूर

पूर्ण नाव: धोंडू पंतो

मृत्यू: 1859, नैमिषा वन

नाना साहेब म्हणून प्रसिद्ध

4. महात्मा गांधी

महात्मा गांधी यांचा जन्म 2 ऑक्टोबर 1869 रोजी गुजरातमधील पोरबंदर येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव मोहनदास करमचंद गांधी होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव करमचंद गांधी होते. मोहनदास यांच्या आईचे नाव पुतलीबाई होते, त्या करमचंद गांधींच्या चौथ्या पत्नी होत्या. मोहनदास हे त्यांच्या वडिलांच्या चौथ्या पत्नीचे शेवटचे अपत्य होते. महात्मा गांधींना ब्रिटिश राजवटीविरुद्धच्या भारतीय राष्ट्रीय चळवळीचे नेते आणि 'राष्ट्रपिता' मानले जाते. महात्मा गांधी हे भारतीय स्वातंत्र्यसैनिकांपैकी एक महान व्यक्ती होते.

महात्मा गांधींबद्दल 10 मनोरंजक तथ्ये

गांधींची मातृभाषा गुजराती होती.

गांधीजींचे शिक्षण राजकोटच्या अल्फ्रेड हायस्कूलमध्ये झाले.

गांधीजींचा जन्मदिवस, 2 ऑक्टोबर हा दिवस जगभरात आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन म्हणून साजरा केला जातो.

महात्मा गांधी हे त्यांच्या पालकांचे सर्वात लहान मूल होते, त्यांना दोन भाऊ आणि एक बहीण होती.

त्यांचे वडील धर्माने हिंदू आणि जातीने मोध बनिया होते.

माधव देसाई हे गांधींचे स्वीय सचिव होते.

बिर्ला भवनच्या बागेत त्यांची हत्या करण्यात आली होती.

गांधीजी आणि प्रसिद्ध लेखक लिओ टॉलस्टॉय यांच्यात वारंवार पत्रव्यवहार होत असे.

गांधींनी दक्षिण आफ्रिकेच्या सत्याग्रहादरम्यान जोहान्सबर्गपासून 21 मैलांवर 1,100 एकरांची छोटी वसाहत टॉल्स्टॉय फार्मची स्थापना केली.

1930 मध्ये त्यांनी दांडी सॉल्ट मार्चचे नेतृत्व केले आणि 1942 मध्ये त्यांनी स्वातंत्र्य लढ्यात भारत छोडो आंदोलनाचे नेतृत्व केले.

5. सुभाषचंद्र बोस

आपल्या देशाचे महान भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचा जन्म 23 जानेवारी 1897 रोजी ओडिशातील कटक शहरात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव जानकीनाथ बोस आणि आईचे नाव प्रभावती होते, त्यांचे वडील कटक शहरातील प्रसिद्ध वकील होते. सुभाषचंद्र बोस यांना एकूण 14 भावंडे होती. सुभाषचंद्र बोस हे महान स्वातंत्र्यसैनिक होते. 'तुम्ही मला रक्त द्या, मी तुम्हाला स्वातंत्र्य दूंगा', हा नारा त्यांनी आपल्या भारतासाठी दिला. त्यामुळे भारतातील अनेक तरुणांना इंग्रजांना भारतातून हाकलण्यासाठी लढण्याची प्रेरणा मिळाली. नेताजींनी बंगालर कथा नावाच्या बंगाल साप्ताहिकात चित्तरंजन दास, बंगालचे राजकीय नेते, शिक्षक आणि पत्रकार यांच्यासोबत काम केले. नंतर बंगाल काँग्रेसचे स्वयंसेवक कमांडंट, नॅशनल कॉलेजचे प्राचार्य, कलकत्त्याचे महापौर आणि नंतर कॉर्पोरेशनचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली.

सुभाषचंद्र बोस यांचे काही अनमोल विचार

तुम्ही मला रक्त द्या, मी तुम्हाला स्वातंत्र्य देईन!

आपल्या स्वातंत्र्याची किंमत आपल्या रक्ताने चुकवणे हे आपले कर्तव्य आहे. आपल्या त्याग आणि परिश्रमातून मिळालेल्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्याची ताकद आपल्यात असली पाहिजे.

आज आपली एकच इच्छा असली पाहिजे, मरण्याची इच्छा जेणेकरून भारत जगेल! शहीदांच्या रक्ताने स्वातंत्र्याचा मार्ग मोकळा व्हावा म्हणून हुतात्मा मरण पत्करण्याची इच्छा आहे.

मला माहित नाही की या स्वातंत्र्ययुद्धात आपल्यापैकी कोण टिकेल! पण मला हे माहीत आहे, शेवटी विजय आमचाच होणार आहे.

राष्ट्रवाद हा मानवजातीच्या सत्य, शिव आणि सुंदरच्या सर्वोच्च आदर्शाने प्रेरित आहे

भारतातील राष्ट्रवादाने शतकानुशतके लोकांमध्ये सुप्त असलेली एक सर्जनशील शक्ती निर्माण केली आहे.

माझ्या मनात शंका नाही की आपल्या देशातील गरिबी, निरक्षरता, रोगराई, कार्यक्षम उत्पादन आणि वितरण यासारख्या प्रमुख समस्या समाजवादी मार्गानेच सोडवल्या जाऊ शकतात

तुम्हाला तात्पुरते नतमस्तक व्हावे लागले तर वीरांसारखे नतमस्तक व्हा!

तडजोड ही अत्यंत अपवित्र गोष्ट आहे!

मध्या भावे गुडं दद्यात – म्हणजे जिथे मधाचा तुटवडा असेल तिथे मधाचे काम गुळातूनच काढून घ्यावे!”

प्रारंभिक टप्पा - १८५७ च्या सैनिक बंडात, राणी लक्ष्मीबाई, बेगम हजरत महल आणि झाशीची राणी यांसारख्या स्त्रियांनी आपले शौर्य आणि पराक्रम दाखवून ब्रिटिश सैन्याला कडवी लढाई दिली. सामाजिक सुधारकांनी शिक्षण, विधवा पुनर्विवाह आणि बालविवाह सारख्या मुद्द्यांवर लढा दिला. यात रमाबाई, ज्योतिबा फुले आणि पंडिता रमाबाई यांचा समावेश होता.

स्वातंत्र्य चळवळीचा उदय - २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेसोबतच स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग वाढू लागला. या आंदोलनात पुरुषांच्या जोडीला अनेक महिला स्वातंत्र्य सेनानींही सहभाग घेतला होता. सरोजिनी नायडू, अरुणा आसफ अली, आणि कस्तुरबा गांधी यांसारख्या स्त्रियांनी भाषणे, निषेध मोर्चे आणि बहिष्कार चळवळींमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील अहिंसक सत्याग्रहात महिलांनी मोठ्या प्रमाणावर सहभाग घेतला. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील महिलांचा सहभाग हा चळवळीचा एक महत्त्वाचा आणि प्रभावशाली पैलू होता. स्त्रियांच्या स्वातंत्र्य युद्धातील कामगिरीकडे सतत दुर्लक्ष झाले आहे.

विविध प्रकारचे योगदान:

राजकीय कार्य: अनेक महिला काँग्रेस पदाधिकाऱ्या बनल्या आणि स्वातंत्र्यलढ्यासाठी रणनीती तयार करण्यात आणि अंमलात आणण्यात सहभागी झाल्या.

सामाजिक कार्य: महिलांनी समाज सुधारणे आणि शिक्षण, आरोग्य आणि कल्याण यासारख्या क्षेत्रात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी अनेक संस्था आणि आंदोलने सुरू केली.

आर्थिक योगदान: अनेक महिलांनी स्वदेशी चळवळीला पाठिंबा देण्यासाठी आणि स्वातंत्र्यलढ्यासाठी निधी उभारण्यासाठी दान केले.

सशस्त्र लढा: काही महिलांनी क्रांतिकारी चळवळीत भाग घेतला आणि ब्रिटिश सरकारविरोधात लढा दिला.

परिणाम - स्त्रियांच्या सहभागाने भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला मोठी गती मिळाली. या लढ्यामुळे महिलांमध्ये आत्मविश्वास आणि स्वावलंबनाची भावना निर्माण झाली. स्वातंत्र्यानंतर, महिलांना समान अधिकार आणि संधी मिळण्यासाठी लढण्यास प्रेरणा मिळाली.

निष्कर्ष - भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात स्त्रियांचे योगदान अमूल्य होते. त्यांच्या धैर्य, त्याग आणि बलिदानाने भारताला स्वातंत्र्य मिळवण्यात मोठी भूमिका बजावली. आजही, त्यांची प्रेरणादायी कथा आपल्याला समानता आणि न्यायासाठी लढण्यास प्रेरित करते. राणी लक्ष्मीभाई देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी लढल्या. १८१७ च्या सुरुवातीला भीमाबाई होळकर यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिल्यापासून भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्यात महिलांचा सहभाग सुरू झाला. मादाम भिकाजी कामा, १८५७ च्या उठावानंतर आपल्या मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी लढणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला समाजवादी. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत महाराष्ट्रातील अनेक गांधीवादी महिलांचे  योगदान आहे. डॉ. अॅनी बेझंट यांचेही भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदान महत्वाचे आहे. स्वातंत्र्यासाठी व्यापक, सर्वसमावेशक आणि शाश्वत चळवळ उभारण्यात या महिलांचे योगदान मोलाचे होते. स्वराज्यासाठीच्या चळवळीत जशा अहिंसक सत्याग्रहात हजारो स्त्रिया सामील झाल्या, तशा अनेक स्त्रिया सशस्त्र क्रांतिकारक बनल्या. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ ही ऐतिहासिक घटनांची मालिका होती, ज्याचा अंतिम उद्देश भारतातील ब्रिटिश राजवट संपवणे हा होता.

भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात स्त्रियांना सहभागी करुन गांधींनी स्त्रीयांना नागरीक म्हणून आपले कर्तव्ये पार पाडण्याची संधी दिली. बेगम साफिया अब्दुल वाजिद यांनी 'भारत छोडो' आंदोलनासाठी अलाहाबाद विद्यापीठातली आपली प्राध्यापकीची नोकरी सोडली, मादाम भिकाजी कामा यांनी देशाबाहेर भारताला स्वातंत्र्य मिळावे, या विचारांचा प्रसार केला. भारताच्या स्वातंत्र्यापूर्वीचं सर्वांत मोठं आंदोलन म्हणून 'चले जाव'ची नोंद होते. या आंदोलनात असंख्य भारतीयांनी सहभाग नोंदवला. त्यानंतर अनेक सुधारणावादी चळवळी सुरु झाल्या. स्त्रियांच्या दर्जात सुधारणा घडविण्यासाठी अनेक. समाजसुधारकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात अनेकांचे बलिदान आहे. त्यात वेगवेगळया धर्माचे, समाजातील व्यक्तींचा सहभाग आहे. देशातल्या अनेक राज्यांतील नेत्यांच्या योगदानानं देशाला स्वातंत्र्य मिळालं आहे. हे आपल्याला माहिती आहे. मात्र यासगळ्या लढ्यात महिलांच्या संघर्षाकडं फारसं लक्ष देण्यात आलं नाही. त्यांच्या योगदानाची म्हणावी अशी दखल घेण्यात आली नाही.

भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामात महिलांचे योगदान महत्वाचे आहे. भारताच्या स्वातंत्र्याच्या इतिहासात त्याचा उल्लेखही आहे. त्या महिलांनी स्वातंत्र्यासाठी आपलं जीवन समर्पित केलं आहे. मात्र आपल्याला त्याविषयी फारशी माहिती नाही. त्यांचा संघर्ष आपल्यासाठी प्रेरणादायी आहे. याचा विचार आपण करायला हवा. त्या महिला शूर आणि निडर होत्या. मात्र यासगळ्यात आपल्याला त्यांच्या त्या संघर्षाचा विसर पडला की काय असे वाटते, आपण त्यांच्या त्या योगदानाकडे फारसं गांभीर्यानं पाहिलं नाही. ज्या महिलांनी स्वातंत्र्यासाठी बलिदान दिलं त्यांच्या योगदानाची नोंद आपण घ्यायला हवी. भारतीय स्वातंत्र्याची चळवळ ही महिलांच्या योगदानाच्या उल्लेखाअभावी अपूर्ण आहे. असे आपल्याला वाटते. हे मानसीनं म्हटलं आहे. त्यामुळे यंदाच्या स्वातंत्र्यदिनाच्या औचित्यानं आपण त्या महिला स्वातंत्र्यसैनिकांच्या आठवणींना उजाळा द्यायला हवा.

चले जाव आंदोलनाच्या नायिका म्हणून अरुणा असफ अलींकडे पाहिलं जातं. भूमीगत राहून स्वातंत्र्य चळवळीत काम करणाऱ्या अरुणाबाईंच्या क्रांतीच्या निर्धाराला स्वत: महात्मा गांधीही बदलू शकले नाहीत. मात्र, गांधींची भेट घेण्यासाठी अरुणाबाईंनी केलेलं अद्वितीय धाडस इतिहासात नोंदवलं गेलंय. अरुणाबाई विचारानं समाजवादी. चले जाव आंदोलनातील त्यांचे समाजवादी साथी एक एक करून गजाआड होत होते. त्यात जयप्रकाश नारायण यांना गुन्हा मान्य करण्यासाठी बर्फाच्या लादीवर झोपवल्याची बातमी फुटली. संपूर्ण देश हादरला. यावेळी अरुणाबाईंची तर सरकारला खाऊ की गिळू अशी अवस्था झाली होती. पायाला भिंगरी लावून अरुणाबाई तरुणांना चळवळीत आणण्यासाठी फिरत होत्या. हे सर्व भूमीगत कार्य असल्यानं त्यांची तब्येतही ढासळत जात होती. अरुणाबाईंच्या तब्येतीच काळजी वाटत असल्याचं म्हणत गांधीजींनी त्यांना भेटण्यास बोलावले. या भेटीची जबाबदारी ग. प्र. प्रधान यांच्यावर होती. पुण्याच्या पारसी सॅनिटोरियमच्या मागील बाजूस गांधीजींच्या निवासाची कुटी होती. सॅनिटोरियमचा भाग असल्यानं तिथं फारसा पोलीस बंदोबस्त नव्हता. याचाच फायदा घेत अरुणाबाई तिथं पोहोचल्या.

अरुणाबाई वेशांतर करून तिथं पोहोचल्या होत्या. पारशी महिलेचं वेशांतर अरुणाबाईंनी केलं होतं. गांधींना त्यांची ओळख पटावी म्हणून अरुणाबाईंनी गांधींना भेटल्यावर 'कापडिया' हा सांकेतिक शब्द उचारण्याचं ठरलं होतं. अरुणाबाईंना पाहताच गांधींनी त्यांना घातपाती चळवळ बंद करून पोलिसांच्या स्वाधीन होण्याची विनंती केली. मात्र, त्यावर अरुणाबाई म्हणाल्या, "मी तुमचा अत्यंत आदर करते. पण आपले विचार जुळणारे नाहीत. मी क्रांतीवादी आहे आणि क्रांतीवादी म्हणूनच काम करणार. आपल्याला शक्य असल्यास मला आशीर्वाद द्यावा."

आपले रस्ते वेगळे आहेत, हे सांगण्याचे धाडस अरुणाबाईंमध्ये होतं आणि गांधींनी भेटीसाठी बोलावलंय म्हटल्यावर जीवावर बेतणार असल्याचं कळूनही त्यांना भेटण्यासाठी जाण्याचं धाडसही त्यांच्यात होतं. अरुणा असफअली मात्र अखेरपर्यंत इंग्रजांच्या हातात सापडल्या नाहीत. त्यांना पकडून देणाऱ्यास पाच हजारांचं बक्षीस इंग्रजांनी जाहीर केलं होतं. युसुफ मेहरअलींनी अरुणाबाईंबद्दल म्हटलं होतं की, 'झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाईनंतर अरुणाताई याच स्वातंत्र्ययुद्धाच्या नायिका होत्या.'

टीप - हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, ही केवळ एक थोडक्यात माहिती आहे. भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात अनेक स्त्रियांनी योगदान दिले आणि त्यांच्यापैकी प्रत्येकजण आपल्या स्वतःच्या अद्वितीय मार्गाने प्रेरणादायी ठरल्या आहेत. आपण त्यांच्याबद्दल अधिक माहिती जाणून घेण्यासाठी पुस्तके, लेख आणि इतर स्त्रोतांचा संदर्भ घेऊ शकता.

- डॉ. सुनील दादा पाटील

कोल्हापूर

स्वातंत्र्य दिनाचे भाषण

आदरणीय प्राचार्य, शिक्षक, उपस्थित सर्व पाहुणे आणि माझ्या सर्व प्रिय मित्रांनो...

आज आपण देशाचा स्वातंत्र्यदिन साजरा करण्यासाठी आलो आहोत. संपूर्ण देश स्वातंत्र्याच्या जयंती उत्सवात मग्न झाला आहे. देशाच्या स्वातंत्र्याच्या वर्धापनदिनानिमित्त मी तुम्हा सर्वांना शुभेच्छा देतो. तसेच मला माझे विचार तुमच्यासमोर मांडण्याची संधी दिल्याबद्दल सर्वांचे आभार.

15 ऑगस्ट 1947 ! हा तो दिवस आहे जेव्हा आपल्या देशाला ब्रिटिशांच्या 200 वर्षांच्या गुलामगिरीतून स्वातंत्र्य मिळाले.

ब्रिटिश राजवटीत देशातील जनतेवर अनेक अत्याचार झाले. इंग्रजांच्या अत्याचारातून देशातील जनतेची सुटका करण्यासाठी शेकडो स्वातंत्र्यसैनिकांनी बलिदान दिले. महात्मा गांधी, सुभाषचंद्र बोस, भगतसिंग, मंगल पांडे, राजगुरू, सुखदेव, जवाहरलाल नेहरू, लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक यांसारख्या अनेक क्रांतिकारक आणि स्वातंत्र्यसैनिकांनी देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यात मोलाचे योगदान दिले. या सर्व क्रांतिकारकांना आणि स्वातंत्र्यसैनिकांना श्रध्दांजली अर्पण करण्याचा हा दिवस आहे.

या दिवशी देशाचा प्रत्येक प्रदेश तिरंग्यासह राष्ट्रध्वजाने भरलेला दिसत असला तरी राष्ट्रीय स्तरावर मुख्य कार्यक्रम दिल्लीतील लाल किल्ल्यावर होतो. स्वातंत्र्यदिनी, देशाचे पंतप्रधान लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून लोकांच्या शुभेच्छा स्वीकारतात आणि राष्ट्रध्वज फडकवतात. 31 तोफांची सलामी दिली जाते.

यानंतर ते देशाला संबोधित करतात. पंतप्रधानांचे भाषण ऐकण्यासाठी पहाटेपासूनच लोक लाल किल्ल्यावर पोहोचू लागतात. आपल्या भाषणात पंतप्रधान भविष्यातील योजना सांगतात आणि देशाच्या उपलब्धींचाही उल्लेख करतात.

कार्यक्रमात जवानांद्वारे पंतप्रधानांना सलामी दिली जाते. आर्मी बँडचे सूर ऐकण्यासारखे आणि मन मोहून टाकणारे असतात.

मित्रांनो ! दरवर्षी 15 ऑगस्ट येतो आणि 'आपण मुक्त आहोत आणि मुक्त राहू' ही भावना आपल्या हृदयात आणि मनात जागृत होते. हा सर्वात मोठा राष्ट्रीय सण राष्ट्र आणि राष्ट्रीयत्वाचा स्फुरण निर्माण करतो. वर्षभरात राष्ट्राने काय गमावले आणि काय सापडले याचा हिशेब सांगितला जातो. भारत मातेसाठी आणि भारताच्या स्वतंत्र अधिकारासाठी कर्तव्याची भावना जागृत होते.

चला राष्ट्रध्वजाला वंदन करूया. राष्ट्राच्या कल्याणासाठी आपल्या संकल्पाचा पुनरुच्चार करुया. देशाच्या विकासासाठी आणि सुरक्षिततेसाठी आणि देशवासीयांच्या कल्याणासाठी सदैव समर्पित राहण्याची शपथ घेऊया.

तुम्हा सर्वांना स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा! 

जय हिंद! जय भारत!

साहित्य- 

3 कप बासमती तांदूळ, 5-6 लवंगा, 1 इंच दालचिनीचा तुकडा, 3-4 लहान वेलची, 1 मोठी वेलची, 1 गाजर, अर्धा टीस्पून जिरे, 1 कप किसलेले पनीर, 1 कप तूप, 3 हिरव्या मिरच्या, 2-3 लसूण , आल्याचा छोटा तुकडा, 1/2 कप हिरवे वाटाणे, चवीनुसार मीठ, थोडा केशरी रंग, 1 वाटी संत्र्याचा रस, 1 वाटी चिरलेला कांदा, 50 ग्रॅम कोथिंबीर, 1 टेबलस्पून किसलेले खोबरे

कृती-
सर्व प्रथम पांढरा तांदूळ शिजवून घ्या

तिरंगा पुलाव बनवण्यासाठी सर्वप्रथम तुम्ही साधा बासमती तांदूळ सोप्या पद्धतीने शिजवून घ्या. नंतर कढईत तूप गरम करून त्यात चिरलेला कांदा घालून गुलाबी होईपर्यंत परतून घ्या. कांद्यामध्ये पनीर आणि थोडे मीठ घालून चांगले परतून घ्या. शिजायला लागल्यावर त्यात शिजवलेला भात मिक्स करून तळून घ्या. शिजल्यावर बाजूला ठेवा. 

केशरी पुलाव तयार करण्याची कृती-

तिरंगा पुलाव बनवण्यासाठी तुम्हाला केशरी पुलावही तयार करावा लागेल. केशरी पुलाव बनवण्यासाठी कढईत तूप गरम करून त्यात किसलेले गाजर टाकून शिजवा. शिजल्यावर त्यात एक वाटी आधी शिजवलेला भात घालून तळून घ्या. त्यात संत्र्याच्या रस, 1 कप पाणी, मीठ आणि केशरी रंगाचे 5-6 थेंब घालून शिजवा. शिजल्यावर काढा आणि बाजूला ठेवा. 

हिरवा पुलाव तयार करण्याची कृती -

हिरवा पुलाव तयार करण्यासाठी तुम्हाला फक्त हिरवी धणे, खोबरे, हिरवी मिरची, आले आणि लसूण बारीक करून पेस्ट तयार करायची आहे. ही पेस्ट तयार केल्यानंतर कढईत थोडं तूप गरम करून त्यात जिरे आणि पेस्ट घालून मिक्स करा. आता त्यात हिरवे वाटाणे, मीठ आणि 1 चमचा पाणी टाकून झाकण ठेवून शिजू द्या. शिजल्यावर त्यात एक वाटी शिजलेला भात घालून नीट ढवळून घ्यावे. 

तिरंगा पुलाव तयार करण्याची कृती -

तिन्ही प्रकारची पुलाव तयार केल्यानंतर प्रथम एका मोठ्या भांड्यात तूप लावा. यानंतर, तळाशी भांड्यात केशरी रंगाचा पुलाव ठेवा. यानंतर केशरी पुलाव वर पनीर किसून घ्या. पनीर किसल्यानंतर या भांड्यात पांढरा पुलाव पसरवा. पांढरा पुलाव पसरवल्यानंतर त्यावर पुन्हा एकदा किसलेले पनीर  पसरवा. शेवटी हिरवा तांदूळ घालून पसरवा आणि वर किसलेले पनीर टाका.

हे तिन्ही भात एकत्र करून झाल्यावर दहा मिनिटे मंद आचेवर शिजवा. यानंतर, हे भांडे प्लेटमध्ये घाला .तुमचा तिरंगा पुलाव सर्व्ह करण्यासाठी तयार आहे. हिरवी कोथिंबीर चटणीसोबत गरमागरम सर्व्ह करा. 

Edited by - Priya Dixit 

Mangal Pandey

1857 चे मुख्य स्वातंत्र्यसैनिकांची यादी -

मंगल पांडे 

बेगम हजरत महल

बख्त खान

चेतराम जाटव

बहादुर शाह जफर

राणी लक्ष्मीबाई

नाना साहब पेशवा

वीर कुंवर सिंह

तात्या टोपे

अवधचे भूस्वामी

खान बहादुर खान

मौलवी लियाकत अली

इतर काळातील क्रांतिकारकांची यादी -

संन्यासींचा विद्रोह

वीरपांडिया कट्टाबोम्मन

कित्तूर चेन्नम्मा

लाला लाजपत राय

बाळ गंगाधर टिळक

डॉ. राजेंद्र प्रसाद

लाल बहादुर शास्त्री

सरदार वल्लभ भाई पटेल

सरदार भगत सिंह

सुभाष चंद्र बोस

महात्मा गांधी

जवाहरलाल नेहरू

गोपाल कृष्ण गोखले

चंद्रशेखर आझाद

दादाभाई नौरोजी

बिपिन चंद्र पाल

अशफाक उल्ला खां

नाना साहब

सुखदेव

वी डी सावरकर

एनी बेसेंट

कस्तूरबा गांधी

कमला नेहरू

विजय लक्ष्मी पंडित

सरोजिनी नायडू

अरुणा आसफ अली

मॅडम भिकाजी कामा

कमला चट्टोपाध्याय

सुचेता कृपलानी

सावित्रीबाई फुले

उषा मेहता

लक्ष्मी सहगल

डॉ. बी आर अम्बेडकर

रानी गाइदिनल्यू

पिंगली व्यंकय्या

मन्मथ नाथ गुप्ता

राजेंद्र लाहिड़ी

सचिंद्र बख्शी

रोशन सिंह

जोगेश चंद्र चटर्जी

बाघा जतिन

करतार सिंह सराभा

बसावन सिंह (सिन्हा)

सेनापति बापट

कन्हैयालाल माणिकलाल मुंशी

तिरुपुर कुमारन

पर्बतीति गिरि

कन्नेजंती हनुमंथु

अल्लूरी सीताराम राजू

भवभूषण मित्रा

चितरंजन दास

प्रफुल्ल पांव

हजारो शूर शहीद, क्रांतिकारक आणि स्वातंत्र्यसैनिकांना विनम्र अभिवादन.

डॉ.भटनागर म्हणाले की, स्वातंत्र्याच्या वेळी 4 दंत महाविद्यालये होती, आज 323 आहेत. 28 वैद्यकीय महाविद्यालये होती आज 618 आहेत. 33 अभियांत्रिकी महाविद्यालये होती, आज त्यांची संख्या 6000 पेक्षा जास्त आहे. आज अभियांत्रिकी महाविद्यालय आणि वैद्यकीय महाविद्यालयातून युवक उत्तीर्ण होत आहेत, हीच आमची ताकद आहे. स्वातंत्र्यानंतर देशात महाविद्यालये खूप वाढली असली तरी शिक्षण व्यवस्थेत खूप सुधारणा करण्याची गरज आहे.

शिक्षणाचा मूळ उद्देश काय : भटनागर म्हणाले की, मुलांच्या अंगभूत कलागुणांना बाहेर काढणे हा शिक्षणाचा मूळ उद्देश आहे. उद्दालक ऋषींनी त्यांचा शिष्य श्वेतकेतुला सांगितले की तत्वमसी श्वेतकेतू. तू तो श्वेतकेतू आहेस ज्याला तू शोधत आहेस. मुलांना त्यांच्या आत दडलेल्या कलागुणांची माहिती नसते. त्यांना बाहेर काढण्याची जबाबदारी शिक्षक, शिक्षण संस्था आणि शिक्षण व्यवस्थेची आहे. त्याला संधी द्या, व्यासपीठ द्या. त्याचा सर्वांगीण विकास करा.

आम्ही आमच्या महाविद्यालयांच्या गटामध्ये समग्र समुत्कर्ष योजना राबवत आहोत. याचा अर्थ सर्वांगीण उन्नती. या योजनेअंतर्गत आम्ही विद्यार्थ्यांच्या शारीरिक, मानसिक आणि नैतिक तंदुरुस्तीवर काम करत आहोत. जेणेकरून त्याला देश, समाज आणि निसर्गाप्रती असलेल्या कर्तव्याची जाणीव होईल.

ग्रीन वेव चळवळ : यासाठी आम्ही आमच्या महाविद्यालयांमध्ये हरित लहरी चळवळ सुरू केली असल्याचे त्यांनी सांगितले. यामध्ये आम्ही एग्रो फॉरेस्टीला चालना देत आहोत. मुले येथे झाडे लावतात. वृक्षारोपणासह पाणी साठविल्याने प्लास्टिकचा वापर कमी करण्याची प्रेरणा मिळते. यामुळे मुलांमध्ये त्यांच्या भूमीबद्दल, जमिनीकडे चेतना निर्माण होते. जर आपण पर्यावरणाकडे लक्ष दिले नाही, पृथ्वीची काळजी घेतली नाही, तर मानवी संस्कृतीला फार कमी वेळ उरला आहे. माती वाचवा सारखी मोहीम खूप महत्वाची आहे. वृक्षारोपण खूप महत्वाचे आहे.

100 हून अधिक देशांमध्ये कार्यरत होलिस्टिक हार्टफुल मेडिटेशन सोसायटी, AICTEने इच्छुक विद्यार्थ्यांना योग आणि ध्यानाचे शिक्षण मोफत देण्यासाठी त्यांच्यासोबत एक सामंजस्य करार केला आहे. लोकांना ध्यानाविषयी माहिती मिळावी यासाठी आम्ही तिन्ही महाविद्यालयांसाठी सामंजस्य करारही केले.

तरुण पिढीला कुणीच काही सांगत नाही : आजच्या तरुण पिढीला कुणीच काही सांगत नाही. तिचा गोंधळ होत आहे. इंग्रज निघून गेले पण आपली मानसिकता फक्त पाश्चिमात्य आहे. आता जसे कथ्थक इ.स.पूर्व चौथ्या शतकातील आहे. पण कोणालाच माहीत नाही. नॅशनल गॅलरीचे संग्रहालय पाहण्यासाठी वर्षभरात केवळ 30 हजार लोक येथे येतात. लंडनची गॅलरी पाहण्यासाठी दरवर्षी 40 लाख लोक येतात.

आपल्या प्राचीन संस्कृतीबद्दल लोकांना फारशी माहिती नाही. कणाद, वराहमिहिरासारख्या दिग्गजांची माहिती किती जणांना आहे. जेव्हा आम्ही वसतिगृहाचे नाव वराहमिहिराच्या नावावर ठेवले तेव्हा एका मुलाने विचारले वराहमिहिर कोण आहे? मला खूप आश्‍चर्य वाटले, मी म्हणालो- वराहमिहिर हे उज्जैनचे होते, ते विक्रमादित्याच्या 9 रत्नांमध्ये होते. जर लोकांना त्यांच्याबद्दल माहिती नसेल तर दोष कोणाचा, मुलांचा की तुमचा?

संस्कृतीशी नाते आवश्यक : आपल्या संस्कृतीशी जोडले जाणे ही अभिमानाची बाब असल्याचे ते म्हणाले. त्यात सहभागी होऊन तुम्हाला काय शिकायचे आहे ते शिका. कोणीही नकार दिला नाही. स्पॅनिश, जर्मन शिका, पण आपल्या मूळ संस्कृतीला कमी लेखणे चुकीचे ठरेल, नाही का? ही एक मोठी समस्या आहे ज्याकडे लक्ष देण्याची गरज आहे.

हेमचंद्र गोपाल यांनी 1135 मध्ये फिबोनाची संख्यांचा शोध लावला. महान गणितज्ञ आर्यभट्ट बद्दल सर्वांना माहिती आहे. भारतातील विज्ञान संस्कृतीही 5 हजार वर्षांपूर्वीची आहे. तुम्ही सुश्रुतचे नाव ऐकले असेल, ते प्लास्टिक सर्जरीचे जनक आहेत, त्यांनी सुश्रुत संहिता लिहिली आहे. हे आता मुलांना कुठे सांगितले जात आहे? हे सगळं मुलांना सांगावं लागतं.

संशोधन आणि विकासावर लक्ष द्यावे लागेल : अजून एक गोष्ट करायला हवी, असे ते म्हणाले. भारतात नवोन्मेष होत नाही. आमची कंपनी R&D वर खूप कमी खर्च करत आहे. आज आपल्याला संशोधन आणि विकासावर खर्च करावा लागेल. आपण पेटंट दाखल करून चांगले शोधनिबंध लिहिल्यास त्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळायला हवी. उद्योग आणि महाविद्यालयातील वरिष्ठ प्राध्यापकांना यावर खूप काम करावे लागणार आहे.

शिक्षणाचा दर्जा सुधारला पाहिजे जो आता गडबड होत आहे. देश सुधारला तर तीन गोष्टी सुधारतील. शिक्षण, अधिक शिक्षण आणि अधिक शिक्षण. शिक्षणाला आपले प्राधान्य असले पाहिजे. शिक्षणातही दर्जेदार शिक्षण हवे.
Edited by : Smita Joshi 

8 ऑगस्ट रोजी जेव्हा महात्मा गांधी ह्याची सुरुवात केली तेव्हा अनेक असे कार्यकर्ता होते ज्यांनी यासाठी आपले महत्वाचे योगदान दिले. ह्यापैकी एक नाव आहे अरुणा आसफ अली.

16 जुलै 1909 ला पंजाबमध्ये एक बंगाली ब्राह्मण कुटुंबात अरुणा आसफ अली यांचा जन्म झाला होता. या एक शिक्षिका, राजकीय कार्यकर्ता आणि संपादक होत्या.

'भारत छोडो आंदोलन' किंवा 'ऑगस्ट क्रांती' ह्याची सुरुवात करण्यासाठी अखिल भारतीय काँग्रेस समितीने मुंबईचे गोवालिया टॅंक मैदान (ऑगस्ट क्रांती मैदान) येथे तिरंगा फडकवण्याचं ठरवलं होतं. ही माहिती जेव्हा इंग्रेजांना मिळाली तेव्हा त्यांनी भारतीय लोकांच्या ह्या प्रयत्नाला अयशस्वी करण्यासाठी सगळ्या मुख्य कार्यकर्त्यांना कारावासात टाकून दिलं.

आता अश्या परिस्थितीत हा प्रश्न उद्भवला कि तिरंगा फडकवण्याचं कार्य आणि ऑगस्ट क्रांतीची सुरुवात होईल की नाही, आणि हे करेल तरी कोण?

सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक झाल्यावर अरुण आसफ अली यांनी अप्रतिम कौशल्य दाखवले आणि 9  ऑगस्ट रोजी मुंबईतील ग्वालिया टँक मैदानावर तिरंगा ध्वज फडकावून इंग्रजांना देश सोडण्याचे खुले आव्हान दिले.

परिस्तिथी हाताळण्यासाठी इंग्रेजांनी लाठी चार्जे सुरु केलं. क्रांतीची ही ज्वाला कायम राहावी म्हणून अरुणा काही दिवस गुपितपणे राहिल्या आणि राम मनोहर लोहिया ह्यांच्यासोबत काँग्रेसची मासिक पत्रिका 'इन्कलाब' प्रकाशित केली. त्यांनी खूप युवांना प्रेरित केलं. हे सगळे कार्य करताना त्यांना खूप त्रास देखील सहन करावा लागला. त्यांची संपत्ती जप्त करून विकून दिली गेली. 

1930, 1932 आणि 1941 मध्ये वैयक्तिक सत्याग्रहादरम्यान अरुणाजींना तुरुंगवास भोगावा लागला. जयप्रकाश नारायण, डॉ.राम मनोहर लोहिया, अच्युत पटवर्धन यांसारख्या समाजवाद्यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर अधिक प्रभाव होता. या कारणास्तव 1942 च्या 'छोडो भारत आंदोलना'मध्ये अरुणा असफ अली जी यांनी इंग्रजांच्या कैदेत जाण्याऐवजी भूमिगत राहून आपल्या इतर साथीदारांसह आंदोलनाचे नेतृत्व करणे योग्य वाटले. गांधीजींसारख्या नेत्यांच्या अटकेनंतर लगेचच मुंबईत निषेध सभा आयोजित करून परदेशी सरकारला खुले आव्हान देणार्‍या त्या मुख्य महिला होत्या. मग तुरुंगाबाहेर राहू शकणाऱ्या काँग्रेसजनांना गुप्तपणे मार्गदर्शन केले. मुंबई, कोलकाता, दिल्ली इत्यादी ठिकाणी जाऊन हिंडत पोलिसांच्या तावडीतून सुटून लोकांमध्ये नवीन प्रबोधन आणण्याचा प्रयत्न केला. मात्र 1942 ते 1946 या काळात देशभरात सक्रिय राहूनही त्या पोलिसांच्या हाती लागल्या नाही. 1946 मध्ये त्यांच्या नावाविरुद्धचे वॉरंट रद्द झाल्यावर त्या समोर आल्या. सर्व मालमत्ता जप्त करूनही त्या शरण गेल्या नाही.

भारताला स्वातंत्र्य मिळवल्यानंतर त्यांनी सामाजिक कार्य करायचं ठरवलं आणि 1954 मध्ये त्यांनी 'द नॅशनल फेडरेशन ऑफ वुमन' ह्याची स्थापना केली. 1958 मध्ये  दिल्लीच्या महापौर बनून आपले योगदान दिले.

त्यांचे स्वातंत्र्य क्रांतीमध्ये अविस्मरणीय योगदानाबद्दल आज कमीचं लोकं जाणतात. अरुणा आसफ अली आणि ह्यांच्यासार्‍या अनेक निस्वार्थी कार्यकर्ते होऊन गेले ज्यांचे भारताला स्वातंत्र्य मिळवण्यात अति महत्वाचे योगदान होते. ह्यांच्या साहस आणि निर्भिक कार्याला सन्मान देण्यासाठी त्यांना 1992 मध्ये पद्म विभूषण आणि 1997 मध्ये भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, भारतरत्न प्रदान करण्यात आलं.

1. मुस्लीम लीगकडून पाकिस्तानची मागणी रेटली गेली आणि मग त्याद्वारे सिंध आणि बंगालमध्ये हिंदूंची कत्तल झाली. ऑगस्ट 1946 मध्ये 'डायरेक्ट अॅक्शन डे' साजरा करण्यात आला आणि कलकत्ता येथे भीषण दंगल झाली ज्यात सुमारे 5,000 लोक मारले गेले आणि बरेच लोक जखमी झाले. येथून दंगलीला सुरुवात झाली. अशा वातावरणात देशात गृहयुद्ध होऊ नये म्हणून सर्वच नेत्यांवर फाळणी मान्य करण्याचा दबाव येऊ लागला. त्यानंतर 1947 मध्ये देशाची फाळणी होणार हे स्पष्ट झाले.

2. 1941 वेळच्या जनगणनेनुसार हिंदूंची संख्या 29.4 कोटी, मुस्लिम 4.3 कोटी आणि इतर लोक इतर धर्माचे होते. पण तरीही भारताचा मोठा भाग धर्माच्या नावावर वेगळा करण्यात आला, ज्यात 29 कोटी हिंदूंचे मत घेतले गेले नाही. ही सर्वात मोठी पहिली शोकांतिका होती. मूठभर लोक टेबलावर बसले आणि विभागले.

3. अंदाजे आकडेवारीनुसार 1.4 कोटी लोक विस्थापित झाले. 1951 च्या विस्थापित जनगणनेनुसार, 72,26,000 मुस्लिम फाळणीनंतर लगेचच भारत सोडून पाकिस्तानात गेले आणि 72,49,000 हिंदू आणि शीख पाकिस्तान सोडून भारतात आले. 10 किमी लांबीच्या रांगेत लाखो लोक देशांच्या सीमा ओलांडून त्या बाजूला गेले किंवा या बाजूला आले. वर्षानुवर्षे एकाच ठिकाणी राहणाऱ्या व्यक्तीला अवघ्या 60 दिवसांत आपले घर, जमीन, दुकाने, मालमत्ता, संपत्ती, शेती सोडून भारतातून पाकिस्तानात आणि पाकिस्तानातून भारतात यावे लागले. तथापि विस्थापनाचा हा कालावधी आणखी पुढे चालू राहिला, ज्याचे आकडे वरीलपेक्षा कितीतरी पटीने जास्त असू शकतात.

4. फाळणी जाहीर झाल्यानंतर अंदाजे एक दशलक्ष लोक मारले गेले, जरी एका अंदाजानुसार ही संख्या दोन दशलक्षाहून अधिक आहे. तर 75 हजार ते 1 लाख महिलांचे बलात्कार किंवा हत्येसाठी अपहरण करण्यात आले. भारताच्या फाळणीच्या वेळी बंगाल, सिंध, हैदराबाद, काश्मीर आणि पंजाबमध्ये दंगली उसळल्या. पाकिस्तानने पुरस्कृत केलेल्या या दंगलींमध्ये हिंदू, ख्रिश्चन, शीख, बौद्ध, अहमदिया आणि शिया मुस्लिमांचे जीवन उद्ध्वस्त झाले.

5. हिंसाचार, प्रचंड अशांतता आणि अव्यवस्था यामुळे शीख आणि हिंदू पाकिस्तानातून भारतात पळून गेले. अनेकांना ट्रेन तर अनेकांना बस मिळाली. पाकिस्तानातून आलेली ट्रेन मृतदेहांनी भरलेली होती. पुरुष आणि मुलांची संख्या जास्त होती. फाळणीचा हा काळा अध्याय आजही मृत्यूला कवटाळून विस्थापित, विस्थापित, मारल्या गेलेल्या, भटक्या मानवतेच्या इतिहासाच्या तोंडावर रक्ताच्या थारोळ्यांनी भरलेला आहे.

6. धर्माच्या नावावर विभक्त झालेल्या पाकिस्तानच्या 200 दशलक्ष लोकसंख्येमध्ये सध्या केवळ 1.6 टक्के हिंदू उरले आहेत, तर स्वातंत्र्याच्या वेळी ही संख्या 22 टक्के होती. पाकिस्तानच्या जनगणनेनुसार (1951), पाकिस्तानच्या एकूण लोकसंख्येच्या 22 टक्के हिंदू होते, जे 1998 च्या जनगणनेत 1.6 टक्के इतके कमी झाले. 1965 पासून लाखो पाकिस्तानी हिंदू भारतात स्थलांतरित झाले आहेत. पाहिल्यास जम्मू-काश्मीरमध्ये हिंदूंची टक्केवारी 29.63 वरून 38.44 वर घसरली आहे.

7. सिंधी आणि पंजाबी हिंदूंनी आपला प्रांत गमावला आहे. याचा कधी कोणी विचार केला आहे का? सिंधी भाषा आणि संस्कृती लोप पावत आहे आणि जे सिंधी मुस्लिम आहेत ते आता उर्दू बोलतात जी त्यांची एकमेव भाषा नाही. देशाला स्वातंत्र्य मिळून 70 वर्षे झाली तरी सिंधी हिंदू समाज विस्थापितांप्रमाणे जगत आहे.

8. फाळणीच्या वेळी आंध्रच्या हैदराबादमध्ये जी दंगल झाली ती निजामाच्या सैन्याने घडवून आणली, त्यात हजारो हिंदू मारले गेले. हैदराबाद संस्थानातील 80 टक्के लोकसंख्या हिंदू होती, परंतु हैदराबादच्या कट्टरपंथी मुस्लिम कासिम रिझवाने निजामावर दबाव आणला आणि त्याला भारतीय संघराज्यात सामील न होण्यास राजी केले. केएम मुन्शी यांनी कासिम रिझवी यांच्याबद्दल लिहिले आहे की त्यांनी राज्यातील मुस्लिम लोकांना दंगली भडकवायला लावले होते. जुनागढ आणि भोपाळ या संस्थानांमध्येही अशीच घटना घडली.

9. काश्मिरी पंडितांनाही फाळणीच्या शोकांतिकेला सामोरे जावे लागले. मोहम्मद अली जिना यांच्या सांगण्यावरून आदिवासींनी काश्मीरवर आक्रमण केले. आदिवासींनी अर्ध्याहून अधिक काश्मीर काबीज करून लुटालूट सुरू केली होती. काश्मिरी पंडितांची मोठ्या प्रमाणावर हत्या झाली, त्यामुळे लाखो काश्मिरी पंडितांना काश्मीर सोडून जम्मूमध्ये स्थलांतर करावे लागले.

10. फाळणीनंतरच्या काही महिन्यांत, दोन नवीन देशांमधील लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. पाकिस्तानात अनेक हिंदू आणि शीखांना बळजबरीने बेदखल करण्यात आले. हिंदू आणि शीखांच्या जमिनी आणि घरे ताब्यात घेतली आणि त्यांना देश सोडण्यास भाग पाडले तर दुसरीकडे भारतात गांधीजींनी काँग्रेसवर दबाव आणून मुस्लिमांच्या सुरक्षिततेची खात्री केली आणि भारतीय मुस्लिमांना सांगितले की तुम्हाला तुमचा देश सोडण्याची गरज नाही. तिथल्यापेक्षा तुम्ही इथे जास्त सुरक्षित असाल. गांधीजींचे म्हणणे आज खरे ठरले. भारत सोडून गेलेल्या मुस्लिमांना आज तिथे मोहाजीर म्हटले जाते आणि त्यांना दुसऱ्या वर्गाची वागणूक देऊन त्यांचे जगणे कठीण केले आहे.

11. फाळणीच्या काळात हत्या आणि बलात्कारासाठी 75 हजार ते 1 लाख महिलांचे अपहरण झाल्याचा अंदाज आहे. बळजबरीने विवाह, गुलामगिरी आणि जखमा हे सर्व फाळणीत स्त्रियांच्या वाट्याला आले. ही फाळणी हिंदू आणि शीख स्त्रियांच्या छातीवर झाली असेच म्हणावे लागेल. अनेक महिला, तरुण मुलींना पाकिस्तानी सैनिकांनी ओलीस ठेवले होते. पंजाब, सिंध, काश्मीर आणि पूर्व बंगालमधील हिंदू आणि शीख वसाहती मुस्लिमांनी काबीज केल्या, पुरुषांना रांगेत उभे करून ठार मारण्यात आले आणि त्यांच्या स्त्रिया आणि मालमत्ता हिसकावून घेतल्या. अनेक स्त्रिया आपला जीव वाचवण्यात यशस्वी झाल्या आणि विभाजित भारतात आल्या आणि निर्वासितांच्या छावण्यांमध्ये राहिल्या आणि नंतर त्यांनी आपल्या त्रासाचे कथन केले. फाळणीचा तडाखा सहन करणाऱ्या हजारो महिला आणि मुले आहेत.

संकलन : अनिरुद्ध जोशी

कलाम जी यांनी जवळपास चार दशके वैज्ञानिक म्हणून काम केले आहे, ते अनेक प्रतिष्ठित संस्थांचे प्रशासकही राहिले.

अब्दुल कलाम जन्म आणि शैक्षणिक जीवन - कलाम यांचा जन्म 15 ऑक्टोबर 1931 रोजी धनुष्कोडी गावात रामेश्वरम, तामिळनाडू येथे एका मच्छीमार कुटुंबात झाला होता, ते तमिळ मुस्लिम होते. त्यांचे पूर्ण नाव डॉ अवुल पाकीर जैनउल्लाब्दीन अब्दुल कलाम आहे. त्यांच्या वडिलांचे नाव जैनुलाब्दीन होते. ते एका मध्यमवर्गीय कुटुंबातील होते. वडील मच्छीमारांना बोट देऊन घर चालवत असत. 

बाल कलाम यांनाही त्यांच्या शिक्षणासाठी खूप संघर्ष करावा लागला. ते घरोघरी वर्तमानपत्रे वाटायचे आणि त्या पैशातून शाळेची फी भरायचे. अब्दुल कलामजी यांनी त्यांच्या शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि उदार स्वभावाने जगण्याची शिकवण त्यांना वडिलांकडून मिळाली. त्यांच्या आईची देवावर अपार श्रद्धा होती. कलामजींना 3 मोठे भाऊ आणि 1 मोठी बहीण होती. या सर्वांशी त्यांचे अतिशय जवळचे नाते होते.

अब्दुल कलाम यांचे सुरुवातीचे शिक्षण रामेश्वरम प्राथमिक शाळेत झाले. 1950 मध्ये कलाम यांनी बीएससीची परीक्षा st. Joseph’s college येथून पूर्ण केली. यानंतर त्यांनी 1954-57 मध्ये मद्रास इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (एमआयटी) मधून एरोनॉटिकल इंजिनिअरिंगमध्ये डिप्लोमा केला. लहानपणी फायटर पायलट होण्याचे त्यांचे स्वप्न होते. पण हे स्वप्न काळानुसार बदलले.

कलाम यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात –1958 मध्ये कलाम जी डी.टी.डी. आणि पी. मधील तांत्रिक केंद्रात वरिष्ठ शास्त्रज्ञ म्हणून काम करू लागले. येथे राहून त्यांनी prototype hover craft साठी तयार केलेल्या वैज्ञानिक संघाचे नेतृत्व केले. आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला अब्दुल कलामजींनी भारतीय लष्करासाठी एक छोटे हेलिकॉप्टर डिझाइन केले होते.

1962 मध्ये अब्दुल कलाम यांनी संरक्षण संशोधन सोडून भारताच्या अंतराळ संशोधनात काम करायला सुरुवात केली. 1962 ते 82 या काळात त्यांनी या संशोधनाशी संबंधित अनेक पदे भूषवली. 1969 मध्ये, कलाम भारताच्या पहिल्या SLV-3 (रोहिणी) च्या वेळी इस्रोचे प्रकल्प प्रमुख बनले.

अब्दुल कलाम यांच्या नेतृत्वाखाली 1980 मध्ये रोहिणीची पृथ्वीजवळ यशस्वीपणे स्थापना झाली. त्यांच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाबद्दल, त्यांना 1981 मध्ये भारत सरकारने भारताच्या राष्ट्रीय पुरस्कारांपैकी एक पद्मभूषण देऊन सन्मानित केले. अब्दुल कलाम यांनी आपल्या यशाचे श्रेय नेहमी आपल्या आईला दिले. ते म्हणाले की त्यांच्या आईनेच त्यांना चांगले आणि वाईट समजून घ्यायला शिकवले. ते म्हणायचे, “माझा अभ्यासाकडे असलेला कल पाहून आईने मला एक छोटा दिवा आणून दिला, जेणेकरून मी रात्री अकरा वाजेपर्यंत अभ्यास करू शकेन. आईने मला साथ दिली नसती तर मी इथपर्यंत पोहोचू शकलो नसतो.

एपीजे अब्दुल कलाम राष्ट्रपती जीवन - 1982 मध्ये ते पुन्हा संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेचे संचालक झाले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रम यशस्वीपणे सुरू झाला. अग्नी, पृथ्वी आणि आकाशच्या लॉन्चिंगमध्ये कलाम यांची फार महत्त्वाची भूमिका होती. 1992 मध्ये, एपीजे अब्दुल कलामजी संरक्षण मंत्र्यांचे विज्ञान सल्लागार आणि सुरक्षा संशोधन आणि विकास विभागाचे सचिव बनले. 1999 पर्यंत त्यांनी या पदावर काम केले. भारत सरकारच्या मुख्य शास्त्रज्ञांच्या यादीत त्यांचे नाव समाविष्ट आहे. 1997 मध्ये, एपीजे अब्दुल कलामजी यांना विज्ञान आणि भारतीय संरक्षण क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानासाठी भारताचा सर्वोच्च सन्मान "भारतरत्न" प्रदान करण्यात आला.

2002 मध्ये, कलाम जी यांना भारतीय जनता पार्टी-समर्थित NDA घटकांनी राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीच्या वेळी उमेदवार बनवले, ज्याला सर्वांनी पाठिंबा दिला आणि 18 जुलै 2002 रोजी एपीजे अब्दुल कलाम यांनी पदाची शपथ घेतली. कलाम जी कधीच राजकारणाशी संबंधित नव्हते, तरीही ते भारताच्या सर्वोच्च राष्ट्रपती पदावर राहिले. जीवनात सुखसोयींचा अभाव असतानाही ते राष्ट्रपती पदापर्यंत कसे पोहोचले, ही गोष्ट आपल्या सर्वांसाठी प्रेरणादायी आहे. एपीजे अब्दुल कलामजींना आजचे अनेक तरुण आपला आदर्श मानतात. छोट्या गावात जन्म घेणं आणि ही उंची गाठणं ही काही सोपी गोष्ट नाही. त्यांच्या समर्पण, मेहनत आणि कार्यपद्धतीच्या बळावर अपयशाला तोंड देत ते कसे पुढे गेले, त्यातून आपण काहीतरी शिकले पाहिजे.

एपीजे अब्दुल कलाम यांचा स्वभाव- एपीजे अब्दुल कलाम यांना मुलांबद्दल खूप आपुलकी आहे. आपल्या देशातील तरुणांना ते नेहमीच चांगले धडे देत आले आहेत, तरुणांची इच्छा असेल तर संपूर्ण देश बदलू शकतो, असे ते म्हणायचे. देशातील सर्व लोक त्यांना 'मिसाईल मॅन' या नावाने संबोधतात. डॉ एपीजे कलाम यांना भारतीय क्षेपणास्त्रांचे जनक म्हणून ओळखले जाते. कलाम जी हे भारताचे पहिले राष्ट्रपती आहेत, जे अविवाहित असण्यासोबतच वैज्ञानिक पार्श्वभूमीतून राजकारणात आले. एपीजे अब्दुल कलाम यांनी राष्ट्रपती होताच देशाच्या एका नव्या पर्वाची सुरुवात केली, जो आजपर्यंतचा एक उदाहरण आहे.

पद सोडल्यानंतरचा प्रवास- राष्ट्रपतीपद सोडल्यानंतर कलाम भारतीय अंतराळ विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संस्थेचे तिरुवनंतपुरमचे कुलपती झाले. तसेच अण्णा विद्यापीठाचे एरोस्पेसअभियांत्रिकी महाविद्यालयात प्राध्यापक झाले. याशिवाय त्यांना देशातील अनेक महाविद्यालयांमध्ये व्हिजिटिंग प्रोफेसर म्हणून बोलावण्यात आले.

कलामांनी लिहिलेली पुस्तके- 

अदम्य जिद्द (मराठी अनुवाद : सुप्रिया वकील)

इग्नायटेड माइंड्‌स: अनलीशिंग द पॉवर विदिन इंडिया (’प्रज्वलित मने’ या नावाचा मराठी अनुवाद, अनुवादक : चंद्रशेखर मुरगुडकर)

'इंडिया 2020- ए व्हिजन फॉर द न्यू मिलेनियम' (इंग्रजी, सहलेखक अब्दुल कलाम आणि वाय.एस. राजन); 'भारत 2020: नव्या सहस्रकाचा भविष्यवेध' या नावाने मराठी अनुवाद : अभय सदावर्ते)

इंडिया - माय-ड्रीम

उन्‍नयन (ट्रान्सेन्डन्सचा मराठी अनुवाद, सकाळ प्रकाशन)

एनव्हिजनिंग ॲन एम्पॉवर्ड नेशन :

फॉर सोसायटल ट्रान्सफॉरमेशन

विंग्ज ऑफ फायर (आत्मचरित्र). मराठीत अग्निपंख नावाने अनुवाद, अनुवादक : माधुरी शानभाग.

सायंटिस्ट टू प्रेसिडेंट (आत्मकथन)

टर्निंग पॉइंट्‌स (याच नावाचा मराठी अनुवाद : अंजनी नरवणे)

टार्गेट 3 मिलियन (सहलेखक - सृजनपालसिंग)

ट्रान्सेन्डन्स : माय स्पिरिचुअल एक्‍सपिरिअन्सेस विथ प्रमुखस्वामीजी (सहलेखक - अरुण तिवारी)

दीपस्तंभ (सहलेखक : अरुण तिवारी; मराठी अनुवाद कमलेश वालावलकर)

परिवर्तनाचा जाहीरनामा (मूळ इंग्रजी-अ मॅनिफेस्टो फॉर चेंज) सहलेखक - व्ही. पोतराज, मराठी अनुवाद - अशोक पाध्ये)

ए.पी.जे. अब्दुल कलाम : संपूर्ण जीवन (अरुण तिवारी).

बियॉंण्ड 2010 : अ व्हिजन फॉर टुमॉरोज इंडिया (सहलेखक वाय.एस. राजन, मराठी अनुवाद-सकाळ प्रकाशन)

महानतेच्या दिशेने : एकत्र येऊ या बदल घडवू या (मॅजेस्टिक प्रकाशन)

स्क्वेअरिंग द सर्कल सेवन स्टेप्स टू इंडियन रेनेसांस ( सहलेखक – अरुण तिवारी. मराठी अनुवाद : सेवन स्टेप्स टू इंडियन रेनेसांस – भारतीय प्रबोधनपर्व – वैभवशाली भारताची आगामी दिशा. अनुवादक : संजय माळी, बुकगंगा पब्लिकेशन्स ) अब्दुल कलाम यांचे सदर पुस्तक अत्यंत महत्त्वाचे आहे व त्यातून खूप काही शिकण्यासारखे आहे. भारताचे परिवर्तन सुरू असून ते कोणत्या दिशेने करणे श्रेयस्कर होईल याचे मार्मिक विश्लेषण यात आहे.

अब्दुल कलामांना मिळालेले पुरस्कार व सन्मान

1981 : पद्मभूषण

1990 : पद्मविभूषण

1997 : भारतरत्‍न

1997 : इंदिरा गांधी राष्ट्रीय एकात्मता पुरस्कार

1998 : वीर सावरकर पुरस्कार

2000 : रामानुजन पुरस्कार

2007 : किंग्ज चार्ल्स (दुसरा) पदक

2007 : ब्रिटन येथील वॉल्व्हरहॅम्प्टन विद्यापीठाची डॉक्टर ऑफ सायन्स ही मानद पदवी

2008 : सिंगापूर येथे डॉक्टर ऑफ इंजिनिअरिंग ही मानद पदवी

2009 : अमेरिकन सोसायटी ऑफ मेकॅनिकल इंजिनिअर्सचे हूव्हर पदक

2010 : वॉटर्लू विद्यापीठाची डॉक्ट ऑफिंजिनिअरिंग ही मानद पदवी

2011 : न्य़ूयॉर्कच्या आयईईई या संस्थेचे सभासदत्व

2012 : आऊटलुक इंडियाच्या ‘द ग्रेटेस्ट इंडियन’ या आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणामध्ये कलाम दुसऱ्या क्रमांकावर होते.

2015 सप्टेंबर : बंगालच्या उपसागरात ओरिसाच्या किनाऱ्याजवळ असलेल्या व्हीलर आयलंडचे प्रचलित नाव बदलून ते अब्दुल कलाम बेट असे करण्यात आले.

एपीजे अब्दुल कलाम यांचे निधन-  27 जुलै 2015 रोजी शिलाँगला IIM मध्ये एका कार्यक्रमादरम्यान अब्दुल कलाम साहेबांची तब्येत बिघडली होती, ते तिथल्या एका कॉलेजमध्ये मुलांना लेक्चर देत होते, तेवढ्यात अचानक ते पडले. त्यानंतर त्यांना शिलाँग येथील रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आणि त्यांची प्रकृती चिंताजनक असल्याने त्यांना आयसीयूमध्ये ठेवण्यात आले. त्यानंतर त्यांनी अखेरचा श्वास घेऊन जगाचा निरोप घेतला.

या दुःखद वृत्तानंतर सात दिवसांचा राजकीय दुखवटा जाहीर करण्यात आला. वयाच्या 84 व्या वर्षी त्यांनी जगाचा निरोप घेतला. त्यांच्या मृत्यूनंतर, 28 जुलै रोजी, त्यांना गुवाहाटीहून दिल्लीत आणण्यात आले, तेथे त्यांना दिल्लीतील घरी जनतेच्या दर्शनासाठी ठेवण्यात आले. इथे सगळे बडे नेते आले आणि त्यांना श्रद्धांजली वाहिली. यानंतर त्यांना एअरबसने त्यांच्या गावी नेण्यात आले. 30 जुलै 2015 रोजी कलाम यांच्यावर त्यांच्या मूळ गावी रामेश्वरमजवळ अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

अब्दुल कलाम साहेब ज्यांना मिसाईल मॅन म्हटले जाते, त्यांनी प्रत्येक युगात देशाची सेवा केली, त्यांच्या ज्ञानातून त्यांनी देशाला अनेक क्षेपणास्त्रे दिली आणि देशाला शक्तिशाली बनवले.

भारत सुरक्षित व्हावा या उद्देशाने त्यांनी पृथ्वी, अग्नी अशी क्षेपणास्त्रे दिली. ज्ञानविज्ञान क्षेत्रात प्रसिद्ध असलेल्या कलाम साहेबांनी देशाला शक्तिशाली आणि स्वावलंबी बनवले. त्यांनी देशाला तत्वज्ञानात स्वावलंबी बनवले.

अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या कार्यकाळात त्यांनी देशासाठी मोठे योगदान दिले. ते त्यांच्या साध्या वागणुकीसाठी प्रसिद्ध होते. मुस्लिम असल्यामुळे त्यांना दुसर्‍या देशाने आपल्या देशात बोलावले, पण देशावरील प्रेमामुळे त्यांनी कधीही देश सोडला नाही. देशाचे यशस्वी राष्ट्रपती म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जात होते, 

देशातील तरुणांना त्यांनी वेळोवेळी मार्गदर्शन केले. त्यांच्या घोषणा आणि पुस्तकांच्या माध्यमातून तरुणांना ते आजही मार्गदर्शन करत आहे.

खरं तर भारतात 15 ऑगस्ट रोजी तिरंगा झेंडा लावण्याची पद्धत पूर्वीपासूनच आहे. पण यंदाच्या वर्षी गोष्ट जरा वेगळी होती.

यंदाच्या वर्षी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 13 ते 15 ऑगस्ट असे एकूण 3 दिवस झेंडा लावण्याचं आवाहन देशवासियांना केलं होतं.

भारताच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाने इतर मंत्रालय तसंच राज्य सरकारांना सोबत घेत यासाठी विविध प्रकारे तयारी केली. या मोहिमेला 'हर घर तिरंगा' असं नाव देण्यात आलं.

या मोहिमेअंतर्गत 20 ते 25 कोटी झेंडे लावण्याचं लक्ष्य प्रशासनाकडून ठेवण्यात आलं होतं.

यावेळी प्रशासनाने म्हटलं, "राष्ट्रध्वजासोबत भारताच्या नागरिकांचं वैयक्तिकपेक्षाही औपचारिक किंवा संस्थात्मक स्वरूपाचं नातं आहे. त्यामुळे या मोहिमेच्या माध्यमातून लोकांचं झेंड्यांसोबतचं नातं अधिक वृद्धिंगत होईल आणि त्यांच्यात देशभक्तीची भावना बळकट होईल."

याच कारणामुळे हर घर तिरंगा मोहिमेत भारतावासीयांनी उत्साहाने सहभाग नोंदवला.

किती लोकांनी लावला झेंडा?

झेंडा लावून त्यासोबत आपली सेल्फी अपलोड करावी असं आवाहन देखील सरकारकडून करण्यात आलं होतं.

काहींनी सोशल मीडिया प्रोफाईलवर डिजिटल स्वरूपात झेंडा लावला. काही जणांनी आपलं घर किंवा कार्यालयात तर कुणी वाहनांवर झेंडा लावला.

सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, मंगळवारी दुपारी 12 वाजेपर्यंत 6 कोटी जणांनी घरोघरी तिरंगा मोहिमेअंतर्गत झेंडा लावून आपली सेल्फी अपलोड केली होती.

वेबसाईटवर फोटो अपलोड न करता आपली घरे, दुकाने, वाहनं आणि कार्यालयातही अनेकांनी झेंडा लावला. पण मंगळवारी सकाळपर्यंत त्याची आकडेवारी सांस्कृतिक मंत्रालय जमा करू शकलं नाही.

पण ज्या पद्धतीने या मोहिमेचा प्रचार-प्रसार करण्यात आला तसाच प्रत्यक्षपणे झेंडा लावणाऱ्या नागरिकांची संख्याही कोट्यवधींच्या घरात असू शकते.

याचा अंदाज व्यापारी संघटनांच्या वतीने प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या आकडेवारीवरून येऊ शकतो.

कॉनफेडरेशन ऑफ इंडिया ट्रेडर्स (CAIT) च्या माहितीनुसार, यंदाच्या वर्षी 15 ऑगस्टपर्यंत देशभरातील व्यापाऱ्यांनी वेगवेगळ्या आकारांचे सुमारे 30 कोटी झेंडे विकले. झेंड्यांचा एकूण व्यवसाय सुमारे 500 कोटी रुपयांचा झाल्याचा अंदाजही त्यांनी व्यक्त केला.

इतक्या झेंड्यांची विक्री झाली आहे, तर त्यांना सांभाळून ठेवणं हीसुद्धा आपली जबाबदारी आहे. कारण, तिरंगा झेंडा हा प्रत्येक भारतीयाच्या आन-बान-शान चं प्रतीक आहे.

याच कारणामुळे 15 ऑगस्टनंतर या झेंड्यांचं आता नेमकं काय करायचं, हा प्रश्न नागरिक विचारत आहेत.

झेंडे जमा करण्यासाठी पुढाकार

याचं उत्तर समाजवादी पक्षाचे नेते अखिलेश यादव यांनी ट्विटरवर एक पोस्टर शेअर करून दिलं आहे.

त्यांच्या पोस्टमध्ये लिहिलंय, "15 ऑगस्टनंतर झेंड्याचं काय करायचं? घाबरू नका. ला मार्टिनअर गर्ल्स कॉलेज, लखनौ कॉलेजकडे याचं उत्तर आहे. आम्ही राज्यभरातील विविध शहरांतील रहिवासी भाग, घरे, इतर संस्था आणि रस्त्यांवरून जमा केलेले झेंडा जमा करत आहोत. वापरलेले झेंडे तुम्ही आम्हाला पोस्टामार्फतही पाठवू शकता."

ला मार्टिनिअर गर्ल्स कॉलेजच्या प्राचार्य आश्रिता दास यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं की घरोघरी तिरंगा मोहिमेत अशा प्रकारे सहभाग नोंदवण्याचा निर्णय महाविद्यालयाचा होता. या निर्णयात राज्य सरकारचा सहभाग नाही.

त्या म्हणाल्या, या पुढाकाराबद्दल आम्ही स्थानिक महानगरपालिका प्रशासनालाही कळवलं आहे. याविषयी जनजागृती करण्याचं आश्वासन त्यांनी दिलं आहे.

आश्रिता दास यांच्या मते, 15 ऑगस्टच्या संध्याकाळीच त्यांनी यासंबंधित पोस्टर सोशल मीडियावर शेअर केलं.

ही फक्त सुरुवात आहे. आम्हाला इतकाही चांगला प्रतिसाद मिळाला नाही. पण आम्ही महापालिका आणि इथे शिक्षण घेत असलेल्या विद्यार्थ्यांशी याविषयी चर्चा केली आहे," असंही त्या म्हणाल्या.

ला मार्टिनिअर गर्ल्स कॉलेजप्रमाणेच इंडियन ऑईल कंपनीच्या मुंबई शाखेनेही फ्लॅग कलेक्शन ड्राईव्हची सुरुवात केली आहे.

तुम्ही मुंबई परिसरात राहत असाल, तर इंडियन ऑईलच्या पेट्रोल पंपावर जाऊन झेंडा जमा करू शकता.

याच धर्तीवर माय ग्रीन सोसायटी नामक एका NGO नेसुद्धा झेंडे जमा करण्यासाठीचं उपक्रम सुरू केलं आहे.

खासगी पातळीवर सुरू करण्यात आलेले हे काही उपक्रम आहेत. केंद्र किंवा राज्य सरकारकडून यासंदर्भात कोणत्याही प्रकारची अधिकृत माहिती देण्यात आलेली नाही.

नियम काय सांगतो?

झेंड्याचा वापर झाल्यानंतर ते जमा करून घेत असलेल्या व्यक्ती किंवा संस्थांकडे जाणं हा एकच पर्याय आपल्यासमोर आहे, असं बिलकुल नाही.

सर्वसामान्य नागरिक स्वतः काही गोष्टी लक्षात ठेवून झेंडा योग्य प्रकारे नष्ट करू शकतात.

इंडियन फ्लॅग फाऊंडेशनचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असीम कोहली यांच्या मते, हर घर तिरंगा मोहिमेबाबत अनेक प्रकारचे गैरसमज पसरले आहेत.

बीबीसीशी बोलताना ते म्हणाले, "लोकांच्या मनात चुकीची धारणा आहे की झेंडा केवळ 13 ते 15 ऑगस्टपर्यंतच लावायचा आहे. केंद्र किंवा राज्य सरकारकडून झेंडा 15 ऑगस्टनंतर उतरवायलाच हवा, असं कधीच सांगण्यात आलं नाही, हे सर्वप्रथम जनतेने लक्षात घ्यावं."

ते म्हणतात, "भारतात वर्षाचे 365 दिवस घरात किंवा कार्यालयात झेंडा लावण्याची परवानगी जनतेला आहे. सुप्रीम कोर्टाच्या 2004 च्या निर्णयानंतर हे शक्य झालं. याचमुळे 15 ऑगस्टनंतर झेंडा घरांवरून उतरवणं हे काही अनिवार्य नाही. आपल्या इच्छेनुसार ते आहे तिथेच लावून ठेवता येऊ शकतं."

पण, झेंडा हवेमुळे फाटला किंवा खराब झाला, किंवा इतर कारणामुळे त्यावर घाण जमा झाल्यास फ्लॅग कोड 2002 (भारतीय झेंडा संहिता) अंतर्गत ते नष्ट करता येतं.

भारतीय झेंडा संहिता 2002 मध्ये बनवण्यात आली होती. त्यामध्ये 2021 मध्ये काही बदल करण्यात आले आहेत.

फ्लॅग कोड अंतर्गत झेंडा फाटला किंवा त्यावर घाण साठली तर एकांतात ते नष्ट करता येतं. आपल्या योग्य वाटेल त्या पद्धतीने आदरपूर्वकपणे ते नष्ट करता येतं. पण हे करत असताना त्याचे अवशेष छिन्नविछिन्न स्वरुपात राहणार नाहीत, याची काळजी घ्यावी.

याबाबत बोलताना असीम कोहली सांगतात, "काही जणांसाठी आदरपूर्वक पद्धत दफन करणं असू शकते. काहींसाठी गंगेत वाहून देणं असू शकतं. तर काही लोकांसाठी ते अग्नीच्या स्वाधीन करून नष्ट करणंही असू शकतं. पण कोणत्याही प्रकारे तुम्ही झेंडा नष्ट करत असताना तो एकांतात करावा. त्याचा व्हीडिओ कधीही बनवू नये."

"हे काम आपण आपल्या घरात एकांतात योग्य पद्धतीने करू शकतो. त्यासाठी झेंडा जमा करणाऱ्यांकडेच जायला हवं, याची काहीही आवश्यकता नाही," असं कोहली सांगतात.

आपल्या भविष्याचे समाधान अंतराळ आणि महासागराच्या खोलवर दडलेले आहे: पंतप्रधान मोदी

PM मोदी म्हणाले- देशातील तरुणांना अंतराळापासून ते महासागराच्या खोलीपर्यंत सर्व क्षेत्रात संशोधनासाठी शक्य ते सर्व सहकार्य मिळावे, असा आमचा प्रयत्न आहे. म्हणूनच आम्ही आमच्या अंतराळ मोहिमेचा आणि खोल महासागर मोहिमेचा विस्तार करत आहोत. आपल्या भविष्याचे समाधान अंतराळ आणि महासागराच्या खोलीत आहे.

स्वातंत्र्याच्या अमृतासाठी पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांचा 'पंच प्राण'

1- विकसित भारत

2- गुलामगिरीच्या प्रत्येक ट्रेसपासून स्वातंत्र्य

3- वारशाचा अभिमान

4- एकता आणि एकता

5- नागरिकांचे कर्तव्य

 पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देशाला महिलांचा अनादर थांबवण्याची शपथ घेण्याचा संदेश दिला

 आज भारताच्या कानाकोपऱ्यात आकांक्षा उंच आहेत, आम्हाला याचा अभिमान आहे: पंतप्रधान मोदी

पंतप्रधान मोदी म्हणाले- मी पाहतो की नागरिक महत्त्वाकांक्षी आहेत. महत्वाकांक्षी समाज ही कोणत्याही देशाची संपत्ती असते आणि आम्हाला अभिमान आहे की आज भारताच्या कानाकोपऱ्यात आकांक्षा जास्त आहेत. प्रत्येक नागरिकाला परिस्थिती बदलायची आहे पण वाट बघायला तयार नाही. त्यांना गती आणि प्रगती हवी आहे.

जो बिडेन यांनी भारताला स्वातंत्र्याच्या 75 व्या वर्धापनदिनानिमित्त शुभेच्छा दिल्या आहेत

भारताच्या स्वातंत्र्याच्या 75 व्या वर्धापन दिनानिमित्त अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष जो बिडेन यांनी देशाला शुभेच्छा दिल्या आहेत. ते म्हणाले की, येत्या काही वर्षांत आमचे दोन लोकशाही नियम-आधारित सुव्यवस्थेचे रक्षण करण्यासाठी, आमच्या लोकांसाठी अधिक शांतता, समृद्धी आणि सुरक्षितता वाढवण्यासाठी, मुक्त आणि मुक्त इंडो-पॅसिफिकला पुढे जाण्यासाठी एकत्र उभे राहतील. आणि आमच्यासमोरील आव्हानांना तोंड देतील.  
 

Confident that in the yrs ahead our 2 democracies will continue to stand together to defend rules-based order;foster greater peace, prosperity & security for our people, advance a free & open Indo-Pacific & together address challenges we face around the world: US Pres#IndiaAt75 https://t.co/yrIq7iUiD5 pic.twitter.com/BuwgeFbMtm

— ANI (@ANI) August 15, 2022

पीएम मोदी- आज आपण डिजिटल इंडिया उपक्रम पाहत आहोत, देशात स्टार्टअप्स वाढत आहेत आणि टियर 2 आणि 3 शहरांमधून भरपूर प्रतिभा येत आहे. आपल्या क्षमतेवर विश्वास ठेवायला हवा.

2047 च्या भारतासाठी पंतप्रधान मोदींच्या 5 प्रतिज्ञा

2047 च्या भारतासाठी पंतप्रधान मोदींच्या 5 प्रतिज्ञा आहेत - एक विकसित भारत बनवणे, गुलामगिरीच्या कोणत्याही खुणा दूर करणे, वारशाचा अभिमान, एकता आणि आपली कर्तव्ये पार पाडणे. 
 

भारताने 'पंचप्राण'चे संकल्प स्वीकारण्याची वेळ आली आहे: पंतप्रधान मोदी

76 व्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त लाल किल्ल्यावरून केलेल्या भाषणात पंतप्रधान मोदींनी देशवासियांना पंचप्राणाचा संकल्प स्वीकारण्याची विनंती केली. ते म्हणाले- येत्या काही वर्षांत आपल्याला 'पंचप्राणा'वर लक्ष केंद्रित करावे लागेल- प्रथम, मोठे संकल्प आणि विकसित भारताचा संकल्प घेऊन पुढे जाण्यासाठी; दुसरे, गुलामगिरीच्या सर्व खुणा पुसून टाका; तिसरे, आपल्या वारशाचा अभिमान बाळगा; चौथे, एकतेचे बळ आणि पाचवे, पंतप्रधान आणि मुख्यमंत्र्यांसह नागरिकांचे कर्तव्य.

चढ-उताराच्या काळातही आम्ही सर्वांच्या प्रयत्नाने मैलाचा दगड गाठला: पंतप्रधान मोदी

पीएम मोदी म्हणाले- 75 वर्षांच्या या प्रवासात, आशा, आकांक्षा, चढ-उतार यांच्यामध्ये, आपल्या सर्वांच्या प्रयत्नांनी, आपण ज्या ठिकाणी पोहोचू शकलो होतो. 2014 मध्ये नागरिकांनी मला जबाबदारी दिली - स्वातंत्र्यानंतर जन्माला आलेली पहिली व्यक्ती ज्याला लाल किल्ल्यावरून या देशातील नागरिकांचे गुणगान गाण्याची संधी मिळाली. 
 

भारत हा एक महत्त्वाकांक्षी समाज आहे, जिथे सामूहिक भावनेतून बदल घडत आहेत: पंतप्रधान मोदी

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी म्हणाले- भारत हा एक महत्त्वाकांक्षी समाज आहे जिथे सामूहिक भावनेतून बदल घडत आहेत. भारतातील जनतेला सकारात्मक बदल हवा आहे आणि त्यात योगदानही द्यायचे आहे. प्रत्येक सरकारने या महत्त्वाकांक्षी समाजाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

स्वातंत्र्यानंतर काही लोकांना भारताच्या यशाबद्दल शंका होती, त्यांना माहित नव्हते की ही माती खास आहे.

लाल किल्ल्यावरून देशाला संबोधित करताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी म्हणाले- जेव्हा आम्हाला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा आमच्या विकासाच्या मार्गावर शंका घेणारे अनेक संशयी होते. पण, या देशातील लोकांमध्ये काहीतरी वेगळे आहे हे त्यांना माहीत नव्हते. ही माती खास आहे हे त्यांना माहीत नव्हते.

 स्वातंत्र्यलढ्याबद्दल बोलताना आपण आदिवासी समाजाला विसरू शकत नाही: पंतप्रधान मोदी

पंतप्रधान मोदी म्हणाले- जेव्हा आपण स्वातंत्र्य लढ्याची चर्चा करतो तेव्हा आपण आदिवासी समाजाला विसरू शकत नाही. भगवान बिरसा मुंडा, सिद्धू-कान्हू, अल्लुरी सीताराम राजू, गोविंद गुरु- अशी असंख्य नावे आहेत जी स्वातंत्र्यलढ्याचा आवाज बनली आणि आदिवासी समाजाला मातृभूमीसाठी जगण्याची आणि मरण्याची प्रेरणा दिली.

 देशातील जनतेने हार मानली नाही आणि त्यांचा संकल्प ढासळू दिला नाही: पंतप्रधान मोदी

आपल्या देशातील जनतेने खूप प्रयत्न केले, हार मानली नाही आणि आपला संकल्प ढासळू दिला नाही.

भारत लोकशाहीची जननी आहे, त्यात अमूल्य क्षमता आहे: पंतप्रधान मोदी

लाल किल्ल्यावरून केलेल्या भाषणात पंतप्रधान मोदी म्हणाले की, भारत ही लोकशाहीची जननी आहे. भारताने आपल्या 75 वर्षांच्या प्रवासात अनेक आव्हाने पेलली आहेत आणि आपल्यात अमूल्य क्षमता असल्याचे सिद्ध केले आहे.

ब्रिटीश राजवटीचा पाया हादरवून सोडणाऱ्या असंख्य क्रांतिकारकांचा देश ऋणी आहे - पंतप्रधान मोदी

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी लाल किल्ल्यावरून म्हणाले - हा देश मंगल पांडे, तात्या टोपे, भगतसिंग, सुखदेव, राजगुरू, चंद्रशेखर आझाद, अशफाकुल्ला खान, राम प्रसाद बिस्मिल आणि ब्रिटीश राजवटीचा पाया हादरवणाऱ्या आपल्या असंख्य क्रांतिकारकांचा ऋणी आहे.
 

भारताच्या विकासात योगदान देणाऱ्या सर्व नागरिकांना स्मरण करण्याचा आजचा दिवस - पंतप्रधान मोदी

पीएम मोदी- 'आझादी का अमृत महोत्सवा'दरम्यान आम्हाला आमच्या अनेक राष्ट्रीय वीरांची आठवण झाली. 14 ऑगस्टला फाळणीची भीषणता आठवली. गेल्या 75 वर्षांत आपल्या देशाला पुढे नेण्यात योगदान देणाऱ्या देशातील त्या सर्व नागरिकांचे स्मरण करण्याचा आजचा दिवस आहे.
 

बापू, नेताजी सुभाषचंद्र बोस, बाबासाहेब आंबेडकर, वीर सावरकर यांचा देश कृतज्ञ आहे- पंतप्रधान मोदी

लाल किल्ल्यावरून आपल्या भाषणात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी म्हणाले, कर्तव्याच्या मार्गावर बलिदान देणाऱ्या बापू, नेताजी सुभाषचंद्र बोस, बाबासाहेब आंबेडकर, वीर सावरकर यांचे नागरिक ऋणी आहेत. कर्तव्याचा मार्ग हाच त्यांचा जीवनमार्ग होता.

पीएम मोदींचे भाषण सुरू  

स्वातंत्र्याला 75 वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल देशवासियांना खूप खूप शुभेच्छा, खूप खूप शुभेच्छा. केवळ भारताच्या कानाकोपऱ्यातच नाही, तर जगाच्या कानाकोपऱ्यात एक ना एक प्रकारे भारतीयांनी किंवा ज्यांचे भारतावर अपार प्रेम आहे, आपला तिरंगा जगाच्या कानाकोपऱ्यात अभिमानाने जगत आहे. स्वातंत्र्याच्या अमृत महोत्सवानिमित्त मी जगभरात पसरलेल्या भारतप्रेमींना खूप खूप शुभेच्छा देतो.

लाल किल्ला LIVE: PM मोदींनी लाल किल्ल्यावरून ध्वजारोहण केले

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 9व्यांदा लाल किल्ल्यावर ध्वजारोहण केले. थोड्याच वेळात ते भारतीय जनतेला संबोधित करणार आहेत. तत्पूर्वी त्यांनी राजघाटावर पोहोचून राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांना आदरांजली वाहिली होती.
 

#WATCH PM Narendra Modi hoists the National Flag at Red Fort on the 76th Independence Day pic.twitter.com/VmOUDyf7Ho

— ANI (@ANI) August 15, 2022

ज्यांच्यामुळे आज हा दिवस पाहिला...

ती आई आहे भाग्यशाली 

जिच्यापोटी जन्मलेल्या वीरांमुळे 

हा देश अखंड राहिला...

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा.

************************************

देश आपला सोडो न कोणी..

नातं आपलं तोडो न कोणी...

हृदय आपलं एक आहे, देश आपली जान आहे...

ज्याबद्दल आपल्याला अभिमान आहे. 

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा.

************************************

उत्सव तीन रंगाचा

आभाळी आज सजला,

नतमस्तक मी त्या सर्वांसाठी

ज्यांनी भारत देश घडवीला !

ज्यांनी लिहिली आझादीची गाथा,

त्यांच्या चरणी ठेविते माथा

************************************

ना धर्माच्या नावावर जगा ना...

ना धर्माच्या नावावर मरा...

माणुसकी धर्म आहे या देशाचा...

फक्त देशासाठी जगा...

स्वातंत्र्यदिनाच्या खूप खूप शुभेच्छा.

************************************

मनात ठेवू नका द्वेष, 

मनातून काढून टाका हा द्वेष, 

ना तुमचा ना माझा, 

ना त्याचा ना कुणाचा 

हा देश आहे आपल्या सर्वांचा. 

जय हिंद जय भारत.

************************************

देशाला मिळालं स्वातंत्र्य 

मार्गात आलेल्या प्रत्येक संकटाला टाळून, 

चला पुन्हा उधळूया रंग 

आणि जगूया देशाच्या स्वातंत्र्याचा हा सण...

वंदे मातरम्.

************************************

निशान फडकत राही

निशाण झळकत राही

देशभक्तीचे गीत आमुचे

दुनियेत नि‍नादत राही

स्वातंत्र्य दिनाच्या शुभेच्छा

************************************

आमचे स्वातंत्र्य स्मरण देतो

अनेकांच्या बलिदानाचे

त्याचे राखणे पावित्र्य

कर्तव्य असे आमुचे

************************************

तीन रंग प्रतिभेचे

नारंगी, पांढरा अन् हिरवा

रंगले न जाणे किती रक्ताने

तरी फडकतो नव्या उत्साहाने

स्वातंत्र्य दिनाच्या शुभेच्छा

************************************

रंग, रूप, वेश,

भाषा जरी अनेक आहेत

तरी सारे भारतीय एक आहेत

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा
************************************

स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी ज्या महान नेत्यांनी क्रांतिवीरांनी आपल्या प्राणाचे बलिदान दिले . त्यांचा बलिदानामुळे आपल्याला हा अमृत महोत्सव साजरा करता येत आहे 15 ऑगस्ट 2022 रोजी भारत आपल्या स्वातंत्र्याचा 75 वा वर्धापन दिन साजरा करेल. यानिमित्ताने भारत सरकार स्वातंत्र्याच्या अमृत महोत्सवांतर्गत नेशन फर्स्ट, ऑलवेज फर्स्ट ही थीम घेऊन विविध कार्यक्रम आयोजित करत आहे. या निमित्ताने देशभरात 20 कोटी तिरंगे फडकवण्याचे सरकारचे उद्दिष्ट आहे.

स्वातंत्र्यदिन हा सर्व भारतीयांसाठी नेहमीच खास राहिला आहे. या दिवशी पंतप्रधान दिल्लीतील लाल किल्ल्यावरून देशाला संबोधित करतात. भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी सुरू केलेली ही परंपरा आजतागायत सुरू आहे. यंदा देशाचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी लाल किल्ल्यावरून भाषण करणार आहेत.

स्वातंत्र्य दिनाचा इतिहास

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने 1929 च्या लाहोर अधिवेशनात पूर्ण स्वराजचा ठराव संमत केला. काँग्रेस पूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी पूर्ण ताकदीने मागु  लागली होती. लॉर्ड आयर्विन आणि भारतीय यांच्यातील वाटाघाटी अयशस्वी झाल्यामुळे हा प्रस्ताव आणण्यात आला होता.

ब्रिटिशांना भारताला वसाहतवादी राष्ट्राचा दर्जा द्यायचा होता. मोहम्मद अली जिना, जवाहरलाल नेहरू, महात्मा गांधी आणि तेज बहादूर सप्रू यांनी प्रतिनिधित्व केलेले भारतीय शिष्टमंडळ पूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी करत होते. भारतीयांशी आयर्विनची चर्चा कोणत्याही निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्यात अयशस्वी झाल्यानंतर, काँग्रेसने संपूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी करण्याचा निर्णय घेतला आणि 26 जानेवारी 1930 हा पहिला 'स्वातंत्र्य दिन' म्हणून निवडला.

नेहरूंनी 29 डिसेंबर1929रोजी लाहोरमध्ये रावीच्या काठावर काँग्रेसचा ठराव स्वीकारून राष्ट्रध्वज फडकवला. "काँग्रेस आपले सर्वात महत्वाचे अधिवेशन घेत आहे आणि देशाच्या स्वातंत्र्य लढ्यासाठी एक मोठे पाऊल उचलणार आहे," ते म्हणाले. तेव्हापासून 1947 पर्यंत भारताने 26 जानेवारी हा स्वातंत्र्य दिन म्हणून साजरा केला. या तारखेला 1950 मध्ये भारताने संविधान स्वीकारले आणि प्रजासत्ताक बनले. म्हणूनच आपण 26 जानेवारी हा प्रजासत्ताक दिन म्हणून साजरा करतो. 

देशातील हजारो शूर वीरांनी देशासाठी प्राणांची आहुती दिली . या अन्यायाच्या व अत्याचाराच्या विरोधात लोकमान्य टिळक ,महात्मा गांधी ,पंडित जवाहलाल नेहरू ,भगतसिंग ,चंद्रशेखर आजाद ,सरदार वल्लभभाई पटेल ,वीर सावरकर ,डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अशा अनेक शूर वीरांनी आपल्या प्राणाचे बलिदान दिले . मंगल पांडे , सुभाष चंद्र बोस , राजगुरू ,सुखदेव , लाला लजपतराय , झाशी ची राणी लक्ष्मीबाई व अनके महिला क्रांतिकारक अश्या हजारो शूर वीरांनी , क्रांतीकारांनी देशासाठी खूप मोठे योगदान आहे. आणि अखेर 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत देश स्वतंत्र झाला .आपल्या भारत देशामध्ये सर्व जाती-धर्माचे लोक एकजुटीने राहतात . त्यामुळे आपला देश सर्वधर्मसमभाव असलेला देश म्हणून ओळखला जातो .

15 ऑगस्ट हा दिवस भारताचा स्वातंत्र्य दिन म्हणून का निवडला गेला?

अनेक वर्षांच्या संघर्षानंतर भारतीयांनी ब्रिटिशांना देश सोडण्यास भाग पाडले. ब्रिटिश संसदेने लॉर्ड माउंटबॅटन यांना 30 जून 1948 पर्यंत भारतात सत्ता हस्तांतरित करण्याचे आदेश दिले. माउंटबॅटन हे भारताचे शेवटचे ब्रिटिश व्हाईसरॉय होते.

भारतीय स्वातंत्र्यसैनिकांनी या निर्णयाला आणि स्वातंत्र्य देण्याच्या विलंबावर आक्षेप घेतला. माउंटबॅटन यांनी 15 ऑगस्ट 1947 रोजी स्वातंत्र्य देण्याचा निर्णय घेतला. आपल्याला कोणत्याही प्रकारचा रक्तपात किंवा दंगल नको असे ते म्हणाले होते.

माउंटबॅटन यांनी भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी दुसऱ्या महायुद्धात जपानच्या शरणागतीच्या दुसऱ्या वर्धापन दिनाची तारीख निवडली. माउंटबॅटन म्हणाले, "मी निवडलेली तारीख तशीच निवडली होती . मला माहित होते की भारत लवकरच स्वतंत्रता मिळवणारच. पण मला वाटले की ते ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये असेल आणि मग मी 15 ऑगस्ट ही तारीख निश्चित केली, कारण तो जपानच्या शरणागतीचा दुसरा वर्धापन दिन होता."

माउंटबॅटनच्या निर्णयानंतर, ब्रिटिश हाउस ऑफ कॉमन्सने 4 जुलै 1947 रोजी भारतीय स्वातंत्र्य विधेयक मंजूर केले. भारत आणि पाकिस्तान अशी दोन स्वतंत्र सार्वभौम राज्ये स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यांनतर पाकिस्तानात 14 ऑगस्ट आणि भारतात 15 ऑगस्ट स्वतंत्रदिन साजरा करण्याची सुरुवात झाली.

जहाँ डाल डाल पर सोने की चिड़िया करती है बसेरा,

वो भारत देश है मेरा, वो भारत देश है मेरा ।

जहाँ डाल डाल पर सोने की चिड़िया करती है बसेरा,

वो भारत देश है मेरा, वो भारत देश है मेरा ।

जहाँ सत्य अहिंसा और धरम का पग पग लगता डेरा,

वो भारत देश है मेरा, वो भारत देश है मेरा ॥

जय भारती जय भारती

यह धरती वो जहाँ ऋषि मुनि जपते हरी नाम की माला ।

हरी हरि ॐ, हरि ॐ, हरि ॐ, हरि ॐ

जहाँ हर बालक इक मोहन है, और राधा इक इक बाला ।

जहा सूरज सब से पहले आकर डाले अपना फेरा,

वो भारत देश है मेरा, वो भारत देश है मेरा ॥

जहाँ गंगा यमुना कृष्णा और कावेरी बहती जाये ।

जहां उत्तर दक्षिण पूर्व पछिम को अमृत पिलवाये ।

कहीं यह जल फल और फूल उगाये केसर कहीं बिखेरा,

वो भारत देश है मेरा, वो भारत देश है मेरा ॥

अलबेलों की इस धरती के त्यौहार भी हैं अलबेले ।

कहीं दिवाली की जगमग है होली के कहीं मेले ।

जहाँ राग रंग और हसी ख़ुशी का चारो और है घेरा,

वो भारत देश है मेरा, वो भारत देश है मेरा ॥

जहां आसमान से बाते करते मंदिर और शिवालये ।

किसी नगर में किसी द्वार पर कोई ना ताला डाले ।

और प्रेम की बंसी जहाँ बजाता आए श्याम सवेरा,

प्राणपणाने लढून आम्ही शान याची वाढवू

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

तीन रंग प्रतिभेचे नारंगी ,पांढरा आणि

हिरवा रंगले न जाणो किती रक्ताने तरी

फडकतातं नव्या उत्साहाने

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

आज सलाम आहे त्या वीरांना ज्यांच्यामुळे 

आज हा दिवस पाहिला. ती आई आहे 

भाग्यशाली जिच्यापोटी जन्मलेल्या 

वीरांमुळे हा देश अखंड राहिला... 

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

दे सलामी... या तिरंग्याला ज्यामुळे तुझी शान आहे,

हा तिरंगा नेहमी राहू दे उंच जोपर्यंत तुझा जीव आहे.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

गंगा-यमुना आहे नर्मदा इथे, 

मंदिरांसोबतच मस्जिद आणि चर्च आहे इथे, 

शांतता आणि प्रेमाची शिकवण देतो 

आमचा भारत देश देता सदा सर्वदा... 

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देशभक्ती मूळ रूपात एक धारणा आहे, 

ती म्हणजे हा देश सर्वात चांगला आहे, 

कारण इथेच आपला जन्म झाला आहे.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

गळ्यामध्ये गरिबांच्या गाजे संतांची वाणी

ज्योतीसम समरात जळाली झाशीची राणी

त्या संतांचे त्या वीरांचे प्रियतम तीर्थस्थान

माझा हिंदूस्थान, माझा हिंदुस्थान

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

वादळातून नौका काढून आम्ही आणली तीरावर... 

देशाला ठेवा एक मुलांनो हाच संदेश आहे 

स्वातंत्र्यदिवसाच्या मोक्यावर…

देशभक्ती ही झेंडा फडकवण्यात नाही तर 

या प्रयत्नात आहे की, देश पुढे जाईल 

आणि मजबूतही राहील.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

चला पुन्हा एकदा आठवूया तो नजारा..... 

शहिदांच्या हृदयातील ज्वाला आठवा

जिच्यामुळे आज देशाचं स्वातंत्र्य कायम आहे, 

देशभक्तांच्या रक्ताची ती धार आठवा... 

ज्यामुळे आज तिरंगा फडकतो आहे. 

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ना धर्माच्या नावावर जगा ना...

ना धर्माच्या नावावर मरा... 

माणुसकी धर्म आहे या देशाचा... 

फक्त देशासाठी जगा... 

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ही गोष्ट वाहत्या हवेला सांगा.... 

प्रकाश असेल दिवे तेवत ठेवा... 

जीवाची आहुती देऊन या 

तिरंग्याचं रक्षण केलं आहे आम्ही... 

सदैव या तिरंग्याला फडकवत ठेवा...

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

वाऱ्यामुळे नाही तर 

भारतीय सैनिकांच्या श्वासामुळे

फडकतोय आपला तिरंगा…!

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ज्याचा मुकूट आहे हिमालय, 

जिथे वाहते गंगा, जिथे आहे विविधतेत एकता..

'सत्यमेव जयते आहे आमचा नारा, 

जिथे धर्म आहे भाईचारा तोच आहे भारतदेश आमचा

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देशाला मिळालं स्वातंत्र्य मार्गात आलेल्या 

प्रत्येक संकटाला टाळून, चला पुन्हा उधळूया रंग 

आणि जगूया देशाच्या स्वातंत्र्याचा हा सण... वंदे मातरम्

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देश आपला सोडो न कोणी.. 

नातं आपलं तोडो न कोणी... 

हृदय आपलं एक आहे, 

देश आपली जान आहे... 

ज्याबद्दल आपल्याला अभिमान आहे

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

रंग बलिदानाचा त्या तिरंग्यात पहावा..

उत्साह देशप्रेमाचा अंगी संचारावा..

जयघोष भारताचा आसमंती गुंजावा..

सण हा स्वातंत्र्याचा सदैव व्हावा..

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

भारत एक सुवर्ण चिमणी आहे आणि

स्वातंत्र्य तिचे पंख आहेत

देशाची माती खाल्ली होती लहानपणी कधी,

म्हणूनच की काय मनात अजूनही देशभक्तीची कायम आहे.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

रंग, रुप,वेश, भाषा जरी अनेक आहेत

तरी सारे भारतीय एक आहेत

बलसागर भारत होवो, विश्वात शोभूनी राहो.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा.

हे राष्ट्र देवतांचे, हे राष्ट्र प्रेषितांचे

आ चंद्र सूर्य नांदो स्वातंत्र्य भारताचे

विविधतेत एकता आहे आमची शान, 

याचमुळे आहे माझा देश महान

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देशभक्तांच्या बलिदानामुळे स्वतंत्र झालो आपण, 

कोणी विचारल्यावर गर्वाने सांगतो आम्ही भारतीय आहोत, जय हिंद

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

माझी मायभूमी, तुला शतशत प्रणाम... 

तू अखंड राहो हीच देवा चरणी प्रार्थना. 

भारत मात की जय.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

अभिमान आणि नशीब आहे की

भारत देशात जन्म मिळाला

जसे इंग्रजांपासून मुक्त झालो

तसे आता भ्रष्टाचारमुक्त भारत करुया

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देश आपला सोडो न कोणी

नातं आपले तोडू न कोणी

ह्रदय आपले एक आहे

देश आपली शान आहे

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

माझी ओळख आहेस तू, 

जम्मूची जान आहेस तू, 

सीमेची आन आहेस तू, 

दिल्लीचं हृदय आहेस तू...

हे माझ्या भारत देशा...वंदे मातरम्

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

उत्सव तीन रंगांचा, आभाळी आज सजला, 

नतमस्तक मी त्या सर्वांसाठी ज्यांनी 

माझ भारत देश घडविला.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

भारत देश विविध रंगांचा 

देश विविध ढंगांचा 

विविधता जपणाऱ्या एकात्मतेचा.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

स्वातंत्र्यांसाठी फडकतो ध्वज, 

सूर्य तळपतो प्रगतीचा, 

भारतभूच्या पराक्रमाला मुजरा महाराष्ट्राचा

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

शुर आम्ही सरदार आम्हाला 

काय कुणाची भीती?

देव देश अन् धर्मापायी प्राण

घेतले होती

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

स्वराज्य तोरण चढे

गर्जती तोफांचे चौघडे

मराठी पाऊल पडते पुढे

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

तू माझी भारतभूमी मी तुझाच मावळा, 

मी भारतमातेचा माजी भारतमाता जय हिंद

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

तिरंगी आमचा भारतीय झेंडा

उंच उंच फडकवू

प्राणपणाने लढून आम्ही

शान याची वाढवू

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

जेव्हा डोळे उघडतील तेव्हा जमीन भारताची असो.... 

जेव्हा डोळे बंद होतील तेव्हा 

मनात आठवणी भारताच्या असतो... 

मरण आलं तरी दुःख नाही...

फक्त मरताना माती या मातृभूमीची असो.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ज्यांनी लिहीली स्वातंत्र्याची गाथा, 

त्यांच्या चरणी ठेवू माथा. 

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा 

वंदे मातरम्

स्वातंत्र्य वीरांना करुया शत शत

प्रणाम, त्यांच्या निस्वार्थ त्यागानेच

भारत बनला महान

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

कधीच न संपणार आणि 

शेवटच्या श्वासापर्यंत टिकणार 

प्रेम म्हणजे देशप्रेम

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

लढा वीर हो लढा लढा

पराक्रमाने अधिक उंचवा

हिमालयाच्या कडा् कडा

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

सारे जहां से अच्छा हिंदुस्तान हमारा, 

हम बुलबुले हैं इसकी ... ये गुलसिता हमारा... 

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

पुढच्या पिढ्यांसाठी एक चांगले राष्ट्र

निर्माण करण्यासाठी आता आपण

कठोर परिश्नम केले पाहिजे

मी एक भारतीय आहे आणि 

हीच माझी सर्वात मोठी ओळख आहे. वंदे मातरम्.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देशभक्तीचा पडू लागला आहे पाऊस

यातील काही थेंब नक्की जपून ठेवा

हिच आहे नम्र विनंती तुम्हाला

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

दिल दिया है, जान भी देंगे, 

ऐ वतन तेरे लिए... 

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ना कोणासाठी, ना श्रीमंतीसाठी

आयुष्य खूप छोटं आहे आपण

जगणार फक्त देशासाठी

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

जयोस्तुते जयोस्तुते श्री महन्मंगले शिवास्पदे शुभदे, 

स्वतंत्रते भगवती त्वामहम्, यशोयुतां वंदे

मुक्त आमचे आकाश सारे, झुलती हिरवी

रानेवने, स्वैर उडती पक्षी नभी, आनंद आज उरी नांदे

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

महात्मा गांधी त्या दिवशी दिल्लीपासून हजारो किलोमीटर दूर बंगालच्या नोआखली येथे होते, जिथे ते हिंदू आणि मुस्लिमांमधील जातीय हिंसा थांबवण्यासाठी उपोषण करत होते.

15 ऑगस्ट रोजी भारत स्वतंत्र होईल हे ठरल्यावर जवाहरलाल नेहरू आणि सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी महात्मा गांधींना एक पत्र पाठवले. या पत्रात लिहिले होते, '15 ऑगस्ट हा आपला पहिला स्वातंत्र्य दिन असेल. तुम्ही राष्ट्र पिता आहात, यात सामील व्हा आणि तुमचे आशीर्वाद द्या. '

गांधीजींनी उत्तर पाठवले, 'जेव्हा कलकत्त्यामध्ये हिंदू आणि मुसलमान एकमेकांना मारत आहेत, तेव्हा मी उत्सव साजरा करण्यासाठी कसा येऊ शकतो? दंगल थांबवण्यासाठी मी माझा जीव देईन.

जवाहरलाल नेहरू यांचे ऐतिहासिक भाषण 'ट्रिस्ट विद डेस्टनी' 14 ऑगस्टच्या मध्यरात्री व्हाईसरॉय लॉज (सध्याचे राष्ट्रपती भवन) मधून देण्यात आले.

नेहरू तेव्हा पंतप्रधान झाले नव्हते. संपूर्ण जगाने हे भाषण ऐकले, पण गांधीजी त्या रात्री 9 वाजता झोपायला गेले होते.

15 ऑगस्ट 1947 रोजी लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी त्यांच्या कार्यालयात काम केले. दुपारी नेहरूंनी त्यांच्या मंत्रिमंडळाची यादी त्यांच्या सुपूर्द केली आणि नंतर इंडिया गेटजवळील प्रिन्सेस गार्डनमध्ये एका सभेला संबोधित केले.

प्रत्येक स्वातंत्र्यदिनी भारतीय पंतप्रधान लाल किल्ल्यावरून ध्वज फडकवतात, पण 15 ऑगस्ट 1947 रोजी असे घडले नव्हते. लोकसभा सचिवालयातील एका शोधपत्राप्रमाणे नेहरूंनी 16 ऑगस्ट 1947 रोजी लाल किल्ल्यावरून ध्वज फडकवला होता.

भारताचे तत्कालीन व्हाईसराय लॉर्ड माउंटबॅटनचे प्रेस सचिव कॅम्पबेल जॉन्सन यांच्या मते, जपानने मित्र राष्ट्रांच्या सैन्याला आत्मसमर्पण केल्याचा दुसरा वर्धापन दिन 15 ऑगस्ट रोजी पडत होता, ज्यामुळे या दिवशी भारत स्वतंत्र करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

15 ऑगस्टपर्यंत भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील सीमा रेषेचे निश्चित करण्यात आले नव्हते. 17 ऑगस्ट रोजी रेडक्लिफ लाईनच्या घोषणेद्वारे हा निर्णय घेण्यात आला, ज्याने भारत आणि पाकिस्तानच्या सीमांचे निर्धारण केलं जातं.

15 ऑगस्ट रोजी भारत स्वतंत्र झाला, पण त्या वेळी त्याचे कोणतेही राष्ट्रगीत नव्हते, जरी रवींद्रनाथ टागोरांनी 1911 मध्ये 'जन-गण-मन' लिहिले होते, परंतु हे राष्ट्रगीत 1950 मध्ये बनले.

भारताव्यतिरिक्त 15 ऑगस्ट हा इतर 3 देशांचा स्वातंत्र्य दिन आहे - दक्षिण कोरिया 15 ऑगस्ट 1945 रोजी जपानपासून स्वतंत्र झाला. 

15 ऑगस्ट 1971 रोजी बहरीनला ब्रिटनपासून स्वातंत्र्य मिळाले आणि फ्रान्सने 15 ऑगस्ट 1960 रोजी कांगोला स्वतंत्र घोषित केले.

पनामा शहर 15 ऑगस्ट 1519 रोजी तयार झाले.

15 ऑगस्ट 1772 रोजी ईस्ट इंडिया कंपनीने वेगवेगळ्या जिल्ह्यांमध्ये स्वतंत्र दिवाणी आणि फौजदारी न्यायालये स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

15 ऑगस्ट 1854 रोजी ईस्ट इंडिया रेल्वेने कलकत्ता ते हुगलीपर्यंत पहिली पॅसेंजर ट्रेन चालवली, जरी त्याचे ऑपरेशन अधिकृतपणे 1855 मध्ये सुरू झाले.

ब्रिटीश राज्यापासून भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देणाऱ्या महर्षि अरबिंदो घोष यांचा जन्म 15 ऑगस्ट 1872 रोजी झाला.

15 ऑगस्ट 1950 रोजी आसाममध्ये तीव्र भूकंप जाणवला होता, ज्यामुळे भूकंपामुळे येथे सुमारे 1500 ते 3,000 लोक मरण पावले.

ऋण हुतात्म्यांचे, गमावले त्यांस , याची जाण आहे,

अमृत महोत्सव बघणे हे भाग्य मिळाले,

करू जल्लोष उत्सवाचा, पावन पर्व आले,

फुगली छाती गर्वाने, असें कार्य सैनिकांचे,

ते आहेत म्हणोनी, जीवन सुरक्षित अमुचे,

कशी होईल उतराई त्यांच्या बलिदानाची,

सैनिक आहे आन बान शान या भारताची.

घडावा सैनिक प्रत्येक घराघरात असा,

मगच राहील चालत पुढं पुढं हा वारसा!

मानवंदना माझी सदैव चरणी त्यांच्या,

ताठ मानेने उंच राहील माना आमुच्या!!

...अश्विनी थत्ते

महेंद्र कपूर -

जब ज़ीरो दिया मेरे भारत ने 

भारत ने मेरे भारत ने 

दुनिया को तब गिनती आयी 

तारों की भाषा भारत ने 

दुनिया को पहले सिखलायी 

देता ना दशमलव भारत तो 

यूँ चाँद पे जाना मुश्किल था

धरती और चाँद की दूरी का

अंदाज़ लगाना मुश्किल था

सभ्यता जहाँ पहले आयी

पहले जनमी है जहाँ पे कला 

अपना भारत जो भारत है 

जिसके पीछे संसार चला

संसार चला और आगे बढ़ा

ज्यूँ आगे बढ़ा, बढ़ता ही गया 

भगवान करे ये और बढ़े 

बढ़ता ही रहे और फूले-फले 

मदनपुरी: चुप क्यों हो गये? और सुनाओ

है प्रीत जहाँ की रीत सदा 

मैं गीत वहाँ के गाता हूँ

भारत का रहने वाला हूँ 

भारत की बात सुनाता हूँ 

काले-गोरे का भेद नहीं 

हर दिल से हमारा नाता है 

कुछ और न आता हो हमको 

हमें प्यार निभाना आता है 

जिसे मान चुकी सारी दुनिया 

मैं बात वोही दोहराता हूँ 

भारत का रहने वाला हूँ 

भारत की बात सुनाता हूँ 

जीते हो किसीने देश तो क्या

हमने तो दिलों को जीता है 

जहाँ राम अभी तक है नर में 

नारी में अभी तक सीता है 

इतने पावन हैं लोग जहाँ 

मैं नित-नित शीश झुकाता हूँ 

भारत का रहने वाला हूँ 

भारत की बात सुनाता हूँ 

इतनी ममता नदियों को भी 

जहाँ माता कहके बुलाते है 

इतना आदर इन्सान तो क्या

पत्थर भी पूजे जातें है 

इस धरती पे मैंने जनम लिया 

ये सोच के मैं इतराता हूँ 

भारत का रहने वाला हूँ 

भारत की बात सुनाता हूँ

भारत सरकारने तिरंगा फडकावण्याबाबत काही नियमही निश्चित केले आहेत. राष्ट्रध्वज आणि तिरंग्याचा मान राखण्यासाठी या नियमांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. तिरंगा फडकवण्याचे नियम 'भारताचा ध्वज संहिता 2002' (भारताचा ध्वज संहिता) नावाच्या कायद्यात दिलेले आहेत. याचे उल्लंघन करणाऱ्यांना तुरुंगवासही होऊ शकतो.

भारत सरकारने 26 जानेवारी 2002 रोजी तिरंगा फडकवणे आणि त्याचा वापर यासाठी कायदा केला होता. पूर्वी मशीनने बनवलेले आणि पॉलिस्टरने बनवलेले राष्ट्रध्वज फडकवण्यास परवानगी नव्हती. मात्र डिसेंबर 2021 मध्ये परवानगी देण्यात आली. आता कापूस/पॉलिस्टर/लोर/रेशीम खादीपासून बनवलेला हाताने किंवा मशीनने बनवलेला तिरंगा तुमच्या घरीही फडकवता येईल.

यानंतर, 'हर घर तिरंगा अभियान' अंतर्गत सरकारने 20 जुलै 2022 रोजी या कायद्यात पुन्हा सुधारणा केली. यावेळी सरकारने केव्हाही तिरंगा फडकवण्याची परवानगी दिली. आता ते 24 तास उड्डाण करता येणार आहे. यापूर्वी फक्त सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत तिरंगा फडकवण्याची परवानगी होती.

एक नियम असा आहे की ध्वजाचा आकार आयताकृती असावा. फाटका, मळलेला तिरंगा कधीही फडकवू नये.

ध्वजाचा आकार आयताकृती असावा. त्याची लांबी आणि रुंदीचे गुणोत्तर 3:2 असावे.

अशोक चक्राचे कोणतेही निश्चित मोजमाप नाही, फक्त 24 प्लीहा असणे आवश्यक आहे.

ध्वजाच्या कोणत्याही भागाला नुकसान पोहोचवणे, जाळणे, किंवा तोंडी किंवा शाब्दिक अपमान केल्यास तीन वर्षांपर्यंत जेल किंवा दंड किंवा  दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात. ध्वजावर काहीही बनवणे किंवा लिहिणे बेकायदेशीर आहे.

तिरंगा कोणत्याही प्रकारच्या गणवेशात वापरता येणार नाही.

कोणत्याही परिस्थितीत तिरंगा जमिनीला स्पर्श करु नये.

राष्ट्रध्वजापेक्षा दुसरा कोणताही ध्वज लावता उंच करता येत नाही.

2002 पूर्वी, सामान्य लोक फक्त स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिनी राष्ट्रध्वज फडकावू शकत होते, परंतु 2002 मध्ये भारतीय ध्वज संहितेत बदल करण्यात आला, ज्या अंतर्गत कोणताही नागरिक कोणत्याही दिवशी ध्वज फडकावू शकतो.

ध्वज फाटला किंवा मलिन झाला तर तो निर्जन पद्धतीने नष्ट करावा.

कालांतराने वाऱ्यामुळे किंवा इतर कोणत्याही कारणाने तिरंगा खराब झाला किंवा फाटला, तर अशा परिस्थितीत अत्यंत काळजीपूर्वक नष्ट केला पाहिजे.

नष्ट करण्याच्या दोन पद्धती

1. मार्गदर्शक तत्त्वानुसार, राष्ट्रध्वजाचे निस्तारण करण्याच्या दोन पद्धती आहेत. एक पुरून दुसरा जाळून. अत्यंत घाणेरडा किंवा कोणत्याही कारणाने फाटलेला राष्ट्रध्वज पुरण्यासाठी फक्त लाकडी पेटी घ्यावी लागेल. यामध्ये तिरंगा सन्मानपूर्वक ठेवावा लागेल. मग ते अगदी स्वच्छ जागेवर जमिनीत गाडावे लागेल. यानंतर त्या ठिकाणी दोन मिनिटे मौन पाळण्यात येईल.

2. आणखी एक मार्ग म्हणजे पेटवणे. त्यासाठी लाकूड स्वच्छ ठिकाणी ठेवून आग लावावी लागेल. तो अग्नीच्या मध्यभागी आदरपूर्वक ठेवला पाहिजे. काठावरुन नाही. राष्ट्रध्वज हा आपला अभिमान आहे म्हणून नियम पाळले पाहिजे.

तिरंग्यात असलेला भगवा रंग धैर्य आणि त्यागाचे प्रतीक मानला जातो, पांढरा रंग शांतता आणि सत्याचे प्रतीक आहे, तर हिरवा रंग समृद्धीचे प्रतीक आहे. अशोक चक्र हे धर्मचक्राचे प्रतीक आहे. पिंगली व्यंकय्या यांनी तिरंग्याची रचना केली होती.

मात्र घरी झेंडा फडकावायचा असेल तर त्याचे काही नियम आहेत. त्यासाठी कोणत्या गोष्टी लक्षात घ्यावात हे आपण जाणून घेणार आहोत. त्याआधी भारताची ध्वजसंहिता काय आहे ते पाहूया.

ध्वजसंहिता काय आहे?

राष्ट्रध्वज फडकावण्यासाठी ध्वजसंहिता 2002 चं पालन करावं लागतं. तसंच राष्ट्रीय प्रतिक अपमान विरोधी कायदा 1971 चंही पालन करावं लागतं.

या संहितेच्या 2.1 या कलमानुसार सामान्य नागरिकांना राष्ट्रध्वजाचा पूर्ण मान ठेवून कोणत्याही ठिकाणी ध्वज फडकावण्यावर बंदी नाही.

राष्ट्रध्वजाचा अपमान केल्यास मात्र तीन वर्षं तुरुंगवास आणि पहिल्यांदाच गुन्हा केल्यास दंड करण्याची तरतूद आहे.

26 जानेवारी 2002 ला ही संहिता अस्तित्वात आली. याआधी राष्ट्रीय प्रतिकं आणि नावं कायदा 1950 आणि राष्ट्रीय प्रतीक अपमान विरोधी कायदा 1971 अस्तित्वात होता.

या संहितेत नुकतेच दोन मोठे बदल करण्यात आलेत.

20 जुलै 2022 ला केलेल्या सुधारणेनुसार आता राष्ट्रध्वज दिवसा आणि रात्री दोन्ही वेळेला फडकावता येईल. मग तो खुल्या जागेवर किंवा घरावर असेल तरीही तो फडकावण्याची परवानगी देण्यात आली आहे.

या आधी राष्ट्रध्वज सूर्योदय ते सूर्यास्त या काळातच फडकावण्याची परवानगी होती.

30 डिसेंबर 2021 ला केलेल्या बदलानुसार पॉलिस्टरच्या कापडाचा ध्वज तयार करण्याची परवानगी दिली होती. याआधी फक्त खादीच्या कापडाचा ध्वज तयार करण्याची परवानगी होती.

राष्ट्रध्वज फडकावताना कोणत्या गोष्टी ध्यानात घ्याव्यात?

सरकारची ध्वजसंहिता याआधी अतिशय कडक होती. आता ती बऱ्यापैकी शिथिल करण्यात आली आहे. तरीही राष्ट्रध्वज फडकावताना खालील गोष्टी लक्षात घेणं अतिशय गरजेचं आहे.

1. ध्वज फडकावताना तो फाटलेला, मळलेला किंवा चुरगळलेला नसावा. तो व्यवस्थित ठिकाणी फडकावावा.

2. भारताच्या राष्ट्रध्वजाच्या ज्या उंचीवर फडकावला आहे त्याच्या बरोबरीच्या लांबीवर किंवा त्यापेक्षा उंचीवर कोणताही इतर ध्वज फडकावू नये.

3. कोणत्याही प्रकारच्या सजावटीसाठी ध्वजाचा वापर करू नये.

4. ध्वज फडकावताना नारिंगी रंग वर राहील याची दक्षता घ्यावी.

5. ध्वजस्तंभावर किंवा ध्वजाच्या वर, फुलं, पानं, फुलांचे हार ठेवू नये.

6. ध्वजावर काहीही लिहू नये. कोणतीही वस्तू झाकण्यासाठी त्याचा वापर करू नये.

7. ध्वजारोहणासाठी झेंडा तयार करताना त्यात फुलं गरज असल्यास ठेवता येतील.

8. राष्ट्रध्वज फरशीवर पडलेला नसावा, तसंच पाण्यावर तरंगलेला नसावा.

9. कोणत्याही प्रकारच्या वेशभूषेवर, ध्वजाचा वापर करू नये. तसंच तो कमरेच्या खाली गुंडाळू नये. रुमाल, सोफ्याचे कव्हर, नॅपकिन, अंतरवस्त्रं यासाठी कापड म्हणून त्याचा वापर करू नये.

10. जेव्हा ध्वज फडकावतो तेव्हा तो ध्वजस्तंभाच्या उजव्या बाजूला असावा.

तुमच्या घरी ध्वज फडकावण्याचा विचार करत असाल तर हे नियम नक्की लक्षात घ्यावेत.

'हर घर तिरंगा' अभियान नक्की काय आहे?

केंद्र सरकारने या अभियानाअंतर्गत 20 कोटी घरांवर झेंडा फडकावण्याचं लक्ष्य ठेवलं आहे. कॉनफेडरेशन ऑफ ऑल इंडिया ट्रेडर्स यांच्या मते भारतात सध्या 4 कोटी झेंडे उपलब्ध आहे. म्हणजे इतर झेंड्याची ऑर्डर केंद्र सरकारला त्यांच्या स्तरावर बनवून विक्री करून विशिष्ट जागी पोहोचवाव्या लागतील.

राज्य सरकार केंद्र सरकारकडून त्यांच्या गरजेनुसार झेंड्याची मागणी करू शकतात. किंवा राज्यपातळीवर झेंड्याची व्यवस्था करू शकतात.

केंद्र सरकारने सांगितल्यानुसार झेंडे तीन वेगवेगळ्या आकारात उपलब्ध असतील. त्यांची किंमत 9, 18 आणि 25 इतकी असेल.

झेंडा तयार करणारी कंपनी सुरुवातीला केंद्र आणि राज्य सरकारला उधारीवर झेंडे उपलब्ध करून देतील. नागरिकांना त्यांच्या पैशांनी झेंडा खरेदी करावा लागेल.

अभियानाचा एकूण खर्च

केंद्र सरकारचं लक्ष्य 20 कोटी घरांवर तिरंगा फडकावण्याचं आहे. झेंड्याची किंमत 10 रुपये असेल तर या अभियानावर 200 कोटी रुपये खर्च होतील.

इतक्या मोठ्या प्रमाणावर झेंड्याचा व्यापार आजपर्यंत झाला नसेल हे निश्चित. यासाठी बचत गट, छोटे आणि मध्यम व्यापारी आणि मोठ्या कंपन्यांना निविदा देण्यात आल्या आहेत. जेणेकरून जास्तीत जास्त लोकांना झेंडा उपलब्ध होईल.

आपण राजस्थानच्या उदाहरणावरून हे सगळं अभियान समजून घेऊ या.

राजस्थान सरकारने एक कोटी घरांवर झेंडा फडकावण्याचं उद्दिश्ट ठेवलं आहे. त्यात 70 लाख झेंडे केंद्र सरकारला उपलब्ध करून देण्यास सांगितलं आहे तर 30 लाख झेंड्याची व्यवस्था राज्य सरकार करणार आहे.

लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिन चंद्र पाल यांना लाल-बाल-पाल म्हणूनही ओळखले जाते. त्यांनी भारतीय समाजात स्वातंत्र्यासाठी आवश्यक असलेली सामाजिक जाणीव निर्माण केली. 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीला स्वातंत्र्यलढ्याचा भयंकर टप्पा सुरू झाला. हा तो काळ होता जेव्हा काँग्रेसचे दोन तुकडे झाले होते. गरम पक्ष आणि नरम पक्ष. गरम दलाच्या प्रमुख नेत्यांमध्ये बाळ गंगाधर टिळक, बिपिन चंद्र पाल, लाला लजपत राय यांचा समावेश होता. लाल-बाल-पाल या नावाने त्यांचे स्मरण केले जाते. त्यांना विश्वास होता की शांतता आणि विनंती यापुढे कार्य करणार नाही. 

या त्रिमूर्तीने ब्रिटीश राजवटीच्या क्रूरतेवर आणि भारतीय संस्कृतीबद्दलच्या न्यूनगंडावर टीका केली आणि सुधारणा आणि प्रबोधनात सामील झाले. टिळकांनी जनतेला एकत्र आणण्यासाठी महाराष्ट्रात गणेशोत्सव सुरू केला. इंग्रज त्यांना इतके घाबरले की त्यांना 'भारतीय अशांततेचे जनक' असे संबोधले जात असे. दुसरीकडे विपिन चंद्र पाल यांनी सामाजिक सुधारणेसाठी एका विधवेशी लग्न केले जे त्या काळात दुर्मिळ होते. यासाठी त्यांना कुटुंबाशी संबंध तोडावे लागले. दुसरीकडे लाला लजपत राय यांनी स्वामी दयानंद सरस्वती यांच्यासमवेत आर्य समाजाला पंजाबमध्ये लोकप्रिय केले. 30 ऑक्टोबर 1928 रोजी त्यांनी लाहोरमध्ये सायमन कमिशनच्या विरोधात निदर्शनात भाग घेतला. यादरम्यान लाठीमारात ते जखमी झाले आणि नंतर त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यूपूर्वी ते म्हणाले होते, 'माझ्या शरीरावरील प्रत्येक काठी ब्रिटिश सरकारच्या शवपेटीतील खिळ्याप्रमाणे काम करेल.' ते योग्य असल्याचे निष्पन्न झाले. 20 वर्षात भारत स्वतंत्र झाला.

जगातील जवळपास सर्वच देशांमध्ये राष्ट्रध्वज फडकवल्यानंतर देशाचे राष्ट्रगीत गायले जाते. अशी पद्धत असते आपल्या देशाप्रती अभिमान व्यक्त करण्याची . त्याचप्रमाणे भारतातही ध्वजारोहणानंतर 'जन गण मन' हे राष्ट्रगीत गायले जाते. शाळेतील प्रार्थनेत मुलांना लहानपणापासूनच राष्ट्रगीत शिकवले जाते.

भारताचे राष्ट्रगीत हे प्रसिद्ध भारतीय कवी आणि नाटककार रवींद्रनाथ टागोर यांच्या लेखनातून घेतले आहे. तथापि, ते मूळ बंगाली भाषेत 'भारतो भाग्य बिधाता' या शीर्षकाने लिहिले गेले. विशेषत: कोणत्याही देशाचे राष्ट्रगीत देशाची धार्मिक आणि प्रादेशिक विविधता आणि एकता दर्शवते.चला आपल्या राष्ट्रगीताशी निगडित काही 10 मनोरंजक गोष्टी जाणून घेऊ या.

भारतीय राष्ट्रगीताबद्दल 10 मनोरंजक तथ्ये  -

1 डिसेंबर 1911 मध्ये झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात भारताचे राष्ट्रगीत 'जन गण मन' प्रथमच गायले गेले होते. 

2 भारतीय राष्ट्रगीताच्या मूळ ओळी बंगाली भाषेत लिहिल्या गेल्या होत्या आणि संपूर्ण गीतामध्ये 5 श्लोक आहेत. 

3 5 श्लोकांपैकी, फक्त पहिला श्लोक सामान्यतः संपूर्ण भारतातील नागरिकांद्वारे ओळखला जातो आणि गायला जातो. 

4 1919 मध्ये, "मॉर्निंग सॉन्ग ऑफ इंडिया" या नावाने भारतीय राष्ट्रगीताचे इंग्रजी भाषेत भाषांतर करण्यात आले. 

5 1905 मध्ये प्रथमच राष्ट्रगीताचा मजकूर तत्वबोधिनी मासिकात प्रकाशित झाला. 

6 नेताजी सुभाष चंद्र बोस हे पहिले व्यक्ती होते ज्यांनी 11 सप्टेंबर 1942 रोजी जर्मन-इंडियन सोसायटीच्या बैठकीत "जग गण मन" हे 'राष्ट्रगीत' म्हणून जाहीर  केले होते. 1950 मध्ये 'जन गण मन' ला औपचारिकपणे राष्ट्रगीताचा दर्जा देण्यात आला. 

7 भारतीय राष्ट्रगीत "जग गण मन" हे सुमारे 52 सेकंदात गायले जाऊ शकते. 

8 राष्ट्रगीताची हिंदी आवृत्ती 24 जानेवारी 1950 रोजी संविधान सभेने स्वीकारली. 

9 भारताचे राष्ट्रगीत निवडण्याचे श्रेय नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांना जाते कारण ते राष्ट्रगीत निवड समितीतील प्रमुख व्यक्ती होते. 

10 राष्ट्रगीताचे हिंदी-उर्दू आवृत्तीत भाषांतर करण्याचे श्रेय कॅप्टन आबिद हसन सफरानी यांना जाते.ज्याचे मुळ शीर्षक 'सुख चैन' असे आहेत.

8 ऑगस्ट 1942 ची संध्याकाळ. मुंबईतील गवालिया टँक मैदानात लाखोंच्या संख्येत जनसमुदाय जमला होता.

स्वातंत्र्यापूर्वीच्या शेवटच्या सर्वांत मोठ्या लढ्याची घोषणा इथून होणार होती.

मैदानभर स्वातंत्र्याच्या ध्येयानं भारावलेला जनसमुदाय होता. त्यांच्यासमोर 73 वर्षांचा एक वृद्ध उभा राहिला. समोरचा जनसमुदाय कानात जीव आणून ऐकू लागला.

या वृद्धानं इशारा देण्याची कृती करून हात उंचावत 'करेंगे या मरेंगे'च्या निर्धारानं घोषणा दिली आणि या घोषणेनं ब्रिटिशांच्या भारतातील सत्तेचा शेवटचा अंक सुरू झाला.

ती घोषणा होती - 'Quit India'

आणि घोषणा देणारे वृद्ध होते - मोहनदास करमचंद गांधी म्हणजेच महात्मा गांधी

चले जाव (Quit India) च्या घोषणेनं जमलेल्या जनसमुदायात विजेची लहर पसरली.

ब्रिटिशांविरोधातल्या घोषणांनी निनादणाऱ्या मुंबईच्या अवकाशातला सूर्य स्वातंत्र्याची पहाट उगवण्याचं स्वप्न दाखवत मावळतीकडे झुकू लागला.

भारताच्या स्वातंत्र्यापूर्वीचं सर्वांत मोठं आंदोलन म्हणून 'चले जाव'ची नोंद होते. या आंदोलनात असंख्य भारतीयांनी सहभाग नोंदवला. देशभरातील तुरुंगच्या तुरुंग भरले. भूमिगत आंदोलनांनी ब्रिटिशांना हैराण करून सोडलं.

तुरुंगात जाऊन नि भूमिगत राहून स्वातंत्र्याची मशाल धगधगत ठेवणाऱ्यांचे या आंदोलनादरम्यानचे काही प्रसंग आम्ही तुम्हाला या लेखातून सांगणार आहे.

तत्पूर्वी, भारत छोडोच्या नावापासून, नि या आंदोलनाच्या आवश्यकतेपासूनच सुरुवात करू.

'भारत छोडो'ची गोष्ट

14 जुलै 1942 रोजी वर्ध्यात काँग्रेस कार्यकारिणीची बैठक झाली. 'ब्रिटिशांनी तत्काळ हा देश भारतीयांच्या हाती सोपवून चालते व्हावे' हा ठराव इथंच झाला.

यानंतर महिन्याभरातच म्हणजे 7 आणि 8 ऑगस्टला मुंबईत पार पडलेल्या काँग्रेस समितीच्या बैठकीत ठराव मंजूर झाला. आणि या ठरावाची घोषणा गवालिया टँक मैदानातील ऐतिहासिक जाहीर सभेतून करण्यात आली.

संध्याकाळी 6 वाजता सुरू झालेली ही सभा रात्री 10 वाजता संपली.

या सभेत चौघांची भाषणं झाली. काँग्रेसचे अध्यक्ष मौलाना अबुल कलाम आझाद यांचं पहिलं भाषण झालं, मग पंडित नेहरूंनी काँग्रेस कार्यकारिणीचे ठराव वाचून दाखवले. नंतर नेहरूंनी मांडलेल्या ठरावांना अनुमोदन देणारं भाषण सरदार वल्लभभाई पटेलांनी केलं.

चौथे वक्त होते महात्मा गांधी. या सभेत महात्मा गांधींनी एकूण तीन भाषणं केली. यातलं एक भाषण इंग्रजीत होतं आणि त्यातच त्यांनी 'Quit India' ही प्रसिद्ध घोषणा केली.

या 'Quit India'चे पुढे विविध भाषांमध्ये अनुवाद झाले. जसं या घोषणेला हिंदीत 'भारत छोडो' आणि मराठीत 'चले जाव' म्हटलं गेलं.

या घोषणाच्या व्युत्पत्तीचीही एक रंजक गोष्ट आहे.

घोषणा तयार करणारा मुंबईचा महापौर

ब्रिटिशांना भारत सोडण्याचा अखेरचा इशारा देणारी घोषणाही खमकी हवी, म्हणून महात्मा गांधींनी निर्धार व्यक्त करणाऱ्या घोषणेच्या शोधासाठी अनेकांशी चर्चा केली. तेव्हा बरेच शब्दप्रयोग समोर आले.

त्यातील एक होतं 'Get Out'. पण या शब्दात उद्धटपणा अधिक दिसत होता. त्यामुळे गांधींनी हे शब्द नाकारले.

त्यानंतर सरदार पटेलांनी 'Retreat India' आणि 'Withdraw India' असे दोन शब्द सूचवले. मात्र, हे शब्दप्रयोगही फारसे आवडले नाहीत.

त्याचदरम्यान युसुफ मेहरअलींनी 'Quit India' हा शब्द सूचवला आणि महात्मा गांधींनी तो तात्काळ मान्य केला. यापूर्वी सायमन कमिशनवर बहिष्कार टाकण्याचं आंदोलन होतं, तेव्हाही 'सायमन गो बॅक' ही घोषणा युसुफ मेहरअलींनीच तयार केली होती.

या काळात युसुफ मेहरअली काँग्रेसमध्येच सक्रीय होते. काँग्रेसमधील समाजवादी विचारांच्या नेत्यांमधील ते प्रमुख नेते होते. तसंच, या ऐतिहासिक आंदोलनाची हाक जिथं दिली गेली, त्या मुंबई शहराचे ते विद्यमान महापौर होते.

ब्रिटिशांकडून धरपकड

क्वीट इंडिया (भारत छोडो किंवा चले जाव) या घोषणेनं अवघ्या भारताला जागं केलं आणि स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या अखेरच्या लढाईत सहभागी होण्यासाठी प्रेरित केलं.

एकतर महात्मा गांधी स्वातंत्र्यासाठी आरपारच्या लढाईसाठी तयार झाले होते, तर दुसरकीडे भारतवासियांनीही अभूतपूर्व सहभाग या आंदोलनात नोंदवण्यास सुरुवात केली.

आंदोलनाची तीव्रता पाहता नेत्यांसह कार्यकर्त्यांना ब्रिटिश तुरुंगात टाकू लागले. याची सुरुवात गवालिया टँकवरून भाषण करणाऱ्या चौघांपासूनच म्हणजे गांधी, नेहरू, पटेल आणि आझादांना तुरुंगात टाकण्यापासूनच झाली. ऐतिहासिक सभेच्या दुसऱ्या दिवशी म्हणजे 9 ऑगस्टला सकाळी या चौघांना तुरुंगात टाकण्यात आलं.

गांधीजींना पुण्यातील आगा खान पॅलेसमध्ये ठेवण्यात आलं, तर देशभरात स्वातंत्र्याच्या या अग्निकुंडात उड्या घेणाऱ्यांना विविध तुरुंगात डांबण्यात आलं.

काहीजण स्वातंत्र्यासाठी तुरुंगाचा मार्ग पत्कारला, तर काहींनी भूमिगत राहून आंदोलनाची ताकद वाढवली.

स्वातंत्र्याचं स्वप्न उराशी बाळगणाऱ्या या लढवय्यांचे तुरुंगातील नि भूमिगत आंदोलनातील काही प्रसंग अंगावर काटा आणणारे आहेत, काही थरारक आहेत, काही भावनिक आहेत, तर काही रंजकही आहेत. आपण त्यातले निवडक प्रसंग या लेखात पाहू.

साने गुरुजी जेव्हा शेटजीच्या वेशात फिरत...

गांधींनी मुंबईतून ब्रिटिशांना उद्देशून 'चले जाव'ची घोषणा केली, तेव्हा साने गुरुजी खान्देशातल्या अंमळनेरमध्ये होते. देशातले समाजवादी भूमीगत राहून या आंदोलनात सहभागी होणार असल्याचं त्यांना कळलं.

या काळात साने गुरुजींनी सातारा, खान्देशा भागांमध्ये फिरून कार्यकर्त्यांच्या गुप्त बैठका घेतल्या आणि लढ्यासाठी स्फूर्ती देणारं मार्गदर्शन केलं.

मुंबईत तर साने गुरुजी भूमीगतांसोबतच राहत. त्यांच्यासाठी स्वयंपाक करत.

भूमीगत कार्यकर्ते जिथं राहत, त्या ठिकाणांना संतवाडी, राजगड, हडळ हाऊस, मूषक महाल अशी खुणेची नावं देण्यात आली होती. भूमीगतांना भेटण्यासाठी जाताना साने गुरूजी वेशांतर करून जात.

कधी धोतर, कोट, उपरणं आणि पगडी असा एखाद्या शेटजीसारखा वेश असे, तर कधी पैरण-मुडांसे, घोंगडे घेऊन शेतकऱ्यचा वेश असे.

एकदा तर डॉक्टराच्या वेशात साने गुरुजींनी जयप्रकाश नारायण यांना जेवू घातले होते.

साने गुरुजींचं भूमीगत राहून सुरू असलेलं काम 18 एप्रिल 1943 ला थांबलं. कारण या दिवशी 'मूषक महाला'तून पोलिसांनी त्यांना अटक केली.

साने गुरुजींसह, शिरुभाऊ लिमये, ना. ग. गोरे असे एकूण 14 जण तिथं पकडण्यात आले. तिथून त्यांना येरवाडा तुरुंगात नेण्यात आले. तिथेही त्यांनी आधीपासूनच तुरुंगात असलेल्यांचं जीवन सुखकर होईल, असाच प्रयत्न केला. येरवाड्यातून नाशिकमध्ये ते दाखल झाले.

पुढे चले जाव आंदोलन ओसरलं, तेव्हा जळगाव शहरात साने गुरुजींची 46 बैलांच्या रथातून मिरवणूक काढण्यात आली होती.

गांधींना भेटण्यासाठी जीवाची बाजी लावणाऱ्या अरुणाबाई

चले जाव आंदोलनाच्या नायिका म्हणून अरुणा असफ अलींकडे पाहिलं जातं. भूमीगत राहून स्वातंत्र्य चळवळीत काम करणाऱ्या अरुणाबाईंच्या क्रांतीच्या निर्धाराला स्वत: महात्मा गांधीही बदलू शकले नाहीत. मात्र, गांधींची भेट घेण्यासाठी अरुणाबाईंनी केलेलं अद्वितीय धाडस इतिहासात नोंदवलं गेलंय.

अरुणाबाई विचारानं समाजवादी. चले जाव आंदोलनातील त्यांचे समाजवादी साथी एक एक करून गजाआड होत होते. त्यात जयप्रकाश नारायण यांना गुन्हा मान्य करण्यासाठी बर्फाच्या लादीवर झोपवल्याची बातमी फुटली. संपूर्ण देश हादरला. यावेळी अरुणाबाईंची तर सरकारला खाऊ की गिळू अशी अवस्था झाली होती.

पायाला भिंगरी लावून अरुणाबाई तरुणांना चळवळीत आणण्यासाठी फिरत होत्या. हे सर्व भूमीगत कार्य असल्यानं त्यांची तब्येतही ढासळत जात होती.

अरुणाबाईंच्या तब्येतीच काळजी वाटत असल्याचं म्हणत गांधीजींनी त्यांना भेटण्यास बोलावले. या भेटीची जबाबदारी ग. प्र. प्रधान यांच्यावर होती.

पुण्याच्या पारसी सॅनिटोरियमच्या मागील बाजूस गांधीजींच्या निवासाची कुटी होती. सॅनिटोरियमचा भाग असल्यानं तिथं फारसा पोलीस बंदोबस्त नव्हता. याचाच फायदा घेत अरुणाबाई तिथं पोहोचल्या.

अरुणाबाई वेशांतर करून तिथं पोहोचल्या होत्या. पारशी महिलेचं वेशांतर अरुणाबाईंनी केलं होतं. गांधींना त्यांची ओळख पटावी म्हणून अरुणाबाईंनी गांधींना भेटल्यावर 'कापडिया' हा सांकेतिक शब्द उचारण्याचं ठरलं होतं.

अरुणाबाईंना पाहताच गांधींनी त्यांना घातपाती चळवळ बंद करून पोलिसांच्या स्वाधीन होण्याची विनंती केली.

मात्र, त्यावर अरुणाबाई म्हणाल्या, "मी तुमचा अत्यंत आदर करते. पण आपले विचार जुळणारे नाहीत. मी क्रांतीवादी आहे आणि क्रांतीवादी म्हणूनच काम करणार. आपल्याला शक्य असल्यास मला आशीर्वाद द्यावा."

आपले रस्ते वेगळे आहेत, हे सांगण्याचे धाडस अरुणाबाईंमध्ये होतं आणि गांधींनी भेटीसाठी बोलावलंय म्हटल्यावर जीवावर बेतणार असल्याचं कळूनही त्यांना भेटण्यासाठी जाण्याचं धाडसही त्यांच्यात होतं.

अरुणा असफअली मात्र अखेरपर्यंत इंग्रजांच्या हातात सापडल्या नाहीत. त्यांना पकडून देणाऱ्यास पाच हजारांचं बक्षीस इंग्रजांनी जाहीर केलं होतं.

युसुफ मेहरअलींनी अरुणाबाईंबद्दल म्हटलं होतं की, 'झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाईनंतर अरुणाताई याच स्वातंत्र्ययुद्धाच्या नायिका होत्या.'

लग्नाच्या दोन महिन्यांनी तुरुंगात गेलेले यशवंतराव

महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण हेसुद्धा 1942 च्या दरम्यान स्वातंत्र्य लढ्यात सक्रीय होते. त्यामुळे 1942 च्या चले जाव आंदोलनात त्यांनी उस्फूर्तपणे सहभाग घेतला.

चले जाव आंदोलनातील सहभागामुळे यशंतरावांना तुरुंगात जावं लागण्याच्या दोन महिन्यांधीच त्यांचं लग्न झालं होतं.

'लग्न करीन तर देशभक्ताशीच' असं म्हणत 2 जून 1942 रोजी वेणूताईंनी यशवंतरावांशी लग्न केलं. मात्र, लग्नानंतर त्यांना सुरुवातीच्या काही वर्षातच प्रचंड खास्ता खाव्या लागल्या. मात्र, त्या डगमगल्या नाहीत.

या आंदोलनात यशवंतराव सक्रीय असल्यनं वेणूताईंनाही अटक करण्यात आली. संक्रातीचे दिवस होते. लग्नानंतरच्या पहिल्या संक्रातीत आपल्यामुळे पत्नीला तुरुंगात जावं लागल्याची खंत यशवंतराव पुढे अनेकदा बोलून दाखवत. मात्र, वेणूताई मोठ्या धीटानं या सगळ्या प्रसंगाला सामोरं गेल्या.

गांधीजींची 'सावली' महादेवभाई देसाईंचं निधन

1917 मध्ये महादेवभाई देसाईंनी महात्मा गांधीजींसोबत काम करण्यास सुरुवात केली. तेव्हापासून मृत्यूपर्यंत म्हणजे 25 वर्षं ते गांधीजींची 'सावली' बनून वावरले.

सचिव, लेखनिक, अनुवादक, समुपदेशक, संवादक... अशा कित्येक भूमिका त्यांनी गांधींसाठी पार पाडल्या. अगदी गांधींसाठी ते स्वयंपाकही करायचे. महादेवभाईंनी बनवलेली खिचडी गांधींना खास आवडायची, असं गांधींचे चरित्रकार रामचंद्र गृहा यांनी नोंदवलंय.

गांधींनी 'चले जाव'ची हाक दिल्यानंतर त्यांना अटक करून पुण्यातील आगा खान पॅलेसमध्ये ठेवण्यात आलं. तिथं कस्तुरबा गांधी आणि महादेवभाई देसाई यांनाही डांबून ठेवण्यात आलं.

तिथेच महादेवभाई देसाईंचं 15 ऑगस्ट 1947 रोजी हृदयविकारानं निधन झालं. महादेवभाईंचं मृत्यूसमयी वय 50 वर्षं होतं.

महादेवभाईंच्या मृत्यूनं महात्मा गांधींना मोठा धक्का बसला होता. स्वातंत्र्यापूर्वीच्या या (चले जाव आंदोलन) सर्वांत मोठ्या लढ्यावेळीच महादेवभाई गांधीसोबत नसणार होते.

रामचंद्र गृहा लिहितात, महादेवभाईंच्या मृत्यूनंतर त्यांना पदोपदी त्यांची आठवण येत होती. गांधीजींच्या हत्येच्या एका आठवडा आधीपर्यंत ते अनेक गोष्टींमध्ये व्यग्र होते.

देशात जेव्हा हिंदू-मुस्लिमांमध्ये सलोखा निर्माण करण्यासाठी गांधी फिरत होते, त्यावेळी आपली मोठी भाची मनू हिला गांधी म्हणाले, "कधी नव्हे इतकी आता महादेवची आठवण येते आहे. तो असता तर आताची ही परिस्थिती इतकी विकोपाला गेली नसती."

महादेवभाईंचं निधन हे गांधींना 1942 च्या आंदोलनादरम्यान दु:खाच्या खाईत लोटणारा प्रसंग होता.

आसामची कनकलता ते प्रति सरकारच्या काशीबाई हणवर

रोहिणी गवाणकरांनी 'साधना'च्या 1997 च्या अंकात भारतीय लढ्यातील स्त्रियांच्या सहभागाबाबत माहिती दिलीय. त्यात त्यांनी 1942 सालच्या आंदोलनातील महिलांच्या सहभागावर विशेष लिहिलं आहे आणि या आंदोलनातील हृदयद्रावकताही यातून दिसून येते.

आसाममधील कनकलता बारुया या 16 वर्षांच्या तरुणीचं शौर्य अजरामर झालं. 1942 च्या लढ्यात कनकलतानं उडी घेतली. पोलीस ठाण्यासमोर झेंडावंदन करण्यासाठी तिनं तरुण-तरुणींना जमवलं. तिथं पोलीस ठाण्यासमोरच कनकलतानं भाषण केलं.

तेव्हा झेंडावंदन होण्यापूर्वीच पोलिसांनी जमलेल्या तरुण-तरुणींवर गोळीबार करण्यास सुरुवात झाली. त्यातच कनकलताचा अंत झाला. स्वातंत्र्यासाठी हुतात्मा होणारी पहिली तरुणी म्हणून तिची नोंद इतिहासानं घेतली, असं गवाणकर लिहितात.

भूमीगत रेडिओ स्टेशन चालवणाऱ्या गांधीवादी डॉ. उषा मेहता आज अनेकांना परिचित आहेत. उषा मेहता 1942 मध्ये कॉलेजमध्ये शिकत होत्या. त्यांनी मुंबईमध्ये भूमीगत रेडिओ स्टेशन चालवलं होतं. या रेडिओवरून त्या दुसऱ्या महायुद्धासह देशातल्या चळवळीची माहिती देत असत.

हे रेडिओकेंद्र नेहमी एका ठिकाणाहून दुसरीकडे हलवावं लागे. पोलिसांनी हे केंद्र शोधून काढण्याचा चंगच बांधला होता. उषाताईच्या कामाबद्दल माहिती असणाऱ्या एका फितुराने घात केला. परिणामी त्या रेडिओवर बातम्या देत असतानाच पकडल्या गेल्या, अशी माहिती गवणाकरांनी दिलीय.

यातला सगळ्यांत हृदयद्रावक आणि धक्कादायक प्रसंग म्हणजे प्रति सरकारमधील काशीबाई हणवरांचा.

सातारा जिल्ह्यातील नाना पाटलांनी स्थापन केलेल्या प्रतिसरकारच्या महिला कार्यकर्त्यांचा इंग्रजांकडून खूप छळ होई.

काशीबाई हणवर नावाच्या एका महिलेच्या गुप्तांगात पोलिसांनी मिरची पावडर घातली. तिने हा अपमान, छळ आणि कौर्य सहन केलं. पण शेवटपर्यंत कुठल्याही कार्यकर्त्यांचे नाव अगर पत्ता तिने सांगितला नाही.

संदर्भ :-

साने गुरुजी - राजा मंगळवेढेकर (चरित्र)

नाना पाटील - भारत पाटणकर (चरित्र)

गांधी-पर्व - त्र्यं. वि. पर्वते

कृष्णाकाठ - यशवंतराव चव्हाण

विरंगुळा : यशवंतरावांचे अंतरंग - रामभाऊ जोशी

क्रांतिपर्व - डॉ. उत्तमराव पाटील

चले जाव आंदोलनाची जननायिक - रोहिणी गवाणकर (साधना, ऑगस्ट अंक)

चले जाव विशेषांक (साधना, ऑगस्ट 2017)

Bapu's Right Hand - रामचंद्र गुहा (द टेलिग्राफ ऑनलाईन)

मराठी विश्वकोश

म्हणूनच सर्व मुले येथे चांगले वागत आहेत कारण त्यांना या संस्कृती आणि परंपरा त्यांच्या पालक आणि आजी-आजोबांकडून मिळाल्या आहेत. नृत्य, संगीत, कला, वर्तन, सामाजिक नियम, खाद्यपदार्थ, हस्तकला, ​​वेशभूषा इत्यादी सर्व गोष्टींमध्ये भारतीय संस्कृतीची झलक येथे पाहायला मिळते. येथे विविध श्रद्धा आणि प्रथा येथे विविध संस्कृतींना जन्म देतात.

विविध धर्मांचे मूळ सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वीपासून आहे. हिंदू धर्माची उत्पत्ती येथील वेदांपासून झाली असे मानले जाते. हिंदू धर्मातील सर्व पवित्र ग्रंथ संस्कृत भाषेत लिहिलेले आहेत. असेही मानले जाते की जैन धर्माचा उगम प्राचीन काळापासून आहे आणि तो सिंधू खोऱ्यात अस्तित्वात होता. भगवान गौतम बुद्धांच्या शिकवणीनंतर बुद्ध हा आणखी एक धर्म आहे ज्याचा जन्म त्यांच्याच देशात झाला. ख्रिश्चन धर्म येथे ब्रिटिश आणि फ्रेंचांनी आणला ज्यांनी सुमारे 200 वर्षे प्रदीर्घ काळ येथे राज्य केले. या पद्धतीने विविध धर्मांचा उगम प्राचीन काळापासून किंवा कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे येथे आणला गेला आहे. तथापि, सर्व धर्माचे लोक त्यांच्या चालीरीती आणि विश्वासांना धक्का न लावता शांततेने एकत्र राहतात.

अनेक युगे आली आणि गेली पण आपली खरी संस्कृती बदलण्याइतपत कोणीही प्रभावशाली नाही. नभीरज्जूच्या माध्यमातून जुन्या पिढीची संस्कृती आजही नव्या पिढीशी जोडलेली आहे. आपली राष्ट्रीय संस्कृती आपल्याला नेहमीच चांगले वागणे, ज्येष्ठांचा आदर करणे, असहायांना मदत करणे आणि गरीब आणि गरजू लोकांना मदत करणे शिकवते.

आपण व्रत पाळतो, पूजा करतो, गंगाजल अर्पण करतो, सूर्यनमस्कार करतो, कुटुंबातील ज्येष्ठांच्या चरणांना स्पर्श करतो, ध्यान आणि योगासने करतो आणि भुकेल्या-अपंगांना अन्न-पाणी देतो, ही आपली धार्मिक संस्कृती आहे. ही आपल्या देशाची महान संस्कृती आहे की आपण आपल्या घरी आलेल्या पाहुण्यांची मोठ्या आनंदाने सेवा करतो कारण पाहुणे हे देवाचे रूप आहे, म्हणूनच “अतिथी देवो भव” हे विधान भारतात खूप प्रसिद्ध आहे. आपल्या संस्कृतीचे मूळ मानवता आणि आध्यात्मिक कार्य आहे.

भारतातील प्रसिद्ध पदार्थांच्या यादीत ढोकळ्याचे नाव समाविष्ट आहे. ढोकळा हा एक गुजराती खाद्य आहे जो त्याच्या विशिष्ट चवीसाठी ओळखला जातो. ढोकळा हा गुजरातमधील एक प्रसिद्ध नाश्ता आहे जो सर्वांना खायला आवडतो. ढोकळा फक्त गुजरातमध्येच नाही तर संपूर्ण भारतात खाल्ला जातो.

वडा पाव

वडा पाव हे मुंबईचे प्रसिद्ध खाद्य आहे, पण हळूहळू ते संपूर्ण भारतातील प्रसिद्ध स्ट्रीट फूड बनले आहे. वडापावची फेरफटका मुंबई व्यतिरिक्त इतर शहरातही पाहायला मिळेल. वडा पावमध्ये बटाट्याचे वडे पावाच्या आत ठेऊन बनवले जातात. हिरवी मिरची आणि कोथिंबीर किंवा लसणाची चटणी वडा पावाची चव आणखीनच वाढवते.

छोले भटुरे

छोले भटुरे हा भारतातील सर्वात प्रसिद्ध पदार्थांपैकी एक आहे. पूर्वी पंजाबच्या काही भागांमध्ये स्ट्रीट फूड म्हणून छोले भटुरे प्रचलित होते पण आता उत्तर भारतातील इतर भागांतून ही डिश खूप पसंत केली जात आहे. या डिशमध्ये चणे विविध प्रकारचे मसाले घालून तयार केले जातात आणि या मैद्यापासून बनवलेल्या भटुरेबरोबर खाल्ले जातात. छोले भटुरे हा पंजाबी लोकांचा आवडता पदार्थ आहे आणि तो सहसा स्ट्रीट फूड म्हणून जास्त खाल्ले जाते.

मक्का रोटी- सरसो साग

मक्के की रोटी - सरसो का साग हे पंजाबचे प्रसिद्ध पदार्थ असले तरी भारतातील प्रमुख पदार्थांच्या यादीत त्याचे नाव देखील समाविष्ट आहे. भारतभर आवडला जाणारा हा पदार्थ आहे. या डिशमध्ये सरसो साग ताज्या मोहरीच्या पानांपासून बनवले जाते आणि मक्याच्या पीठाने रोटी तयार केली जाते. याशिवाय ही डिश आणखी रुचकर बनवण्यासाठी मक्क्याच्या पोळीवर लोणी घालून खाल्ले जाते.

लिट्टी चोखा

लिट्टी चोखा हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध फूड आहे जे प्रामुख्याने भारताच्या बिहार राज्यात प्रसिद्ध आहे. तसे, ही डिश तुम्हाला भारतातील कोणत्याही रेस्टॉरंटमध्ये मिळेल. लिट्टी चोखा हा असा स्वादिष्ट पदार्थ आहे जो तुम्ही दुपारचे जेवण, रात्रीचे जेवण आणि कोणत्याही खास प्रसंगी खाऊ शकता. हे प्रसिद्ध भारतीय खाद्यपदार्थ आटा, सत्तू आणि वांग्याच्या भरतासोबत खाल्ले जाते.

आपल्या अनोख्या कथा आणि इतिहासाव्यतिरिक्त हे मंदिर भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी देखील ओळखले जाते, त्यामुळे दूरदूरवरून भाविक कठोर तपश्चर्या करून आपल्या मनोकामना घेऊन येथे येतात. चला तर मग जाणून घेऊया भारतातील 10 प्रसिद्ध मंदिरांबद्दल –

वैष्णो देवी मंदिर जम्मू काश्मीर Vaishno Devi Temple Jammu Kashmir

त्रिकुटा हिल्समध्ये समुद्रसपाटीपासून 15 किमी उंचीवर स्थित माता वैष्णोदेवीचे पवित्र गुहा मंदिर आहे, भारतातील 10 सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक आहे. वैष्णो देवी, ज्याला माता राणी म्हणूनही ओळखले जाते, ही हिंदू पौराणिक कथेनुसार देवी दुर्गाचे रूप आहे.

मातेचा आशीर्वाद घेण्यासाठी लाखो भक्त दरवर्षी या मंदिराला भेट देतात. वैष्णो देवी हे धार्मिक ट्रेकिंगचे ठिकाण आहे जिथे यात्रेकरू 108 शक्तीपीठांपैकी एक असलेल्या छोट्या गुहेपर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे 13 किलोमीटर चालतात. वैष्णो देवी मातेच्या नामाचा आवाज भक्तांना ऐकू आला की, भक्त तिच्या दर्शनासाठी अत्यंत कठीण प्रवासही पूर्ण करतात, अशी एक प्रसिद्ध समजूत आहे. एकंदरीत, जर तुमचा कल हिंदू धर्म आणि निसर्ग या दोन्हींकडे असेल आणि तुम्ही भेट देण्यासाठी भारतातील शीर्ष 10 मंदिरांपैकी एक शोधत असाल, तर तुम्ही माता राणीचे आशीर्वाद घेण्यासाठी वैष्णो देवी मंदिर जम्मू आणि काश्मीरमध्ये येऊ शकता.

वैष्णो देवी मंदिरात कसे जायचे

तुम्ही वर्षातून एकदा किंवा दोनदा माँ वैष्णो देवीच्या मंदिराला भेट देऊ शकता. हे एक अद्भुत ठिकाण आहे आणि जर तुमचा तुमच्या उर्जेवर पूर्ण विश्वास असेल तर तुम्हाला मातेचे खूप चांगले दर्शन मिळेल. जम्मू-काश्मीरला जाण्यासाठी तुम्हाला ट्रेन किंवा फ्लाइट घ्यावी लागेल. माँ वैष्णो देवीच्या मंदिराला भेट देण्यासाठी, तुम्ही रेल्वे स्टेशनवरूनच कॅब, टॅक्सी किंवा बस भाड्याने घेऊन कटराला पोहोचू शकता. त्यानंतर तुम्हाला सुमारे 13 किमी चढावे लागेल.

************************ 

काशी विश्वनाथ मंदिर, वाराणसी Kashi Vishwanath Temple, Varanasi

पवित्र गंगा नदीच्या पश्चिम तीरावर वसलेले, काशी विश्वनाथ मंदिर हे भगवान शिवाला समर्पित असलेले सर्वात लोकप्रिय हिंदू मंदिर आहे आणि भारतातील 10 प्रमुख मंदिरांपैकी एक आहे. वाराणसीच्या मध्यभागी असलेले हे मंदिर लाखो हिंदूंच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. काशी विश्वनाथ मंदिराचे मुख्य देवता भगवान शिव आहे, ज्याला विश्वनाथ किंवा विश्वेश्वर असेही म्हणतात ज्याचा अर्थ 'विश्वाचा शासक' आहे. मंदिरात असलेले ज्योतिर्लिंग देशातील सर्व ज्योतिर्लिंगांपैकी 12 वे मानले जाते. प्राचीन काळी, शिवरात्रीसारख्या विशेष सणांवर, काशीचा राजा (काशी नरेश) पूजेसाठी मंदिरात जात असे, त्या वेळी इतर कोणालाही मंदिराच्या आवारात प्रवेश दिला जात नव्हता. मंदिरात कालभैरव, विष्णू, विरुपाक्ष गौरी, विनायक आणि अविमुक्तेश्वर यांसारखी इतर अनेक छोटी तीर्थे आहेत. हे खूप जुने आणि भव्य मंदिर आहे, जे जगभरात प्रसिद्ध आहे. यामुळेच देशाच्या कानाकोपऱ्यातून शिवभक्त येथे पूजा करण्यासाठी येतात.

काशी विश्वनाथ मंदिरात कसे जायचे

काशी विश्वनाथ मंदिर वाराणसीच्या मुख्य शहरात असल्याने ते अगदी सहज उपलब्ध आहे. हे शहर भारतातील इतर शहरे किंवा राज्यांशी विविध रस्ते, रेल्वे मार्ग आणि हवाई मार्गांनी चांगले जोडलेले आहे. त्यामुळे काशी विश्वनाथ मंदिरात येणाऱ्या पर्यटकांना प्रवास करणे खूप सोपे झाले आहे.

************************ 

केदारनाथ मंदिर, उत्तराखंड – Kedarnath Temple, Uttarakhand

केदारनाथ मंदिर हे भारतातील सर्वात पूजनीय आणि पवित्र हिंदू मंदिरांपैकी एक आहे, जे उत्तराखंड, भारतातील रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील गढवाल हिमालय पर्वतरांगांवर आहे. 3,583 मीटर उंचीवर असलेले हे मंदिर 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वात उंच आहे आणि भगवान शिवाला समर्पित आहे. गंगोत्री, यमुनोत्री आणि केदारनाथ व्यतिरिक्त छोटा चार धाममध्येही याचा समावेश आहे. सध्याचे केदारनाथ मंदिर आदि शंकराचार्यांनी बांधले आहे, जे मूळतः हजार वर्षांपूर्वी पांडवांनी बांधले होते. मनोरंजक इतिहास, आध्यात्मिक मूल्य आणि आकर्षक वास्तुकला ही केदारनाथ मंदिराला भेट देण्याची अनेक कारणे आहेत.

भारतातील 10 प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक असलेल्या केदारनाथ मंदिराची खास गोष्ट म्हणजे हे मंदिर केवळ एप्रिल ते नोव्हेंबर या महिन्यांतच दर्शनासाठी उघडले जाते आणि लोक केदारनाथ मंदिरात येण्यासाठी वर्षभर वाट पाहत असतात. येथील प्रतिकूल वाऱ्यामुळे केदार घाटी हिवाळ्यात पूर्णपणे बर्फाने झाकलेली असते. विशेष बाब म्हणजे यानंतर ते उघडणे आणि बंद करण्याचा मुहूर्त देखील घेतला जातो, परंतु तरीही ते सहसा 15 नोव्हेंबरपूर्वी बंद होते आणि एप्रिलमध्ये 6 महिन्यांनंतर पुन्हा उघडते.

केदारनाथला कसे जायचे

ऋषिकेश हे केदारनाथचे सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन असून ते 216 किलोमीटर अंतरावर आहे. एकदा तुम्ही ऋषिकेशला पोहोचले की, इथून गौरीकुंडला जाण्यासाठी तुम्ही टॅक्सी किंवा बस सेवा घेऊ शकता. येथे गेल्यावर केदारनाथला जाण्यासाठी 14 किमी चालावे लागते. 2016 मध्ये केदारनाथला जाण्यासाठी आणखी दोन ट्रॅक तयार करण्यात आले आहेत. त्यातील पहिले चौमासी मार्गे खाम, नंतर रामबाडा आणि नंतर केदारनाथला जावे. या मार्गाचे एकूण अंतर 18 किमी आहे. दुसरीकडे, दुसरा मार्ग म्हणजे त्रिजुगीनारायण ते केदारनाथ जाण्यासाठी, त्यातील अंतर 15 किमी आहे.

************************ 

तिरुपति बालाजी मंदिर – Tirupati Balaji Mandir

तिरुपती बालाजी मंदिर हे आंध्र प्रदेशातील चित्तूर जिल्ह्यातील तिरुपती येथील तिरुमाला टेकडीवर वसलेले एक प्रसिद्ध मंदिर आहे, जे चमत्कारिक शक्तींमुळे श्रद्धेचे केंद्र राहिले आहे. आम्ही तुम्हाला सांगतो की भारतातील 10 प्रमुख मंदिरांपैकी एक, तिरुपती बालाजी मंदिर हे व्यंकटेश्वर मंदिर म्हणून ओळखले जाते, ज्याच्या दर्शनासाठी दरवर्षी लाखो भक्त येतात आणि आपली इच्छा पूर्ण करण्यासाठी केस अर्पण करतात. हिंदू मान्यतेनुसार, भगवान विष्णू प्राचीन कालखंडात आलेल्या अडचणींमुळे मानवाचे जीवन वाचवण्यासाठी पृथ्वीवर अवतरले. म्हणूनच तिरुपती बालाजी मंदिराला हिंदू धर्मातील लोकांमध्ये बरीच ओळख आहे. या मंदिराचे वैभव अपार आहे.

आयुष्यात एकदा तिरुपतीला भेट दिल्याने जीवन यशस्वी होते असे म्हणतात. समुद्रसपाटीपासून 853 फूट उंचीवर बांधलेल्या या मंदिराला डोंगरावरील सात शिखरांमुळे ‘टेम्पल ऑफ सेव्हन हिल्स’ असेही म्हणतात. धर्मादाय आणि धर्माच्या दृष्टीने हे देशातील सर्वात श्रीमंत मंदिर आहे. या मंदिरात दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांचे दान केले जाते. तुम्हाला हे जाणून आश्चर्य वाटेल की दरवर्षी मंदिराला येथे अर्पण केलेल्या केसांपासून करोडो रुपये मिळतात.

तिरुपती बालाजी मंदिरात कसे जायचे

जर तुम्ही विमानाने तिरुपतीला गेलात तर सर्वात जवळचे विमानतळ रेनिगुंटा येथे आहे, जे तिरुपतीपासून 15 किमी अंतरावर आहे. तिरुपती बालाजीला बसने जायचे असेल, तर चेन्नई, वेल्लोर आणि बंगळुरू येथून दर दोन मिनिटांनी बस उपलब्ध आहेत. तुम्ही चेन्नई, विशाखापट्टणम, बंगलोर आणि हैदराबाद येथून सशुल्क टॅक्सी देखील घेऊ शकता. जर तुम्ही ट्रेनने तिरुपतीला जाण्याचा विचार करत असाल तर सांगा की तिरुमला बालाजी मंदिरात रेल्वे स्टेशन नाही, यासाठी तुम्हाला आधी तिरुपती रेल्वे स्टेशनवर जावे लागेल. यामधील अंतर 26 किलोमीटर आहे.

************************ 

जगन्नाथ मंदिर पुरी Jagannath Temple Puri

श्री जगन्नाथ मंदिर हे ओडिशा राज्यातील पुरी येथे भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवर स्थित भगवान जगन्नाथ (श्री कृष्ण) यांना समर्पित एक महत्त्वाचे हिंदू मंदिर आहे. याशिवाय, हे एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ आणि तीर्थक्षेत्र आहे जिथे दरवर्षी लाखो पर्यटक मंदिराला भेट देतात. जगन्नाथ या शब्दाचा अर्थ जगाचा किंवा जगाचा स्वामी असा होतो. म्हणूनच या शहराला जगन्नाथपुरी किंवा पुरी म्हणतात. हे मंदिर वैष्णव पंथाचे मंदिर आहे जे भगवान विष्णूचे अवतार भगवान कृष्णाला समर्पित आहे. हे मंदिर हिंदूंच्या चार धामांपैकी एक मानले जाते. भारतातील 10 सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक, जगन्नाथ मंदिराचे मुख्य आणि चमत्कारी वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिराच्या वरचा ध्वज नेहमी वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फडकतो. हे प्राचीन काळापासून घडत आहे परंतु आजपर्यंत त्यामागील वैज्ञानिक कारणे माहित नाहीत.

जगन्नाथ मंदिरात कसे जायचे

जगन्नाथ मंदिर पुरीला जाणे खूप सोपे आणि सोयीचे आहे. पुरीचे सर्वात जवळचे विमानतळ भुवनेश्वर आहे जे पुरीपासून 60 किमी अंतरावर आहे. विमानतळावर उतरल्यानंतर, तुम्ही पुरीला जाण्यासाठी बस, टॅक्सी किंवा कार बुक करू शकता. जर तुम्ही ट्रेनने प्रवास करणार असाल तर आम्ही तुम्हाला पुरी ईस्ट कोस्ट रेल्वेवर एक टर्मिनस देऊ करतो जे थेट नवी दिल्ली, मुंबई, कोलकाता, ओखा, अहमदाबाद, तिरुपती इत्यादींशी एक्सप्रेस आणि सुपर फास्ट ट्रेनने जोडलेले आहे. गुंडीचा मंदिराजवळ बस स्टँड आहेत तेथून पुरीला जाण्यासाठी बसेस उपलब्ध आहेत. याशिवाय कटकहून बसनेही भुवनेश्वरला जाता येते.

************************ 

सिद्धिविनायक मंदिर मुंबई – Siddhivinayak Temple Mumbai in Hindi

भगवान गणेशाला समर्पित असलेले सिद्धिविनायक मंदिर हे देशातील सर्वात प्रमुख गणेश मंदिर आहे आणि भारतातील 10 प्रमुख मंदिरांपैकी एक आहे. हे मंदिर महाराष्ट्र राज्यातील मुंबई येथे आहे, जे लक्ष्मण विठू आणि देउबाई पाटील यांनी 1801 मध्ये बांधले होते. या जोडप्याला स्वतःचे मूल नव्हते आणि इतर वांझ महिलांच्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी सिद्धिविनायक मंदिर बांधण्याचा निर्णय घेतला. या मंदिरात गणेशाची मूर्ती बसवण्यात आली असून त्यामागे एक खास कथा आहे. या मंदिरातील गणेशमूर्तीची सोंड उजवीकडे वळून सिद्धीपीठाशी जोडलेली असल्याने या मंदिराचे नाव सिद्धिविनायक आहे. या मंदिराचे नाव भगवान सिद्धिविनायकाच्या शरीरावरून पडले आहे.

या मंदिरात येणाऱ्या भाविकांची गणेशावर अतूट श्रद्धा आहे, देव त्यांच्या मनोकामना पूर्ण करेल अशी त्यांची श्रद्धा आहे. हे मंदिर मुंबईतील सर्वात श्रीमंत मंदिरांपैकी एक आहे, जिथे दररोज मोठ्या संख्येने लोक भेट देतात. या मंदिरातील गणेशाची मूर्ती स्वयंभू असल्याचे मानले जाते.

सिद्धिविनायक मंदिरात कसे जायचे

तुम्हाला सिद्धिविनायक मंदिरात जायचे असेल तर सांगतो, मुंबईत आल्यानंतर दादरहून प्रभादेवीला जाण्यासाठी मुंबई शहराच्या कोणत्याही कोपऱ्यातून बेस्टच्या बसेस मिळतील. दादरला जाण्यासाठी तुम्ही लोकल ट्रेनचीही मदत घेऊ शकता, यासोबतच दादर ते प्रभादेवीपर्यंत कॅब सेवाही उपलब्ध आहे.

************************ 

शिर्डी Shirdi Sai Baba Temple Maharashtra

शिर्डी हे महाराष्ट्रातील एक प्रमुख धार्मिक स्थळ आहे. दरवर्षी लाखो भाविक तेथे दर्शनासाठी येतात. शिर्डी मुंबईपासून 250 किमी अंतरावर आहे. येथे जाण्यासाठी तुम्ही विमानतळ, ट्रेन आणि कार इत्यादींमधून पोहोचू शकता. साईबाबा मंदिराची लोकांमध्ये खूप ओळख आहे.

महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील शिर्डी हे साई भक्तांचे पवित्र निवासस्थान आहे. साईबाबांच्या दर्शनानेच भक्तांचे दुःख दूर होऊन सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, अशी श्रद्धा आहे. या पवित्र धाममध्ये साईबाबांचे एक मोठे मंदिर आहे, जे जगातील सर्वात श्रीमंत मंदिरांपैकी एक आहे. साईबाबांच्या या मंदिराशी अनेक मोठे चमत्कार जोडलेले आहेत, जे ऐकल्यानंतर प्रत्येकजण तिकडे आकर्षित होतो.

शिर्डीला कसे जायचे

शिर्डीला जाण्यासाठी अनेक सुविधा उपलब्ध आहेत. तुम्ही रस्ते, विमान आणि ट्रेन या तिन्ही मार्गांनी जाऊ शकता. रेल्वे स्टेशन किंवा विमानतळावरून टॅक्सी किंवा कॅब वगैरे घ्या, जी तुम्हाला थेट साई धामला घेऊन जाईल. साई मंदिर रेल्वे स्टेशन आणि विमानतळ या दोन्हीपासून 10-12 किमी अंतरावर आहे.

************************ 

महाबोधि मंदिर बोधगया – Mahabodhi Temple Bodh Gaya

महाबोधी मंदिर हे बोधगया, बिहार येथे स्थित युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ आहे, ज्याची गणना भारतातील 10 सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांमध्ये केली जाते. महाबोधी मंदिर हे एक बौद्ध मंदिर आहे, जे भगवान बुद्धांना ज्ञानप्राप्तीचे ठिकाण दर्शवते. भगवान बुद्धांना भारताच्या धार्मिक इतिहासात खूप महत्त्वाचे स्थान आहे कारण ते पृथ्वीवर चालणारे भगवान विष्णूचे 9वे आणि सर्वात अलीकडील अवतार मानले जातात. हे मंदिर 4.8 हेक्टर क्षेत्रफळात पसरलेले असून त्याची उंची 55 मीटर आहे. पवित्र बोधी वृक्ष मंदिराच्या डावीकडे स्थित आहे आणि वास्तविक वृक्षाचे थेट वंशज असल्याचे मानले जाते, ज्याच्या खाली बसून भगवान गौतम बुद्धांनी ध्यान केले आणि ज्ञान प्राप्त केले. मंदिराची वास्तुकला आणि एकूणच शांतता तुम्हाला नक्कीच मंत्रमुग्ध करेल.

महाबोधी मंदिरात कसे जायचे

महाबोधी मंदिरासाठी सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन गया रेल्वे स्टेशन आहे, जे 16 किमी अंतरावर आहे. येथून मंदिरापर्यंत ऑटोने जाता येते. ऑटो रिक्षांची फारशी कमतरता नाही, त्यामुळे सौदेबाजी करणे शक्यच नाही तर सल्लाही दिला जातो. फक्त 12.4 किमी अंतरावर असलेल्या गया बस स्टँडला बसने जाणे हा देखील एक सोयीस्कर आणि खिशासाठी अनुकूल पर्याय आहे. तुम्ही शहराच्या आसपास कुठूनही टॅक्सी आणि ऑटो भाड्याने घेऊ शकता आणि महाबोधी मंदिरात पोहोचू शकता.

************************ 

सोमनाथ मंदिर गुजरात - Somnath Temple Gujarat

सोमनाथ मंदिर गुजरातच्या पश्चिम किनार्‍यावर सौराष्ट्रातील वेरावळ बंदराजवळ प्रभास पाटण येथे आहे. हे मंदिर भारतातील भगवान शिवाला समर्पित असलेल्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले मंदिर असल्याचे मानले जाते. हे गुजरातचे महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आणि पर्यटन स्थळ आहे. प्राचीन काळात अनेक मुस्लिम आक्रमकांनी आणि पोर्तुगीजांनी मंदिर वारंवार पाडल्यानंतर सध्याचे हिंदू मंदिर चालुक्य स्थापत्यशैलीमध्ये पुन्हा बांधण्यात आले. सोमनाथ म्हणजे "देवांचा देव", जो भगवान शिवाचा भाग आहे असे मानले जाते. अंटार्क्टिकापर्यंत सोमनाथ समुद्राच्या मध्ये सरळ रेषेत जमीन नाही अशा ठिकाणी हे मंदिर आहे. सोमनाथ मंदिराचा प्राचीन इतिहास, स्थापत्य आणि प्रसिद्धी यामुळे ते पाहण्यासाठी देश-विदेशातील पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात.

सोमनाथ मंदिरात कसे जायचे

भारतातील 10 प्रमुख मंदिरांपैकी एक असूनही येथे विमानतळ नाही. सोमनाथचे सर्वात जवळचे विमानतळ दीव विमानतळ आहे जे सोमनाथपासून सुमारे 63 किमी अंतरावर आहे. तर सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन वेरावळ आहे, जे सोमनाथपासून 5 किमी अंतरावर आहे. हे स्टेशन मुंबई, अहमदाबाद आणि गुजरातच्या इतर महत्त्वाच्या शहरांशी रेल्वेने जोडलेले आहे. सोमनाथला जाण्यासाठी बस हा सर्वोत्तम मार्ग आहे कारण तेथे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. सोमनाथच्या आजूबाजूला अनेक लहान शहरे आहेत जी बस सेवा, नॉन-एसी तसेच लक्झरी एसी दोन्ही बस सेवांनी जोडलेली आहेत.

************************ 

अक्षरधाम मंदिर दिल्ली – Akshardham Temple Delhi

स्वामीनारायण अक्षरधाम मंदिर हे भारतातील दुसरे सर्वात प्रसिद्ध मंदिर आहे जे दिल्ली येथे आहे. अक्षरधाम मंदिर 2005 मध्ये उघडण्यात आले, जे भगवान स्वामीनारायण यांना समर्पित आहे. यमुनेच्या तीरावर असलेले अक्षरधाम मंदिर इत्यादी हिंदू धर्म आणि त्याची प्राचीन संस्कृती दर्शवते. या मंदिराची सर्वात खास गोष्ट म्हणजे या मंदिराने जगातील सर्वात मोठे सर्वसमावेशक हिंदू मंदिर म्हणून गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये स्थान मिळवले आहे. स्वामीनारायण अक्षरधाम मंदिराची मुख्य मूर्ती स्वामीनारायणाची मूर्ती आहे आणि त्यासोबत भारतातील 20,000 दैवी महापुरुषांच्या मूर्ती आहेत. हे मंदिर किचकट नक्षीकाम केलेल्या संगमरवरी आणि वाळूच्या दगडाने बांधले गेले आहे असे म्हणतात.

हे मंदिर 100 एकर जागेवर पसरलेले आहे जे येथे येणाऱ्या पर्यटकांना आध्यात्मिक ज्ञानाच्या प्रवासात घेऊन जाते.

अक्षरधाम मंदिर दिल्लीला कसे जायचे

अक्षरधाम मंदिर भारताची राजधानी दिल्ली येथे आहे, जिथून रस्ता, ट्रेन आणि विमानाने प्रवास करून सहज पोहोचता येते. दिल्लीत आल्यानंतर ब्लू लाइन मेट्रोने मंदिरात सहज जाता येते. ही मेट्रो नोएडाच्या दिशेने जाते आणि अक्षरधाम मेट्रो स्टेशनपर्यंत जाते. मेट्रो स्टेशनवरून तुम्ही एकतर रिक्षा घेऊ शकता किंवा स्वामीनारायण अक्षरधाम कॉम्प्लेक्समध्ये जाण्यासाठी चालत जाऊ शकता.

************************ 

2013 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने EVM मशीनमध्ये NOTA (NOTA- none of the above) चा पर्याय देण्याचा आदेश दिला होता. या आदेशानुसार मतदाराला त्याच्या मतदारसंघातील कोणताही उमेदवार आवडत नसेल तर तो NOTA चा पर्याय निवडू शकतो. पीपल्स युनियन ऑफ सिव्हिल लिबर्टीजने दाखल केलेल्या याचिकेवर न्यायालयाचा हा निर्णय देण्यात आला आहे. अधिकार न बजावणाऱ्यांचीही नावे नोंदवली जातील, असेही या निर्णयात सांगण्यात आले. मात्र, या नियमामुळे गुप्त मतदानाच्या अधिकाराचे उल्लंघन होईल, असे याचिकाकर्त्याने न्यायालयाला सांगितले. सर्वोच्च न्यायालयाचा हा निर्णय भारतीय मतदारांच्या हक्काच्या संदर्भात ऐतिहासिक निर्णय मानला जात आहे.

लैंगिक समानतेच्या बाबतीत सर्वोच्च न्यायालयाने 2017 मध्ये मोठा आदेश दिला होता. या आदेशानुसार, न्यायालयाने भारतीय दंड संहितेतील कलम 377 मधील ते कलम रद्द केले होते, ज्यानुसार दोन प्रौढ व्यक्तींमध्ये संमतीने लैंगिक संबंध असताना 'अनैसर्गिक संबंध' हा गुन्हा मानला जात होता. न्यायालयाच्या या निर्णयानंतर एलजीबीटी समुदायाच्या लोकांनी मोठ्या प्रमाणात जल्लोष साजरा केला. यापूर्वी दिल्ली उच्च न्यायालयानेही कलम 377 मधील हा भाग असंवैधानिक म्हणून घोषित केला होता, पण नंतर सर्वोच्च न्यायालयाने 2013 मध्ये पुन्हा त्याची अंमलबजावणी केली.

2017 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने गोपनीयतेचा अधिकार हा भारतीय राज्यघटनेनुसार मूलभूत अधिकार म्हणून घोषित केला. सरन्यायाधीश जे. एस. खेहर यांच्या अध्यक्षतेखालील नऊ न्यायाधीशांच्या घटनापीठाने निकालात म्हटले आहे की, गोपनीयतेचा अधिकार हे नैसर्गिकरित्या घटनेच्या कलम 21 नुसार दिलेल्या अधिकारांनुसार संरक्षित आहे. घटनापीठाच्या इतर सदस्यांमध्ये न्यायमूर्ती जे चेलमेश्वर, न्यायमूर्ती एसए बोबडे, न्यायमूर्ती आरके अग्रवाल, न्यायमूर्ती आरएफ नरिमन, न्यायमूर्ती एएम सप्रे, न्यायमूर्ती डीवाय चंद्रचूड, न्यायमूर्ती संजय किशन कौल आणि न्यायमूर्ती एस अब्दुल नजीर यांचा समावेश आहे. असे मत त्यांनीही व्यक्त केले. निकालापूर्वी, मुख्य न्यायमूर्ती जगदीश सिंह खेहर यांच्या अध्यक्षतेखालील नऊ न्यायाधीशांच्या घटनापीठाने गोपनीयतेचा अधिकार हा घटनेत अंतर्भूत केलेला मूलभूत अधिकार मानला जाऊ शकतो की नाही यावर तीन आठवड्यांच्या कालावधीत सुमारे सहा दिवस सुनावणी झाली. सुनावणीदरम्यान, न्यायालयाने सर्व सरकारी आणि खाजगी आस्थापनांमधून वैयक्तिक माहिती सामायिक करण्याच्या डिजिटल युगात गोपनीयतेच्या अधिकाराशी संबंधित अनेक प्रश्न विचारले. दरम्यान, याचिकाकर्त्यांनी असा युक्तिवाद केला होता की गोपनीयतेचा सर्वात महत्त्वाचा मूलभूत अधिकार जीवनाच्या स्वातंत्र्यामध्ये आहे. स्वातंत्र्याच्या अधिकारात गोपनीयतेच्या अधिकाराचाही समावेश आहे, असेही ते म्हणाले.

आधारच्या वैधतेला आव्हान देणाऱ्या याचिकेवर महत्त्वपूर्ण निर्णय देताना सर्वोच्च न्यायालयाने आधार गोपनीयतेच्या मूलभूत अधिकाराचे उल्लंघन करत नसल्याचे स्पष्ट केले होते. सर्वोच्च न्यायालयाने महत्त्वाचा निर्णय देताना आता बँक खाती, मोबाईल ऑपरेटर किंवा सरकारी योजनांमध्ये आधार कार्ड आवश्यक असणार नाही, असेही स्पष्ट केले आहे. मात्र, पॅनकार्डसाठी आधार अनिवार्य करण्यात आले आहे. सरन्यायाधीश दीपक मिश्रा यांच्या अध्यक्षतेखालील पाच न्यायाधीशांच्या घटनापीठात न्यायमूर्ती एके सिकरी, एएम खानविलर, डीवाय चंद्रचुन आणि अशोक भूषण यांनी आधारच्या अत्यावश्यकतेवर महत्त्वपूर्ण निर्णय दिला होता. आधारमुळे कोणत्याही भारतीय नागरिकाच्या गोपनीयतेचे उल्लंघन होत नाही, असे सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले होते. न्यायमूर्ती एके सिकरी म्हणाले होते की, आधार ही आज लोकांची ओळख बनली आहे. आधारने गरिबांना ताकद आणि ओळख दिली आहे, असे सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले आहे. डुप्लिकेट तयार करण्याचा पर्याय नाही. आधार कार्ड पूर्णपणे सुरक्षित आहे.

भारताची प्रदीर्घ काळ चाललेली चाचणी देखील या वर्षी 9 नोव्हेंबर रोजी संपली. सर्वोच्च न्यायालयाचे तत्कालीन सरन्यायाधीश रंजन गोगोई यांच्या अध्यक्षतेखालील घटनापीठाने अयोध्या वादावर हा निकाल दिला. न्यायालयाने हिंदू बाजूच्या बाजूने वादग्रस्त जमिनीवर मंदिर बांधण्याचा निर्णय दिला होता. मुस्लिम पक्षाला पाच एकर जमीन देण्याचेही न्यायालयाने म्हटले होते. दीर्घकाळ चाललेल्या वादामुळे या निर्णयामुळे देशात तणाव निर्माण होऊ शकतो, असे मानले जात होते, मात्र सर्व समाजातील लोकांनी ते शांतपणे स्वीकारले.

वेंकटरामन "वेंकी" रामकृष्णन हे प्राणीशास्त्रज्ञ आहेत. पेशीच्या आत प्रथिने बनवणार्‍या रायबोसोमचे कार्य आणि संरचनेच्या त्यांच्या उत्कृष्ट अभ्यासासाठी त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. त्यांच्या या यशामुळे प्रभावी प्रतिजैविक विकसित होण्यास मदत होईल. तीन शास्त्रज्ञांनी क्ष-किरण क्रिस्टलोग्राफीचा वापर करून जगाला दाखवले की राईबोसोम्स त्रिमितीय प्रतिमांमध्ये वेगवेगळ्या रसायनांवर कशी प्रतिक्रिया देतात, ज्यामुळे राइबोसोमपेक्षा हजारो पट मोठ्या प्रतिमा तयार होतात. सध्या श्री. वेंकटरामन रामकृष्णन हे प्रतिष्ठित केंब्रिज विद्यापीठ, यूकेशी संबंधित आहेत आणि विद्यापीठाच्या MRC लॅबोरेटरीज ऑफ मॉलेक्युलर बायोलॉजी येथील स्ट्रक्चरल स्टडीज विभागाचे मुख्य शास्त्रज्ञ आहेत.

वेंकटरामन, ज्यांना वेंकी म्हणून ओळखले जाते, ते नोबेल पारितोषिक मिळालेले सातवे भारतीय आणि तामिळ वंशाचे तिसरे व्यक्ती आहेत. त्यांचे प्रारंभिक शिक्षण चिदंबरम, तामिळनाडू येथे झाले. वेंकटरामन रामकृष्णन यांचा जन्म तामिळनाडूच्या कुड्डालोर जिल्ह्यातील चिदंबरम येथे झाला. त्यांचे वडील सी.व्ही. रामकृष्णन आणि आई राजलक्ष्मी देखील शास्त्रज्ञ होत्या.

त्यांचे प्रारंभिक शिक्षण अन्नामलाई विद्यापीठात झाले आणि त्यानंतर त्यांनी 1971 मध्ये बडोदाच्या महाराजा सयाजीराव विद्यापीठातून भौतिकशास्त्रात पदवी पूर्ण केली. यानंतर, त्यांनी ओहायो विद्यापीठात संशोधन कार्य करण्यास सुरुवात केली, तेथून त्यांनी 1976 मध्ये त्यांची पीएचडी पदवी प्राप्त केली. त्यांनी कॅलिफोर्निया विद्यापीठात काही दिवस अध्यापनही केले. येथेच त्यांना जीवशास्त्रात रस निर्माण झाला आणि त्यांनी भौतिकशास्त्रातील त्यांचे ज्ञान जीवशास्त्रात वापरण्यास सुरुवात केली.

करिअर

सध्या ते केंब्रिज विद्यापीठाच्या (इंग्लंड) वैद्यकीय संशोधन परिषदेच्या आण्विक जीवशास्त्र प्रयोगशाळेत जीवशास्त्रज्ञ म्हणून कार्यरत आहेत. रामकृष्णन हे यूएस नॅशनल अॅकॅडमी ऑफ सायन्सेसचे सदस्य आहेत, तसेच ट्रिनिटी कॉलेज आणि रॉयल सोसायटी, केंब्रिजचे फेलो आहेत.

खाजगी जीवन

रामकृष्णन यांचा विवाह वेरा रोझेनबेरीशी झाला आहे. वेरा स्वतः एक लेखिका आहे. त्यांची सावत्र मुलगी तान्या काप्का ओरेगॉनमध्ये डॉक्टर आहे आणि त्यांचा मुलगा रमण रामकृष्णन हा न्यूयॉर्कमधील सेलो संगीतकार आहे.

भूमिका आणि संशोधन

वेंकटरामन रामकृष्णन यांनी 1977 मध्ये सुमारे 95 शोधनिबंध प्रकाशित केले. 2000 मध्ये, वेंकटरामन यांनी प्रयोगशाळेत राईबोसोमच्या तीस युनिट्सचा शोध लावला आणि प्रतिजैविकांसह त्यांच्या संयुगांवरही संशोधन केले. कागदपत्रे त्यांचे संशोधन 21 सप्टेंबर 2000 रोजी नेचर या जर्नलमध्ये प्रकाशित झाले. त्यांचे अलीकडील संशोधन रायबोसोमच्या अणू रचनेचा मागोवा घेते. रामकृष्णन हे हिस्टोन्स आणि क्रोमॅटिनच्या संरचनेवर केलेल्या कामासाठी देखील ओळखले जातात.

मार्च 2022 मध्ये नीरज चोप्रा यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. राष्ट्रपती राम नाथ कोविंद यांनी राष्ट्रपती भवनात एका विशेष कार्यक्रमात नीरज चोप्रा यांचा गौरव केला.

वैयक्तिक जीवन

नीरज चोप्रा यांचा जन्म 24 डिसेंबर 1997 रोजी हरियाणा राज्यातील पानिपत नावाच्या एका छोट्याशा गावात खंद्रा येथे एका शेतकरी रस्त्यावरील समुदायात झाला. नीरज यांच्या कुटुंबात त्यांचे वडील सतीश कुमार हे व्यवसायाने शेतकरी आहेत आणि आई सरोज देवी गृहिणी आहेत. फक्त 11 वर्षांचा असताना नीरजला भालाफेकची आवड निर्माण झाली आणि ते पानिपत स्टेडियमवर जय चौधरीचा सराव पाहत असे.

नीरज चोप्रा हे भालाफेक नावाच्या ट्रॅक आणि फील्ड या खेळाशी संबंधित असलेले भारतीय खेळाडू आहे आणि ते राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देशाचे प्रतिनिधित्व करतात. नीरज हे अॅथलीट आहे तसेच भारतीय सैन्यात सुभेदार म्हणून तैनात आहे आणि लष्करात असताना उत्कृष्ट कामगिरी केल्याबद्दल त्यांना सैन्यदलातील विशिष्ट सेवा पदक देखील मिळाले आहे.

नीरज चोप्रा यांचे शिक्षण

भालाफेकपटू नीरज चोप्रा यांनी सुरुवातीचे शिक्षण हरियाणातून केले. मिळालेल्या माहितीनुसार, त्यांनी पदवीपर्यंतची पदवी मिळवली आहे. सुरुवातीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर नीरज चोप्रा बीबीए कॉलेजमध्ये दाखल झाले आणि तेथून त्यांनी ग्रॅज्युएशन केले.

नीरज चोप्रा यांचे प्रशिक्षक

नीरज चोप्रा यांच्या प्रशिक्षकाचे नाव उवे आहे, जे जर्मनीचे व्यावसायिक भालाफेकपटू होते. त्याच्यांकडून प्रशिक्षण घेऊनच नीरज चोप्रा इतकी चांगली कामगिरी करत आहे.

क्रीडा जीवन

2016 च्या IAAF U20 वर्ल्ड चॅम्पियनशिपमध्ये त्यांनी पोलंडच्या बायडगोस्क्झ येथे ही कामगिरी केली. या पदकासोबतच त्याने जागतिक कनिष्ठ विक्रमही केला आहे. आणि 2021 च्या टोकियो ऑलिम्पिकमध्ये सुवर्णपदक जिंकले. 2016 च्या दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये, त्याने 82.23 मीटर भालाफेक करून सुवर्णपदक जिंकले आणि भारतीय राष्ट्रीय विक्रमाची बरोबरी केली. अशी कामगिरी करूनही, 2016 च्या उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये ते स्थान मिळवू शकले नाहीत कारण पात्र होण्याची अंतिम तारीख 11 जुलै होती. ते सध्या भारतीय लष्कराच्या राजस्थान रायफल्समध्ये कार्यरत आहेत. ते खंडारा गावात, पानिपत, हरियाणा, भारत येथे आहे. त्याला सध्या गॅरी गॅरी कॅल्व्हर्ट यांनी प्रशिक्षण दिले आहे.

गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया येथे झालेल्या 2018 कॉमनवेल्थ गेम्समध्ये त्याने 86.47 मीटर फेक करून या स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले.

जून 2022 मध्ये, नीरज चोप्राने फिनलंडमधील पावो नुर्मी गेम्समध्ये 89.30 मीटर अंतरापर्यंत भाला फेकून त्याचा स्वतःचा राष्ट्रीय विक्रम मोडला आणि त्याचा ऑलिम्पिक विक्रम मोडला. जून 2022 मध्ये नीरज चोप्राने फिनलंडमध्ये सुरू असलेल्या कुओर्तने गेम्समध्ये सुवर्णपदक जिंकले. नीरज चोप्राने येथे 86.69 मीटर विक्रमी भालाफेक केली.

जुलै 2022 मध्ये, यूजीन, यूएसए येथे झालेल्या जागतिक ऍथलेटिक्स चॅम्पियनशिपच्या अंतिम फेरीत नीरज चोप्राने 88.13 मीटर अंतरावर भालाफेक केली आणि 19 वर्षांनंतर भारताला पदक मिळवून दिले.

अशा देशभक्त नागरिकांना सरकार मान्यता देईल. नागरिकांना हर घर तिरंगा अभियानाशी संबंधित सर्व महत्त्वाची माहिती आणि त्याचे प्रमाणपत्र देण्यासाठी अधिकाऱ्यांनी harghartirang.com वर एक पोर्टल सुरू केले आहे.

Har Ghar Tiranga Certificate 2022 हर घर तिरंगा प्रमाणपत्र 2022

भारत सरकार 75 व्या स्वातंत्र्यदिनी राष्ट्रध्वज फडकवण्याची संधी देत ​​आहे. ज्या नागरिकांना तिरंगा घरोघरी फडकवायचा आहे ते आता नोंदणी करू शकतात आणि त्यासाठी ओळख मिळवू शकतात. या मोहिमेबाबत जनजागृती करण्यासाठी सरकारने एक अनोखे पोर्टल सुरू केले आहे. नागरिकांना ऑनलाइन नोंदणी करून पोर्टलवर झेंडा लावावा लागणार आहे. हे नागरिक राष्ट्रध्वज, तिरंगा किंवा तिरंगा फडकवण्याचे प्रमाणपत्र मिळविण्यास पात्र असतील.

ही मोहीम भारताचे गृहमंत्री अमित शहा यांनी सुचवली आणि सुरू केली. 13 ऑगस्ट 2022 रोजी राष्ट्रध्वज फडकवण्यास सुरुवात होईल. ही मोहीम 15 ऑगस्ट 2022 पर्यंत सुरू राहणार आहे. भारताचा 75 वा स्वातंत्र्य दिन 15 ऑगस्ट रोजी साजरा केला जाणार आहे. कृपया सांगा की ध्वज पिन केल्यावर भारताच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाकडून प्रमाणपत्र ताबडतोब जारी केले जाईल.

हर घर तिरंगा मोहिमेचा उद्देश

राष्ट्रध्वजाशी देशवासीयांचे वैयक्तिक नाते प्रस्थापित करणे हा या मोहिमेचा उद्देश आहे. भारत सरकारच्या लक्षात आले की देशवासियांचे राष्ट्रध्वजाशी अतिशय औपचारिक नाते आहे. देशभक्ती आणि भावनिक संबंध देशासाठी आवश्यक आहे. त्यामुळेच हर घर तिरंगा मोहीम सुरू करण्यात आली. जिथे 13 ते 15 ऑगस्ट दरम्यान भारतीयांना राष्ट्रध्वज फडकवण्याची संधी दिली जाईल आणि त्यांना प्रमाणपत्र दिले जाईल.

How to register for Har Ghar Tiranga Certificate at harghartiranga.com नोंदणी कशी करावी

ध्वज फडकवण्यासाठी नागरिक आता अधिकृत पोर्टलवर स्वतःची नोंदणी करू शकतात आणि त्यासाठी भारत सरकारकडे आभासी स्तरावर मान्यता मिळवू शकतात. हर घर तिरंगा अभियानासाठी, हर घर तिरंगा पोर्टल 13 ऑगस्ट 2022 ते 15 ऑगस्ट 2022 या कालावधीत ध्वज फडकवण्याच्या त्यांच्या योजनेसाठी देशवासियांना ध्वज लावण्यास आणि आभासी उपस्थिती स्थापित करण्यास सक्षम करत आहे. या मोहिमेला 75 वर्षे पूर्ण होत आहेत. भारताच्या स्वातंत्र्याची ऑनलाइन नोंदणी करण्यासाठी खालील चरणांचे अनुसरण करा:

1. हर घर तिरंगा मोहिमेसाठी harghartiranga.com ला भेट द्या.

2. होमपेजवर दिलेल्या पर्यायावर टॅप करा, ज्यामध्ये फ्लॅग पिन करण्याचा पर्याय दिला जात आहे.

3. वेबसाइटसाठी लोकेशन सेवा चालू करा.

4. यानंतर नोंदणी फॉर्म उघडेल. येथे तुमचे नाव आणि नंबर टाका.

5. तुमचे प्रोफाइल चित्र अपलोड करा.

6. पर्यायांवर टॅप करा.

7. आवश्यक असल्यास लोकेशन समायोजित करा.

8. नकाशामध्ये फ्लॅग पिन केला जाईल आणि तो शोधला जाईल.

Download the Har Ghar Tiranga Certificate online ऑनलाइन प्रमाणपत्र कसे डाउनलोड करावे 

तुम्ही प्रत्येक घरात तिरंगा पोर्टलवर भारतीय ध्वज पिन करताच, सांस्कृतिक मंत्रालयाकडून तत्काळ प्रमाणपत्र जारी केले जाईल. नागरिक पीएनजी स्वरूपात प्रमाणपत्र डाउनलोड करू शकतात.

बाळासाहेब ठाकरे फक्त हे नाव जरी मनात आले की एक सामर्थ्यवान, दमदार, प्रभावशाली आपल्या कणखर भाषा, महाराष्ट्रातील शिवसेनेचे संस्थापक, राजकारणी, कुशल व्यंगचित्रकार, "सामना" या पत्रिकेचे संस्थापक, संपादक, आणि प्रभुत्व शैली असणारे व्यक्तिमत्त्व डोळ्या पुढे येतं.

शिवसेनेचे प्रमुख हृदयहिन्दू सम्राट श्री बाळ केशव ठाकरे (बाळासाहेब ठाकरे ) यांचा जन्म 23 जानेवारी 1926 रोजी पुणे येथे झाला. त्यांचे वडील केशव सीताराम ठाकरे हे समाजसुधारक आणि लेखक होते. ह्यांचा आईचे नाव रमाबाई केशव ठाकरे असे होते.

महाराष्ट्रामधील सर्व मराठी लोकांना एकत्र करण्यासाठी संयुक्त मराठी आंदोलनात त्यांची मुख्य भूमिका होती. त्यांनी 1950 च्या काळात मुंबईला महाराष्ट्राची राजधानी बनविण्यासाठी अनेक कार्य केले.

बालपण आणि जीवन

जानेवारी, 1927 मध्ये प्रबोधनाची परंपरा असणाऱ्या घरात, पुणे येथे बाळासाहेब ठाकरे यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील केशव सीताराम ठाकरे ऊर्फ प्रबोधनकार त्या काळात आपल्या लेखनातून, वक्तृत्वातून तसेच कार्याच्या माध्यमातून लोकजागरणाची धुरा सांभाळत होते. प्रबोधनकार अन्यायकारक रूढी-परंपरांवर व जातिभेदात्मक वर्णव्यवस्थेवर कडाडून हल्ला चढवत होते. तसेच संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील त्यांचे योगदानही महत्त्वपूर्ण होते. प्रबोधनाचा, पुरोगामी विचारांचा व आक्रमक वृत्तीचा प्रबोधनकारांचा वारसा बाळासाहेबांमध्येही कळत-नकळतपणे उतरला.

व्यंगचित्रकार

सर्वप्रथम एक कलाकार म्हणून -एक व्यंगचित्रकार म्हणून- त्यांनी सामाजिक प्रश्र्नांवर भाष्य करण्यास सुरुवात केली. इ.स. 1950 मध्ये ते 'फ्री प्रेस जर्नल’मध्ये व्यंगचित्रकार म्हणून रुजू झाले होते. पुढील काळात त्यांनी ज्येष्ठ व्यंगचित्रकार आर.के. लक्ष्मण यांच्यासमवेतही काही काळ काम केले. फ्री प्रेस जर्नलमध्ये काम करीत असतानाच बाळासाहेब विविध संस्थांसाठी, कंपन्यांसाठी व नियतकालिकांसाठी चित्रे-व्यंगचित्रे-जाहिरातीचे डिझाइन या क्षेत्रांतही काम करीत होते.

शिवसेनाप्रमुख म्हणून सर्वज्ञात असलेले बाळासाहेब ठाकरे हे एकेकाळी राष्ट्रीय पातळीवरील एक अग्रगण्य व्यंगचित्रकार होते. घटना-प्रसंगांतील विसंगती, विरोधाभास टिपण्यातली त्यांची विचक्षणता, रेषांवरील कमालीची हुकूमत, व्यंगचित्राचा विषय ठरलेल्या व्यक्तींचा गाढा अभ्यास आणि आपल्या विलक्षण कल्पनाशक्तीने त्यांची व्यंगचित्रे त्याकाळी खूप गाजली.

स्वातंत्र्य अगदी उंबरठय़ावर आलेलं होतं, पण मिळालेलं नव्हतं. त्यावेळचे एक चित्र बाळासाहेबांनी काढलंय (31-5-47). ब्रिटिश सरकारशी सल्लामसलत करून लॉर्ड माऊंटबॅटन पुन्हा भारतात परतले, ही बातमी होती. बाळासाहेबांनी चित्राला नाव दिलं- ‘द जगलर इज बॅक अगेन!’हा रस्त्यावरचा मदारी आता कोणकोणती हातचलाखी करतोय, हे चित्रात दिसतंय. पण त्याकडे अविश्वासाने बघणाऱ्या मुलांमध्ये बॅ. जिना (लुंगी नेसलेले), शालेय वेषातील नेहरू आणि चिंताक्रांत संस्थानिक दिसताहेत.

एका चित्रात पाकिस्तानला अमेरिकेने शस्त्रं दिली, आता प्रशिक्षणही देणार, अशी बातमी आहे. व्यंगचित्रात पाकिस्तानचे मंत्री बंदूक उलटी धरून स्वत:वरच नेम धरताहेत असं चित्रण आहे.  

'मार्मिक’व्यंगचित्र साप्ताहिक

पुढे बाळासाहेबांनी नोकरी सोडून स्वत:चे साप्ताहिक (व्यंगचित्रात्मक) काढण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयानुसार त्यांनी ऑगस्ट,1960 मध्ये ‘मार्मिक’हे साप्ताहिक सुरू केले. साप्ताहिकासाठीचे हे ‘मार्मिक’नाव बाळासाहेबांना प्रबोधनकारांनीच सुचविले. मराठीतील हे पहिले व्यंगचित्र साप्ताहिक ठरले. ‘मार्मिक’च्या पहिल्या अंकाचे प्रकाशन तत्कालीन मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या हस्ते झाले. या समारंभास प्रा. अनंत काणेकरही उपस्थित होते. महाराष्ट्राच्या उद्धारासाठी आणि मराठी माणसाच्या स्वाभिमान जागृतीसाठीच बाळासाहेबांनी मार्मिकची सुरुवात केली. संयुक्त महाराष्ट्र स्थापन झालेला होता, पण प्रामुख्याने मुंबईत मराठी माणसावर अन्याय होतच होता. या प्रश्र्नाला मार्मिकने वाचा फोडली. महाराष्ट्रात येऊन मराठी माणसाबद्दल अनादर बाळगणार्‍यांना बाळासाहेबांनी प्रथम व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून वठणीवर आणण्याचा प्रयत्न केला. इ.स. 1960 पासून ते आजतागायत राष्ट्रीय व महाराष्ट्र राज्य स्तरावरील प्रत्येक महत्त्वाच्या घडामोडीत, तसेच इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मराठी जनांना मार्गदर्शन करत ‘मार्मिक’अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आले होते.

शिवसेनेची स्थापना

महाराष्ट्रात निर्माण झालेले - मराठी द्वेषाचे व मराठी माणसांवरील अन्यायाचे - व्यंग केवळ चित्रांनी दूर होणार नाही. त्यासाठी आणखी संघटित प्रयत्न करायला हवेत असा विचार बाळासाहेबांनी केला. 'हर हर महादेवची' गर्जना मराठी माणसाच्या मनात पुन्हा एकदा घुमायला हवी आणि प्रत्येक मराठी माणसाने महाराष्ट्राचा स्वाभिमान मनात बाळगायला हवा. एक दिवशी वडिलांनी, प्रबोधनकार ठाकरेंनी प्रश्न विचारला..“बाळ लोके तर जमली पण याला संघटनेचे रुप देणार कि नाही? काही नाव सुचतय का संघटने साठी?” बाळासाहेब बोलले ..”विचार तर चालु आहे..पण संघटनेला नाव…” “मि सांगतो नाव….....शिवसेना.........यानंतर बाळासाहेबांनी जून 19, इ.स. 1966रोजी ‘शिवसेनेची स्थापना केली.

‘सामना’-दैनिक वृत्तपत्र

वक्तृत्वाबरोबरच भेदक लेखन हेदेखील बाळासाहेबांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे एक महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्य. प्रबोधनकार ठाकरे व प्रल्हाद केशव अत्रे यांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात जाणवतो. शिवाय व्यंगचित्रकाराची वेधक - वेचक निरीक्षणदृष्टीही त्यांच्यामध्ये आहेच. ‘सामना’हे केवळ शिवसेनेचे मुखपत्र नसून जिवंत महाराष्ट्रीय माणसाचा तो हुंकार आहे असे म्हटल्यास ती अतिशयोक्ती होणार नाही.  या स्पष्ट व रोखठोक भूमिकेमुळेच हिंदुहृदयसम्राट ही त्यांना प्राप्त झालेली उपाधी सार्थ ठरते. ‘गर्व से कहो हम हिंदू है’या घोषणेला खरा अर्थ महाराष्ट्रात प्राप्त झाला तो शिवसेनाप्रमुखांमुळेच.

आर. के. लक्ष्मण

आर. के. लक्ष्मण हे प्रसिद्ध व्यंगचित्रकार होते. सामान्य माणसाच्या आशा, गरजा, अडचणी आणि उणीवा व्यंगचित्रातून मांडण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. ज्याचे नाव कॉमन मॅन होते. गाईडसारख्या प्रसिद्ध कादंबरीचे लेखक आर. के. नारायण त्यांचा मोठा भाऊ होता. भारत सरकारने त्यांना 1973 मध्ये पद्मभूषण आणि 2005 मध्ये पद्मविभूषण देऊन गौरविले.  लक्ष्मण यांचे चरित्र – 

जन्म

आर. के. लक्ष्मण यांचा जन्म 24 ऑक्टोबर 1921 रोजी म्हैसूर, कर्नाटक येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव रासीपुरम कृष्णस्वामी लक्ष्मण होते. त्यांच्या वडिलांची शाळेच्या मुख्याध्यापकपदी नियुक्ती झाली.गाईडसारख्या प्रसिद्ध कादंबरीचे लेखक आर. च्या. नारायण त्यांचा मोठा भाऊ होता. लक्ष्मण यांचे पहिले लग्न भरतनाट्यम नृत्यांगना आणि चित्रपट अभिनेत्री कुमारी कमला लक्ष्मण यांच्यासोबत झाले होते. कुमारी कमलाने बालकलाकार म्हणून आपल्या फिल्मी करिअरची सुरुवात केली होती. घटस्फोटाच्या वेळी, त्यांना मूलबाळ नव्हते, त्यामुळे लक्ष्मणने पुन्हा लग्न केले. त्यांच्या दुसर्‍या पत्नीचे नाव देखील कमला लक्ष्मण होते आणि त्या लेखिका आणि मुलांच्या पुस्तकाच्या लेखिका होत्या. लक्ष्मण हे कार्टून मालिका "द स्टार आय नेव्हर मेट" आणि त्यांची दुसरी पत्नी कमला लक्ष्मण यांचे "द स्टार आय ओन्ली मेट" या शीर्षकाचे कार्टून फिल्मफेअर या चित्रपट मासिकात दिसले. या जोडप्याला एक मुलगा झाला.

शिक्षण

आर. च्या. लक्ष्मण यांना त्यांची आद्याक्षरे सर जमशेटजी जीजेभॉय स्कूल ऑफ आर्टमधून मिळाली. त्यानंतर त्यांनी महाराजा कॉलेज, म्हैसूर येथून उच्च पदवी संपादन केली. बी.ए त्यानंतर त्यांनी 'युनिव्हर्सिटी ऑफ म्हैसूर'मध्ये शिकत असताना फ्रीलान्स आर्टिस्ट म्हणून 'स्वराज अखबर'साठी व्यंगचित्रे काढण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे त्यांना खूप प्रसिद्धी मिळाली. लक्ष्मणने अॅनिमेटेड चित्रपटांमध्येही 'नारद' हे पौराणिक पात्र साकारले होते.

करिअर

लक्ष्मण यांचे सुरुवातीचे काम स्वराज्य आणि ब्लिट्झसह वर्तमानपत्रांमध्ये होते. म्हैसूर महाराजा महाविद्यालयात शिकत असताना त्यांनी द हिंदूमध्ये त्यांचा मोठा भाऊ आर के नारायण यांच्या कथा चित्रित करण्यास सुरुवात केली आणि स्थानिक आणि स्वतंत्रांसाठी राजकीय व्यंगचित्रे लिहिण्यास सुरुवात केली. लक्ष्मणाने कोरावंजी या कन्नड कॉमिक मासिकात व्यंगचित्रे लिहिण्याचे कामही केले. या मासिकाची स्थापना 1942 मध्ये डॉ. एम. शिवराम यांनी केली होती, या मासिकाचे संस्थापक अॅलोपॅथिक डॉक्टर होते आणि ते बंगळुरूच्या शाही परिसरात राहत होते. त्यांनी हे मासिक विनोदी, उपहासात्मक लेख आणि व्यंगचित्रांना समर्पित केले. शिवराम स्वतः एक प्रसिद्ध कन्नड विनोदकार होते. त्यांनी लक्ष्मणालाही प्रोत्साहन दिले.

लक्ष्मण यांनी मद्रासमधील जेमिनी स्टुडिओमध्ये उन्हाळी नोकरी सुरू केली. मुंबईच्या फ्री प्रेस जर्नलसाठी राजकीय व्यंगचित्रकार म्हणून त्यांचा पहिला पूर्णवेळ व्यवसाय होता. या मासिकात बाळ ठाकरे हे त्यांचे सहकारी व्यंगचित्रकार होते. लक्ष्मण यांनी टाइम्स ऑफ इंडिया, बॉम्बे येथे प्रवेश केला आणि सुमारे पन्नास वर्षे काम केले. त्यांचे ‘कॉमन मॅन’हे पात्र लोकशाहीचा साक्षीदार म्हणून चित्रित करण्यात आले.

पुस्तके

द इलोक्वेंट ब्रश

संदेशवाहक

हॉटेल रिव्हिएरा

सर्वेन्ट्स ऑफ़ इंडिया

टनेल टू टाइम (आत्मचरित्र)

लक्ष्मण मालिकेतील सर्वोत्कृष्ट

बक्षीस

भारत सरकारने 1973 मध्ये त्यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले.

भारत सरकारने 2005 मध्ये आरके लक्ष्मण यांना पद्मविभूषण देऊन सन्मानित केले.

पोस्ट विभागाने 1988 मध्ये "कॉमन मॅन" वर टपाल तिकीट देखील जारी केले.

2001 मध्ये पुण्यात ‘कॉमन मॅन’चा आठ फुटांचा पुतळा बसवण्यात आला.

मृत्यू

आर. च्या. लक्ष्मण यांचे 26 जानेवारी 2015 रोजी पुण्यात वयाच्या 94 व्या वर्षी निधन झाले.

कलेच्या जगात भरीव योगदान देणारे आणि जगभरात ओळखले जाणारे चित्रकार भारतामध्ये लक्षणीय आहेत. भारतातील कला आणि संस्कृतीत चित्रकलेचा वैविध्यपूर्ण इतिहास आहे. अजिंठा आणि एलोरा लेण्यांची जुनी गुहा चित्रे ही भारतीय कलाकाराच्या कौशल्याचा पुरावा आहे. प्राचीन काळापासून मध्ययुगीन काळापासून आणि सध्याच्या आधुनिक दिवसापासून, चित्रकला भित्तीचित्रे आणि लघुचित्रांपासून समकालीन शैलींमध्ये आधुनिक कलेपर्यंत विकसित झाली आहे, जी अमूर्त तसेच अतिवास्तव आहे. वर्षानुवर्षे, भारतातील या चित्रकारांनी कलेच्या इतिहासात त्यांचे योग्य स्थान शोधण्यासाठी वेळ आणि संस्कृती ओलांडलेल्या कलाकृती रंगवल्या आहेत. खाली भारतातील काही लोकप्रिय चित्रकारांची चर्चा आणि यादी केली आहे:

अबनींद्रनाथ टागोर

7 ऑगस्ट 1871 रोजी जन्मलेले अबनींद्रनाथ टागोर हे महान नोबेल पारितोषिक विजेते रवींद्रनाथ टागोर यांचे पुतणे होते. त्यांना बंगाल स्कूल म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या निओ-इंडियन पेंटिंग स्कूलचे संस्थापक मानले जाते आणि ते भारतातील महत्त्वपूर्ण चित्रकारांपैकी एक आहेत. ते कला परंपरेतील स्वदेशी मूल्यांचे प्रमुख पुरस्कर्ते होते. यामुळेच त्यांनी मुघल आणि राजपूत शैलींचा पुरस्कार केला ज्यामुळे कलेच्या पाश्चात्य कल्पनांचा ओघ रोखता येईल. अबनींद्रनाथ टागोर हे प्रसिद्ध लेखक म्हणूनही ओळखले जात होते.

जामिनी रॉय

भारतातील प्रसिद्ध चित्रकारांपैकी एक, जैमिनी रॉय यांच्या कलाकृतींमध्ये कालीघाट चित्रकला आणि गाव चौपांचा प्रसार दिसून येतो. 1955 मध्ये जामिनी रॉय यांना त्यांच्या कलेसाठी पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. सुरुवातीला, त्यांच्या चित्रांनी पाश्चात्य आणि आधुनिक शैलीचा स्पर्श व्यक्त केला, परंतु नंतरच्या वर्षांत, ते बंगाली लोक परंपरांनी प्रेरित झाले, ज्याचा त्यांनी त्यांच्या कलाकृतींमध्ये समावेश केला.

अमृता शेरगिल

भारतातील अग्रगण्य चित्रकारांपैकी एक, अमृता शेरगिल यांना आधुनिक भारतीय कलेतील अग्रणी मानले जाते. 1913 मध्ये जन्मलेली अमृता शेरगिल ही एक उत्कट प्रवासी होती जी तिने भेट दिलेल्या देशांच्या कला शैली आणि संस्कृतींकडे लक्ष वेधून घेते. तिची चित्रे मुख्यतः स्त्रियांच्या दुर्दशेचे चित्रण करतात, ज्यामुळे तिची कला भारत आणि परदेशातील स्त्रियांसाठी एक दिवा बनली. शेरगिलची स्व-चित्रे जवळजवळ संमोहितपणे रंगविली जातात, दर्शकांना कलाकाराच्या सर्वात आतल्या मानसिकतेकडे आकर्षित करतात, जिथे दुःखाचा समुद्र प्रकट होतो. सय्यद हैदर रझा ते अर्पिता सिंगपर्यंत भारतातील चित्रकारांच्या अनेक पिढ्यांवर त्यांच्या कलेचा प्रभाव पडला आहे.

Most Famous Indian Musicians :

भारतातील प्रसिद्ध संगीतकार

भारतीय संगीत, ही एक कला आहे, असे म्हणतात की, नारद ऋषींनी संगीताची कला स्वर्गातून पृथ्वीवर आणली. हिंदू पौराणिक कथेनुसार, ब्रह्मांडात ऐकू येणारा पहिला ध्वनी नादब्रह्म किंवा ओम मंत्र आहे. हा ध्वनी संपूर्ण विश्वात व्यापतो. आजच्या काळात, सर्व वेळ आरामदायी शक्तीच्या डोसला संगीत म्हणतात आणि त्याचे माध्यम आवाज आहे. तसे, आपण संगीताच्या कलेच्या बाबतीत खूप समृद्ध आहोत आणि त्याच वेळी भारताने हे देखील सिद्ध केले आहे की आपले संगीत अतिशय भावपूर्ण, शुद्ध आहे.

एक वेगळी भाषा ज्याला आपण आपल्या जीवनात संगीताचे नाव देऊ शकतो, संगीत हे भारतीय संगीत बंधुत्वासाठी केवळ एक उपलब्धी नाही तर नेहमीच एक वैशिष्ट्य आहे. उत्कृष्ट नमुने तयार करून आणि शोधून जगभरात प्रसिद्ध आणि आदरणीय बनलेल्या आमच्या सर्व संगीतकारांचे आभार.

चला जाणून घेऊया अशा  प्रसिद्ध संगीतकारांबद्दल ज्यांनी जगभरात आपली संगीत कला निर्माण केली आहे, तेही शास्त्रीय लोकसंगीत असो किंवा पॉप असो.  

उस्ताद बिस्मिल्ला खान

सर्वप्रथम आपले अतिशय प्रसिद्ध संगीतकार उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांच्यापासून सुरुवात करूया, जे शहनाई वादक होते आणि संगीताची चित्तथरारक चाल तयार करायचे आणि आपल्या संगीत कलेतून भारतीय संस्कृतीचा स्पर्श देखील समजावून सांगायचे. भारतीय संगीतातील ते एक आदरणीय व्यक्तिमत्त्व होते आणि त्यांनी त्यांच्या संगीताद्वारे शहनाईला लोकप्रिय वाद्य बनवले. अनेक राष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये शहनाई वाजवून त्यांनी आपल्या प्रतिभेने भुरळ घातली आहे. उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांना भारतरत्न, पद्मविभूषण आणि पद्मभूषण आदी पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांनी आपल्या संगीताने जगभरातील संगीतप्रेमींना मंत्रमुग्ध केले.

पंडित रविशंकर

आपले भारतीय शास्त्रीय संगीताचे राजा पंडित रविशंकर हे सतार वादक होते. 20 व्या शतकातील संगीतकार, जो केवळ सर्वात लोकप्रियच नाही तर भारतीय संगीत विशारदांपैकी एक होता. त्यांच्या संगीताचाही जागतिक प्रभाव पडला आहे. त्यांच्या हयातीत त्यांना असंख्य पुरस्कार आणि सन्मानांनी सन्मानित करण्यात आले.

हरिप्रसाद चौरसिया

बासरी वादनाचा निपुण ज्याने उत्तर भारतीय बांबू बासरीमध्ये सर्वोत्कृष्ट आणि श्रेष्ठ गणात आपले नाव नोंदवले आहे. कुस्तीपटूचा मुलगा असूनही, हरिप्रसाद आपल्या वडिलांच्या विरोधात गेला आणि 15 व्या वर्षापासून आपल्या शेजाऱ्याकडून गुप्तपणे शास्त्रीय गायन शिकू लागला. वाराणसीतील प्रसिद्ध बासरीवादक पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांचा संगीताशी परिचय करून देणारे हरिप्रसाद चौरसिया यांच्यावर खूप प्रभाव होता, त्यामुळे त्यांनी भोलानाथ प्रसन्न यांच्या मार्गदर्शनाखाली बासरी वाजवण्यास सुरुवात केली. हरिप्रसाद चौरसिया यांना पद्मश्री आणि पद्मविभूषण सन्मानाने सन्मानित करण्यात आले आहे.

भारतातील टॉप सर्वाधिक लोकप्रिय गायक -  

संगीत हा भारतीय लोकांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे आणि आपल्या भारतातील अनेक गायकांनी संगीत क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. आज आपण अशा भारतातील  सर्वात लोकप्रिय गायकांबद्दल जाणून घेणार आहोत. 

लता मंगेशकर -  

लता मंगेशकर (28 सप्टेंबर 1929  - 6 फेब्रुवारी 2022 ) या भारतीय पार्श्वगायिका आणि संगीत दिग्दर्शक होत्या. त्या भारतातील सर्वात प्रसिद्ध आणि प्रतिष्ठित पार्श्वगायिका होत्या . त्यांनी हजाराहून अधिक गाणी रेकॉर्ड केली आहेत. मुख्यतः मराठी, उर्दू, हिंदी आणि बंगाली भाषेत असले तरी छत्तीसहून अधिक भारतीय भाषांमध्ये आणि परदेशी भाषांमध्ये एक हजार हिंदी चित्रपट आणि गाणी गायली आहेत. 1989 मध्ये भारत सरकारने त्यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार प्रदान केला होता.

2001 मध्ये, त्यांना भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला आणि हा सन्मान मिळविणाऱ्या एमएस सुब्बुलक्ष्मी नंतरच्या त्या दुसऱ्या गायिका आहेत. 2007 मध्ये, फ्रान्सने त्यांना सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, ऑफिसर ऑफ द लीजन ऑफ ऑनरने सन्मानित केले. त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, 15 बंगाल फिल्म जर्नालिस्ट असोसिएशन पुरस्कार, चार फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्व पुरस्कार, दोन फिल्मफेअर विशेष पुरस्कार, फिल्मफेअर जीवनगौरव पुरस्कार आणि बरेच काही मिळाले आहे. 1974 मध्ये, ती लंडनमधील रॉयल अल्बर्ट हॉलमध्ये सादर करणारी पहिली भारतीय ठरली. त्यांना चार बहिण भावंडे आहेत – मीना खडीकर, आशा भोसले, उषा मंगेशकर आणि हृदयनाथ मंगेशकर – ज्यापैकी ती सर्वात मोठ्या होत्या.

भीमसेन जोशी

भीमसेन जोशी (4 फेब्रुवारी 1922 - 24 जानेवारी 2011) हे हिंदुस्थानी शास्त्रीय परंपरेतील कर्नाटकातील महान भारतीय गायकांपैकी एक होते. ख्याल गायन तसेच भक्ती संगीत (भजन आणि अभंग) यांच्या लोकप्रिय सादरीकरणासाठी ते ओळखले जातात. भीमसेन जोशी हे हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या किराणा घराण्याच्या परंपरेतील आख्यायिका आहेत. पं. जोशी त्यांच्या मैफिलींसाठी ओळखले जातात आणि 1964 ते 1982 दरम्यान जोशी यांनी अफगाणिस्तान, इटली, फ्रान्स, कॅनडा आणि यूएसएचा दौरा केला.

ते भारतातील पहिले संगीतकार होते ज्यांच्या मैफिलींची जाहिरात अमेरिकेतील न्यूयॉर्क शहरात पोस्टरद्वारे करण्यात आली होती. भीमसेन जोशी यांनी त्यांचे गुरू पंडित सवाई गंधर्व यांना श्रद्धांजली म्हणून वार्षिक सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव आयोजित करण्यात मोलाचा वाटा उचलला होता. 1998 मध्ये, त्यांना संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप देण्यात आली, जो संगीत नाटक अकादमी, नृत्य आणि नाटकासाठी भारताच्या राष्ट्रीय संगीत अकादमीने प्रदान केलेला सर्वोच्च सन्मान आहे. त्यानंतर, त्यांना 2009 मध्ये भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान भारतरत्न मिळाला.

मोहम्मद रफी -  

मोहम्मद रफी (24 डिसेंबर 1924  - 31 जुलै 1980 ) हे भारतीय चित्रपट पार्श्वगायक होते. तो भारतीय उपखंडातील महान आणि प्रभावशाली गायकांपैकी एक मानला जातो. रफी त्यांच्या अष्टपैलुत्वासाठी आणि आवाजाच्या श्रेणीसाठी उल्लेखनीय होते; त्यांची गाणी शार्प पेप्पी नंबरपासून ते देशभक्तीपर गाण्यांपर्यंत, सॅड नंबर्स ते अत्यंत रोमँटिक गाण्यांपर्यंत, कव्वाली ते गझल आणि भजने ते शास्त्रीय गाण्यांपर्यंत भिन्न आहेत. चित्रपटातील पडद्यावर गाणी लिप-सिंक करणाऱ्या अभिनेत्याच्या व्यक्तिमत्त्वासाठी आणि त्याचा आवाज शैलीत मांडण्याची क्षमता यासाठीही ते ओळखले जात असे. त्यांना चार फिल्मफेअर पुरस्कार आणि एक राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.

1967 मध्ये त्यांना भारत सरकारने पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. 2001 मध्ये, रफी यांना हीरो होंडा आणि स्टारडस्ट मासिकाने "सर्वोत्कृष्ट गायक ऑफ द मिलेनियम" म्हणून सन्मानित केले. 2013 मध्ये CNN-IBN पोलमध्ये रफी ​​यांना "हिंदी सिनेमातील महान आवाज" म्हणून निवडण्यात आले.

त्यांनी एक हजाराहून अधिक हिंदी चित्रपटांसाठी गाणी रेकॉर्ड केली आणि इतर अनेक भारतीय भाषांमध्ये तसेच परदेशी भाषांमध्ये गायली, जरी मुख्यतः उर्दू आणि पंजाबीमध्ये. त्यांनी अनेक भाषांमध्ये 7,405 गाणी रेकॉर्ड केली. कोकणी, आसामी, भोजपुरी, उडिया, पंजाबी, बंगाली, मराठी, सिंधी, कन्नड, गुजराती, तमिळ, तेलगू, मगही, मैथिली इत्यादी अनेक भारतीय भाषांमध्ये त्यांनी गाणी गायली. भारतीय भाषांव्यतिरिक्त, त्यांनी इंग्रजी, पर्शियन किंवा पर्शियन, अरबी, सिंहली, क्रेओल आणि डच यासह अनेक परदेशी भाषांमध्येही गाणी गायली.

किशोर कुमार

किशोर कुमार (4 ऑगस्ट 1929 - 13 ऑक्टोबर 1987) हे भारतीय पार्श्वगायक आणि अभिनेता होते. ते भारतीय चित्रपट उद्योगातील सर्वात लोकप्रिय गायकांपैकी एक होते आणि सॉफ्ट नंबर्सपासून ते पेपी ट्रॅक्सपर्यंत रोमँटिक मूडपर्यंत, कुमारने विविध शैलींमध्ये गायले परंतु त्यांच्या काही दुर्मिळ रचना ज्यांना क्लासिक मानले गेले होते ते कालांतराने गमावले गेले. अशोक कुमारच्या म्हणण्यानुसार, त्याला यश मिळाले कारण त्याचा आवाज थेट मायक्रोफोनला अत्यंत संवेदनशील बिंदूवर आदळला. भारतीय संगीताच्या इतिहासातील एक महान गायक म्हणून त्यांची ओळख आहे.  

हिंदी व्यतिरिक्त, त्यांनी बंगाली, मराठी, आसामी, गुजराती, कन्नड, भोजपुरी, मल्याळम आणि उर्दूसह अनेक भारतीय भाषांमध्ये गाणी गायली. त्यांनी अनेक भाषांमध्ये खासकरून बंगालीमध्ये खाजगी अल्बममध्येही गाणी गायली. त्याने सर्वोत्कृष्ट पुरुष पार्श्वगायकासाठी 8 फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकले आणि त्या श्रेणीतील सर्वाधिक फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकण्याचा विक्रम त्याच्याकडे आहे. त्यांना 1985-86 मध्ये मध्य प्रदेश सरकारने "लता मंगेशकर पुरस्कार" प्रदान केला होता. 1997 मध्ये, मध्य प्रदेश सरकारने हिंदी चित्रपटसृष्टीतील योगदानासाठी "किशोर कुमार पुरस्कार" नावाचा पुरस्कार सुरू केला.

युनायटेड नेशन्स इंटरगव्हर्नमेंटल पॅनेल ऑन क्लायमेट चेंज (IPCC)नुसार, हवामान कमी करण्यासाठी जंगलांचे उत्तम व्यवस्थापन, स्थानिक लोकांचे सशक्तीकरण आणि स्थानिक समुदायाची सामूहिक कृती वाढवणे महत्त्वाचे आहे. आणि ओडिशातील खादिया जमातीतील 26 वर्षीय अर्चना सोरेंग हेच काम करत आहे. किशोरवयातही ती हवामान बदलाबाबत जनजागृती करत होती. UN सरचिटणीसांच्या हवामान बदलावरील युवा सल्लागार गटाच्या सात सदस्यांपैकी एक म्हणून निवडून आलेले, सोरेंग यांचा ठाम विश्वास आहे की, हवामानातील कोणतीही कारवाई तेव्हाच फलदायी ठरेल, जेव्हा निसर्गाशी जवळीक साधून राहणाऱ्या स्थानिक लोकांचा समावेश केला जाईल.

सुंदरगढ जिल्ह्यातील दोन आदिवासी नेते, तिचे दिवंगत आजोबा आणि दिवंगत वडील यांच्याकडून प्रेरित झालेल्या सोरेंगने तिचे आयुष्य आरोग्य, पर्यावरण संवर्धन, वन संवर्धन, शेती आणि जीवनशैलीसह स्वदेशी पद्धतींचे दस्तऐवजीकरण करण्यात व्यतीत केले. ती आदिवासी समुदाय आणि वनवासीयांसोबत काम करत आहे आणि आदिवासी दृष्टीम नावाच्या उपक्रमाचाही एक भाग आहे, जे स्वदेशी ज्ञानावर व्हिडिओ बनवते.  

सोरेंगने टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस (TISS)मधून रेग्युलेटरी गव्हर्नन्समध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेतले आहे, ती आता TISS फॉरेस्ट राइट्स अँड गव्हर्नन्स प्रोजेक्ट, ओडिशा येथे संशोधन अधिकारी म्हणून कार्यरत आहे. ती युनायटेड नेशन्स फ्रेमवर्क कन्व्हेन्शन ऑन क्लायमेट चेंज (YOUNGO)च्या अधिकृत मुले आणि युवा मतदारसंघाची सक्रिय सदस्य देखील आहे. 

स्वदेशी पद्धती आणि साधने शाश्वत जीवन जगण्याचा मार्ग दाखवतात 

युनायटेड किंगडममधील ग्लासगो येथे COP26 हवामान शिखर परिषदेत चर्चा सुरू असताना, जिथे भारतासह अनेक देश औद्योगिक पूर्व काळात ग्लोबल वार्मिंग 1.5 °C पर्यंत मर्यादित करण्याच्या मार्गांवर चर्चा करतात, सोरेंग यांनी स्थानिक समुदायांचा समावेश करण्याचे आवाहन केले. निर्धारित उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी हवामान कृतीचे चालक म्हणून, सोरेंग, जे COP26 मध्ये हवामान कृती प्रवचनात स्थानिक लोकांचा आवाज वाढवतात आणि हवामान बदलाविरूद्धच्या लढ्यात तरुणांचे नेतृत्व करतात. 

त्या म्हणाले की, जागतिक प्लॅस्टिक समस्या सोडवण्याच्या दृष्टीने आदिवासी समुदायही पर्याय उपलब्ध करून देण्यास हातभार लावतात.

त्या जंगलातून पाने गोळा करतात आणि त्यांना एकत्र जोडून प्लेट बनवतात. त्या  गवताचा वापर बेस बनवण्यासाठी करतात, नारळाचा वापर बेडिंगसाठी प्रतिरोधक दोरी बनवण्यासाठी करतात आणि दात घासण्यासाठी डहाळ्यांचा वापर करतात. त्या  जैवविघटनशील असल्याने त्या प्लास्टिकला पर्याय ठरू शकते, जे शहरांतील लोक स्वीकारू शकतात.

त्या म्हणाल्या आदिवासी समुदायांना पर्यावरण रक्षणासाठी त्यांच्या योगदानाचे योग्य श्रेय मिळत नाही आणि त्यांची उत्पादने किरकोळ विक्रेत्यांकडून खरेदी केली जातात तेव्हा त्यांना शोषणाचा सामना करावा लागतो कारण त्यांना त्या किमतीपेक्षा खूपच कमी भरपाई दिली जाते. ज्यावर त्यांची उत्पादने ग्राहकांना विकली जातात. त्या म्हणाल्या की जग अधिक टिकाऊ मॉडेलकडे वाटचाल करत असताना, आदिवासी समुदायांचे इनपुट ओळखले पाहिजे आणि त्यांना समर्थन दिले पाहिजे जेणेकरून ते मोठी भूमिका बजावू शकतील.

आदिवासी हे जंगलाचे रक्षक : अर्चना सोरेंग

सोरेंग यांच्या मते, आदिवासी समुदाय हे वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांचे अग्रदूत आहेत. अनेक आदिवासी आणि जंगलात राहणारे समुदाय एक प्रथा पाळतात ज्याला ओडिया भाषेत 'थेंगा-पाली' म्हणतात. 

'ठेंगा' म्हणजे काठी आणि 'पाली' म्हणजे वळण. या प्रथेअंतर्गत, आदिवासी महिला अनेक दशकांपासून लाकूड तस्कर आणि शिकारीपासून जंगलाचे स्वेच्छेने संरक्षण करत आहेत. लाठ्या-काठ्या घेऊन आलेल्या या महिला जंगलात गस्त घालायला जातात आणि परत आल्यावर महिलांच्या पुढच्या गटासाठी आपल्या काठ्या घरासमोर ठेवतात.

त्यांच्या मते आदिवासी समुदाय हे जंगलांचे संरक्षक आहेत आणि नवीन कार्बन सिंक (जंगल, महासागर किंवा इतर नैसर्गिक वातावरण जे वातावरणातून कार्बन डायऑक्साइड शोषू शकतात) राखण्यासाठी आणि तयार करण्याच्या प्रयत्नांपासून ते वगळले जाऊ शकत नाही. 

'कणखर सह्याद्री पर्वत रांगा लहानपणापासून खुणावत होत्या', असं रोहन काळे सांगतात. त्यामुळे सातत्याने राज्यभरात फिरणं आणि पुरातन वास्तू पाहणं हा रोहन यांचा छंदच होता. त्याला सोबत मिळाली ती नोकरीतल्या परराज्यात कामानिमित्त जाण्याच्या संधीमुळे. रोहन यांना कामानिमित्त गुजरात राज्यात सातत्याने जावं लागत होतं, तिथे गेल्यानंतर फिरणंही व्हायचंच, या पर्यटनादरम्यान गुजरातमधल्या 'बारव' रोहन यांना आकर्षित करू लागल्या आणि तेव्हा रोहन यांना ध्यास लागला तो महाराष्ट्रातल्या बारव शोधून त्या पाहण्याचा आणि जतन करण्याचा. रोहन यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला, पण त्या दिवशी देश ठप्प झाला, कारण मार्च 2020 या वर्षी टाळेबंदी ज्या दिवशी लागू झाली त्या दिवशी रोहन यांच्या नोकरीचा शेवटचा दिवस होता. मग टाळेबंदी लागू झाल्यामुळे रोहन यांनी काही महिने घरीच राहण्याचा निर्णय घेतला आणि ऑक्टोबरमध्ये टाळेबंदीचे नियम शिथिल झाले तेव्हा आपली बाईक घेऊन ते निघाले आणि संपूर्ण महाराष्ट्र 14 हजार किमीचा प्रवास करून त्यांनी पिंजून काढला.

या प्रवासादरम्यान गावागावांमध्ये असलेल्या बारव शोधणे, त्या सुस्थितीत नसल्यास गावकऱ्यांच्या सहकार्याने ते बारव उत्खनन करून त्यांचं संवर्धन करणे, त्याचं एरियल मॅपिंग करणे, या बारवांना गुगल इंडिकेशन देणं अशी काम त्यांनी सुरू केली आणि या प्रवासात साडे सहाशे बारवांवर त्यांनी कामं केली. त्याचबरोबर एकूण 1650 बारवांचा शोध घेऊन त्याचं संवर्धन लोकसहभागातून त्यांनी आतापर्यंत केलंय.

देशाच्या नकाशावर बारवांचं महत्व पटवून द्यायचं आहे -

बारव म्हणजे विहिर. पण अश्या विहिरी ज्या विहिरींना पायऱ्या आहेत, ज्या विहिरी पूर्वी पाण्याचा साठा करण्यासाठी खास शैलीत बांधल्या जात होत्या असं रोहन म्हणतात. या बारव ऐतिहासिक आहेत, काही तर 2 हजार वर्षांपूर्वीच्या देखील आहेत. कारण या बारवांची निर्मिती सातवाहन काळापासून सुरू झाली, ती अगदी मराठा साम्राज्यापर्यंत निर्मिल्या गेल्या. त्यामुळे या ऐतिहासिक ठेव्याचं जतन करण्यासाठी लोक सहभागातून पुढाकार घेणं गरजेचं होतं. देशाच्या नकाशावर बारवांचं महत्व पटवून द्यायचं होतं, म्हणून ही मोहीम राबवल्यानंतर आता त्याला येणारं व्यापक रूप पाहून समाधान वाटतं, असं रोहन सांगतात. राज्यात 50 हजार बारव वेगवेगळ्या काळात निर्मिल्या गेल्यात, पण त्यातील काही बुजल्या वा बुजवल्या गेल्या, तरीही सध्याच्या घडीला 20 हजार बारव आहेत आणि याची नोंद इंग्रज अधिकाऱ्यांनी लिहून ठेवलीय, त्यामुळे या बारव पुनर्जीवित करण्याचा प्रयत्न रोहन यांचा सुरू आहे.

बारव दीपोत्सवाला परवानगीची मागणी -

शिवरात्रीला यंदा महाराष्ट्रात 160 बारवांवर बारव दीपोत्सव साजरा झाला, हा दीपोत्सव दरवर्षी अधिकृतपणे साजरा व्हावा अशी रोहन यांची मागणी आहे. त्यासाठी ते महाराष्ट्र पर्यटन विभागाला पत्र देखील देणार आहेत. तसेच महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने या बारवांना पर्यटन स्थळांमध्ये स्थान द्यावं यासाठी देखील रोहन यांचे प्रयत्न सुरू आहेत. त्यांनी या बारवांची माहिती गुगल लोकेशन, फोटो, एरियल मॅपिंग, आपल्या अधिकृत साईटवर टाकण्याची मागणी केली होती, ज्याची पूर्तता सध्या पर्यटन विभागाकडून केली जातेय.

रोहन काळे यांच्या या मोहिमेला आता व्यापक स्वरूप येतंय. हजारो लोक या बारव संवर्धन मोहिमेत सहभागी होतायत. खुद्द देशाच्या पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी या मोहिमेचं कौतुक केलंय. रोहन यांच्या या मोहिमेमुळेचं काळाच्या पडद्याआड जाऊ पाहणाऱ्या इतिहासाला आता उजाळा मिळतोय. आता खरी गरज आहे, ती शासनाने स्वतः पुढाकार घेऊन या ऐतिहासिक ठेव्याचं संवर्धन करण्याची आणि जागतिक स्तरावर स्थान देण्याची.

भारतातील महिलांच्या हक्कासाठी अनेक महिलांनी योगदान दिले असले तरी डॉ कमल रणदिवे यांचे नाव विशेष आहे. डॉ. रणदिवे यांनी आपले व्यावसायिक यश विज्ञान आणि शिक्षण क्षेत्रात भारतीय महिलांच्या समानतेसाठी ओतण्याचे काम केले. भारतीय जैववैद्यकीय संशोधक म्हणून त्यांनी कर्करोगाच्या उपचारासाठी उल्लेखनीय कार्य केले आहे. डॉ. रणदिवे इंडियन असोसिएशन ऑफ वुमन सायंटिस्टचे संस्थापक सदस्य होते. वैद्यकीय क्षेत्रातील उल्लेखनीय संशोधन कार्यासाठी त्यांना पद्मभूषणसह अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले.

वैद्यकीय क्षेत्रातही भारतीय महिलांचे योगदान कमी नाही. कॅन्सरवरील विशेष संशोधन कार्यासाठी ओळखले जाणारे बायोमेडिकल संशोधक डॉ कमल रणदिवे इंडियन वुमन सायंटिस्ट असोसिएशनच्या संस्थापक सदस्या होत्या. विज्ञान आणि शिक्षणात समानता आणण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांसाठीही त्या ओळखल्या जातात.

लहानपणापासून अभ्यासात हुशार

डॉ. रणदिवे यांचा जन्म 8 नोव्हेंबर 1917 रोजी पुण्यात झाला. त्यांचे वडील दिनकर दत्तात्रेय समर्थ हे जीवशास्त्रज्ञ होते आणि ते पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शिकवत असत. वडिलांनी कमलच्या अभ्यासाकडे विशेष लक्ष दिले आणि कमल स्वतः अभ्यासात खूप हुशार होत्या. त्यांचे सुरुवातीचे शिक्षण पुण्यातील हुजूरपागा कन्या शाळेत झाले.

औषधाऐवजी जीवशास्त्र

कमल यांच्या वडिलांची इच्छा होती की त्यांनी वैद्यक क्षेत्रात शिकावे आणि डॉक्टरांशी लग्न करावे, परंतु कमल यांनी फर्ग्युसन कॉलेजमध्येच बायोलॉजीसाठी बीएससी पूर्ण केले. त्यानंतर त्यांनी पुण्यातील कृषी महाविद्यालयात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. यानंतर त्यांनी जेटी रणदिवे यांच्याशी लग्न केले जे व्यवसायाने गणितज्ञ होते ज्यांनी त्यांना पदव्युत्तर शिक्षणासाठी खूप मदत केली.

पीएचडीचे शिक्षण मुंबईत

त्यांचा पदव्युत्तर विषय हा सायनोजेनिटस ऑफ एनोकेकिया हा सायटोलॉजीची शाखा होता, जो त्यांच्या वडिलांच्या सायटोलॉजीचाही विषय होता. लग्नानंतर कमल मुंबईत आल्या आणि टाटा मेमोरियल हॉस्पिटलमध्ये काम करू लागल्या. आणि बॉम्बे युनिव्हर्सिटीमध्ये पीएचडीचा अभ्यासही सुरू केला.

टिश्यू कल्चर तंत्रावर काम

पीएचडी पूर्ण केल्यानंतर, डॉ. कमल यांनी बालटोरच्या जॉन हॉपकिन्स विद्यापीठातील जॉर्ज गे यांच्या प्रयोगशाळेत पोस्टडॉक्टरल संशोधनासाठी टिश्यू कल्चर तंत्रांवर काम केले आणि भारतात येऊन भारतीय कर्करोग संशोधन केंद्रात सामील होऊन त्यांच्या व्यावसायिक कारकीर्दीची सुरुवात केली. मुंबईत प्रायोगिक जीवशास्त्र प्रयोगशाळा आणि टिश्यू कल्चर प्रयोगशाळा स्थापन करण्यात त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

कर्करोग संशोधन

डॉ कमल हे 1966 ते 1970 या काळात भारतीय कर्करोग संशोधन केंद्राचे संचालक होते. येथेच त्यांनी टिश्यू कल्चर माध्यम आणि संबंधित अभिकर्मक विकसित केले. त्यांनी केंद्रात कार्सिजेनोसिस, सेल बायोलॉजी आणि इम्युनोलॉजीच्या संशोधन शाखा उघडल्या. त्यांच्या संशोधनातील यशांपैकी कर्करोगाच्या पॅथोफिजियोलॉजीवरील संशोधन होते, ज्यामुळे रक्त कर्करोग, स्तनाचा कर्करोग आणि अन्ननलिका कर्करोग यासारख्या रोगांचे कारण शोधण्यात मदत झाली.

भारतीय महिला शास्त्रज्ञांसाठी प्रेरणा

याव्यतिरिक्त, त्यांनी कर्करोग, हार्मोन्स आणि ट्यूमर व्हायरस यांच्यातील संबंध शोधले. तेथे, कुष्ठरोगासारख्या असाध्य मानल्या जाणार्‍या रोगाची लस देखील कुष्ठरोगाच्या जीवाणूशी संबंधित असलेल्या त्यांच्या संशोधनामुळे शक्य झाली. कर्करोगावर काम करणाऱ्या भारतीय महिला शास्त्रज्ञांसाठी त्या एक मोठी प्रेरणा ठरली.

संशोधन कार्याव्यतिरिक्त डॉ. रणदिवे यांनी अहमद नगर, महाराष्ट्रातील आदिवासी मुलांच्या पोषण स्थितीशी संबंधित डेटा गोळा करण्याचे कामही केले. यासोबतच त्यांनी भारतीय महिला संघांतर्गत सरकारी प्रकल्पांतर्गत राजपूर आणि अहमदनगर येथील ग्रामीण महिलांना वैद्यकीय आणि आरोग्य सहाय्यही केले. 1982 मध्ये त्यांना पद्मभूषण पुरस्कारानेही सन्मानित करण्यात आले होते.

नन्ही कली हा बालिका आणि महिला सक्षमीकरण प्रकल्प आहे. या प्रकल्पांद्वारे, वंचित मुलींना 10 वर्षांचे शालेय शिक्षण पूर्ण करण्यास मदत केली जाते. या कार्यक्रमांतर्गत प्रत्येक मुलीला डिजिटल उपकरणात प्रवेश मिळतो, जो स्मार्ट शैक्षणिक सामग्रीसह प्रीलोड केलेला असतो. याशिवाय मुलींना स्कूल बॅग आणि स्कूल सप्लाय किट पुरवले जातात. मोठ्या मुलींना महिला स्वच्छता उत्पादने देखील मिळतात जेणेकरून त्या सन्मानाने शाळेत जाऊ शकतील.

या प्रकल्पात निवडलेल्या प्रत्येक मुलीला आवश्यक शिक्षण आणि आर्थिक मदत दिली जाते. या प्रकल्पात कोणतीही व्यक्ती कोणत्याही मुलीच्या शिक्षणाची जबाबदारी घेऊ शकते. एका वर्षात 2400 किंवा 3600 रुपये भरून तुम्ही मुलीचे शिक्षण घेऊ शकता. याशिवाय तिच्या प्रगतीचा नियमित अहवालही मिळू शकतो. प्रकल्प नन्ही काली वर्षाच्या अखेरीस 100,000 मुलींना शिक्षित करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

गुंज (Goonj)

'गुंज'ला फोर्ब्सने भारतातील सर्वात शक्तिशाली ग्रामीण उद्योजक संस्था म्हणून सूचीबद्ध केले आहे. पूर्वी या संस्थेने गावकऱ्यांना स्वयंरोजगाराशी जोडण्याच्या सर्व मोहिमा मागे टाकल्या आहेत.

गुंज यांनी प्रसिद्ध ‘वस्त्र सन्मान’कार्यक्रम सुरू केला होता. या कार्यक्रमात शहरातील लोकांकडे उपलब्ध असलेले अतिरिक्त कपडे, पुस्तके, अन्नधान्य इत्यादी शहरातून गावात असलेल्या केंद्रांवर पोहोचवले जातात.

देशभरातील अनेक धर्मादाय केंद्रांच्या मदतीने, गुंज 300 हून अधिक स्वयंसेवक आणि 250 इतर संस्थांमधील सहयोगींच्या टीमसह दरमहा 70,000 किलोग्रॅम सामग्रीचे यशस्वीपणे वितरण करत आहे.

रिलायन्स फाऊंडेशन, रिलायन्स इंडस्ट्रीज लिमिटेडची सार्वजनिक सेवा शाखा, नाविन्यपूर्ण आणि कार्यक्षम उपायांद्वारे राष्ट्राच्या विकासासाठी अस्तित्त्वात असलेल्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी प्रमुख भूमिका बजावण्याचे उद्दिष्ट ठेवते. संस्थापक आणि अध्यक्षा श्रीमती नीता अंबानी यांच्या नेतृत्वाखाली, रिलायन्स फाउंडेशन सर्वांसाठी सर्वांगीण आनंद आणि उच्च दर्जाचे जीवन सुनिश्चित करण्यासाठी परिवर्तनात्मक परिवर्तन सुलभ करण्यासाठी सतत कार्य करत आहे. भारतातील सर्वात मोठ्या सामाजिक उपक्रमांपैकी, फाउंडेशन ग्रामीण परिवर्तन, शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा विकास, आपत्ती प्रतिसाद, शहरी नूतनीकरण आणि कला, संस्कृती आणि वारसा या क्षेत्रातील राष्ट्राच्या विकासाच्या आव्हानांना तोंड देण्यावर लक्ष केंद्रित करते. रिलायन्स फाऊंडेशनने 44,700 हून अधिक गावे आणि 51 दशलक्ष लोकांच्या जीवनाला स्पर्श केला आहे.

रिलायन्स फाऊंडेशन आणि यू.एस. एजन्सी फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट (USAID)ने सुरू केलेल्या WomenConnect Challenge India द्वारे भारतभरातील दहा संस्थांची अनुदान प्राप्तकर्ता म्हणून निवड करण्यात आली आहे. या उपक्रमाद्वारे, लिंग डिजीटल विभाजन कमी करण्यासाठी 11 कोटी रुपये (USD 1.5 दशलक्ष पेक्षा जास्त) गुंतवले गले आहेत आणि यातून, रिलायन्स फाउंडेशनने विविध समस्यांवर नाविन्यपूर्ण उपाय तयार करण्यासाठी प्रकल्पांमध्ये योगदान दिले आहे. 8.5 कोटी (USD 1.1 दशलक्षपेक्षा जास्त) साठी अनुदान मध्ये या प्रयत्नांतर्गत, 17 राज्यांमधील 3 लाख (300,000) पेक्षा जास्त महिला आणि मुलींना लिंग डिजिटल विभाजन कमी करण्यासाठी आणि तंत्रज्ञानाद्वारे महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण वाढवण्याच्या उपक्रमांचा फायदा होईल.

निवडलेल्या संस्थांच्या घोषणेवर बोलताना, श्रीमती नीता एम. अंबानी, संस्थापक-अध्यक्षा, रिलायन्स फाऊंडेशन म्हणाल्या की जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात महिलांना सक्षम आणि सक्षम बनवणे हे आमचे ध्येय आहे. जेव्हा आम्ही Jio लाँच केले तेव्हा आम्ही डिजिटल क्रांतीची कल्पना केली जी सर्वांना समान संधी देईल. Jio च्या माध्यमातून आम्ही आमच्या देशाच्या प्रत्येक भागात उपस्थित असलेल्या लोकांना सर्वात स्वस्त कनेक्टिव्हिटी देत ​​आहोत. रिलायन्स फाऊंडेशन भारतातील लिंग डिजिटल अंतर भरून काढण्याच्या दिशेने USAID च्या भागीदारीत काम करत आहे. तंत्रज्ञान हे विषमता दूर करण्यासाठी आणि संपवण्याचे एक शक्तिशाली साधन आहे. परिवर्तनाच्या या प्रवासाबद्दल मी आमच्या WomenConnect चॅलेंज इंडियाच्या दहा विजेत्यांचे अभिनंदन करतो आणि आमच्यात सामील होण्यासाठी त्यांचे स्वागत करतो.

या प्रयत्नांतर्गत अनुदान प्राप्त करणाऱ्या संस्थांमध्ये अनुदीप फाऊंडेशन, बेअरफूट कॉलेज इंटरनॅशनल, सेंटर फॉर यूथ अँड सोशल डेव्हलपमेंट, फ्रेंड्स ऑफ वुमेन्स वर्ल्ड बँकिंग, नंदी फाऊंडेशन, प्रोफेशनल असिस्टन्स फॉर डेव्हलपमेंट अॅक्शन, सोसायटी फॉर डेव्हलपमेंट अल्टरनेटिव्हज, सॉलिडारिडाड रिजनल एक्सपर्टाईज सेंटर, टीएनएस इंडिया फाऊंडेशन यांचा समावेश आहे. ZMQ विकास. सामाजिक आणि सांस्कृतिक अडथळ्यांवर मात करण्यासाठी लिंग डिजिटल विभाजन कमी करण्यासाठी महिला शेतकरी, उद्योजक, बचत गटांच्या सदस्यांनी केलेल्या प्रयत्नांना समाधान संबोधित करते.

वुमनकनेक्ट चॅलेंज हे महिलांच्या तंत्रज्ञानाचा वापर आणि वापर करण्याच्या पद्धतीत अर्थपूर्ण बदल करून दैनंदिन जीवनात महिलांचा सहभाग सुधारण्यासाठी उपायांसाठी जागतिक आवाहन आहे. यूएसएआयडीने रिलायन्स फाऊंडेशनसोबत भागीदारी केली आहे ज्यामुळे भारतातील लिंग-डिजिटल डिव्हाईड बंद करणार्‍या नवीन पध्दतींचे समर्थन केले जाईल आणि नवीन अनुदाने महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण वाढविण्यासाठी मागील वुमनकनेक्ट फेऱ्यांमधून सिद्ध झालेल्या धोरणांवर लक्ष केंद्रित करतील.

USAID: परिचय

USAID ही जगातील आघाडीची आंतरराष्ट्रीय विकास संस्था आहे आणि विकास परिणामांमागील प्रेरक शक्ती आहे. यूएसएआयडी जीवन उंचावण्यासाठी, समुदाय निर्माण करण्यासाठी, लोकशाहीची प्रगती करण्यासाठी आणि जगभरातील महिला सक्षमीकरणासाठी मदत करण्यासाठी कार्य करते. USAIDच्या कामातून राष्ट्रीय सुरक्षा आणि आर्थिक समृद्धीला प्रोत्साहन देते; अमेरिकन औदार्य दाखवते; आणि देशांना त्यांच्या विकासाच्या प्रवासात प्रगती करण्यास मदत करते.

आजपर्यंत, युएसएआयडीकडे तीन वेगवेगळ्या फेऱ्यांमध्ये 16 वुमनकनेक्ट चॅलेंज अनुदाने आहेत जी महिलांच्या तंत्रज्ञानाच्या प्रवेशावर मर्यादा घालणारे अडथळे दूर करण्यासाठी आणि 16 देशांमधील सुमारे 6 दशलक्ष महिलांना जोडण्यासाठी कार्यरत आहेत. वुमनकनेक्ट राउंड वन, 2018 मध्ये, नऊ अनुदाने देण्यात आली आणि 2019 मध्ये वुमनकनेक्ट फेरी दोनला तीन अनुदान देण्यात आले. या वर्षाच्या सुरुवातीला, वुमनकनेक्ट राउंड तीनसाठी चार विजेत्यांची घोषणा करण्यात आली होती.

Twitter

श्वेत क्रांतीचे जनक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या डॉ. वर्गीज कुरियन यांचा जन्म 26 नोव्हेंबर,1921 रोजी केरळमधील एका ख्रिश्चन कुटुंबात झाला. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर अमेरिकेतून मायदेशी परतल्यानंतर त्यांनी 1949 ला दूध उत्पादन क्षेत्रात सहभाग घेतला. 9 सप्टेंबर 2012मध्ये त्यांच निधन झालं. त्यांच्याबद्दलच्या जाणून घेऊया या खास गोष्टी.

नॅशनल मिल्क डे

देशात 'दुधाचा महापूर' योजनेची संकल्पना मांडणाऱ्या कुरीयन यांचा जन्मदिवस 'नॅशनल मिल्क डे' म्हणून साजरा केला जातो.

दूध नावडता पदार्थ

डॉ. कुरियन यांना दूध अजिबातच आवडत नव्हते. पण कालांतराने त्यांनीच दूध उत्पादनात क्षेत्रात मोलाचा वाटा उचलला.

'मिल्कमॅन ऑफ इंडिया' पुरस्काराने सम्नानित

म्हशीच्या दूधाची पावडर बनवण्याचे श्रेयही डॉ. कुरियन यांना जाते. याआधी गायीच्या दूधापासून पावडर तयार केली जायची. पण कुरियन यांनी केलेल्या या नव्या प्रयोगामुळे त्यांना 'मिल्कमॅन ऑफ इंडिया'चा किताब मिळाला.

दूधाचा महापूर

डॉ. कुरियन यांनी 1970 मध्ये ऑपरेशन फ्लड म्हणजेच दूधाचा महापूर ही योजना राबविली. या योजनेमुळे भारतात श्वेत क्रांती संकल्पना उदयास आली आणि भारत जगात सर्वात जास्त दूध उत्पादन करणारा देश म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

अमूलची स्थापना

डेअरी प्रोडक्टमध्ये अग्रेसर असलेल्या अमूलची स्थापना डॉ.कुरियन यांनी केली

एनबीटीचे अध्यक्ष

अमूलची लोकप्रियता बघून माजी पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांनी अमूलचा विस्तार करायचे ठरवले. त्यासाठी 1965 रोजी 'राष्ट्रीय दुग्ध विकास बोर्ड'ची स्थापना केली आणि डॉ.कुरियन यांना त्या परिषदेचे अध्यक्ष बनवले.

मंथन चित्रपट

श्याम बेनेगल यांनी डॉ.कुरियन यांच्या सहकार चळवळीवर अधारित 'मंथन' चित्रपट तयार केला होता.

अनेक पुरस्कारांनी गौरव

डॉ.कुरियन यांनी त्यांच्या कारकिर्दीमध्ये 30 हून अधिक संस्थाची स्थापना केली. रेमन मॅगसेसे, पद्मश्री, पद्मभूषण, पद्म विभूषणसारख्या पुरस्कारांनी सन्मानित केले आहे.

मानद पदवी बहाल केली

1965 मध्ये मिशिगन विद्यापीठाने कुरियन यांना मानद पदवी बहाल केली.

2011 मध्ये, त्यांनी स्त्री भ्रूणहत्येविरुद्ध राज्यव्यापी मोहीम सुरू केली - भ्रूण हत्येचे कृत्य, जसे की कायदेशीर मर्यादेबाहेर जाणूनबुजून हानी पोहोचवण्याच्या उद्देशाने शारीरिक अत्याचार करणे. ज्यासाठी त्यांना ऑल लेडीज लीगतर्फे मुंबई महिला ऑफ द डिकेड अचिव्हर्स पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.

सुप्रिया सुळे यांचा जन्म 30 जून 1969 रोजी पुण्यात झाला. त्यांनी आपले प्रारंभिक शिक्षण सेंट कोलंबिया स्कूलमधून केले, त्यानंतर सुप्रिया सुळे यांनी मुंबईच्या जय हिंद कॉलेजमधून मायक्रोबायोलॉजीमध्ये बीएससी पदवी घेतली.  मायक्रोबायोलॉजीची पदवी घेऊन सुप्रिया सुळे राजकीय क्षेत्रात येण्यापूर्वी सायंटिफिक ब्लॉकमध्ये कार्यरत होत्या. त्यांनी कॅलिफोर्नियामध्ये काही काळ घालवला, जिथे त्यांनी UC बर्कले येथे जल प्रदूषणाचा अभ्यास केला. महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्या मुंबईला परतण्यापूर्वी इंडोनेशिया आणि सिंगापूरमध्ये राहिल्या.

4 मार्च 1991 रोजी सुप्रिया सुळे यांचा सदानंद भालचंद्र सुळे यांच्याशी विवाह झाला. त्यावेळी सुप्रिया एका वृत्तपत्रात पत्रकार म्हणून काम करत होत्या. फॅमिली फ्रेंडच्या पार्टीदरम्यान दोघांची भेट झाली. सदानंद सुळे हे शिवसेनेचे संस्थापक बाळ ठाकरे यांचे पुतणे आहेत. त्यामुळे सुप्रिया सुळे बाळ ठाकरेंना काका म्हणत असत. त्यांना रेवती सुळे आणि विजय सुळे असे दोन मुले आहेत.

सुप्रिया सुळे 2006 मध्ये पहिल्यांदा महाराष्ट्रातून राज्यसभेवर निवडून आल्या होत्या. 2009 मध्ये त्यांनी महाराष्ट्रातील बारामती लोकसभा मतदारसंघातून सार्वत्रिक निवडणूक लढविली आणि भाजपच्या कांता जयसिंग नलावडे यांचा 3,36,831 मतांनी पराभव केला. पुढे त्यांनी 10 जून 2012 रोजी, राष्ट्रवादी कॉंग्रेसच्या स्थापना दिवसानिमित्त, त्यांनी तरुण मुलींना राजकारणात येण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध करुन देण्यासाठी मुंबईत “राष्ट्रवादी युवती कॉंग्रेस” सुरू केली. 2014 च्या 16व्या लोकसभा निवडणुकीत आरएसपीच्या महादेव जगन्नाथ जानकर यांचा 69,719 मतांनी पराभव करून सुळे यांनी दुसऱ्यांदा आपली जागा कायम ठेवली. 1 सप्टेंबर 2014 रोजी, त्या परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालय, सल्लागार समिती, वित्त आणि कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय आणि 2014 साठी भारतीय संसदीय गटाच्या कार्यकारी समितीच्या स्थायी समितीच्या सदस्य बनल्या. 11 डिसेंबर 2014 रोजी नफा कार्यालयांवर संयुक्त समितीची सदस्य बनल्या.  2019 मध्ये त्या महाराष्ट्रातील बारामती लोकसभा मतदार संघातून लोकसभेवर पुन्हा निवडून आल्या.

शरद पवार यांच्याप्रमाणे राजकारणाची आणि समाजकारणाची पूरेपूर जाण असणार्‍या संयमी आणि अभ्यासू वृत्तीच्या जोरावर सुप्रिया सुळे संसदेत राष्ट्रवादीचा आवाज बुलंद करताना दिसतात. त्यांचे मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषेवर उत्तम प्रभुत्त्व असल्यामुळे संसदेत त्या कोणत्याही मुद्द्यावर सविस्तरपणे बोलतात. अभ्यासू आणि संयमी वृत्ती असल्यामुळेच सुप्रिया सुळे यांनी संसदेत आपले वेगळे स्थान निर्माण केले आहे.

योगिता आपल्या देशाची पात्र वकील बनून दर्जा मिळवू शकल्या असत्या पण त्यांनी कधीही न संपणारा प्रवासाचा मार्ग निवडला. तो रस्ता जिथे फक्त पुरुष चालतात.. धोके आणि धोक्यांनी भरलेला रस्ता.

एका अपघाताने आयुष्य बदलले

योगिता यांचे आयुष्य सामान्य भारतीय महिलांसारखे होते. महाराष्ट्रातील नंदुरबार येथे वाढलेल्या, चार भावंडांसह, वाणिज्य आणि कायद्याची पदवी प्राप्त केली. घरच्यांनी योगिता यांच्यासाठी चांगला वर पाहिला आणि मग लग्न केले. योगिता यांना नोकरी करायची होती, पण हे लग्नही एक महत्त्वाचं कर्तव्य होतं. योगिता यांना पतीची साथ मिळाल्याने त्यांनी अभ्यास सुरू ठेवला.

पती स्वत: कायद्याच्या व्यवसायात असल्याने त्यांनी योगिताची क्षमता ओळखून त्यांना कायद्याचे शिक्षण घेण्याचा सल्ला दिला. योगिता यांनी लॉ कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. अभ्यास सुरूच होता, दरम्यान त्या आई झाल्या. यशिका आणि यशविन यांना दोन लहान मुले आहेत. सर्व काही व्यवस्थित चालले होते. त्यानंतर आयुष्यात एक दुर्दैवी अपघात घडला. योगिता यांचा अभ्यास पूर्ण होऊन त्या न्यायालयाच्या दारात पोहोचल्या तोपर्यंत त्यांच्या पतीचा मृत्यू झाला होता.

दोन लहान मुले, कमाईचे दुसरे साधन नाही. मर्यादित मालमत्ता.. आणि पूर्ण आयुष्य! योगिता यांच्यासमोर अनेक प्रश्न होते, आव्हाने होती. त्या अभ्यासाचा फायदा घेत वकिलीच्या व्यवसायात उतरल्या. पण हे काम सोपे नव्हते, असे त्या सांगतात. मला वर्षभरात क्वचितच एक केस मिळाली, एवढ्या कमी पैशात मी कसे जगू शकेन? केस नाही तर उत्पन्न नाही, उत्पन्न नाही तर मुले कशी वाढवणार?

म्हणूनच मी अशा कामाच्या शोधात होते, जे त्वरित उत्पन्नाचे साधन बनू शकेल. योगिता सांगतात की, मी अनेक ठिकाणी नोकरी शोधली पण ती मिळाली नाही. घरची आर्थिक परिस्थिती हलाखीची झाली होती. मुलांच्या शाळेची फी आणि इतर खर्च भागवावा लागत असल्याने मला काम मिळत नव्हते.

टोमणे ऐकले पण धीर सोडला नाही

योगिता सांगतात, 'पती पेशाने वकील होता, पण बाजूला ते ट्रान्सपोर्टचे काम करायचा. जेव्हा मी माझ्या पहिल्या व्यवसायात चांगली कमाई केली नाही तेव्हा मी वाहतुकीत रस घेण्यास सुरुवात केली. कुटुंबातील सदस्य एकत्र होते. पण असे काही लोक होते ज्यांना माझे ट्रान्सपोर्ट लाईनवर जाणे पसंत नव्हते. कारण होते ट्रक चालकांची खराब प्रतिमा. महिलांसाठीही त्यांच्या आसपास राहणे असुरक्षित मानले जाते. मात्र वाहतूक येईपर्यंत सर्व भ्रम धुळीस मिळाले.

योगिता ट्रान्सपोर्टच्या कामाला लागल्या तेव्हा त्यांच्याकडे 3 ट्रक होते. त्या ऑफिसमध्ये बसून काम करायच्या, ड्रायव्हर सामान घेऊन जायचा. मात्र त्यानंतर दुसरा अपघात झाला. हैदराबादमध्ये मालाची वाहतूक करताना ट्रकला अपघात झाला. चालकाने घटनास्थळावरून पळ काढला. योगिता घाईत हैदराबादला पोहोचल्या, ट्रक दुरुस्त करून भोपाळला घेऊन गेल्या.

हा पहिला अनुभव होता जेव्हा योगिता यांना समजले की या व्यवसायात टिकून राहण्यासाठी स्वतःला स्टीयरिंग व्हील सांभाळावे लागेल. योगिता यांनी ट्रक ड्रायव्हिंगचे प्रशिक्षण घेतले, त्यानंतर ड्रायव्हर्ससोबत बसण्याचा अनुभव घेतला आणि काही महिन्यांनंतर त्या स्वत: फूल टाइम ट्रक ड्रायव्हर बनल्या. योगिता सांगतात की, मी प्रशिक्षण घेत असताना अनेक ट्रकचालक माझी चेष्टा करायचे. मी एक स्त्री आहे, त्यामुळे हे काम माझ्यासाठी नाही, असे त्यांना वाटायचे. पण मला माहित आहे की माझ्यावर कोणती जबाबदारी होती? जेव्हा जेव्हा ड्रायव्हर सीटवर बसायचे आणि स्टेअरिंग धरायचे तेव्हा फक्त मुलं काळजी करायची.

...आणि प्रवास सुरु झाला

टोमणे ऐकले, मत्सर झाला, लोकांच्या वाईट नजरेला सामोरा गेले, पण योगिता यांचा संयम सुटला नाही. त्यांच्या वाहतूक व्यवसायासाठी त्यांनी ट्रक चालवण्यास सुरुवात केली. हे काम करताना आता 16 वर्षे उलटली आहेत. योगिता अनेक रात्री प्रवास करतात आणि लांबचा प्रवास करतात. एवढेच नाही तर या कामात अनेकवेळा पुरुष चालकांशी त्यांची हाणामारीही झाली. काहींनी तर वाटेत हल्लेही केले. पण त्यांनी धीर धरला.

योगिता सांगतात की, पहिली 5 वर्षे कठीण होती. त्या त्यांच्या स्वतःच्या अनुभवावरून सांगतात की जेव्हा जेव्हा एखादी स्त्री एखादे काम हाती घेते जिथे फक्त पुरुषांचे अधिकार असतात तेव्हा आव्हाने दुप्पट होतात. जिथे स्त्रीसाठी ते फक्त काम आहे, तर पुरुषासाठी ते सन्मानाचा अपमान करण्यासारखे आहे.

त्या म्हणतात की स्त्रिया कार चालवतात आणि लोक अजूनही हसतात. तिकीट काउंटरवर महिला बसली असेल तर रांगेत उभे असलेले पुरुष तिची चेष्टा करतात. लोकांना असे वाटते की स्त्रिया फक्त घर आणि मुले सांभाळण्यासाठी असतात, पण मी तेच करत होते. आपल्या कुटुंबासाठी आणि मुलांसाठी काम करत होती. या धाडसाच्या जोरावर योगिता एक कुशल ट्रक चालक आहे.

आजपर्यंत त्यांच्याकडून अपघात झाला नाही. मालाची डिलिव्हरी डिले झाली नाही. त्या एक यशस्वी व्यावसायिक महिला तसेच भारतातील पहिली आणि एकमेव महिला ट्रक चालक आहे.

'युद्ध' आणि 'योद्धा' हे शब्द बहुधा पुरुषांशी जोडलेले असतात. भारताच्या इतिहासात अशा अनेक स्त्रिया झाल्या आहेत ज्यांनी प्रतिकाराचे नेतृत्व केले आणि स्त्रिया पुरुषांइतकीच खंबीर आहेत हे सिद्ध केले.

राणी दुर्गावती

चंदेल राजपूत राजा सलीबेहानच्या कुटुंबात जन्मलेली राणी दुर्गावती गोंडवानाची सत्ताधारी राणी होती. त्यांच्या पतीच्या मृत्यूनंतर त्यांनी आपल्या मुलाच्या नावावर राज्य केले आणि त्या आपल्या धैर्य आणि पराक्रमासाठी ओळखल्या जातात. अहवालानुसार जेव्हा जनरल ख्वाजा अब्दुल मजीद असफ खान यांनी त्यांचे सैन्य ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा राणी दुर्गावती मुघलांच्या आक्रमणाविरुद्ध लढली. राणी दुर्गावती शेवटपर्यंत लढल्या, जखमी होऊनही त्या लढत राहिल्या आणि शेवटी शरण येण्याऐवजी त्याने स्वतःला खंजीराने मारले. त्यांच्या शौर्याचा गौरव करण्यासाठी 'बलिदान दिन' साजरा केला जातो.

माता भाग कौर

माता भाग कौर यांच्या कथा आजही प्रेरणा देत आहेत. अमृतसरमधील एका प्रख्यात जमीनदारांची मुलगी, माई भागो यांना एक महान योद्धा म्हणून ओळखलं जातं ज्यांनी 1705 मध्ये मुक्तसरच्या लढाईत मुघल सैन्याविरुद्ध 40 शीख योद्ध्यांचे नेतृत्व केले. असे मानले जाते की शीख सैन्याने 10,000 सैनिकांशी लढा दिला.

लक्ष्मी सहगल

लक्ष्मी सहगल यांची विचारधारा आणि योगदान भारतातील महिला स्वातंत्र्यसैनिकांची शक्ती प्रतिबिंबित करते. भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी क्रांतिकारी लढा लढणार्‍या लक्ष्मी सुभाषचंद्र बोस यांच्या नेतृत्वाखालील भारतीय राष्ट्रीय सैन्यात अधिकारी होत्या. त्या 'झांसी की रानी' या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या समर्पित महिला विंगच्या प्रमुख सदस्या होत्या, ज्यामध्ये संपूर्णपणे महिलांचा समावेश होता. कॅप्टन लक्ष्मी म्हणून स्मरणात असलेल्या, त्यांनी ब्रिटीशांच्या विरोधात लढा दिला आणि दोन वर्षे त्यांना बर्मामध्ये नजरकैदेत ठेवण्यात आले. तथापि, त्यांनी इंग्रजांशी लढण्यासाठी आणि विरोध करण्यासाठी प्रत्येक संधीचा उपयोग केला.

कित्तूर चेन्नम्मा

कर्नाटकातील तत्कालीन कित्तूर संस्थानातील राणी कित्तूर चेन्नम्मा यांनी 1824 मध्ये ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या विरोधात डिफॉल्टच्या सिद्धांताचा भंग केला. कित्तूर चेन्नम्माला तिच्या शौर्यासाठी स्मरणात ठेवले जाते आणि त्यांचा मुलगा आणि पतीच्या मृत्यूनंतर त्यांनी राज्य ताब्यात घेतले आणि इंग्रजांविरुद्ध लढत राहिल्या. आणि कैद होण्यापूर्वी अनेक लढाया जिंकल्या.

महाराणी ताराबाई

ताराबाई भोसले या छत्रपती राजाराम भोसले यांच्या राणी आणि प्रसिद्ध राज्यकर्ते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सून होत्या. महाराणी ताराबाईंच्या शौर्य आणि पराक्रमाच्या कथा आजही प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या काळात, त्या मुघल सम्राटाविरुद्ध लढल्या आणि त्यांच्या पतीच्या मृत्यूनंतर त्यांचे राज्य वाचवण्यासाठी लढल्या. आपल्या रणनीती आणि कौशल्याने त्या औरंगजेब आणि त्याच्या सैन्याचा पराभव करू शकल्या.

प्रत्येक राष्ट्राची ओळख त्यांच्या राष्ट्रीय चिन्हांवरून होते. वेगवेगळ्या देशांच्या राष्ट्रीय चिन्हांचा स्वतःचा इतिहास, व्यक्तिमत्व आणि वेगळेपण आहे. भारताची राष्ट्रीय चिन्हे हे त्याचे प्रतिबिंब आहेत आणि जगासमोर भारताची वेगळी प्रतिमा निर्माण करण्यात मदत करतात असे म्हटल्यास चुकीचे ठरणार नाही. ते जगाची सकारात्मक वैशिष्ट्ये देखील दर्शवतात. या लेखाद्वारे भारताची राष्ट्रीय चिन्हे, त्यांचे अर्थ इत्यादींचा अभ्यास करूया.

भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह

1. भारताचा राष्ट्रीय ध्वज - तिरंगा

22 जुलै 1947 रोजी भारतीय संविधान सभेने राष्ट्रध्वज तिरंगा स्वीकारला. तिरंग्यामध्ये भगवा, पांढरा आणि हिरवा समान प्रमाणात आडव्या पट्टे असतात, म्हणून भारताच्या राष्ट्रध्वजाला तिरंगा म्हणतात. ध्वजाच्या रुंदी आणि लांबीचे गुणोत्तर अनुक्रमे 2:3 आहे. यामध्ये पांढऱ्या रंगाच्या पट्टीच्या मध्यभागी एक गडद निळे वर्तुळ बनवले आहे, ज्यामध्ये 24 स्पोक बनवले आहेत. तुम्हाला माहीत आहे का की हे चक्र सारनाथ येथील अशोक स्तंभावरून घेतले आहे. तिरंग्यातील भगवा रंग त्याग आणि बलिदानाचे प्रतीक आहे, पांढरा रंग सत्य, शांती आणि पवित्रतेचे प्रतीक आहे आणि प्रत्येक रंग देशाच्या समृद्धीचे प्रतीक आहे.

2. भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह - अशोक स्तंभ

अशोक स्तंभ भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह, अशोक स्तंभ हे मौर्य साम्राज्याच्या सम्राट अशोकाने सारनाथ येथे बांधलेल्या स्तंभावरून प्राप्त झाले आहे. 26 जानेवारी 1950 रोजी भारत प्रजासत्ताक झाला तेव्हा ते स्वीकारण्यात आले. अशोकाचे स्तंभ शिखरावर देवनागरी लिपीत लिहिलेले आहे “सत्यमेव जयते” (सत्य हा एकमेव विजय आहे) जो मुंडक उपनिषद (पवित्र हिंदू वेदाचा भाग) मधून घेतला आहे. 

या स्तंभाच्या शिखरावर चार सिंह उभे आहेत, ज्यांचा मागचा भाग खांबांना जोडलेला आहे. तसेच संरचनेच्या समोर धर्मचक्र (कायद्याचे चाक) आहे. भारताचे प्रतीक शक्ती, धैर्य, अभिमान आणि विश्वास दर्शवते. चाकाच्या प्रत्येक बाजूला एक घोडा आणि बैल आहे. त्याचा वापर राज्य चिन्ह, 2005 च्या भारतीय कलमांतर्गत नियंत्रित आणि प्रतिबंधित आहे.

3. भारताचे राष्ट्रगीत - जन गण मन

भारताचे राष्ट्रगीत 'जन गण मन' हे 24 जानेवारी 1950 रोजी संविधान सभेने अधिकृतपणे स्वीकारले. हे गाणे रवींद्रनाथ टागोर यांनी लिहिले होते. हे पहिल्यांदा 27 डिसेंबर 1911 रोजी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात गायले गेले. संपूर्ण गाणे किंवा राष्ट्रगीत गाण्यासाठी अंदाजे 52 सेकंद लागतात, जरी लहान आवृत्ती (पहिल्या आणि शेवटच्या ओळी) पूर्ण होण्यासाठी फक्त 20 सेकंद लागतात.

भारताचे राष्ट्रगीत आहे:

जनगणमन-अधिनायक जय है भारतभाग्यविधाता!

पंजाब सिंधु गुजरात मराठा द्राविड़ उत्कल बंग

विंध्य हिमाचल यमुना गंगा उच्छलजलधितरंग

तब शुभ नामे जागे, तब शुभ आशिष मागे,

गाहे तब जयगाथा।

जनगणमंगलदायक जय हे भारतभाग्यविधाता!

जय है, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे।।

4. भारताचा सर्वोच्च राष्ट्रीय पुरस्कार - भारतरत्न

हा भारताचा सर्वोच्च राष्ट्रीय पुरस्कार आणि सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. भारतरत्न पुरस्काराने विशेष कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तींना सन्मानित केले जाते. यामध्ये विज्ञान, कला, साहित्य, क्रीडा आणि सार्वजनिक सेवा या क्षेत्रांचा समावेश आहे. भारताचे तत्कालीन राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद यांनी 2 जानेवारी 1954 रोजी या पुरस्काराची स्थापना केली होती. हा पुरस्कार ज्याला मिळेल त्याला पदक दिले जाते.

5. भारताचे राष्ट्रगीत - वंदे मातरम

1950 मध्ये, मूळ वंदे मातरमच्या दोन श्लोकांना अधिकृतपणे भारताचे राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारण्यात आले. मूळ वंदे मातरममध्ये सहा श्लोक आहेत. हे बंगाली आणि संस्कृतमध्ये बंकिमचंद्र चटर्जी यांनी 1882 मध्ये त्यांच्या आनंदमठ कादंबरीत लिहिले होते. त्यांनी हे गाणे चिनसुरामध्ये लिहिले. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या राजकीय संदर्भात रवींद्रनाथ टागोर यांनी 1896 मध्ये हे पहिल्यांदा गायले होते.

6. भारताचा राष्ट्रीय प्राणी - वाघ

वाघ किंवा रॉयल बंगाल टायगरला एप्रिल 1973 मध्ये भारताचा राष्ट्रीय प्राणी म्हणून घोषित करण्यात आले. त्याच्या शरीरावर चमकदार पिवळ्या रंगाची पट्टी असते. हे हवाई जहाजाच्या जंगलात सहज धावू शकते आणि अत्यंत शक्तिशाली, मजबूत आणि भारताच्या अभिमानाचे प्रतीक आहे. वाघांचे कमाल आयुष्य सुमारे 20 वर्षे असते. वाघ हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी मानला जातो त्याच्या चपळता आणि शक्तीमुळे. पँथेरा टायग्रिस असे या प्राण्याचे वैज्ञानिक नाव आहे.

7. भारताचे राष्ट्रीय फूल - कमळ

कमळाचे वैज्ञानिक नाव निलुम्बो न्यूसिफेरा आहे. हे भारताचे राष्ट्रीय फूल म्हणून स्वीकारले गेले आहे. हे फूल भारताची पारंपारिक मूल्ये आणि सांस्कृतिक अभिमान दर्शवते. हे उर्वरता, ज्ञान, समृद्धी, सन्मान, दीर्घायुष्य, नशीब, हृदय आणि मनाचे सौंदर्य देखील दर्शवते. धार्मिक विधी इत्यादींसाठीही त्याचा देशभर वापर केला जातो.

8. भारताचे राष्ट्रीय फळ - आंबा

आंब्याचे शास्त्रीय नाव Mangifera indica आहे. त्याला सर्व फळांमध्ये राजाचा दर्जा आहे आणि ते भारताचे राष्ट्रीय फळ म्हणून स्वीकारले गेले आहे.

9. भारताचा राष्ट्रीय पक्षी - मोर

भारतीय मोर हा भारताचा राष्ट्रीय पक्षी म्हणून स्वीकारला गेला आहे. हा पक्षी एकात्मतेचे आणि भारतीय संस्कृतीचे जिवंत रंग दाखवतो. हे सौंदर्य, अभिमान आणि शुद्धता देखील दर्शवते. भारतीय वन्यजीव (संरक्षण) कलम 1972 अंतर्गत संसदीय आदेशानुसार संरक्षण प्रदान करण्यात आले आहे. हिंदू धर्मात हे भगवान मुरुगाचे वाहन मानले जाते तर ख्रिश्चनांसाठी ते "नवजागरण" चे प्रतीक आहे.

10. भारताचा राष्ट्रीय खेळ - हॉकी

ऑलिम्पिकमध्ये हॉकी या खेळात भारताने सलग 6 सुवर्णपदके जिंकली तेव्हापासून हॉकी हा भारताचा राष्ट्रीय खेळ मानला जातो.

11. भारताचे राष्ट्रीय जलचर - डॉल्फिन

गंगा च्या डॉल्फिन हा राष्ट्रीय जल प्राणी म्हणून स्वीकारला गेला आहे. हे पवित्र गंगेच्या शुद्धतेचे प्रतिनिधित्व करते कारण ती फक्त स्वच्छ आणि शुद्ध पाण्यात टिकू शकते. ते जगातील सर्वात प्राचीन प्राण्यांपैकी एक मानले जातात. त्यांच्या संरक्षणासाठी अभयारण्य परिसरात संवर्धनाचे काम सुरू झाले आहे.

12. भारताचे राष्ट्रीय वृक्ष - वटवृक्ष किंवा वडाचे झाड

वड हे भारताचे राष्ट्रीय वृक्ष मानलं गेलं आहे. हे एकता आणि चिकाटीचे निश्चय याचे प्रतीक आहे. ज्याप्रमाणे भारतातील विविध धर्माचे आणि जातीचे लोक एकत्र राहतात, त्याचप्रमाणे लहान-मोठे प्राणी वटवृक्षाच्या फांद्यावर राहतात. हिंदू धर्मात या झाडाला विशेष धार्मिक महत्त्व असून त्यात अनेक औषधी गुणधर्मही आढळतात.

13. भारताचे राष्ट्रीय चलन - रुपया

भारतीय प्रजासत्ताकाचे अधिकृत चलन भारतीय रुपया (ISO code: INR) आहे. त्याच्याशी संबंधित मुद्दे रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाद्वारे नियंत्रित केले जातात. भारतीय रुपया "र" देवनागरी व्यंजन आणि लॅटिन अक्षर "R" द्वारे दर्शविला जातो. हे भारत सरकारने 15 जुलै 2010 रोजी जारी केले होते. भारतात 8 जुलै 2011 रोजी रुपयाच्या चिन्हासह नाणी सादर करण्यात आली.

14. भारताची राष्ट्रीय नदी - गंगा

गंगा नदी ही भारतातील सर्वात लांब आणि पवित्र नदी आहे जी 2510 किमी आहे. ते डोंगर, दऱ्या आणि मैदानापर्यंत पसरलेले आहे. प्राचीन काळापासून गंगा नदीचे हिंदूंसाठी मोठे धार्मिक महत्त्व आहे. त्याचे पवित्र पाणी अनेक प्रसंगी वापरले जाते. गंगेचा उगम हिमालयातील भागीरथी नदी गंगोत्री ग्लेशियरच्या हिमालयात आहे.

15. भारताचे राष्ट्रपिता - महात्मा गांधी

महात्मा गांधींना भारताचे राष्ट्रपिता मानले जाते. सर्वप्रथम 6 जुलै 1944 रोजी सुभाषचंद्र बोस यांनी सिंगापूर रेडिओ स्टेशनवरून संदेश प्रसारित करताना महात्मा गांधींना 'राष्ट्रपिता' म्हणून संबोधले. 30 जानेवारी 1948 रोजी गांधीजींच्या हत्येनंतर पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी देशाला संबोधित करताना रेडिओवरून भारतातील जनतेला 'राष्ट्रपिता राहिले नाहीत' असे सांगितले. तेव्हापासून महात्मा गांधींना भारताचे राष्ट्रपिता म्हटले जाते.

16. भारताचे राष्ट्रीय दिवस - स्वातंत्र्य दिन, गांधी जयंती आणि प्रजासत्ताक दिन

स्वातंत्र्य दिन, गांधी जयंती आणि प्रजासत्ताक दिन हे भारताचे राष्ट्रीय दिवस म्हणून घोषित करण्यात आले आहेत. स्वातंत्र्य दिन दरवर्षी 15 ऑगस्ट रोजी साजरा केला जातो कारण या दिवशी 1947 मध्ये भारतीयांना ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाले. 26 जानेवारी 1950 रोजी भारताला संविधान प्राप्त झाले, म्हणून हा दिवस प्रजासत्ताक दिन म्हणून साजरा केला जातो. गांधी जयंती दरवर्षी 2 ऑक्टोबर रोजी साजरी केली जाते कारण गांधींचा जन्म याच दिवशी झाला होता.

17. राष्ट्रीय लिपी किंवा भारताची अधिकृत लिपी - देवनागरी

कलम 343 (1)  नुसार, देवनागरी लिपीमध्ये लिहिलेली हिंदी ही अधिकृत भाषा असल्याचे म्हटले आहे.

18. भारताची राजभाषा - हिंदी

भारताला कोणतीही राष्ट्रभाषा नाही. हिंदी ही एक अधिकृत भाषा आहे म्हणजेच अधिकृत कामासाठी वापरली जाणारी भाषा. भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 343 अंतर्गत हिंदी ही भारताची अधिकृत भाषा आहे. भारतीय राज्यघटनेत राष्ट्रभाषेचा उल्लेख नाही. मात्र, 22 भाषांना अधिकृत दर्जा देण्यात आला आहे.

19. राष्ट्रीय दिनदर्शिका - शक कॅलेंडर

साका किंवा शक कॅलेंडरला राष्ट्रीय दिनदर्शिकेचा दर्जा दिला जातो. हे 1957 मध्ये कॅलेंडर समितीने तयार केले होते, जे भारतीय दिनदर्शिकेच्या मदतीने तयार केले गेले आहे. यामध्ये हिंदू धार्मिक कॅलेंडर व्यतिरिक्त खगोलशास्त्रीय डेटा, वेळ देखील लिहिली आहे.

20. राष्ट्रीय प्रतिज्ञा

राष्ट्रीय प्रतिज्ञा 1962 मध्ये पिडीमारी वेंकट सुब्बाराव यांनी तेलुगूमध्ये लिहिली होती. 26 जानेवारी 1965 पासून सर्व शाळांमध्ये विहित पद्धतीने ते गाण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.

तर ही होती भारताची राष्ट्रीय चिन्हे, त्यांचा इतिहास आणि त्यांचा अर्थ.

ध्वज संहिता 2002 मध्ये केलेले बदल

या आठवड्यात भारतीय ध्वज संहिता 2002 मध्ये सुधारणा करण्यात आल्या आहेत. आता भारतीय ध्वज संहिता, 2002 च्या भाग II च्या परिच्छेद 2.2 मधील कलम (11) आता या प्रकारे वाचले जाईल, 'जेथे ध्वज उघड्यावर प्रदर्शित केला जातो किंवा एखाद्या नागरिकाच्या निवासस्थानी प्रदर्शित केला जातो, तो रात्रंदिवस फडकता येऊ शकतो.

यापूर्वी तिरंग्याबाबत काय नियम होते?

यापूर्वी फक्त सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत तिरंगा फडकवण्याची परवानगी होती. यापूर्वी मशीनपासून बनवलेले आणि पॉलिस्टरपासून बनवलेले झेंडे फडकवण्याची परवानगी नव्हती. बदलानंतर, राष्ट्रध्वज 'हाताने कापलेला किंवा हाताने विणलेला किंवा मशीनने बनवला गेला, कापूस/पॉलिएस्टर/लोकर/रेशीम खादीपासूनही बनवलेला असू शकतो.

देशभरात स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सव कार्यक्रम साजरा होत आहे. याअंतर्गत 13 ते 15 ऑगस्ट दरम्यान 'हर घर तिरंगा' कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले आहे. प्रत्येक भारतीयाला त्यांच्या घरावर आणि आस्थापनांवर ध्वज फडकवण्याची प्रेरणा मिळावी हा त्याचा उद्देश आहे. पण ध्वज बनवताना आणि तो फडकवताना प्रत्येकाने नियम पाळले पाहिजेत. त्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करण्यात आली आहेत. हर घर तिरंग्याचा उद्देश सर्व नागरिकांच्या मनात देशभक्तीची भावना जागृत करणे आणि स्वातंत्र्याच्या प्रतीकांबद्दल आदराची भावना जागृत करणे हा आहे.

Independence Day 2022

ALSO READ: Independence Day Speech 15 ऑगस्ट मराठी भाषण

मंगल पांडे नावाच्या क्रांतिकारकाला ब्रिटीश राजवटीत एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याने गोळ्या घातल्यापासून स्वातंत्र्य लढा सुरू झाला. तेव्हापासून भारतभर देशवासीयांनी इंग्रजांविरुद्ध आवाज उठवला. आपल्याला आणि आपल्या देशाला हे स्वातंत्र्य इंग्रजांकडून इतक्या सहजासहजी मिळालेले नाही. देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी महात्मा गांधी, सुभाषचंद्र बोस, मंगल पांडे, बाळ गंगाधर टिळक, पंडित जवाहरलाल नेहरू, लोकमान्यता टिळक, लाला लजपत राय आणि खुदीराम बोस इत्यादी अनेक क्रांतिकारकांनी बलिदान दिले. स्वातंत्र्याचा लढा लढण्यासाठी महात्मा गांधींनी सत्याग्रहाची चळवळ सुरू केली आणि काही वेळा त्यांना तुरुंगात जावे लागले. पण त्याने हार मानली नाही. कारण भारताला ब्रिटीश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळवून देणे हेच त्यांचे एकमेव ध्येय होते आणि अनेक अत्याचार आणि संघर्ष सहन केल्यानंतर ते यशस्वी झाले. 

ALSO READ: Independence Day Quotes

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताचा इतिहास सुवर्णाक्षरांनी लिहिला गेला. या दिवशी देश स्वतंत्र झाला तेव्हा भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी लाल किल्ल्यावर ध्वजारोहण केले. तेव्हापासून दरवर्षी देशाचे पंतप्रधान लाल अक्षरांनी ध्वज फडकवतात, राष्ट्रगीत गातात आणि २१ तोफांसह सर्व शहीद स्वातंत्र्यसैनिकांना आदरांजली वाहतात. दरवर्षी देशाचे पंतप्रधान आपल्या भाषणातून देशवासियांना संबोधित करतात आणि लष्कर आपला पॉवर शो आणि परेड मार्च करते. स्वातंत्र्यदिनाच्या दिवशी सर्व भारतीयांच्या मनात देशप्रेमाच्या भावनेबरोबरच पूर्ण उत्साह असतो. स्वातंत्र्यानंतर भारताने आजवर बरीच प्रगती केली आहे. 15 ऑगस्ट स्वातंत्र्यदिनी सर्व शाळा, महाविद्यालये, संस्था, बाजारपेठा, कार्यालये आणि कारखाने इत्यादी बंद राहतील. या दिवशी सरकारी सुट्टी असते. ठिकठिकाणी ध्वज फडकवला जातो. शाळा, महाविद्यालये इत्यादींमध्ये सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात ज्यामध्ये सर्व विद्यार्थी सहभागी होतात आणि देशभक्तीपर गीते गातात, काही कविता वाचतात आणि काही सांस्कृतिक गाण्यांवर नृत्य करतात.

१५ ऑगस्ट हा भारताच्या अभिमानाचा आणि सौभाग्याचा दिवस आहे. हा सण म्हणजे आपल्या हृदयात नवी ऊर्जा, नवी आशा, उत्साह आणि देशभक्तीचा संचार असतो. हे स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी आपण किती बलिदान दिले, ज्याचे रक्षण आपल्याला कोणत्याही परिस्थितीत करायचे आहे, त्याची आठवण स्वातंत्र्यदिन करून देतो. भलेही त्यासाठी प्राणाची आहुती द्यावी लागली. अशा प्रकारे आपण स्वातंत्र्यदिनाचा सण पूर्ण उत्साहाने, आवेशात आणि उत्साहाने साजरा करतो आणि राष्ट्राचे स्वातंत्र्य आणि सार्वभौमत्व रक्षण करण्याची शपथ घेतो. मला एवढेच सांगायचे आहे -

ना धर्माच्या नावावर जगा…

ना धर्माच्या नावावर मरा…

माणुसकी धर्म आहे या देशाचा…

फक्त देशासाठी जगा…
 

जय हिंद ! जय भारत ! जय महाराष्ट्र !

रंग रूप वेष भाषा जरी अनेक आहेत तरी सर्व भारतीय एक आहेत.

सहिष्णुता आणि स्वातंत्र्यता एक महान राष्ट्राचा पाया आहे.

तीन रंग प्रतिभेचे नारंगी, पांढरा आणि हिरवा रंगले न जाणो किती रक्ताने तरी फडकतो नव्या उत्साहाने.

स्वातंत्र्य वीरांना करूया शत शत प्रणाम त्यांच्या निस्वार्थ त्यागानेंच भारत बनला महान.

तनी मनी बहरुदे नव जोम होउदे पुलकित रोम रोम घे तिरंगा हाती नभी लहरुदे उंच उंच जयघोष मुखी, जय भारत जय हिंद गर्जूदे आसमंत.

बलसागर भारत होवो विश्वात शोभूनी राहो.

स्वातंत्र्यासाठी ध्वज फडकते सूर्य तडपतो प्रगतीचा भारत भुच्या पराक्रमाला मुजरा महाराष्ट्राचा.

अनेकांमध्ये मध्ये एकता आहे म्हणून आमचा देश महान आहे.

ना जगावे धर्माच्या नावावर ना मरावे धर्माच्या नावावर, माणुसकीच धर्म आहे मातीचा बस जगा भारत भूमीच्या नावावर.

देश हा देव असे माझा अशी घडावी माझ्या हातून तेजोमय पूजा

मुक्त आमुचे आकाश सारे झुलती हिरवी राने वने,पक्षी स्वैर उडती नभी आनंद आज उरी नांदे.

आमुचा स्वदेश हिंदुस्थान

आम्हां हिंदूंचा तो केवळ,

होय जीव कीं प्राण

शूर आम्ही सरदार आम्हाला काय कुणाची भीती?

देव, देश अन्‌ धर्मापायी प्राण घेतलं हाती !

लढा वीर हो लढा लढा पराक्रमाने अधिक उंचवा हिमालयाचा कडा कडा

ने मजसी ने परत मातृभूमीला सागरा, प्राण तळमळला

रंगांचे महत्त्व

तिरंग्यातील रंगांचे महत्त्व काय आहे, ते पुढीलप्रमाणे-

'केशर' म्हणजे 'भगवा रंग' हा वैराग्याचा रंग आहे. येणाऱ्या काळात देशाच्या नेत्यांनी नफेखोरी सोडून देशाच्या विकासासाठी स्वत:ला झोकून द्यावे यासाठी आपल्या स्वातंत्र्यप्रेमींनी प्रथम हा रंग आपल्या ध्वजात समाविष्ट केला. भक्तीप्रमाणेच, साधू वैराग्य आणि आसक्ती आणि मोहापासून दूर राहून भक्तीचा मार्ग स्वीकारतात.

'पांढरा रंग' हा प्रकाश आणि शांततेचे प्रतीक मानला जातो.

'हिरवा' म्हणजे निसर्ग आणि समृद्धीशी संबंध.

ध्वजाच्या मध्यभागी असलेले अशोक चक्र धर्माच्या 24 नियमांचे स्मरण करते.

तिरंगा बनवणे

आपल्या राष्ट्रध्वजाचा इतिहासही खूप रंजक आहे. 20 व्या शतकात देश ब्रिटीश सरकारच्या गुलामगिरीतून मुक्त होण्यासाठी संघर्ष करत असताना, स्वातंत्र्य सैनिकांना ध्वजाची गरज भासू लागली, कारण ध्वज हे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे प्रतीक आहे. 1904 मध्ये, विवेकानंदांच्या शिष्या सिस्टर निवेदिता यांनी प्रथमच ध्वज बनवला, जो नंतर सिस्टर निवेदिता ध्वजा म्हणून ओळखला जाऊ लागला. हा ध्वज लाल आणि पिवळ्या रंगांचा होता. बंगालच्या फाळणीच्या निषेधार्थ 1906 मध्ये काढण्यात आलेल्या मिरवणुकीत शचिंद्रकुमार बोस यांनी प्रथमच तीन रंगांचा ध्वज आणला होता. ध्वजाच्या शीर्षस्थानी भगवा, मध्यभागी पिवळा आणि तळाशी हिरवा वापरण्यात आला होता. भगव्या रंगावर पांढऱ्या रंगात 8 अर्धवट फुललेली कमळाची फुले होती. खाली हिरव्या रंगावर एक सूर्य आणि चंद्र तयार झाला. मध्यभागी पिवळ्या रंगावर हिंदीत वंदे मातरम लिहिले होते.

1908 मध्ये भिकाजी कामा यांनी जर्मनीत तिरंगा ध्वज फडकावला आणि हा तिरंगा वरच्या बाजूला हिरवा, मध्यभागी भगवा, तळाशी लाल होता. या ध्वजात धार्मिक एकतेचे प्रतिबिंब; हिरवे हे इस्लामचे प्रतीक होते आणि भगवा हे हिंदू धर्माचे प्रतीक होते आणि पांढरा हे ख्रिस्ती आणि बौद्ध धर्माचे प्रतीक होते. या ध्वजावरही देवनागरीत वंदे मातरम लिहिले होते आणि शीर्षस्थानी 8 कमळं लावण्यात आली होती. हा ध्वज भिकाजी कामा, वीर सावरकर आणि श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी संयुक्तपणे तयार केला होता. पहिल्या महायुद्धाच्या काळात हा ध्वज बर्लिन समितीचा ध्वज म्हणून ओळखला जात होता, कारण तो बर्लिन समितीमध्ये भारतीय क्रांतिकारकांनी स्वीकारला होता.

तिरंग्याचा विकास

1916 मध्ये, पिंगली व्यंकय्या यांनी एका ध्वजाची कल्पना केली जी सर्व भारतीयांना एका धाग्यात बांधेल. त्यांच्या या उपक्रमाला एस.बी. बोमन जी आणि उमर सोमाणी जी एकत्र आले आणि तिघांनी मिळून राष्ट्रीय ध्वज मिशनची स्थापना केली. व्यंकय्या यांनी राष्ट्रध्वजासाठी राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांचा सल्ला घेतला आणि गांधीजींनी त्यांना अशोक चक्र या ध्वजाच्या मध्यभागी ठेवण्याचा सल्ला दिला, जे संपूर्ण भारताला एका धाग्यात बांधण्याचे लक्षण बनले. पिंगली व्यंकय्या यांनी लाल आणि हिरव्या पार्श्वभूमीवर अशोक चक्र आणले, पण हा ध्वज संपूर्ण भारताचे प्रतिनिधित्व करू शकेल असे गांधीजींना वाटले नाही. राष्ट्रध्वजाच्या रंगाबाबत विविध वादविवाद सुरूच होते. 1924 मध्ये, अखिल भारतीय संस्कृत काँग्रेसने ध्वजात भगवा आणि मध्यभागी गदा वापरण्याची शिफारस केली होती की ते हिंदूंचे प्रतीक आहे. मग या क्रमात कोणीतरी हिंदू, मुस्लिम आणि शीख या तीन धर्मांचे प्रतिनिधित्व करतो असा युक्तिवाद करून गेरूचा रंग लावण्याची कल्पना दिली.

समितीची रचना

खूप चर्चेनंतरही सर्वांचे एकमत होऊ शकले नाही, तेव्हा 1931 मध्ये 'ऑल इंडिया काँग्रेस'च्या ध्वजाला आकार देण्यासाठी 7 सदस्यांची समिती स्थापन करण्यात आली. त्याच वर्षी कराची काँग्रेस कमिटीच्या बैठकीत पिंगली व्यंकय्या यांनी तयार केलेल्या ध्वजावर मध्यभागी भगवा, पांढरा आणि हिरवा रंग असलेले अशोक चक्र होते. या झेंड्याखाली स्वातंत्र्यसैनिकांनी अनेक आंदोलने करून 1947 मध्ये ब्रिटिशांना भारत सोडण्यास भाग पाडले. स्वातंत्र्याच्या घोषणेच्या काही दिवस आधी राष्ट्रध्वजाला कोणते स्वरूप द्यायचे असा प्रश्न काँग्रेससमोर पुन्हा निर्माण झाला. यासाठी पुन्हा डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या नेतृत्वाखाली एक समिती स्थापन करण्यात आली आणि तीन आठवड्यांनंतर 14 ऑगस्ट रोजी या समितीने 'अखिल भारतीय काँग्रेस'चा ध्वज राष्ट्रध्वज म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली. 15 ऑगस्ट 1947 रोजी तिरंगा आपल्या स्वातंत्र्याचे आणि देशाच्या स्वातंत्र्याचे प्रतीक बनले.

पहिला ध्वज

भारताचा अनधिकृत ध्वज पहिल्यांदा 1906 मध्ये फडकवण्यात आला. हे 1904 मध्ये स्वामी विवेकानंदांच्या शिष्या बहिण निवेदिता यांनी तयार केले होते. 7 ऑगस्ट 1906 रोजी पारसी बागान चौक (ग्रीन पार्क) कलकत्ता येथे काँग्रेसच्या अधिवेशनात 'बंगालच्या फाळणी'च्या निषेधार्थ ते फडकवण्यात आले. पहिला ध्वज लाल, पिवळा आणि हिरव्या आडव्या पट्ट्यांचा होता. वरच्या हिरव्या पट्टीत 8 अर्धवट फुललेली कमळाची फुले होती आणि खालच्या लाल पट्टीत सूर्य आणि चंद्राचे चित्र होते आणि मध्यभागी पिवळ्या पट्टीवर 'वंदे मातरम' लिहिलेले होते. तिरंगा ध्वज, जो पंडित जवाहर लाल नेहरूंनी 60 वर्षांपूर्वी संसदेच्या सेंट्रल हॉलमध्ये फडकवले होते, ते गायब असल्याचे सांगितले जाते.

दुसरा ध्वज

दुसरा ध्वज 1907 मध्ये भिकाजी कामा आणि त्यांच्यासह काही निर्वासित क्रांतिकारकांनी पॅरिसमध्ये फडकवला. काही लोकांच्या समजुतीनुसार हे 1905 मध्ये घडले. ध्वजारोहणानंतर युनियन जॅक खाली करण्यात आला आणि सकाळी 8.30 वाजता लोकांच्या गर्दीच्या आवाजात इंडिया गेटवर भारतीय राष्ट्रध्वज फडकवण्यात आला. हे देखील पूर्वीच्या ध्वज सारखेच होते शिवाय त्याच्या वरच्या पट्टीवर फक्त एक कमळ होते, परंतु सात तारे सप्तर्षींचे प्रतिनिधित्व करतात. बर्लिन येथील समाजवादी परिषदेतही हा ध्वज प्रदर्शित करण्यात आला होता.

तिसरा ध्वज

15 ऑगस्टला सकाळी लाल किल्ल्यावर तिरंगा फडकवण्यात आला. स्वातंत्र्य मिळून साठ वर्षे झाली, पण ते तीन ध्वज कुठे आहेत हे कोणालाच माहीत नाही आणि त्यांचा शोध घेण्याचा प्रयत्नही झालेला नाही. 1917 मध्ये भारतीय राजकीय संघर्षाला निश्चित वळण मिळाले. डॉ. अॅनी बेझंट आणि लोकमान्य टिळक यांनी होमरूल चळवळीदरम्यान ते फडकवले. या ध्वजावर एकामागून एक असे 5 लाल आणि 4 हिरव्या आडवे पट्टे होते आणि सप्तर्षींच्या दिशेला सात तारे होते. डाव्या आणि वरच्या काठावर युनियन जॅक होता. एका कोपऱ्यात पांढरा अर्धचंद्र आणि ताराही होता. स्वातंत्र्याचा 60वा वर्धापन दिन आणि 1857 च्या उठावाला 150 वर्षे पूर्ण झाल्याच्या समारंभांचे समन्वय साधणाऱ्या सांस्कृतिक मंत्रालयालाही स्वतंत्र भारतात फडकलेल्या पहिल्या झेंड्याची माहिती नाही. केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्री अंबिका सोनी यांनी सांगितले की, स्वातंत्र्य दिनाचे आयोजन संरक्षण मंत्रालयाकडून केले जाते. तो शोधून काढावा. सापडल्यास ते आमच्या संग्रहालयात ठेवता येतील. सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितले की, 1997 मध्ये स्वातंत्र्याच्या 50 व्या वर्धापन दिनानिमित्त या ध्वजांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता. झेंडे शोधण्यासाठी मंत्रालयाने संरक्षण मंत्रालयाला पत्र लिहिले होते. पण रेकॉर्ड नसल्यामुळे त्याच्याबद्दल काहीच माहिती नव्हती. पार्लमेंट आर्काइव्ह्जचे संचालक फ्रँक क्रिस्टोफर म्हणाले, "आमच्याकडे संसदेशी संबंधित अनेक स्मृतिचिन्हे आहेत, परंतु 14 ऑगस्टच्या रात्री फडकलेला ध्वज नाही. ते सापडल्यास, आम्ही ते आमच्या संग्रहात ठेवू इच्छितो. लोकसभेचे सरचिटणीस पी.डी.टी. आचार्य म्हणतात, पंडित नेहरूंनी सेंट्रल हॉलमध्ये फडकवलेला तिरंगा कुठे आहे, याची कोणालाच माहिती नाही, कारण त्याची कोणतीही नोंद नाही.

तिरंग्याचा योग्य वापर

राष्ट्रध्वज ही आपल्या देशाची ओळख आहे. त्यामुळे भारतीय तिरंग्याचा पूर्ण सन्मान करणे हे प्रत्येक भारतीयाचे कर्तव्य आहे. कोणत्याही व्यक्तीने तिरंग्याच्या प्रतिष्ठेला कलंक लावू नये यासाठी भारतीय कायद्यात काही कलमे करण्यात आली आहेत. फ्लॅग कोड इंडिया - 2002 मध्ये राष्ट्रध्वजाशी संबंधित काही खास गोष्टींचा उल्लेख आहे, ज्या आपण भारतीयांना माहित असणे आवश्यक आहे. 2002 पूर्वी, सामान्य लोक राष्ट्रीय दिनाशिवाय कोणत्याही सार्वजनिक ठिकाणी ठेवू शकत नव्हते. हे फक्त सरकारी कार्यालयात बसवता येऊ शकते. 2002 मध्ये, भारतातील प्रसिद्ध उद्योगपती नवीन जिंदाल यांनी त्यांच्या कार्यालयाच्या वर राष्ट्रध्वज लावला होता, ज्यासाठी त्यांना असे कळवण्यात आले की त्यांना कायदेशीर कारवाई करावी लागेल. याच्या निषेधार्थ, त्यांनी दिल्ली उच्च न्यायालयात जनहित याचिका दाखल करून असा युक्तिवाद केला की भारतातील सामान्य लोकांना आदर आणि प्रेमाने राष्ट्रध्वज फडकवण्याचा नागरी अधिकार आहे. हे प्रकरण उच्च न्यायालयातून सर्वोच्च न्यायालयात गेले आणि न्यायालयाने भारत सरकारला या प्रकरणाची चौकशी करण्यासाठी समिती स्थापन करण्याचा सल्ला दिला. सरतेशेवटी, भारतीय मंत्रालयाने एक घटनादुरुस्ती करून सर्व भारतीयांना वर्षातील 365 दिवस आदराने राष्ट्रध्वज परिधान करण्याचा अधिकार दिला.

तिरंग्याचा आदर

या ध्वजात असे काही आहे, ज्याने स्वातंत्र्याच्या लोकांमध्ये एक नवीन चैतन्य दिले होते आणि जो आजही प्रत्येक भारतीयाला त्याच्या गौरवशाली इतिहासाची आठवण करून देतो आणि विविधतेत एकता असलेल्या या देशाला एकत्र करतो. प्रत्येक स्वातंत्र्यदिनी आणि प्रजासत्ताक दिनी लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवर राष्ट्रध्वज मोठ्या आदराने फडकवला जातो. देशाच्या प्रथम नागरिकापासून ते सामान्य नागरिकापर्यंत सर्वांना सलाम. लष्कराने 21 तोफांची सलामी देऊन त्याचा गौरव केला. कोणत्याही देशाचा ध्वज ही त्या देशाची ओळख असते. तिरंगा ही आम्हा भारतीयांची ओळख आहे. स्वातंत्र्याच्या घोषणेच्या काही दिवस आधी, 22 जुलै 1947 रोजी राष्ट्रध्वजाचा रंग प्रथम सापडला, जो आजपर्यंत टिकून आहे. वर भगवा रंग, नंतर पांढरा आणि तळाशी हिरवा. मध्यभागी एक गडद निळे चक्र आहे, ज्यामध्ये 24 चक्र आहेत, ज्याला आपण 'अशोक चक्र' म्हणून ओळखतो.

देशात तिरंग्याच्या रचनेवर खूप लक्ष दिले जाते, कारण ते आपल्या आदराशी निगडीत आहे. प्रत्येक तिरंग्यामध्ये अशोक चक्र पांढर्‍या रंगाच्या तीन चतुर्थांश रंगात असावे. राष्ट्रध्वज खादीच्या कापडाचा असावा. आज जो ध्वज आपल्या देशाची ओळख आहे, त्याला हे रूप दिले ते पिंगली व्यंकय्या यांनी. यासोबतच ध्वजारोहण करताना कोणती आचारसंहिता लक्षात ठेवावी, हे ध्वजाच्या आदराची बाबही स्पष्ट करण्यात आली. राष्ट्रध्वज कधीही जमिनीवर पडू नये किंवा जमिनीच्या संपर्कात येऊ नये. 2005 पूर्वी ते गणवेश आणि कपड्यांमध्ये वापरता येत नव्हते, परंतु 2005 मध्ये पुन्हा एक दुरुस्ती करून भारतीय नागरिकांना हा अधिकार देण्यात आला आहे, परंतु लक्षात ठेवण्याची गोष्ट अशी आहे की ते कोणत्याही कपड्यावर कमरेच्या खाली नसावे.राष्ट्रध्वज कधीही अंतर्वस्त्र म्हणून परिधान करता येत नाही.

ध्वज अनिवार्य

सर्व राष्ट्रांसाठी ध्वज असणे अनिवार्य आहे. यासाठी लाखो लोकांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली आहे. ही एका प्रकाराची उपासना आहे. भारताचे राष्ट्रपिता महात्मा गांधी म्हणाले होते - "आम्ही भारतीय मुस्लिम, ख्रिश्चन, ज्यू, पारशी आणि इतर सर्व ज्यांच्यासाठी भारत हे एक घर आहे, एकाच ध्वजाला मान्यता द्यावी आणि त्यासाठीप्राण निछावर करावे."

तिरंगा नियम

22 जुलै 1947 रोजी, स्वातंत्र्यापूर्वी, तिरंग्याला राष्ट्रध्वज म्हणून स्वीकारण्यात आले. तिरंग्याचे बांधकाम, त्याचा आकार आणि रंग इत्यादी निश्चित आहेत.

भारतीय ध्वज संहिता अंतर्गत ध्वज कधीही जमिनीवर ठेवला जाणार नाही.

ते कधीही पाण्यात बुडवले जाणार नाही आणि कोणत्याही प्रकारे नुकसान होणार नाही. हा नियम भारतीय राज्यघटनेलाही लागू होतो.

जर एखाद्या व्यक्तीने ध्वज वाकवला, त्याचे कापड बनवले, मूर्तीमध्ये गुंडाळले किंवा कोणत्याही मृत व्यक्तीच्या (शहीद सशस्त्र दलाच्या सैनिकांव्यतिरिक्त) मृतदेहावर ठेवले तर तो तिरंग्याचा अपमान मानला जाईल.

तिरंगा गणवेश परिधान करणे देखील चुकीचे आहे.

जर एखाद्या व्यक्तीने कमरेच्या खाली तिरंग्यापासून बनवलेले कापड घातले तर तो तिरंग्याचाही अपमान आहे.

अंतर्वस्त्र, रुमाल किंवा उशी इत्यादी बनवून तिरंगा वापरता येत नाही.

तिरंगा फडकवण्याचे नियम

सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या दरम्यानच तिरंगा फडकवता येतो.

ध्वज संहितेमध्ये सामान्य नागरिकांना फक्त 'स्वातंत्र्य दिन' आणि 'प्रजासत्ताक दिना'लाच तिरंगा फडकवण्याची परवानगी होती, परंतु 26 जानेवारी 2002 रोजी सरकारने भारतीय ध्वज संहितेत सुधारणा करून कोणताही नागरिक कोणत्याही दिवशी ध्वज फडकावू शकतो , परंतु ते ध्वज संहितेचे पालन करेल.

2001 मध्ये उद्योगपती नवीन जिंदाल यांनी न्यायालयात जनहित याचिका दाखल केली होती की, नागरिकांना सामान्य दिवशीही ध्वजारोहण करण्याचा अधिकार देण्यात यावा. न्यायालयाने नवीनच्या बाजूने आदेश देत सरकारला या प्रकरणात लक्ष घालण्यास सांगितले. 26 जानेवारी 2002 रोजी केंद्र सरकारने ध्वज फडकवण्याच्या नियमात बदल केला, अशा प्रकारे प्रत्येक नागरिकाला कोणत्याही दिवशी ध्वज फडकवण्याची परवानगी दिली.

स्तोत्र - विकिपीडिया

सरकारी इमारत, सरकारी निवासस्थान, सरकारी कार्यालय या ठिकाणी झेंडा फडकवता कोणती काळजी घ्यावी याचेही निर्देश यात आहेत.यापैकी काही नियम जाणून घेऊया,

• झेंडा फडकवताना त्याला सन्मानाचे स्थान दिले पाहिजे.

• झेंडा स्पष्ट दिसेल अशा ठिकाणीच तो फडकवला पाहिजे.

• सरकारी आस्थापनांवरती रविवारसह सर्व सुट्ट्यांच्या दिवशीही झेंडा फडकला पाहिजे.

• झेंडा सूर्योदय ते सूर्यास्तापर्यंत फडकवला जाईल. हवामान कसेही असले तरीही.

• झेंडा वेगाने वरती चढवला पाहिजे आणि खाली उतरवताना धिम्या गतीने, सन्मानाने काढला पाहिजे.

• फाटलेला किंवा मळलेला झेंडा फडकवता येणार नाही.

• कोणत्याही व्यक्तीसाठी किंवा वस्तूसाठी अभिवादन करताना झेंडा खाली आणता येणार नाही.

• कोणताही इतर झेंडा राष्ट्रध्वजापेक्षा वरती फडकवता येणार नाही.

• कोणतीही वस्तू ध्वज-दंडाच्या वरती ठेवता येणार नाही.

• झेंड्याचा उपयोग इतर कुठल्याही प्रकारच्या कामासाठी करता येणार नाही.

1. स्वातंत्र्यदिनी अनेक लोक गालावर, नखांवर किंवा हातावर तिरंगा काढतात. बरेच लोक तिरंगा केक,पेस्ट्री, मिठाई किंवा कॅप्स देखील बनवतात.तिरंगा पोस्टरही बनवले जातात. शाळेत मुलांसाठी तिरंगा बनवण्याची स्पर्धा आयोजित केली जाते. बरेच लोक मॅचस्टिक किंवा चॉप स्टिक्स जोडून तिरंगा बनवतात आणि त्यावर रंग करतात.

2. बरेच लोक पुठ्ठा आणि कागदाचा तिरंगा देखील बनवतात, ज्यामध्ये सर्वप्रथम, एक मोठा पुठ्ठा गोल कापला जातो आणि त्याच्या वर दोन्ही बाजूंनी हिरव्या रंग केलेला कागदाची शीट चिकटवा. त्यानंतर, पूर्वी कापलेल्या गोलाकारापेक्षा थोडे लहान गोलाकार पुट्ठे घेऊन त्यावर दोन्ही बाजूंनी पांढऱ्या कागदाची शीट चिकटवा. यानंतर, इतर गोलाकार गोलाकारांपेक्षा किंचित लहान गोलाकार पुट्ठे घेऊन त्यावर दोन्ही बाजूंनी केशरी रंगाच्या कागदी पत्रके चिकटवा. आता हे तिन्ही पुट्ठे एकमेकांच्या वर चिकटवा. उदाहरणार्थ, प्रथम तळाशी मोठे पुठ्ठे ठेवा, नंतर हिरव्या रंगाचे आणि केशरी रंगाचे गोल पुट्ठे ठेऊन चिकटवा. संपूर्ण वर्तुळ भोवती किंवा काठावर सोनेरी लेस गुंडाळा.यानंतर, तिरंग्याच्या आकाराचे पुट्ठे घेऊन, त्याच्या वरच्या भागात केशरी आणि खालच्या भागात हिरवा कागद चिकटवून, मध्यभागी पांढऱ्या रंगाची कागदी शीट  चिकटवल्यानंतर. कागदाची शीट अशा लांबीची कट करा की ती मागच्या दोन्ही बाजूंने  चिकटवता येईल. आता पेन्सिलने पांढऱ्या पट्टीच्या मध्यभागी एक वर्तुळ बनवा, नंतर त्याच वर्तुळावर निळा रंगाने कलर करा. असं दोन्ही बाजूंनी करा.

आता एक मोठी कागदाची शीट घ्या आणि ती गोल गुंडाळून लाकडासारखी बनवा आणि त्यावर सोनेरी लेस गुंडाळा. त्याच्या वर एक सोनेरी मोती चिकटवा. आणि आता तिरंगा एका बाजूला चिकटवा. यानंतर, आधी पासून चिटकवलेले गोल पुठ्ठयांच्या  मध्यभागी एक छिद्र बनवा आणि त्यावर हा तिरंगा लावा. चित्रात दाखवल्याप्रमाणे आपण हे चांगल्या प्रकारे सजवू शकता. जय हिंद.

ज्यांच्यामुळे आज हा दिवस पाहिला…

ती आई आहे भाग्यशाली जिच्यापोटी

जन्मलेल्या वीरांमुळे हा देश अखंड राहिला…

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ना धर्माच्या नावावर जगा ना…

ना धर्माच्या नावावर मरा…

माणुसकी धर्म आहे या देशाचा…

फक्त देशासाठी जगा…

स्वातंत्र्यदिनाच्या खूप खूप शुभेच्छा.

रंग, रूप, वेश, भाषा जरी अनेक आहेत,

तरी सारे भारतीय एक आहेत…

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा !

उत्सव तीन रंगाचा , अभाड़ी आज सजला,

नतमस्तक मी त्या सर्वासाठी

ज्यानी भारतदेश घडविला ..

स्वातंत्र्यदिनाच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा

स्वातंत्र्य वीरांना करूया शत शत प्रणाम,

त्यांच्या निस्वार्थ त्यागानेच भारत बनला महान…

स्वातंत्र्य दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा !

चला पुन्हा एकदा आठवूया तो नजारा….

शहिदांच्या हृदयातील ज्वाला आठवा

जिच्यामुळे आज देशाचं स्वातंत्र्य कायम आहे,

देशभक्तांच्या रक्ताची ती धार आठवा…

ज्यामुळे आज तिरंगा फडकतो आहे

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

अभिमान आणि नशीब आहे कि,

भारत देशात जन्म मिळाला

जसे इंग्रजांपासून मुक्त झालो

तसे आता भ्रष्टाचारमुक्त

भारत करूया

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देशभक्तांच्या बलिदानामुळे

स्वतंत्र झालो आपण

कोणी विचारल्यावर गर्वाने सांगतो

भारतीय आहोत जय हिंद

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देश आपला सोडो न कोणी

नात आपले तोडू ना कोणी

हृदय आपले एक आहे

देश आपली शान आहे

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देश आपला सोडो न कोणी..

नातं आपलं तोडो न कोणी…

हृदय आपलं एक आहे,

देश आपली जान आहे…

ज्याबद्दल आपल्याला अभिमान आहे.

स्वातंत्र्यदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

देशाला मिळालं स्वातंत्र्य

मार्गात आलेल्या प्रत्येक संकटाला टाळून,

चला पुन्हा उधळूया रंग आणि

जगूया देशाच्या स्वातंत्र्याचा हा सण…

वंदे मातरम्

लहान लहान बाळ गोपाळ आपल्या हातात तिरंगा झेंडा घेऊन शाळेत जातात.परंतु स्वातंत्र्य दिन म्हणजे काय ?त्यांना हे माहीतच नसत.मुलांना या विषयी माहिती देण्यासाठी स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी ज्या शूरांनी आपले प्राण दिले आहेत.त्यांच्या बद्दल देखील माहिती सांगा.त्यांच्या साठी ही माहिती असणं गरजेचं आहे. 

देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी बिटिशांशी लढणारे अनेक वीर आहे ज्यांनी आपले देशाला स्वतंत्र करण्यासाठी आपले प्राण दिले.देशाला स्वातंत्र्य करण्यासाठी हिंसा आणि अहिंसाचा मार्ग अवलंबवावा लागला.परंतु आपले राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी नेहमी अहिंसाचा मार्ग अवलंबवला.आपल्या मुलांना अशा शूरांची माहिती आवर्जून सांगा. ज्यांनी देशाला स्वातंत्र्य करण्यासाठी बलिदान दिले.चला तर मग अशा शूरवीरांबद्दल माहिती जाणून घेऊ या.

1 महात्मा गांधी -महात्मा गांधी नेहमी अहिंसेच्या मार्गावर चालले.त्यांनी आपल्या हातात कधीही कोणतेही शस्त्र घेतले नाही.त्यांनी नेहमी चुकीच्या कायद्याच्या विरोधात आवाज उठवला.ते शांततेत आंदोलन करून निषेध करायचे.

एकेकाळी मिठावर देखील कर लावायचे.गांधीजींनी त्याचा विरोध केला.आणि हा कायदा संपविला.या सह गांधीजींनी समाजातील वाईट गोष्टींना देखील संपवण्याच्या प्रयत्न केला. 

2  राणी लक्ष्मी बाई - 'खूब लडी मर्दानी वो तो झांसीवाली रानी थी' ही कविता सर्वांची ऐकली आहे.आपल्याला हे माहीत आहे का झाशीची राणी कोण होती?राणी लक्ष्मीबाईंनीच देशाला स्वतंत्र करण्यासाठी इंग्रेजांशी लढा दिला. 1858 च्या बंडात लक्ष्मीबाई स्वातंत्र्यासाठी लढताना शहीद झाल्या.

3 - भगतसिंग - ज्यांनी ब्रिटिशांना गुडघे टेकण्यास भाग पाडले. देशाला मुक्त करण्यासाठी ते अगदी हसत -हसत फासावर चढले.

4 नेताजी सुभाषचंद्र बोस - तरुणांमध्ये स्वातंत्र्याची भावना भरण्यासाठी उत्साही घोषणा दिल्या. तुम्ही मला रक्त द्या, मी तुम्हाला स्वातंत्र्य देईन. त्यांच्या या घोषणेने तरुणांमध्ये खूप उत्साह भरला होता. ते लोकांमध्ये खूप लोकप्रिय होते. आणि जनता त्यांना प्रेमाने नेताजी म्हणत असे.

5 बहादूर शाह जफर - 1857 च्या लढाई दरम्यान त्यांनी ईस्ट इंडिया कंपनीच्या विरोधात मोर्चा उघडला.

6 शिवराम राजगुरू -ते एक महान क्रांतिकारक होते. ते भगतसिंगचे साथीदार होते.ते  तरुणांना ब्रिटिशांशी लढा करण्यासाठी तयार करायचे.

ही फक्त काही धाडसी शूरवीरांची नावे आहेत. पण अनेक क्रांतिकारकांनी देशाला मुक्त करण्यासाठी आपले सर्वस्व अर्पण केले होते. देशसेवेसाठी. त्यांना भारतमातेचा शूर मुलगा असे म्हटले जाते. देशासाठी काहीतरी करण्याची भावना लहान मुलांमध्ये तेव्हा उद्भवेल. जेव्हा त्यांना या संदर्भात माहिती दिली जाईल.  

मुलांच्या मनात देशासाठी काहीतरी चांगले करण्याची,समर्पण करण्याच्या भावनेला वाढवा आणि त्या दिशेनेच वाटचाल करा.हे येत्या काळात एक महान हेतू साध्य करू शकते. जे आपल्याला कठोर परिश्रम करण्यास आणि तुमच्या कामात अधिक चांगले करण्यास प्रेरित करेल.

मुलांमध्ये चांगल्या सवयी विकसित करा. त्यांना देशातील सैनिकांबद्दल सांगा. बरीच ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत, मुलांनाही त्यांच्याबद्दल सांगा. जेणे करून त्यांच्यामध्ये कुतूहल वाढेल.असे अनेक सिनेमे आहेत ज्यांना पाहून त्यांना खूप काही शिकायला मिळते. बालपण ही योग्य वेळ आहे जेव्हा राष्ट्रीय संस्कारांचे गुण मुलांमध्ये रुजवले जाऊ शकतात.त्यांना वीर रसाच्या देशभक्तीच्या कविता पाठ करण्यास सांगा.

सर्वात चांगली गोष्ट म्हणजे देशभक्तीची पुस्तके स्वतः वाचून त्यांना ऐकवा.देशभक्तीचे  गाणे आपण म्हणा.म्हणजे आपल्याला बघून ते देखील म्हणतील.आपण स्वतः किती देशभक्त आहात आधी हे बघा नंतर मग मुलांकडून अपेक्षा करा. 

ऑनलाईन भाषणात या गोष्टी लक्षात ठेवा-

बॅकग्राउंड- ऑनलाईन भाषण देण्याची तयारी करण्यासाठी, सर्वप्रथम आपल्याला योग्य बॅकग्राउंड निवडण्याची आवश्यकता आहे. घराच्या कोणत्याही कोपऱ्यात जाऊन आपले भाषण देण्याचा विचार करू नका. आधी ठरवा तुमच्या घरात कोणती जागा आहे जिथून तुमचे आउटपुट चांगले येऊ शकते. जर बॅकग्राउंडचा रंग गडद असेल तर ड्रेस हलका रंगाचा असावा आणि पार्श्वभूमीमध्ये हलका रंग असेल तर कपडे गडद रंगाचे असावेत.

लाईट- 

जेव्हा आपण आपले भाषण देता, तेव्हा आपल्याला योग्य प्रकाशाची काळजी घेणे देखील आवश्यक असते. लक्षात ठेवा, प्रकाश अशा प्रकारे सेट करा की आपल्याला सावली नसेल. तुमच्या चेहऱ्यावर प्रकाश आला. अशा स्थितीत पडद्यावर निस्तेजपणा दिसणार नाही.

सादरीकरण- 

कोणतीही गोष्ट सुधारण्यासाठी ती योग्यरित्या सादर करणे आवश्यक आहे. तीच गोष्ट तुम्हालाही लागू होते. जर तुम्ही ऑनलाईन भाषण देण्याची तयारी करत असाल, तर ते चांगले सादर करणे देखील महत्त्वाचे आहे. आपली शैली, आपला मुद्दा सांगण्याची पद्धत विशेष असावी. कोणालाही कॉपी करू नका, आपली स्वतःची शैली विकसित करा.

ड्रेसिंग सेन्स- 

परिपूर्ण ड्रेसिंग सेन्स तुम्हाला केवळ आत्मविश्वासच देत नाही तर त्याद्वारे तुम्ही स्वतःला योग्य प्रकारे सादर करण्यास सक्षम आहात. स्वातंत्र्यदिनाची वेळ आली आहे, म्हणून आपले कपडे त्यानुसार निवडा, जसे आपण पांढरा, हिरवा किंवा केशरी रंग निवडू शकता. लक्षात ठेवा की ड्रेस सभ्य असावा.

कुटुंबातील सदस्यांनीही काळजी घ्यावी- 

कुटुंबातील इतर सदस्यांचीही जबाबदारी आहे की जेव्हा मूल ऑनलाइन भाषण देत असेल, तेव्हा त्या ठिकाणी वारंवार जाणे टाळा. असे केल्याने मुलांचे लक्ष विचलित होते आणि त्यांचे लक्ष विचलित होते, म्हणून त्यांना एकटे सोडा जेणेकरून ते पूर्ण लक्ष देऊन त्यांचे काम करू शकतील.

कॅमेरा फ्रेंडली- 

ऑनलाईन भाषण देण्यासाठी तुम्हाला आधी कॅमेरा फ्रेंडली असणे आवश्यक आहे. आपण इच्छित असल्यास, आपण यासाठी काही दिवस अगोदर सराव सुरू करू शकता जेणेकरून आपण कॅमेराशी पूर्णपणे समन्वय साधू शकाल.

आय कांटेक्ट- 

कॅमर्‍याशी आय कांटेक्ट असावा. तुम्हाला फक्त हे समजून घ्यावे लागेल की तुमच्या समोर एक व्यक्ती आहे ज्यांच्याशी तुम्ही बोलत आहात, असे केल्याने तुम्ही रिलेक्स व्हाल तसेच तुम्ही कॅमेराशी कांटेक्ट ठेवू शकाल.

व्हॉइस इको नसावा - 

जेव्हा तुम्ही ऑनलाईन भाषणाची तयारी करता, तेव्हा तुमची आवाजाची गुणवत्ता खराब होणार नाही किंवा तुमचा आवाज प्रतिध्वनीत असेल याची काळजी घ्या. तुम्हाला अशी जागा निवडण्याची गरज आहे जिथे तुम्ही कोणताही आवाज न करता तुमचे भाषण चांगले देऊ शकता.

चेहऱ्यावर हसू- 

जेव्हा तुम्ही ऑनलाईन भाषण देता, तेव्हा तुमच्या चेहऱ्यावर नक्कीच एक लहान स्मित ठेवा. असे केल्याने, आपण स्वत: ला अशा प्रकारे सादर करू शकाल की आपण प्रत्येकाशी कनेक्ट होऊ शकाल, म्हणून एक स्मित ठेवा.

आत्मविश्वास - 

आणि या सगळ्यात महत्वाचा म्हणजे तुमचा आत्मविश्वास. तुम्ही बहुतेक वेळा ऐकले किंवा वाचले असेल. कोणतीही गोष्ट साध्य करण्यासाठी किंवा यश मिळवण्यासाठी आत्मविश्वास खूप महत्त्वाचा असतो. आत्मविश्वास ही यशाची गुरुकिल्ली आहे. म्हणून, न घाबरता, तुमचे ऑनलाइन भाषण सहज द्या जेणेकरून आत्मविश्वास तुमच्या चेहऱ्यावर स्पष्टपणे दिसेल. स्वतःला रिलेक्स्ड ठेवा.

सांगायला पण होतोय, तितकाच हर्ष,

फुकाफुकी नाही हो मिळालं मला हे सगळं,

बलीदान वीरांचे झाले, म्हणून हे आगळ,

घरदारांवर सोडलं पाणी कित्येकांनी,

तीक्ष्ण गोळ्यांनी छिन्न केली छाती अनेकांनी,

मान तिरंग्याचा अबाधीत ठेवला, शुरानीं,

तरुण पणी जीव बहाल केला कित्येकांनी,

खूप बदल झालेत या इथं या दरम्यान,

खुर्ची चे राजकारण सुरू झालं,

फार महान,

प्रगती खूपच झांली मात्र अनेक क्षेत्रांत,

गरुडझेप घेतली की हो आम्ही आकाशात,

तसा मी ही समाधानी आहे, आहे त्यामध्ये,

नेहमीच "नेक"असावेत आपले इरादे!

मूल्य जपावीत आपली आपण, माना ने,

शत्रू जर मान वर काढेल तर त्यास थोपवाव शौर्याने,

कच कधी खाऊ नका, धीर कधी सोडू नका,

अजुन ही तरुण आहे मी, हिंमत तुम्ही हरू नका,

जायचंय खूप खूप दूर वर मला तुमच्या सवे,

मनगटात तुमच्या मात्र बळ यायला हवे,

मग नाही होणार कोणाचीच हिंमत कधींच हल्ल्याची,

दहा  शत्रूस पुरेल एक भारतीय,हीच आहे शक्ती माझी!!!!]]> Fri, 13 Aug 2021 23:40:00 +0530 Fri, 13 Aug 2021 23:44:26 +0530 Webdunia Desk https://marathi.webdunia.com/article/independence-day-marathi/jana-gana-mana-national-anthem-singing-rules-121081300049_1.html https://marathi.webdunia.com/article/independence-day-marathi/jana-gana-mana-national-anthem-singing-rules-121081300049_1.html https://nonprod-media.webdunia.com/public_html/_media/mr/img/article/2020-08/11/thumb/1_1/1597148911-386.jpg

ह्या गीताला २४ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रगीत म्हणून मान्यता मिळाली.

राष्ट्रगीतामध्ये एकूण पाच कडवे असून हे गीत पूर्णपणे ५२ सेकंदामध्ये म्हणण्याची प्रथा आहे.

देशभरांत म्ह्टले जाणारे राष्ट्रगीत हे पाच कडव्यांपैकी फक्त पहिले कडवे आहे.

राष्ट्रगीत गाण्याचे नियम

राष्ट्रगीत गाताना किंवा ऐकताना सावधान स्थितीतच उभे राहून राष्ट्राला वंदन करुनच हे गीत म्हणावे.

राष्ट्रगीताचे उच्चारण स्पष्ट असावे.

राष्ट्रगीत हे नेहमी समूहाने कुठल्याही वाद्याशिवाय 52 सेकंदात म्हणायचे असते.

काही वेळेस हे गीत संक्षिप्त रूपात गायले जाते त्याचा कालावधी 20 सेकंद आहे.

राष्ट्रगीत गाताना त्याचा अपमान व निंदनीय प्रकारचे कृत्य करणे कायदयान्वये गुन्हा आहे.

हेतूपूर्वक राष्ट्रगीत गाण्यार्‍यांना थांबवणे किंवा समूहातील गाण्यात व्यत्यय आणणे गुन्हा आहे.

राष्ट्रगीतासाठी कधीही अपशब्द वापरू नये.

जन गण मन अधिनायक जय हे

भारत भाग्य विधाता

पंजाब सिन्ध गुजरात मराठा

द्राविड़ उत्कल बंग

विन्ध्य हिमाचल यमुना गंगा

उच्छल जलधि तरंग

तव शुभ नामे जागे

तव शुभ आशिष मागे

गाहे तव जय गाथा

जन गण मंगल दायक जय हे

भारत भाग्य विधाता

जय हे जय हे जय हे

जय जय जय जय हे

अहरह तव आह्वान प्रचारित

शुनि तव उदार वाणी

हिन्दु बौद्ध शिख जैन

पारसिक मुसलमान खृष्टानी

पूरब पश्चिम आशे

तव सिंहासन पाशे

प्रेमहार हय गाँथा

जन गण ऐक्य विधायक जय हे

भारत भाग्य विधाता

जय हे जय हे जय हे

जय जय जय जय हे

पतन-अभ्युदय-बन्धुर-पंथा

युगयुग धावित यात्री,

हे चिर-सारथी,

तव रथचक्रे मुखरित पथ दिन-रात्रि

दारुण विप्लव-माझे

तव शंखध्वनि बाजे,

संकट-दुख-त्राता,

जन-गण-पथ-परिचायक जय हे

भारत-भाग्य-विधाता,

जय हे, जय हे, जय हे,

जय जय जय जय हे

घोर-तिमिर-घन-निविड़-निशीथे

पीड़ित मुर्च्छित-देशे

जाग्रत छिल तव अविचल मंगल

नत-नयने अनिमेष

दुःस्वप्ने आतंके

रक्षा करिले अंके

स्नेहमयी तुमि माता,

जन-गण-दुखत्रायक जय हे

भारत-भाग्य-विधाता,

जय हे, जय हे, जय हे,

जय जय जय जय हे

रात्रि प्रभातिल उदिल रविछवि

पूर्व-उदय-गिरि-भाले,

गाहे विहन्गम, पुण्य समीरण

नव-जीवन-रस ढाले,

तव करुणारुण-रागे

निद्रित भारत जागे

तव चरणे नत माथा,

जय जय जय हे, जय राजेश्वर,

भारत-भाग्य-विधाता,

जय हे, जय हे, जय हे,

जय जय जय जय हे

आकाशातील अवघे न्यारे, इथे तळपुनी गेले तारे....

या मातील ठाऊक सारे

निराकार नि:श्वसनामधुनी, आदि आदि हुंकार उमटले

ऋक-सामातुन या मातीवर, विराट पुरूषा वंदन घडले....

ज्ञानीयांनी तत्वज्ञांनी, मंत्रट्रष्ट्‍या ऋषिवर्यांनी

उपनिषदांची अरण्यकांची, इथे उभविली ऊंच मंदिरे

ऊंच मंदिरे...

या मातीला ठाऊक सारे....

या मातीच्या कणाकणातुन, आंदोळुनि आकाश गर्जले

एक गर्जना-कृण्वन्तो विश्वमार्यम् !

बलवंतांच्या बलिदानातुन, पानोपानी इतिहासातुन

कितीक लढता गेले दाहीर, रक्ताचे वाहवून सागर !

वाहवून सागर....!
 

त्या रक्ताने भिजली माती, रणवीरांची साक्ष जागती

बुरूज गडकोटांचे गाती, शिवरायांदी बुलंद कीर्ती

तोफांच्या त्या जयगानाने, थरारून हे दिग्गज उठले...

दिग्गज उठले !

आज आपण पूर्णपणे स्वतंत्र आहोत आणि पूर्ण जगभरात भारताची एक स्वतंत्र ओळख आहे. आणि आमचे संविधान हे आज संपूर्ण जगासाठी एक उदाहरण आहे. यामध्ये सर्व देशवासीयांना समानतेचा अधिकार आहे. आमचा राष्ट्रीय झेंडा देखील प्रेम, बंधुत्व आणि ऐक्याचे प्रतीक आहे.

भारतवर्षातील महान संविधानाचे लेखक बाबा साहेब डॉ.भीमराव आंबेडकर यांनी संविधानात भारताच्या प्रत्येक नागरिकाला स्वतंत्रेची ओळख करून दिली आहे तसेच त्यांना विशेष अधिकार देखील दिले आहे. आपला भारत देश स्वतंत्र झाल्यापासून आर्थिक आणि तांत्रिक दृष्ट्या समृद्धीच्या उंचावर पोहोचला आहे.

आज संपूर्ण जगात भारत आशेची किरण बनून सूर्यासम आकाशात चमकत आहे, हे सर्व स्वातंत्र्य भारतात शक्य आहे. पण आम्हाला हे स्वातंत्र्य सहजच मिळाले नाही, या साठी देशातील शूरवीर आणि स्वातंत्र्य सैनिक हुतात्मा झाले आहे. आम्हाला त्याचे नेहमीच आभार मानायला हवे.

आज आपण या स्वातंत्र्याच्या मोकळ्या हवेत श्वास घेत आहोत, हे आपल्याला भारतमाताच्या वीर सपूतांची आठवण करून देते ज्यांनी आपल्या स्वतःला पूर्णपणे या देशासाठी अर्पण केले होते. भारतातील प्रख्यात विद्वान, कवी, इतिहासकार किंवा लेखकांनी भारताची सामाजिक उन्नती करून भारताच्या स्वातंत्र्यात चार पट वाढ केली.

आज भारत संपूर्ण जगात अविश्वसनीय आहे. सामाजिक कुरीती नाहीश्या झाल्या, गरिबांचे आर्थिक शोषण संपले आणि खेड्या गावांच्या स्थितीमध्ये देखील सुधारणा झाली. आज भारतासमवेत संपूर्ण जग दहशतवाद्यांशी झुंज देतं आहे. हे स्वातंत्र्याच्या नावाखाली सर्वात मोठा डाग आहे.

हे तर आपणा सर्वांना ठाऊक आहे की दहशतवादाला काहीच धर्म नसे. काही लोकं दहशवादाच्या नावाखाली अनेक निर्दोष लोकांना ठार मारतात, देशाच्या नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण करतात. याचा परिणाम म्हणजे लोकांमध्ये सरकारी धोरण आणि देशाच्या संरक्षण यंत्रणेबद्दल संभ्रम होत. आपल्या सर्वांना हवं की या दहशतवादाच्या विरुद्ध एकमताने आणि एकत्रितपणे मिळून सरकारला सहयोग करावं.

खरं तर हे आमचे सौभाग्याचं आहे की आम्ही या भारताच्या पवित्र भूमीवर जन्मलो आणि स्वातंत्र्याच्या सुंदर वातावरणात श्वास घेतला. देशप्रेम एक पवित्र भावना आहे जी प्रत्येक नागरिकांमध्ये असणं आवश्यक आहे. काही लोकं निव्वळ स्वतःच्या स्वार्थापोटी आपल्या देशाला भ्रष्टाचारात व्यापून देशातील भोळी भाबडी जनतेला दिशाभूल करीत आहे. आपल्याला एकत्र होऊन अश्या भ्रष्ट लोकांपासून सावधगिरी बाळगण्याची गरज आहे आणि या भ्रष्टाचार रुपी रावणाचे दहन लवकरात लवकर केले पाहिजे.

भारतवर्षाला पूर्वी सारखे सुवर्ण पक्ष्यासारखे बनवायचे आहे आणि स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ समजायचा आहे, प्रत्येक भारतीयाला आपल्या अधिकारांपेक्षा आपल्या कर्तव्याचे पालन करायला हवं, तरच आपले देश संपूर्ण जगात एक महासत्ता म्हणून समोर येईल. हेच आमचे उद्दिष्ट आहे.

भारत मातेचा विजय असो, आम्ही सर्व एक आहोत, वंदे मातरम्.

दिसले न किरण अजून आशेचे,

दिवस उगवतो, अन मावळतोही,

पण भीती मनातली जराही जात नाही,

असं किती दिवस? ह्याचे उत्तर नाही ठावे!

घाबरत घाबरत किती दिवस ते काढावे?

यावा तो ही दिवस, मोकळ्या श्वासाचा,

विषाणू मुक्त सर्वांनी जगण्याचा,

मिळेल स्वातंत्र्य आशा मुस्कट दाबातून,

हसतील बागा पुन्हा मुलांच्या किलबिलाटातुन!

तो दिवस असेल खऱ्या स्वातंत्र्याचा,

विषाणूंमुक्त मोकळा श्वास घेण्याचा!

...अश्विनी थत्ते 

भारतवर्षातील महान संविधानाचे लेखक बाबा साहेब डॉ.भीमराव आंबेडकर यांनी संविधानात भारताच्या प्रत्येक नागरिकाला स्वतंत्रेची ओळख करून दिली आहे तसेच त्यांना विशेष अधिकार देखील दिले आहे. आपला भारत देश स्वतंत्र झाल्यापासून आर्थिक आणि तांत्रिक दृष्ट्या समृद्धीच्या उंचावर पोहोचला आहे. 

आज संपूर्ण जगात भारत आशेची किरण बनून सूर्यासम आकाशात चमकत आहे, हे सर्व स्वातंत्र्य भारतात शक्य आहे. पण आम्हाला हे स्वातंत्र्य सहजच मिळाले नाही, या साठी देशातील शूरवीर आणि स्वातंत्र्य सैनिक हुतात्मा झाले आहे. आम्हाला त्याचे नेहमीच आभार मानायला हवे. 

आज आपण या स्वातंत्र्याच्या मोकळ्या हवेत श्वास घेत आहोत, हे आपल्याला भारतमाताच्या वीर सपूतांची आठवण करून देते ज्यांनी आपल्या स्वतःला पूर्णपणे या देशासाठी अर्पण केले होते. भारतातील प्रख्यात विद्वान, कवी,  इतिहासकार किंवा लेखकांनी भारताची सामाजिक उन्नती करून भारताच्या स्वातंत्र्यात चार पट वाढ केली.

आज भारत संपूर्ण जगात अविश्वसनीय आहे. सामाजिक कुरीती नाहीश्या झाल्या, गरिबांचे आर्थिक शोषण संपले आणि खेड्या गावांच्या स्थितीमध्ये देखील सुधारणा झाली. आज भारतासमवेत संपूर्ण जग दहशतवाद्यांशी झुंज देतं आहे. हे स्वातंत्र्याच्या नावाखाली सर्वात मोठा डाग आहे.

हे तर आपणा सर्वांना ठाऊक आहे की दहशतवादाला काहीच धर्म नसे. काही लोकं दहशवादाच्या नावाखाली अनेक निर्दोष लोकांना ठार मारतात, देशाच्या नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण करतात. याचा परिणाम म्हणजे लोकांमध्ये सरकारी धोरण आणि देशाच्या संरक्षण यंत्रणेबद्दल संभ्रम होत. आपल्या सर्वांना हवं की या दहशतवादाच्या विरुद्ध एकमताने आणि एकत्रितपणे मिळून सरकारला सहयोग करावं.

खरं तर हे आमचे सौभाग्याचं आहे की आम्ही या भारताच्या पवित्र भूमीवर जन्मलो आणि स्वातंत्र्याच्या सुंदर वातावरणात श्वास घेतला. देशप्रेम एक पवित्र भावना आहे जी प्रत्येक नागरिकांमध्ये असणं आवश्यक आहे. काही लोकं निव्वळ स्वतःच्या स्वार्थापोटी आपल्या देशाला भ्रष्टाचारात व्यापून देशातील भोळी भाबडी जनतेला दिशाभूल करीत आहे. आपल्याला एकत्र होऊन अश्या भ्रष्ट लोकांपासून सावधगिरी बाळगण्याची गरज आहे आणि या भ्रष्टाचार रुपी रावणाचे दहन लवकरात लवकर केले पाहिजे.

भारतवर्षाला पूर्वी सारखे सुवर्ण पक्ष्यासारखे बनवायचे आहे आणि स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ समजायचा आहे, प्रत्येक भारतीयाला आपल्या अधिकारांपेक्षा आपल्या कर्तव्याचे पालन करायला हवं, तरच आपले देश संपूर्ण जगात एक महासत्ता म्हणून समोर येईल. हेच आमचे उद्दिष्ट आहे.

भारत मातेचा विजय असो, आम्ही सर्व एक आहोत, वंदे मातरम् .

ह्या गीताला २४ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रगीत म्हणून मान्यता मिळाली.

राष्ट्रगीतामध्ये एकूण पाच कडवे असून हे गीत पूर्णपणे ५२ सेकंदामध्ये म्हणण्याची प्रथा आहे. 

देशभरांत म्ह्टले जाणारे राष्ट्रगीत हे पाच कडव्यांपैकी फक्त पहिले कडवे आहे.

राष्ट्रगीत गाण्याचे नियम

राष्ट्रगीत गाताना किंवा ऐकताना सावधान स्थितीतच उभे राहून राष्ट्राला वंदन करुनच हे गीत म्हणावे.

राष्ट्रगीताचे उच्चारण स्पष्ट असावे.

राष्ट्रगीत हे नेहमी समूहाने कुठल्याही वाद्याशिवाय 52 सेकंदात म्हणायचे असते.

काही वेळेस हे गीत संक्षिप्त रूपात गायले जाते त्याचा कालावधी 20 सेकंद आहे.

राष्ट्रगीत गाताना त्याचा अपमान व निंदनीय प्रकारचे कृत्य करणे कायदयान्वये गुन्हा आहे. 

हेतूपूर्वक राष्ट्रगीत गाण्यार्‍यांना थांबवणे किंवा समूहातील गाण्यात व्यत्यय आणणे गुन्हा आहे.

राष्ट्रगीतासाठी कधीही अपशब्द वापरू नये.

जन गण मन अधिनायक जय हे

भारत भाग्य विधाता

पंजाब सिन्ध गुजरात मराठा

द्राविड़ उत्कल बंग

विन्ध्य हिमाचल यमुना गंगा

उच्छल जलधि तरंग

तव शुभ नामे जागे

तव शुभ आशिष मागे

गाहे तव जय गाथा

जन गण मंगल दायक जय हे

भारत भाग्य विधाता

जय हे जय हे जय हे

जय जय जय जय हे

अहरह तव आह्वान प्रचारित

शुनि तव उदार वाणी

हिन्दु बौद्ध शिख जैन

पारसिक मुसलमान खृष्टानी

पूरब पश्चिम आशे

तव सिंहासन पाशे

प्रेमहार हय गाँथा

जन गण ऐक्य विधायक जय हे

भारत भाग्य विधाता

जय हे जय हे जय हे

जय जय जय जय हे

पतन-अभ्युदय-बन्धुर-पंथा

युगयुग धावित यात्री,

हे चिर-सारथी,

तव रथचक्रे मुखरित पथ दिन-रात्रि

दारुण विप्लव-माझे

तव शंखध्वनि बाजे,

संकट-दुख-त्राता,

जन-गण-पथ-परिचायक जय हे

भारत-भाग्य-विधाता,

जय हे, जय हे, जय हे,

जय जय जय जय हे

घोर-तिमिर-घन-निविड़-निशीथे

पीड़ित मुर्च्छित-देशे

जाग्रत छिल तव अविचल मंगल

नत-नयने अनिमेष

दुःस्वप्ने आतंके

रक्षा करिले अंके

स्नेहमयी तुमि माता,

जन-गण-दुखत्रायक जय हे

भारत-भाग्य-विधाता,

जय हे, जय हे, जय हे,

जय जय जय जय हे

रात्रि प्रभातिल उदिल रविछवि

पूर्व-उदय-गिरि-भाले,

गाहे विहन्गम, पुण्य समीरण

नव-जीवन-रस ढाले,

तव करुणारुण-रागे

निद्रित भारत जागे

तव चरणे नत माथा,

जय जय जय हे, जय राजेश्वर,

भारत-भाग्य-विधाता,

जय हे, जय हे, जय हे,

जय जय जय जय हे

* 15 ऑगस्ट स्वातंत्र्य दिनाला झेंडा खालून रश्शीने खेचून वर नेण्यात येतो आणि मग उघडून फडकवला जातो ज्याला ध्वजारोहण असे म्हणतात कारण हे 15 ऑगस्ट 1947 च्या ऐतिहासिक घटनेला सन्मान देण्याच्या हेतूने केलं जातं, तेव्हा पंतप्रधानांनी असेच केले होते. इंग्रजीत याला Flag Hoisting असे म्हणतात. 

जेव्हाकि 26 जानेवारी प्रजासत्ताक दिनी झेंडा वरच बांधलेला असतो आणि त्याला उघडून फडकवण्यात येतं ज्याला संविधानात Flag Unfurling (झेंडा फडकवणे) असे म्हटलं जातं.

* 15 ऑगस्ट रोजी पंतप्रधान ध्वजारोहण करतात कारण या दिवशी भारतीय संविधान लागू झाले नव्हते आणि राष्ट्राध्यक्ष जे राष्ट्राचे संवैधानिक प्रमुख असतात त्यांनी पदभार ग्रहण केला नव्हता. या दिवशी संध्याकाळी राष्ट्राध्यक्ष आपले संदेश राष्ट्राच्या नावावर देतात. जेव्हाकी 26 जानेवारी देशात संविधान लागू होण्याच्या निमित्ताने साजरी केली जाते त्या दिवशी संवैधानिक प्रमुख राष्ट्राध्यक्ष झेंडा फडकवतात.

* स्वातंत्र्य दिनाला लाल किल्ल्यावर ध्वजारोहण केलं जातं जेव्हाकी प्रजासत्ताक दिनी राजपथावर झेंडा फडकावला जातो.

* संपूर्ण भारतात प्रजासत्ताक दिन सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि इतर आयोजनासह साजरा केला जातो जेव्हाकी स्वातंत्र्य दिन साध्या पद्धतीने साजरा केला जातो.

* प्रजासत्ताक दिवशी देश आपली सैन्य ताकद आणि सांस्कृतिक विलक्षणता दर्शवतो. जेव्हाकी स्वातंत्र्य दिन असे काही आयोजन नसतात.

* 26 जानेवारीला प्रजासत्ताक दिनी समारंभात प्रमुख अतिथींना आमंत्रण दिलं जातं. 

* 26 जानेवारी आणि 15 ऑगस्ट दोन्ही राष्ट्रीय सण आहे. 26 जानेवारीला प्रजासत्ताक दिन तर 15 ऑगस्टला स्वातंत्र्य ‍दिन असे म्हटलं जातं.

झेंडा आयताकार असायला हवा. याची लांबी आणि रुंदीचे प्रमाण ३:२ असे असावे. 

तिरंग्याला बिगुलच्या आवाजासोबत फडकवले जावे आणि उतरवले जावे.

फाटलेला तिरंगा फडकवू नये. मळलेला वा चुरगळलेला तिरंगा फडकवू नये. 

सूर्योदयापासून ते सूर्यास्तादरम्यान तिरंगा फडकविता येतो. 

विशेष घटनांच्या वेळी तिरंगा रात्रीही फडकवला जाऊ शकतो.

एखाद्या कारवर तिरंगा लावताना तो मधोमध किंवा गाडीच्या उजव्या बाजुला असावा

तिरंग्याला पाण्यात किंवा फरशीवर पडलेला ठेवता कामा नये

झेंड्याचे कोणत्याही प्रकारचे नुकसान करू नये. 

तिरंगा वस्त्र म्हणून वापरणे किंवा मृतदेहाभोवती तिरंगा गुंडाळणे (शहीद जवान वगळून) तो तिरंग्याचा अपमान समजला जातो.

तिरंग्यावर काहीही लिहिण्यास किंवा छापण्यास मनाई आहे.

सजावट करण्यासाठी तिरंग्याचा वापर करू नये. 

गाडी, रेल्वे किंवा विमानाचे छत वा अन्य भाग झाकण्यासाठी तिरंग्याचा वापर करता येणार नाही. 

तिरंग्याचा पडदा लावण्यासही सक्त मनाई आहे.

तिरंगा एखाद्या मंचावर फडकवला असल्यास, वक्ता भाषण करत असताना तिरंगा त्याच्या उजवीकडे असणे आवश्यक आहे.

अन्य झेंडा किंवा पताका राष्ट्रध्वजापेक्षा उंच किंवा त्याच्यावर किंवा त्याच्याबरोबर लावू नये.

तिरंगा केवळ दुखवट्याच्या वेळीच अर्ध्यावर उतरवला जाईल.

राष्ट्रध्वज

तिरंगा हा आपला राष्ट्रध्वज आहे. उंची दोन भाग, तर लांबी तीन भाग या प्रमाणात तिरंगा बनवला जातो. उंचीचे समान तीन भाग बनवू. सर्वात वरचा भाग नारंगी, मधला भाग सफेद (पांढरा) व खालचा भाग हा हिरवा रंगात बनविला जातो. मधल्या भागामध्ये गडद निळय़ा रंगातील अशोक चक्र असते. या अशोक चक्राचा व्यास सफेद पट्टय़ाच्या उंचीच्या तीन-चतुर्थ्यांश असतो. या चक्राला २४ आरे असतात. राष्ट्रध्वजाच्या प्रत्येक रंगातून तसेच चक्रातून एक विशिष्ट अर्थ प्रतीत होतो. भगवा- एकात्मता, सफेद- सत्याचा मार्ग, हिरवा- निसर्गाशी व जीवनाशी नाते, अशोक चक्र - धर्माचे नियम, आरे - प्रगती, वेग, विकासाचे प्रतीक.

तिरंग्यांचा इतिहास

भारताच्या स्वातंत्र्यलढय़ावेळी भारतीयांना सतत प्रेरणा मिळत राहणे आवश्यक होते. त्यासाठी झेंडा हे प्रतीक सवरेत्तम असल्याचे मानले गेले. १९0४ मध्ये स्वामी विवेकानंदांच्या शिष्या भगिनी निवेदिता यांनी प्रथम एक झेंडा बनविला. तो पुढे निवेदितांचा झेंडा म्हणून ओळखला जाऊ लागला. चौरस आकाराच्या या लाल झेंड्यामध्ये मध्यभागी पिवळय़ा रंगातील वज्रचिन्ह, कमळ होते, तसेच बंगाली भाषेत 'वंदे मातरम्' हे शब्दही होते. ७ ऑगस्ट १९0६ रोजी कलकत्ता (आताचे कोलकाता) येथील पारसी बगान चौकात सचिंद्रप्रसाद बोस यांनी एका निषेध मोर्चामध्ये हा झेंडा फडकविला. त्यावेळी या झेंड्याला 'कलकत्ता झेंडा' असे नाव पडले.

भगवा, पिवळा व हिरवा या रंगांतील समान आकाराचे पट्टे या झेंड्यावर होते. वरच्या भगव्या पट्टीमध्ये अर्धी उघडलेली, आठ कमळाची फुले होती, तसेच सूर्य व खालच्या पट्टीत चंद्राची कोर होती.२२ ऑगस्ट १९0७ रोजी र्जमनीतील स्टुटगार्ट शहरात भिकाजी कामा यांनी आणखी एक तिरंगा फडकविला. या तिरंग्यामध्ये वरची पट्टी हिरवी, मधली पट्टी भगवी, तर खालची लाल रंगाची होती. यामध्ये हिरवा रंग हा इस्लामचा, तर भगवा रंग हा हिंदू व बौद्ध धर्माचे प्रतीक असल्याचे मानले गेले. हिरव्या पट्टय़ामध्ये असलेली आठ कमळ फुले त्यावेळच्या ब्रिटिश हिंदुस्थानातील आठ प्रांतांची प्रतीके होती. मधल्या पट्टय़ात देवनागरीमध्ये 'वंदे मातरम्' लिहिलेले होते. खालच्या पट्टय़ात एकीकडे चंद्रकोर, तर दुसरीकडे सूर्य होता. भिकाजी कामा, स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि श्यामजी कृष्ण वर्मा या तिघांनी हा झेंडा बनविला होता. पहिल्या महायुद्धादरम्यान हा झेंडा 'बर्लिन कमिटी फ्लॅग' म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

१९१६ मध्येच आंध्र प्रदेशातील मचलीपट्टणमधील पिंगळ्ळी वेंकय्या यांनी राष्ट्रीय झेंड्याची रचना बनविण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या प्रयत्नांना दाद देत उमर सोबानी आणि एस. बी. बोमनची यांनी भारतीय राष्ट्रीय झेंडा मोहीम हाती घेतली. गांधीजींच्या सूचनेप्रमाणे वेंकय्यांनी लाल आणि हिरव्या रंगामध्ये चक्र बनवून झेंडा तयार केला. मात्र, या झेंड्यावर अनेकांनी टीका केली. शेवटी १९३१ मध्येच कराचीमधील बैठकीत काँग्रेस पिंगळ्ळी वेंकय्या यांनी बनविलेला तिरंग्याला मान्यता दिली. म्हणूनच, पिंगळळी वेंकय्या यांना तिरंग्याचे जनक असे म्हटले जाते.

वेंकय्या एक उत्तम लेखक, भूशास्त्रज्ञ आणि जपानी भाषेचे व्याख्याते होते. आंध्र प्रदेशातील (सध्याच्या कृष्णा जिल्ह्यातील) भाटलपेन्नुमारू या खेडेगावात २ ऑगस्ट १८७६ रोजी त्यांचा जन्म झाला. पुढे त्यांनी विविध देशांच्या झेंड्यांचा अभ्यास केला. त्यातूनच त्यांना भारतीय तिरंग्याची कल्पना सुचली. यामध्ये भगवा (साहस), सफेद (सत्य व शांती) आणि हिरवा (विश्‍वास व प्रगती) या रंगांचा समावेश होता, तसेच सफेद भागावर चक्र होते. स्वातंत्र्यपूर्वी, स्वतंत्र भारताचा राष्ट्रीय झेंडा काय असावा, याविषयी २३ जून १९४७ रोजी एक समिती स्थापन झाली. १४ जुलै १९४७ रोजी या समितीने सर्वांना मान्य असलेला तिरंगा मान्य केला आणि असा हा भारताचा राष्ट्रीय झेंडा सर्वप्रथम १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी फडकविण्यात आला.

१५ ऑगस्ट २00७ रोजी त्याला साठ वर्षे पूर्ण झाली. एकीचे बळ शिकविणारा, मान ताठ करायला शिकविणारा आणि प्रत्येक भारतीयांचा अभिमान असणारा असा हा तिरंगा आहे.

राष्ट्रध्वज संहिता..

आपला राष्ट्रध्वज 'तिरंगा' हा देशाच्या सन्मानाचे आणि गौरवाचे प्रतीक आहे. तिरंग्याचा अवमान होऊन नये याकरिता 'राष्ट्रध्वज संहिता' बनविण्यात आली आहे. विविध नियम करण्यात आले आहेत, तर त्याच्या चुकीच्या वापरावर निर्बंध घालण्यात आले आहेत. राष्ट्रध्वजाचा अवमान करणारा हा कायद्याचा गुन्हेगार तर आहेच किंबहुना देशद्रोही आहे.

भारताच्या महानतेचे प्रतीक असणार्‍या या तिंरग्याची आचारसंहिता १९६४ साली सी. व्ही. वारद यांनी लिहिली. ध्वजारोहण, अभिवादन, ध्वजावतरण आणि ध्वजाचा सन्मान कसा करावा, याबाबत एक नियमावली बनविण्यात आली. त्यालाच 'राष्ट्रध्वज संहिता' असे म्हणतात.

आपला तिरंगा हा विशिष्ट आकाराचा अन् विशिष्ट वस्त्रापासून (खादीचे कापड) तयार केलेला असावा. सर्वात वर केशरी, मध्ये पांढरा आणि खाली हिरवा रंग असावा. राष्ट्रध्वज नेहमी उंच जागीच लावावा. तो सूर्याेदय आणि सूर्यास्त या काळातच लावावा. आरोहणाच्या वेळी तो त्वरित वर चढवावा आणि ध्वजावतरणाच्या वेळी हळू हळू उतरावा. ध्वज हा पूर्णपणे वर चढवावा. ध्वज वर चढविल्यानंतर वरील बाजूस जागा शिल्लक असता कामा नये. ध्वजाच्या उजव्या बाजूस उभे राहावे. 

ध्वजाचा स्पर्श जमिनीशी होऊ नये. अन्य कोणताही झेंडा राष्ट्रध्वजापेक्षा कमी उंचीवर फडकविण्यात येतो. अन्य ध्वजाच्या स्तंभांची उंची राष्ट्रीय ध्वजस्तंभापेक्षा कमी असते.

राष्ट्रीय प्राणी (पशू)

'पॅंथेरा टायग्रीस' असे शास्त्रीय नाव असलेले 'वाघ' हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी आहे.

राष्ट्रीय पक्षी

'पॅओ क्रिस्टॅटस' असे नाव असलेला 'मोर' हा भारताचा राष्ट्रीय पक्षी आहे. भारतीय उपखंडात मोर सर्वत्र आढळतो.

राष्ट्रीय फूल

'नेल्यूंबो न्यूसीफेरा' असे शास्त्रीय नाव असलेले 'कमळ' हे भारताचे राष्ट्रीय फूल आहे.

राष्ट्रभाषा

स्वातंत्र्याचे हीरकमहोत्सवी वर्ष पूर्ण केलेल्या भारतात राष्ट्राचा अभिमान स्पष्ट करणार्‍या अनेक गोष्टी आहेत. 'तिरंगा' हा आपला राष्ट्रध्वज आहे. रवींद्रनाथ टागोरांनी लिहिलेले 'जनगणमन' हे आपले राष्ट्रगीत आहे. राष्ट्रगीताइतकाच मान बंकिमचंद्र चटर्जींच्या 'वंदे मातरम्'लाही आहे. 'शकयुगाचे पंचांग' हे आपले राष्ट्रीय पंचांग आहे. 'वाघ' हा आपला राष्ट्रीय पशू आहे. 'मोर' हा आपला राष्ट्रीय पक्षी आहे; तर 'कमळ' हे आपले राष्ट्रीय फूल आहे. तद्वतच 'हिंदी' ही आपली राष्ट्रभाषा आहे.

लेखक व प्रशासकीय अधिकारी मनोजकुमार श्रीवास्तव यांनी 'वंदे मातरम्' पुस्तकातून या संबंधित गैरसमज दूर करण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्याचीच ही माहिती. काही स्वयंघोषित विद्वान वंदे मातरमचे लेखक बंकिमचंद्र यांना द्विराष्ट्रवादाच्या सिद्धान्ताचे जनक ठरविण्याचा प्रयत्न करत आहेत. ब्रुसेल्समध्ये 2004 दरम्यान झालेल्या आंतरराष्ट्रीय कम्युनिस्ट संमेलनात भारतीय प्रतिनिधी मंडळाने आपल्या पेपरमध्ये हिंदू राष्ट्र सिद्धान्ताचे सर्वप्रथम स्पष्ट प्रतिपादन बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी बंगाली भाषेतील कादंबरी आनंदमठमध्ये केल्याचे मत ठासून मांडले.

बंकिमचा शब्दशः अर्थ धूर्त असा होतो. बंगदर्शनमध्ये 1874 साली बंगाल फक्त हिंदूचे नाही, असे लिहिणार्‍या बंकिमचंद्रांविषयी उगाचच अपप्रचार करण्यात येत आहे. बंकिमचंद्र मुस्लिमविरोधी असते तर त्यांनी आपल्या 'सीताराम' कादंबरीतल्या पात्राच्या तोंडी, 'आपण हिंदू-मुस्लिमात भेद केल्यास दोन्ही समुदाय वास्तव्य करत असलेल्या या भूमीवर आपले राज्य सुरक्षित ठेवू शकणार नाहीस. तुझ्या कल्पनेतील धर्माचे राज्य अनियंत्रित व अविवेकी शासकाच्या हाती जाईल.' असे वाक्य दिले आहे याची नोंद घेतली पाहिजे.

वंदे मातरम् ब्रिटीशविरोधी नव्हते काय? ह्या मुद्द्यावरही मतभेद जाणवतात. आपले नव बुद्धिमंत हे गीत ब्रिटीशविरोधी नसून ‍मुस्लिमविरोधी असल्याचे मानतात. मात्र, ते आपल्याविरोधातच असल्याबाबत इंग्रजांना यत्किंचितही शंका नव्हती. हे एका परकियांनी सुरू केलेल्या दडपशाहीविरोधात एका भयंकर देवीने सातत्याने केलेले आव्हान आहे', असे सर व्हॅलेंटाइन चिरोल यांनी 'इंडियन अनरेस्ट' या पुस्तकात तसा उल्लेख केला आहे. याअगोदर जी. ए. ग्रियर्सन यांनी लंडन टाइम्समध्ये बारा सप्टेंबर १९०६ मध्ये प्रकाशित लेखात म्हणतात की, वंदे मातरम्ची आई मृत्यू व व विनाशाची देवी आहे'. रौलेट अहवालातही ह्या गीतास राष्ट्रगीताचा दर्जा प्राप्त होत असल्याचे मान्य करण्यात आले होते.

बिपिनचंद्र पाल यांनी 'मातरम् इन वंदे मातरम्' (विकली न्यू इंडिया, ऑक्टोबर 1906) लेखात या गीताची जननी ही राष्ट्रमाता आहे, असे मत व्यक्त केले आहे. श्री अरविंद यांनी (1908) हे फक्त राष्ट्रगीत नसून पवित्र मंत्राच्या जयघोषातून उत्पन्न झालेली उर्जा असल्याचे म्हटले आहे. आनंदमठच्या लेखकास ही उर्जा प्राप्त झाली असल्याने ते ऋषितुल्यच आहेत. बंकिमचंद्रांनी या गीताविषयी कोणतीही टिप्पणी केलेली नाही. हरिशचंद हलधरांच्या 1885 मधील 'मॉ' रेखाचित्रावर या गाण्याचा प्रभाव जाणवल्याशिवाय राहत नाही.

त्याग, बलिदान व देशप्रेमाची ज्योत आजही वंदे मातरमच्या रूपाने तेवत आहे. अक्षरधाम मंदिरात गोळ्या घालण्याअगोदर मुलांकडून वंदे मातरम् वदवून घेण्यामागे काय कारण होते? म्हणूनच ए. आर. रहमानचे 'मॉ मुझे सलाम' ही आपल्यात राष्ट्रप्रेमाचा जोष भरल्याशिवाय राहत नाही. मग हा वाद सलाम व प्रणाम यातील आहे काय? त्यामधून इतिहासाचा गौरवघोष होत असतो.

त्यामुळे वंदे मातरम संस्कृत नसून संस्कृती आहे. ही संस्कृती आहे बलिदान, त्याग, समर्पण व सर्वस्व पणास लावण्याची. संस्कृत व संस्कृतीबाबत निरर्थक तिरस्काराची प्रवृत्तीच नवबुद्धीमंतामध्ये मूळ धरत असल्याचे दिसतेय. पियरे बॉर्दोने सांस्कृतिक ठेव्याप्रती अनास्थेबाबत कम्युनिस्टांना चार खडे बोल सुनावले होते. कारण हा ठेवा सांप्रदायिक शक्तींच्या हाती पडण्याची भीती असते. आता तरी या गीताकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहणार्‍यांनी आपला आधीचा चष्मा काढून ठेवावा आणि साध्या डोळ्यांना कोणत्याही दृषिकोनाशिवाय पहावे आपल्याला त्यात देशाविषयीचे प्रेमच दिसेल.

भारताच्या स्वातंत्र्याशी निगडित 10 मनोरंजक गोष्टी  

 1. महात्मा गांधी स्वातंत्र्यदिनाच्या दिवशी दिल्लीहून हजारो किलोमीटर दूर बंगालच्या नोआखलीमध्ये होते, जेथे त्यांनी हिंदू आणि मुसलमानांमधील सांप्रदायिक हिंसेला रोखण्यासाठी उपोषण केले होते.  

2. जेव्हा निश्चित झाले की भारत 15 ऑगस्ट रोजी स्वतंत्र होणार आहे तेव्हा जवाहर लाल नेहरू आणि सरदार वल्लभ भाई पटेल यांनी   महात्मा गांधींना पत्र पाठवले. या पत्रात लिहले होते, "15 ऑगस्ट आमचा पहिला स्वाधीनता दिवस असेल. तुम्ही राष्ट्रपिता आहात. यात सामील हून आपला आशीर्वाद आम्हाला द्या."

3. गांधीजींनी या पत्राच्या उत्तरात लिहिले, "जेव्हा कलकत्तेत हिंदू-मुस्लिम एक दूसर्‍याच्या जीव घेत आहे, अशात मी कसा या उत्सवात सामील होऊ शकतो. मी दंगा रोखण्यासाठी आपला जीव देऊ शकतो."

4. जवाहर लाल नेहरू यांनी ऐतिहासिक भाषण 'ट्रिस्ट विद डेस्टनी' 14 ऑगस्टच्या मध्यरात्री वायसराय लॉज (सध्याचा राष्ट्रपती भवन)हून दिले होते. तेव्हा नेहरू पंतप्रधान नाही बनले होते. या भाषणाला संपूर्ण जगाने एकले, पण गांधी त्या दिवशी 9 वाजता झोपायला चालले गेले.  

5. 15 ऑगस्ट 1947ला लॉर्ड माउंटबॅटनने आपल्या ऑफिसमध्ये काम केले. दुपारी नेहरूंनी त्यांना आपल्या मंत्रिमंडळाची यादी सोपवली आणि नंतर इंडिया गेटजवळ प्रिसेंज गार्डेनमध्ये एका सभेला संबोधित केले.  

6. प्रत्येक स्वतंत्रता दिवसाच्या दिवशी भारतीय पंतप्रधान लाल किल्ल्याहून ध्वजारोहण करतात. पण 15 ऑगस्ट, 1947ला असे झाले नाही.  लोकसभा सचिवालयाच्या एका शोध पत्रानुसार नेहरूने 16 ऑगस्ट, 1947ला लाल किल्ल्याहून ध्वजारोहण केले होते.

7. भारताचे तत्कालीन वायसराय लॉर्ड माउंटबॅटनचे प्रेस सचिव कँपबेल जॉन्सननुसार मित्र देशाच्या सेनासमोर जपानच्या समर्पणाची दुसरी  वर्षगांठ 15 ऑगस्टला पडत होती, याच दिवशी भारताला स्वतंत्र आझाद करण्याचा निर्णय घेण्यात आला होता.  

8. 15 ऑगस्टपर्यंत भारत आणि पाकिस्तानमध्ये सीमा रेषेचा निर्धारानं झाला नव्हता. याचा निर्णय 17 ऑगस्टला रेडक्लिफ लाइनच्या घोषणेद्वारे झाला होता.  

9. भारत 15 ऑगस्ट आझाद जरूर झाला, पण त्याचे कुठले ही राष्ट्रगीत नव्हते. रवींद्रनाथ टॅगोर जन-गण-मन 1911मध्येच लिहून चुकले होते, पण हे राष्ट्रगीतम्हणून 1950 मध्येच बनला.  

10. 15 ऑगस्ट भारताशिवाय तीन इतर देशांचा देखील स्वतंत्रता दिवस आहे. दक्षिण कोरिया जपानहून 15 ऑगस्ट, 1945ला आझाद झाला होता. ब्रिटनहून बहरीन 15 ऑगस्ट, 1971ला आणि फ्रांसहून कांगो 15 ऑगस्ट, 1960 स्वतंत्र झाला होता.

‘छोडो भारत’ प्रस्तावाची कुणकुण ब्रिटिश सरकारला लागली होती. सरकारने गांधीजींना ताब्यात घेऊन पुण्याजवळील आगाखान पॅलेसमध्ये ठेवले. कार्यकत्र्यांची धरपकड केली आणि अनेक वरिष्ठ कार्यकत्र्यांना नगरच्या किल्ल्यात कैदेत ठेवण्यात आले. नेते कैदेत असल्यामुळे आंदोलन होणार नाही, हा ब्रिटिशांचा अंदाज चुकला. तरुण नेत्या अरुणा असफअली यांनी गवालिया टँक मैदानावर ठरल्याप्रमाणे 9 ऑगस्टला तिरंगा फडकावला आणि ‘छोडो भारत’ आंदोलनाचा बिगुल वाजला. जागोजागी आंदोलने झाली. गांधीजींनी संपूर्ण आंदोलन अहिंसेच्या मार्गाने करण्याचे आवाहन केले होते; मात्र ब्रिटिशांना आता हुसकावून लावायचेच, या ध्येयाने झपाटलेल्या काहीजणांकडून हिंसक घटनाही घडल्या. काही ठिकाणी विजेच्या तारा तोडण्यात आल्या, तर काही ठिकाणी बॉम्बस्फोटही झाले. टेलिफोन सेवा विस्कळीत करण्यात आली. काही जणांनी सरकारी इमारतींना आगीही लावल्या. अनेक ठिकाणी जिल्हा प्रशासनाला हटविण्यात आले. अटक केलेल्या काही नेत्यांनी आणि कार्यकत्र्यांनी तुरुंग फोडून मुक्तता करवून घेतली आणि जागोजागी प्रशासनाला उखडून स्वतंत्र प्रशासनाची घोषणा केली. दुसर्‍या महायुद्धामुळे जर्जर झालेल्या ब्रिटिशांची या आंदोलनामुळे तारांबळ उडाली. काही इतिहासकारांनी केलेल्या वर्णनानुसार, या आंदोलनामुळेब्रिटिश सरकार पुरते हादरले. देशभरात ठिकठिकाणी गोळीबार झाला. शेकडो कार्यकत्र्यांना हौतात्म्य आले. लाखो कार्यकत्र्यांना अटक करण्यात आली. परंतु तरीही आंदोलन विझले नाही. प्रत्येकाने नेता बनावे, हे गांधीजींचे आवाहन तंतोतंत पाळण्यात येत होते. अटक केलेल्या नेत्यांचा बाह्यजगाशी सुमारे तीन वर्षे संपर्कच नव्हता, तरीही आंदोलन थांबले नाही, हे 1942 च्या आंदोलनाचे प्रमुख वैशिष्टय़ होय. 

अटकेत असलेल्या महात्मा गांधींनी आंदोलनकाळात प्रकृतीची पर्वा न करता 21 दिवस उपोषण केले. 1944 मध्ये त्यांची प्रकृती खूपच नाजूक झाल्यामुळे त्यांची ब्रिटिशांनी सुटका केली. तोपर्यंत ब्रिटिशांनी परिस्थितीवर बर्‍यापैकी नियंत्रण मिळविले होते. परंतु गांधीजी आणि काँग्रेसला या आंदोलनामुळे देशातीलच काही नेत्यांच्या टीकेला सामोरे जावे लागले. मोहंमद अली जिना हे काँग्रेसवर टीका करणार्‍यांत आघाडीवर होते. डावे पक्ष आणि मुस्लीम लीगनेही काँग्रेसला टीकेचे लक्ष्य केले. परंतु तीनच वर्षात देश स्वतंत्र झाला, त्याला या आंदोलनाचा दणकाच कारणीभूत ठरला. 1942 च्या आंदोलनाने ‘आरपार लढाई’ची बीजे पेरली. ब्रिटिशांना हुसकावून लावल्याखेरीज स्वस्थ बसायचे नाही, या ध्येयाची ज्योत मनामनात चेतवली. भारताला स्वातंर्त्य देण्यावाचून गत्यंतर उरलेले नाही, हे ब्रिटिशांना कळून चुकले, ते याच आंदोलनामुळे. देशवासीयांनी ब्रिटिशांविरुद्ध जणू युद्धच पुकारल्याचे वातावरण निर्माण झाले होते. आंदोलनावर टीका करणारे मुख्यत्वे त्यावेळच्या अस्थिर परिस्थितीमुळे हताश झाले होते. सरकार कोणत्याही व्यक्तीला विनाचौकशी अटक करीत होते. ठिकठिकाणी दडपशाही सुरू होती आणि काँग्रेसचे टीकाकार या परिस्थितीमुळेच काँग्रेसला आणि गांधीजींना दोष देत होते. 

सरकारनेही चिघळलेल्या परिस्थितीला गांधीजींनाच जबाबदार ठरविले. परंतु महायुद्धाच्या गदारोळात आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीत होत असलेल्या बदलांमुळे ब्रिटिश सरकार बरेच कमजोर झाले होते. अमेरिकेचा महासत्ता म्हणून उदय होत होता. युद्धाची सूत्रेही अमेरिकेच्या हातात गेली होती. या बदलत्या परिस्थितीचा अंदाज घेऊन, आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचा अभ्यास करून योग्य वेळी केलेले आंदोलन म्हणूनही ‘छोडो भारत’ आंदोलनाला वेगळे महत्त्व आहे. हेच या आंदोलनाचे दुसरे महत्त्वाचे वैशिष्टय़ होय. काँग्रेसच्या जुलैमधील बैठकीत जो प्रस्ताव तयार करण्यात आला, त्यात आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीवर टिप्पणी करण्यात आली होती. आठ ऑगस्टच्या काँग्रेस समितीच्या अधिवेशनात हा प्रस्ताव संमत करतानाही परिस्थितीचा ऊहापोह करण्यात आल्याचे दिसून येते. ‘ब्रिटिशांनी भारताला स्वतंत्र करणे देशाच्या आणि जगाच्या दृष्टीने आवश्यक आहे,’ असे समितीने म्हटले होते. साम्राज्यवाद, नाझीवाद, फॅसिझमविरुद्ध जे संघर्ष जगभरात सुरू आहेत, त्यातील शक्तींचे भवितव्य भारताच्या स्वातंर्त्यावर अवलंबून आहे. स्वातंर्त्याचा संबंध केवळ युद्धाच्या भवितव्याशी जोडलेला नसून, जगातील दडपल्या गेलेल्या तमाम मानवसमूहांशी आहे, असे भाष्य समितीने केल्याचे आढळते. ‘भारत परतंत्र राहिल्यास युद्धोत्तर काळात तो साम्राज्यवादाचे प्रतीक बनेल, भविष्यातील आश्वासने आता जनतेला भुलवू शकणार नाहीत. स्वातंर्त्य ही एकच गोष्ट भारतीय जनतेत उत्साह निर्माण करू शकेल. म्हणूनच ब्रिटिशांनी भारतातून निघून जावे यासाठी सर्व ताकदीनिशी काँग्रेस समिती पुन्हा एकदा तीव्र आंदोलन सुरू करीत आहे,’ असे भाष्य करणार्‍या समितीने ब्रिटिश गेल्यानंतर काय होईल, हेही नमूद केले होते. स्वातंर्त्याची आंदोलने जगभरात ठिकठिकाणी त्यावेळी सुरू होती. त्या सर्वाच्या संकटात आणि संघर्षात संयुक्त राष्ट्रसंघाचा हिस्सा बनून भारत साथ देईल, अशी दूरदृष्टीची भूमिका काँग्रेस समितीच्या प्रस्तावात आढळते.

स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरचे हंगामी सरकार कसे असेल, याचाही विचार समितीने केलेला होता. हे सरकार सर्व पक्ष आणि संघटनांच्या सहकार्याने बनेल आणि सर्व भागांतील जनतेचे प्रतिनिधित्व ते करेल. भारतावरील आक्रमणांचा अहिंसात्मक आणि लष्करी मार्गाने मुकाबला करून भारताचे संरक्षण करणे हे या सरकारचे प्राथमिक कार्य असेल. हे कार्य मित्रराष्ट्रांच्या सहकार्याने केले जाईल. शेती आणि कारखान्यांमध्ये कष्ट करणार्‍यांच्या प्रगतीसाठी हे सरकार वचनबद्ध असेल. याच जनतेची भारतात खर्‍या अर्थाने सत्ता आहे. हंगामी सरकार घटना समितीची योजना तयार करेल व सर्व समाजघटकांना मान्य होईल अशी घटना तयार केली जाईल. घटनेत राज्यांना शक्य तेवढे स्वायत्त अधिकार दिले जातील, अशा अनेक भविष्यकालीन बाबींची योजना याच प्रस्तावात अंतर्भूत होती. तसेच परराष्ट्र धोरण काय राहील, हेही नमूद करण्यात आले होते. बर्मा, मलाया, इंडोचायना, डच, इराण आणि इराक या राष्ट्रांनाही स्वातंर्त्य मिळाले पाहिजे, अशी भारताची भूमिका राहील हेही नमूद करण्यात आले होते. म्हणजेच, संपूर्ण स्वातंर्त्यासाठी हा अंतिम लढा आहे, एवढे फक्त ठरवून स्वातंर्त्यलढय़ातील नेते थांबले नाहीत तर त्यांनी भविष्याच्या योजनाही आखल्या होत्या. याखेरीज स्वातंर्त्य मिळविणे हे या आंदोलनाचे ध्येय असले तरी केवळ भारतापुरता विचार न करता अनेक परतंत्र राष्ट्रांना पाठिंबा देण्याची भूमिका घेण्यात आली होती. त्यामुळेच ‘छोडो भारत’ आंदोलन आणि 9 ऑगस्ट या क्रांतिदिनाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. 

- मकरंद देशपांडे 

मी तुमचा राष्ट्रध्वज बोलतोय. बावीस जुलैला भारताचे स्वातंत्र्य समोर दिसत असताना घटना समितीच्या सभेत पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी मला भारतासह जगासमोर फडकावले. हा माझा जन्मदिवस म्हणता येईल. मला भारताचा राष्ट्रध्वज म्हणून स्वीकारण्यात आले. यावेळी पंडित नेहरू यांनी केलेले भाषण अतिशय मार्मिक असे होते. घटना समितीच्या सदस्यांसमोर मला पेश करण्यात आले ते रेशमी खादी आणि सुती खादीमध्ये. त्यावेळी सर्वांनी टाळ्या वाजवून भारताचा राष्ट्रध्वज म्हणून माझा स्वीकार केला.

यापूर्वी २३ जून १९४७ ला माझे स्वरूप ठरविण्यासंदर्भात तात्पुरती समिती स्थापन करण्यात आली. डॉ. राजेंद्रप्रसाद त्याचे अध्यक्ष होते. समितीत मौलाना अबूल कलाम आझाद, के. एम. पणिक्कर, श्रीमती सरोजिनी नायडू, के. एम. मुन्शी, चक्रवर्ती राजगोपालचारी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा समावेश होता. यावेळी सविस्तर चर्चा करून माझे स्वरूप ठरविण्यात आले. माझा रंग, रूप, आकार, मान-सन्मान, फडकावण्याचे निकष आदी ठरविण्यात आले. यासंदर्भात १८ जुलै १९४७ ला अंतिम निर्णय घेण्यात आला. त्यानंतर घटना समितीत त्याला मान्यता मिळावी म्हणून पंडित जवाहरलाल नेहरू यांना तो सादर करण्यास सांगण्यात आले. त्यानंतर त्यांनी तो सादर केला. 

स्वातंत्र्यासाठी योगदान देणार्‍या हुतात्म्यांच्या रक्ताचा रंग माझ्यात वसलेला आहे. स्वातंत्र्य संग्रामात आपली आहूती देणार्‍यांमुळेच माझा जन्म झाला. चौदा ऑगस्ट १९४७ ला रात्री पावणेदहा वाजता कौन्सिल हाऊसवर सुचेता कृपलानी यांच्या नेतृत्वाखाली वंदे मातरमच्या गायनाने कार्यक्रमाला सुरवात झाली. घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद व पं. जवाहरलाल नेहरू यांची भाषणे झाली. त्यानंतर हंसाबेन मेहता यांनी अध्यक्ष राजेंद्रप्रसाद यांना माझे सिल्कमधील रूप दिले आणि त्यांना सांगितले, की स्वतंत्र भारतात या सदनात जो राष्ट्रध्वज फडकावला जाईल तो भारतीय महिलांकडून देशाला दिलेली भेट असेल. सर्व लोकांसमोर पहिल्यांदा मला सादर करण्यात आले होते. सारे जहॉं से अच्छा आणि जन गण मन यांच्या सामूहिक गायनानंतर हा कार्यक्रम संपला. 

माझ्या संदर्भातील तयार केलेले नियम तुम्हाला माहित हवेत. ते आता सांगतो. भारताचा राष्ट्रध्वज समतल तिरंगा असेल. त्याचा आकार आयाताकार असून त्याची लांबी व रूंदीचे प्रमाण 2:3 असे राहील. तीन रंगांच्या पट्ट्या सरळ असतील. सर्वांत वर केशरी, मध्ये पाढंरा आणि खाली हिरव्या रंगाची पट्टी असेल. पांढर्‍या रंगाच्या पट्टीवर मध्ये सारनाथ येथील अशोकस्तंभावरील चोवीस आर्‍या असणारे चक्र असेल. त्याचा व्यास पांढर्‍या रंगाच्या पट्टीच्या रूंदीएवढा असेल. 

मला तयार करण्यासाठी तयार करण्यासाठीचे वस्त्र खादीचे असेल. सूती, रेशमी वस्त्रही चालेल. पण हे सूत हाताने कातले पाहिजे. चरख्याचा वापर येथे अपेक्षित आहे. शिवण्यासाठी केवळ खादीच्या धाग्यांचा उपयोग होईल. नियमानुसार माझ्यासाठी खादीचा एक वर्ग फूट कपड्याचे वजन २०५ ग्रॅम व्हायला हवे. 

माझ्यासाठी हाताने तयार केलेल्या खादीचे उत्पादन स्वातंत्र्य सेनानींच्या गरग नावाच्या गावत केले जाते. उत्तर कर्नाटक जिल्ह्यात बंगळूर- पुणे रस्त्यावर हे गाव आहे. येथे या केंद्राची स्थापना १९५४ मध्ये करण्यात आली. मात्र, आता शहाजानपूर येथील ऑर्डिनेन्स क्योरिंग फॅक्टरी, खादी ग्रामोद्योग आयोग मुंबई व खादी ग्रामोद्योग आयोग दिल्ली येथेही माझे उत्पादन होऊ लागले आहे. माझी निर्मिती खासगी तत्वावरही होऊ शकतो. मात्र, माझा मानसन्मान राखला गेला पाहिजे. त्यासाठी आयएसआय मार्क हवा. 

माझ्यातील रंगांचे स्वरूप स्पष्ट आहे. केशरी रंग साहस आणि बलिदानाचे, पांढरा सत्य आणि शांतीचे आणि हिरवा रंग श्रद्धा आणि शौर्याचे प्रतीक आहे. चोवीस आर्‍याचे निळ्या रंगाचे चक्र २४ तास सतत प्रगतीचे प्रतीक आहे. प्रगतीही कशी तर निळ्या अनंत आकाशासारखी किंवा निळ्या अथांग सागरासारखी.

या बाजूंनी विचार व चिंतन करताना बर्‍याच त्रुटी आपल्यासोर येत राहतील. या त्रुटी आपल्या वागण्यातून आणि राष्ट्रभक्तीतून दूर करू पाहाणार्‍या एकेक भारतीय सुपुत्राला भारताता साद घालते आहे. ती साद ऐकून राष्ट्रीय कर्तव्ये आपल्या काळजात भिनवणे म्हणजे स्वातंत्र्य दिन साजरा करणे होय.

खरे तर किती साध्या साध्या गोष्टींमध्ये चुकतोय आपण? महासत्ता हे साध्य भारताला साध्य करायचे असेल तर आपले सार्वजनिक जीवनातले वर्तन परिवर्तनाच्या दिशेने व्हायला हवे..

72 वर्षांपूर्वी दीडशे वर्षांचे पारतंत्र्य भारताने सोसले. पारतंत्र्याच्या या दीडशे वर्षांआधीचा वैभवशाली भारत आजही इतिहासाच्या पाऊलखुणातून काळजाला साद घालतो. तत्कालीन राजेशाहीध्ये अंतर्गत वर्चस्व प्रस्थापित करताना माजलेली बेदिली आणि मतभेदामुंळे महाकाय खंडप्राय प्रदेशाचे सार्वभौत्व या द्यावर एकत्र येण्याचा अभाव होता. याचा फायदा घेऊन पाश्चात्य साम्राज्यवादाने भारताच्या पवित्र मातीत आपली पाळेमुळे पसरायला सुरूवात केली. भौगोलिक समृद्धीचा मागोवा घेत व्यापार करता करता इंग्रज राज्यकर्ते बनले.

तत्कालीन ब्रिटिश राजनीतीमध्ये सांस्कृतिक आक्रमणाचा प्रयत्न व सत्तेवर पूर्ण अंकुश ठेवण्यासाठी कठोर शासनाची व्यूहरचना आदी बाबीमुंळे भारतीय विचारवंतांमध्ये असंतोष पसरत गेला.

मुळातच भारतीय माती समृद्धी आणि स्वाभिमानाने भरली आहे. त्यामुळे परकीय सत्तेच्या आश्रयाखाली मान मोडून राहाणे भारतीयांना शक्यच नव्हते. तरीही पारतंत्र्यामुळे तुकड्या तुकड्यात विभागलेल्या आणि एकमेकांशी भांडत बसलेल्या राजेशाहीचा अस्त आणि नव्या एकसंध प्रशासनव्यवस्थेचा उगम या दोन गोष्टी ब्रिटिशांनी आपल्याला आपल्या विकसनाकरिता दिलेल्या अनमोल देणग्याच म्हणाव्या लागतील. या प्रशासनव्यवस्थेतील आपली भारतीय म्हणून जी काही शासनप्रणाली विकसित करावी लागली असती त्याव्यवस्थेचा बराचसा पाया ब्रिटिशांनी त्यांच्या कठोर नियावलीतच घातला होता. ही एक पारतंत्र्यातही आपल्याला मिळालेली चांगली गोष्ट होय.

असे असले तरी आज आपण आपल्याच देशाच्या उन्नतीकरिता केलेले नियम व घटना संपूर्णपणे पाळतो आहोत का? हा चिंतनाचा विषय व्हायला हवा. भारतीय नागरिक म्हणून भारताच्या साध्या साध्या नियमांची व व्यवस्थापनाच्या साध्या साध्या तत्त्वांची आपण हेळसांड करतोय का? याचाही विचार प्रत्येक राष्ट्रीय सणाला आपण करायला हवा.

एस.टी. बस ही सर्वसामान्य माणसाच्या दळणवळणाची रक्तवाहिनी आहे. मग गाडी प्लॅटफॉर्मला   लागताना आपल्याकडे स्वयंशिस्तीने रांग होते का? प्रचंड ढकलाढकली आणि रांग वगैरे काही असते किंवा करायची असते याचा किती विसर पडत असतो आपल्याला! प्रत्येकाला वाटते की नियम लागू व्हायला हवेत, परंतु माझा नंबर झाल्यावर! अशाने येथील सार्वजनिक व्यवस्थेचा बोजवारा उडाल्याचे वारंवार दिसते. 

बसमध्ये ढकलाढकली ही तर नित्याचीच बाब आहे. पण कोणत्याही समाजाच्या आंदोलनाकरिता एस.टी. बस खुशाल जाळल्या जातात, फोडल्या जातात हे योग्य नव्हे. सार्वजनिक मालमत्ता आणि सर्वसामान्य माणूस यांचं नातं असतं. उदा.- एखादा साधा कामगार किंवा नोकरदार कधी स्वतःच्या कारने कामाला किंवा काम झाल्यावर घरी जाऊ शकणार आहे का? तरीही याच बसने जा-ये करणारी माणसे जेव्हा बसेसची तोडफोड करतात त्यावेळी आश्चर्य वाटते. त्याचबरोबर शांततापूर्ण मार्गाने आंदोलने केल्यावर सरकारला जाग येत नाही. असा सरकारबद्दल अविश्र्वास सामान्य माणूस किंवा आंदोलक यांच्यात दिसून येतो. परिणामतः एखादा प्रश्र्न सुटताना दुसरीकडे सार्वजनिक व्यवस्थापनावर व राष्ट्रीय आस्थापनेवर हिंसात्मक ओरखडे उठत राहतात.

रेल्वे, बसेस वा दळणव्यवस्था बंद पाडल्याशिवाय आपली दखल घेतली जात नाही असे एखाद्या देशातील नागरिकांना वाटत असेल, आणि सरकारकडूनही यावर चिंतन होत नसेल; तर एकुणात आपल्या देशाला प्रगती करण्यासाठी अजून खूपच प्रयत्न करावे लागतील, हे सत्य होय.

भारत हा माझा देश आहे. माझा म्हणून मी त्याची काळजी घेईन एवढे जरी वाटले, आणि ते आचरण्यासाठी चार पावले टाकली तरी स्वातंत्र्याचा अर्थ आम्हास समजला असे म्हणावे लागेल.

दीपक कलढोणे

स्वातंत्र्यदिनदिवशी तिरंगा ध्वजापुढे अभिवादन केले की आपली इतिकर्तव्यता संपली अशी मनोधारणा झालेल्या पुढार्‍यांचे काय करणार? लोकशाहीमध्ये जनता हीच खरी मालक असते, हेच हे राजकारणी विसरत चालले आहेत. देशावर प्रेम करणे म्हणजे भ्रष्टाचार न करणे, हिंसाचार न करणे, प्रामाणिक वागणे या गोष्टी मनावर ठसणे आवश्यक असताना आजच्या काळात देशभक्तीचीच तीव्र टंचाई निर्माण झाल्याचे दिसून येत आहे. प्रत्येक भारतीयाने आपल्या देशावर सदासर्वकाळ प्रेम केले पाहिजे. देशावर प्रेम म्हणजेच येथील परंपरा, संस्कार आणि सर्वसामान्य लोकांवरही प्रेम करणे आलेच.

प्रतीक निकाळजे, सोलापूर 

राष्ट्रध्वज उतरवणे

देशातील महान व्यक्ती, राष्ट्राध्यक्ष यांचे निधन झाल्यास त्यांचा सन्मान राखण्यासाठी शोक पाळण्यात येतो. त्यावेळी राष्ट्रध्वजाला झुकविण्यात येते. याचा अर्थ ध्वज दंडाच्या मध्यभागी आणून फडकावण्याच्या स्थिती ठेवण्यात येते. राष्ट्रध्वज घेऊन संचलन किंवा मिरवणूकीने शोक व्यक्त केला जात असेल तर भाल्याच्या अग्रभागी काळ्या रंगाच्या दोन पट्टाय लावल्या जातील. त्या पट्ट्या लटकलेल्या असतील. मात्र, असे प्रयोग केवळ शासनाच्या आदेशावरच होतील. 

खालील व्यक्तींचे निधन झाल्यास ध्वज उतरविण्याचे प्रभाव क्षेत्र

राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती किंवा पंतप्रधान- संपूर्ण भारतात

लोकसभा अध्यक्ष किंवा भारताचे सरन्यायाधीश- दिल्लीत

केंद्रिय मंत्रिमंडळ स्तरावरील मंत्री- केवळ दिल्ली व राज्यांच्या राजधानीत

केंद्र, राज्यमंत्री किंवा उपमंत्री - दिल्लीत

राज्यपाल, उपराज्यपाल, मुख्यमंत्री, संबधित किंवा संघशासित राज्याचा मुख्यमंत्री- संपूर्ण राज्य

कोणत्याही राज्याचा मंत्रिमंडळ स्तराचा मंत्री- संबंधित राज्याच्या राजधानीत

सूचना- दिल्ली म्हणजे दिल्ली महापालिका, नवी दिल्ली नगर पालिका व कॅन्टोन्मेंट बोर्ड या सर्व भाग.

विशेष स्थिती

राष्ट्रीय उत्सवावेळी अर्थात पंधरा ऑगस्ट, २६ जानेवारीला देशातील मोठ्या व्यक्तीचे निधन झाल्यास राष्ट्रीय शोक घोषित केला जातो. त्यावेळी ध्वज उतरविला पाहिजे.मात्र या दिवशी सर्वत्र ध्वजारोहण कार्यक्रम नेहमीप्रमाणे होतील. फक्त ज्या इमारतीत त्या व्यक्तीचे पार्थिव ठेवले आहे, तेथील राष्ट्रध्वज अर्ध्यावर उतरविलेला असेल. पार्थिव शरीर अंत्यसंस्कारासाठी बाहेर काढण्यात आल्यानंतर राष्ट्रध्वजाला पूर्ण उंच फडकावले पाहिजे.

शहिदांवर राष्ट्रध्वज

देशासाठी प्राणांचे बलिदान देणार्‍या जवानांचा सन्मान करण्यासाठी राष्ट्रध्वज त्यांच्यावर लपेटण्यात येतो. त्यावेळी केशरी पट्टी डोक्याच्या दिशेने आणि हिरवी पट्टी मांड्यांच्या दिशेने असली पाहिजे. पांढरी पट्टी डोक्यापासून पायापर्यंत आणि केशरी आणि हिरवी पट्टी डाव्या व उजव्या बाजूला अशी स्थिती अजिबात नको. आणखी एक महत्त्वाची बाब. शहीद वा मोठ्या व्यक्तिंच्या अंत्यसंस्कारावेळी राष्ट्रध्वज जाळायचा वा दफन करायचा नाही. मुखाग्नी देण्यापूर्वी किंवा दफन करण्यापूर्वी तो काढून घेतला पाहिजे.

नष्ट कसा करायचा

रंग उडालेला, फाटलेला राष्ट्रध्वज फडकावण्यास योग्य नसतो. असे करणे म्हणजे ध्वजाचा अपमान करणे आहे हे लक्षात ठेवा. राष्ट्रध्वजाची अशी स्थिती झाल्यास गुप्तपणे त्याला अग्नीच्या स्वाधीन केले पाहिजे. किंवा वजन किंवा रेतीत बांधून पवित्र नदी किंवा जलसमाधी दिली पाहिजे. पार्थिव शरीरावरून उतरवलेल्या ध्वजाच्या बाबतीतही असे केले पाहिजे.

राष्ट्रध्वजाचा अपमान

पाणी ओतणे, जमिनीवर पाडणे, फाडणे, जाळणे, त्यावर लिहिणे किंवा व्यावसायिक उद्देशाने वापर करणे हा राष्ट्रध्वजाचा अपमान समजला जातो. राष्ट्रध्वज झुकवणे हाही अपमान समजला जातो.

ब्रिटिशांनी काँग्रेसच्या सर्व नेतेमंडळींना अधिवेशनाच्या जागीच अटक केली होती. त्यांना सर्वांना पुण्यात हलविण्यात आले. चिंचवड स्टेशनवर गाडी थांबवून महात्मा गांधी, कस्तुरबा गांधी, महादेवभाई देसाई आणि मीराबेन या चौघांना खाली उतरवून त्यांची रवानगी गुप्त ठिकाणी करण्यात आली. बाकीच्यांना पुढे नेण्यात आले. सरकारने गुप्तता पाळली तरी बातमी फुटलीच. गांधीजींना पुण्यात आगाखान पॅलेसमध्ये आणि नेहरू, पटेल, आझाद या मंडळींना अहमदनगरच्या किलल्यात ठेवण्यात आल्याचे समजले.

नेत्यांची धरपकड झाल्याने आंदोलन लोकांच्या ताब्यात गेले. देशभर जागजागी हरताळ, मिरवणुका, मोर्चे यांना ऊत आला. सरकारने लोकांना एकत्र जमण्यास बंदी घातली. पण लोक आता आदेश मानायला तयार नव्हते. पोलिसांच्या लाठीहल्ल्याला, गोळीबाराला जुमानत नव्हते. जाळपोळ, पोलिसांचे खून, टेलिफोन व तारा कापणे असे प्रकार सुरू झाले.

जणू लोकांनी ब्रिटिश सत्तेविरूद्ध युद्ध पुकारले होते. संपूर्ण देश पेटला होता. दंगल जाळपोळ, गोळीबार, रेल्वेचे अपघात, सरकारी कार्यालयांना आगी लावणे, सरकारी खजिन्यांची लुटालूट असे प्रकार सुरू होते. सरकार दडपशाही करून पाहिजे त्याला विनाचौकशी अटक करत होती. सारा देश गोंधळलेल्या अस्थिर परिस्थितीत सापडला होता.

सरकारने या सर्व प्रकाराला गांधीजींना जबाबदार ठरवले. गांधीजींना याचा इन्कार करून याच्या निषेधार्थ 21 दिवसांचे उपोषणही केले. पण जगभरातील परिस्थितीही बदलत होती. युद्धाचे पारडे दोस्त राष्ट्रांच्या बाजूने झुकत होते. अमेरिका नावाची सत्ता उदयास येत होती. तिने युद्धाचे पुढारीपण घेतले होते. या साऱ्या गदारोळाच्या पार्श्वभूमीवर क्रांतीसंग्रामाची तीव्रता ओसरली.

कायदा आंधळा नसतो हेच सिद्ध होते. भ्रष्टाचार, अंदाधुंदी व गुन्हेगारीकरणाची तुलना प्रस्थापित न्यायव्यवस्थेशी केल्यास गुन्ह्यांची हजारो प्रकरण सापडतील. मात्र, न्याय व धाडसी निर्णयाची निवडक उदाहरणेही निश्चितच सापडतील. हे निवडक निर्णयच देशाच्या बांधणीत महत्त्वाची भूमिका निभावत असतात. आपल्या न्यायव्यवस्थेच्या इतिहासाची पाने उलगडून पाहिल्यास वैश्विक समुदायाची भारतीय लोकशाहीवरची निष्ठा निश्चितच वाढली असणार.

'वाचडॉग'ची भूमिका निभावणार्‍या तहलकासारख्या स्टिंग ऑपरेशनद्वारे प्रभावशाली व्यक्तींच्या चेहर्‍यावरील बुरखे उतरवून देशातील नागरिक व पत्रकार खडा पहारा देऊन असल्याचेच सिद्ध केले आहे. आश्चर्याने तोंडात बोटे घालण्यास भाग पाडणार्‍या या धाडसी कारवायांत फक्त पुरूषच नाहीतर महिलासुद्धा आघाडीवर आहेत. एका तरूण महिला पत्रकाराने हर्षद मेहता प्रकरण उघडकीस आणले होते.

शीतपेयांमध्ये निर्धारित प्रमाणापेक्षा अधिक कीटकनाशक असल्याचे प्रकरणही एका महिलेनेच समोर आणले. हवाला, बोफोर्स, तेलगीचा भ्रष्टाचार यासारख्या भ्रष्टाचाराच्या प्रकरणात राजकीय नेते व पक्षांवर कायद्याच्या विजयाने देशाची मान ताठ केली आहे. यातून अंदाधुंदी व भ्रष्टाचाराचे साम्राज्य असले तरी सर्वांवर नियंत्रणासाठी कायदा समर्थ असल्याचेच सिद्ध झाले आहे. देशाअंतर्गत किंवा सीमांपार कितीही कारस्थाने रचली गेली भारताचे श्रेष्ठत्व अखंड निनादत राहणार. कारण या देशास पाच हजार वर्षांची वैभवशाली परंपरा लाभली आहे. प्रगती व सुधारणेची ही परंपरा निरंतर राहणार आहे.

40च्या दशकातील दिल्ली 

गांधीजींची नात तारा गांधी भट्टाचार्य 40च्या दशकात आपले वडील देवदास गांधींसोबत दिल्लीत राहत होती. त्यांनी आपल्या संस्मरणांमध्ये लिहिेले आहे की जेव्हा आम्हाला काही चांगले भोजन करायची इच्छा होती तेव्हा आम्ही जुन्या दिल्लीच्या रेल्वे स्टेशनवर जात होतो. प्लेटफॉर्मचे तिकिट विकत घेत होतो. डायनिंग हॉलमध्ये जेवणाचे ऑर्डर देत होतो. त्या वेळेस असे मानले जात होते की दिल्लीतील चविष्ट भोजन येथे नक्की मिळेल. 

काही अधिक संस्मरणात असे आढळून आले आहे की काश्मिरी गेटमध्ये फारच प्रसिद्ध कार्लटन रेस्टोंरेंट होते, जे आता बंद आहे. येथे जॉज आणि म्युझिक ग्रुप्सचे प्रोग्रॅम होत होते. दिल्लीला ब्रिटिशकाळाचे मुख्यालय 1911 मध्ये बनवण्यात आले. त्यानंतर दिल्ली बदलू लागली. त्या वेळेस दिल्लीचे सर्वात जास्त सांस्कृतिक आणि अभ्यासासाठी चांगली जागा म्हणजे सिविल लाइंस, हेमिल्टन रोड, तीस हजारी आणि काश्मिरी गेट मानले जात होते. त्या वेळेस दिल्लीला सुंदर आणि योग्य बनवण्यासाठी जी संस्था काम करत होती ती होती दिल्ली अंप्रूव्हमेंट ट्रस्ट, ज्याने नवी दिल्लीची रूपरेखा तयार केली होती. दिल्लीचे हृदय म्हणजे कनॉट प्लेस तेव्हा कनॉट सर्कलच्या नावेने ओळखले जात होते. येथेच रिट्स सिनेमा होता, जवळच नॉवेल्टी आणि मिनर्वा. त्या वेळेस बस आणि मोटार गाडी फारच कमी होत्या. स्त्रिया घराबाहेर फारच कमी पडायच्या.  

सोनेरी पडद्याचे नायक 

अॅक्टर सिंगर के. एल. सहगल 40च्या  दशकातील सोनेरी पडद्याचे नायक होते.  जो पर्यंत ते जिवंत होते त्यांची लोकप्रियता कायम होती. नूरजहां सर्वात लोकप्रिय गायिका होती. 1947 मध्ये त्या पाकिस्तानात गेल्या. तेव्हा सुरैयाने त्यांची जागा घेतली. 

लोकप्रिय गाणे 

* हम दर्द का अफसाना दुनिया को सुना देंगे (चित्रपट दर्द). गायक : शमशाद बेगम

* यहां बदला वफा का (चित्रपट जुगनू). गायक : मोहम्मद रफी आणि नूरजहा. 

* अफसाना लिख रही हूं दिल ए बेकरार का (चित्रपट दर्द). गायक : उमा देवी

* मेरा सुंदर सपना बीत गया (चित्रपट दो  भाई). गायिका : गीता दत्त 

त्या वेळेसचे लोकप्रिय चित्रपट 

* जुगनू 50 लाख रुपये (दिलीप कुमार, नूरजहां)

* दो भाई 45 लाख रुपये 

* दर्द 40 लाख रुपये (बद्री प्रसाद, सुरैया) 

* मिर्जा साहिबा न 35 लाख रुपये (नूरजहां, त्रिलोक कपूर) 

* शहनाई 32 लाख रुपये (वीएच देसाई, इंदुमति आणि किशोर कुमार)

* एलान 30 लाख 

करेंसीवर सिंह स्तंभ 

कागदाचा नोट नाशिकच्या प्रेसमध्ये छापण्यात येत होता. यावर किंग जॉर्ज पंचमचे फोटो असायचे. ऑगस्ट 1940मध्ये दुसर्‍या विश्व युद्धाच्या दिवसात जेव्हा 1 रुपयाची नवीन नोट छपून आली तेव्हा त्यात सुरक्षा फितेचा वापर सुरू झाला. स्वतंत्रातनंतर असे जाणवले की नोटांवर किंग जॉर्जच्या फोटोच्या जागेवर महात्मा गांधींचे फोटो असायला पाहिजे, पण तेव्हा नोटांवर गांधींच्या फोटोच्या जागेवर सारनाथचे चार सिंहांच्या स्तंभांना कोरण्यात आले. 

काय पठण केले जात होते

* 40च्या दशकात भारताची साक्षरता दर 16.1टक्के होती (आता किमान 75 टक्के) 

* लेखकांनी तत्कालिक सामाजिक आव्हानांवर लिखाण सुरू केले. 40च्या दशकात प्रकाशित काही चर्चित पुस्तके. 

* ट्विटलाइट इन देल्ही (1940) अहमद अली -दिल्लीच्या मध्यमवर्गीय मुस्लिम परिवाराची कथा. पहिला उपन्यास होता, ज्यात ब्रिटिश राजकडून आजादीची मागणी करण्यात आली होती. 

* द इंग्लिश टीचर (1945) आर. के. नारायण : हे मालगुडी कस्ब्याच्या इंग्रजी टीचरची आत्मकथात्मक पुस्तक होते. 

वृत्तपत्रांमध्ये जाहिरात 

वर्तमान पत्रांमध्ये जास्त करून जाहिरात इंग्रजी आणि ब्लॅक अँड व्हाईटमध्ये असायची. ह्या जाहिराती इंग्रजी वर्तमान पत्रात प्रकाशित होत होत्या, ज्याचे रेखांकन आणि हाताने तयार केलेले चित्रांची मदत घेण्यात येत होती. 40च्या दशकापर्यंत दिल्ली, मुंबई, कलकत्ता आणि मद्रास मोठ्या बाजारात बदलले होते. म्हणून  या शहरांमध्ये प्रकाशित होणारे इंग्रजी वृत्तपत्रांमध्ये बर्‍याच जाहिरात देण्यात येत होत्या. 1941मध्ये लक्स साबणाने अॅक्ट्रेस लीला चिटणीस यांना मॉडेलच्या रूपात प्रयोग केला होता. 

29 वर्षांचे जमशेदजी नोशेरवां टाटा यांनी वर्ष 1868मध्ये 21 हजाराची पुंजी लावून ट्रेडिंग कंपनी सुरू केली. त्यांनी चिंचपोकळीत दिवाळखोर झालेली एक तेल मिलची खरेदी केली व त्याला नंतर कॉटनमिलमध्ये परिवर्तित केले. दोन वर्षांमध्ये या मिलला फायद्याच्या स्थितीत आणून ठेवले. यानंतर टाटा ग्रुपचा विस्तार झाला. स्वातंत्र्य मिळाले त्या वेळेस टाटा ग्रुप एक बहुराष्ट्रीय कंपनी बनली होती. त्याचे चार मुख्य लक्ष्य होते - हाइड्रो इलेक्ट्रिक प्लांट, स्टील प्लांट, वर्ल्ड क्लास एज्युकेशनल इंस्टिट्यूट आणि एक मोठे हॉटेल. त्यांनी आपल्या सर्व लक्ष्यांना हकीकत मध्ये बदलले. 

डॉक्टर बर्मन कोलकाता जवळच्या एका लहान गावात उपचारासाठी गेले होते. रुग्णांचा उपचार करताना त्यांनी आपल्या आयुर्वेदिक औषधांच्या मदतीने बर्‍याच ग्रामीण जनतेला बरे केले होते. यामुळे लोकांच्या मनात त्यांच्याप्रती विश्वास वाढू लागला. आणि त्यांच्या औषधांचे चर्चे होऊ लागले. ते लवकरच आपल्या परिसरातून बाहेर देखील प्रसिद्ध होऊ लागले. त्यांनी बंगालमध्ये एक लहान क्लिनिक सुरू केले, जे आता देशातील चवथी मोठी एफ.एम.सी.जी. कंपनीत बदललेली आहे. आजच्या तारखेत ते जगातील आयुर्वेदिक औषधांचे उत्पादक आहे. 

आर्देशिर गोदरेज आधी वकालत करत होते. तेव्हा त्यांच्या डोक्यात ताळे बनवण्याच्या योजनेने जन्म घेतला.  त्यांनी आपल्या वकिलीचा पेशा सोडून ताळे बनवण्याचे काम सुरू केले. लवकरच त्यांनी निर्मित केलेले ताळ्यांमुळे लोकांच्या मनात विश्वास बसू लागला आणि बघता बघता ते जगातील सर्वात मजबूत आणि सुरक्षित अलमारी आणि इतर सुरक्षेचे उपकरण तयार करू लागले. त्यानंतर त्यांनी साबण ते व्हेजिटेबल तेलाचे उत्पादन सुरू केले. नंतर ते बघता बघता ग्लोबल ब्रँड बनले. 

एस. अरुमुगा मुदलियार ब्रिटिश राजमध्ये चेक एका जिल्ह्यातून दुसर्‍या जिल्ह्यापर्यंत पोहोचवण्याचे काम करत होते. जेव्हा ते एरोड जिल्ह्यातून उटी किंवा कुनुर जात होते, तेव्हा लोक त्यांना बरेच सामान आणण्याची मागणी करत होते. आधी त्यांनी वानारपेटाच्या एका अंग्रेजाकडून त्याच्या लोण्याचा Butter  बिझनेस विकत घेतला आणि नीलगिरी डेअरी फर्म सुरू केला. आधी ते आपल्या स्टोअर मध्ये डेअरी प्रॉडक्ट्स ठेवत होते आणि नंतर दुसरे सामान ठेवू लागले. अरुमुगा यांचा मुलगा युरोपहून परतला आणि  आल्यावर त्याने बंगळूरूमध्ये 1936 मध्ये सुपर मार्केट स्थापित केले. 

दिल्लीच्या हकीम अब्दुल मजीद यांनी बरेच जडीबुटी, भाज्या, फळ आणि फुलांना एकत्रित करून एक शर्बत तयार केले, जो रूह आफ्जाच्या नावाने घरा घरापर्यंत पोहोचले. उन्हाळ्यात हा उत्पाद फारच शीतलता देत होता. नंतर ही कंपनी जेव्हा बर्‍याच युनानी मेडिसिनचे उत्पाद तयार करू लागली, तर याचे नाव हमदर्द ठेवण्यात आले. नंतर या कंपनीने पाकिस्तान आणि बांगलादेशात आपला व्यवसाय सुरू केला. विभाजनानंतर हकीम मजीदचे पार्टनर आणि मुलगा पाकिस्तानात गेले आणि त्यांनी तेथे देखील याच नावाने कंपनी उघडली.  

प्रिय भारतवासीयांनो,
मी तुमचा राष्ट्रध्वज बोलतोय. बावीस जुलैला भारताचे स्वातंत्र्य समोर दिसत असताना घटना समितीच्या सभेत पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी मला भारतासह जगासमोर फडकावले. हा माझा जन्मदिवस म्हणता येईल. मला भारताचा राष्ट्रध्वज म्हणून स्वीकारण्यात आले. यावेळी पंडित नेहरू यांनी केलेले भाषण अतिशय मार्मिक असे होते. घटना समितीच्या सदस्यांसमोर मला पेश करण्यात आले ते रेशमी खादी आणि सुती खादीमध्ये. त्यावेळी सर्वांनी टाळ्या वाजवून भारताचा राष्ट्रध्वज म्हणून माझा स्वीकार केला.

यापूर्वी २३ जून १९४७ ला माझे स्वरूप ठरविण्यासंदर्भात तात्पुरती समिती स्थापन करण्यात आली. डॉ. राजेंद्रप्रसाद त्याचे अध्यक्ष होते. समितीत मौलाना अबूल कलाम आझाद, के. एम. पणिक्कर, श्रीमती सरोजिनी नायडू, के. एम. मुन्शी, चक्रवर्ती राजगोपालचारी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा समावेश होता. यावेळी सविस्तर चर्चा करून माझे स्वरूप ठरविण्यात आले. माझा रंग, रूप, आकार, मान-सन्मान, फडकावण्याचे निकष आदी ठरविण्यात आले. यासंदर्भात १८ जुलै १९४७ ला अंतिम निर्णय घेण्यात आला. त्यानंतर घटना समितीत त्याला मान्यता मिळावी म्हणून पंडित जवाहरलाल नेहरू यांना तो सादर करण्यास सांगण्यात आले. त्यानंतर त्यांनी तो सादर केला.

स्वातंत्र्यासाठी योगदान देणार्‍या हुतात्म्यांच्या रक्ताचा रंग माझ्यात वसलेला आहे. स्वातंत्र्य संग्रामात आपली आहूती देणार्‍यांमुळेच माझा जन्म झाला. चौदा ऑगस्ट १९४७ ला रात्री पावणेदहा वाजता कौन्सिल हाऊसवर सुचेता कृपलानी यांच्या नेतृत्वाखाली वंदे मातरमच्या गायनाने कार्यक्रमाला सुरवात झाली. घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद व पं. जवाहरलाल नेहरू यांची भाषणे झाली. त्यानंतर हंसाबेन मेहता यांनी अध्यक्ष राजेंद्रप्रसाद यांना माझे सिल्कमधील रूप दिले आणि त्यांना सांगितले, की स्वतंत्र भारतात या सदनात जो राष्ट्रध्वज फडकावला जाईल तो भारतीय महिलांकडून देशाला दिलेली भेट असेल. सर्व लोकांसमोर पहिल्यांदा मला सादर करण्यात आले होते. सारे जहॉं से अच्छा आणि जन गण मन यांच्या सामूहिक गायनानंतर हा कार्यक्रम संपला.

माझ्या संदर्भातील तयार केलेले नियम तुम्हाला माहित हवेत. ते आता सांगतो. भारताचा राष्ट्रध्वज समतल तिरंगा असेल. त्याचा आकार आयाताकार असून त्याची लांबी व रूंदीचे प्रमाण 2:३ असे राहील. तीन रंगांच्या पट्ट्या सरळ असतील. सर्वांत वर केशरी, मध्ये पाढंरा आणि खाली हिरव्या रंगाची पट्टी असेल. पांढर्‍या रंगाच्या पट्टीवर मध्ये सारनाथ येथील अशोकस्तंभावरील चोवीस आर्‍या असणारे चक्र असेल. त्याचा व्यास पांढर्‍या रंगाच्या पट्टीच्या रूंदीएवढा असेल.

मला तयार करण्यासाठी तयार करण्यासाठीचे वस्त्र खादीचे असेल. सूती, रेशमी वस्त्रही चालेल. पण हे सूत हाताने कातले पाहिजे. चरख्याचा वापर येथे अपेक्षित आहे. शिवण्यासाठी केवळ खादीच्या धाग्यांचा उपयोग होईल. नियमानुसार माझ्यासाठी खादीचा एक वर्ग फूट कपड्याचे वजन २०५ ग्रॅम व्हायला हवे.

माझ्यासाठी हाताने तयार केलेल्या खादीचे उत्पादन स्वातंत्र्य सेनानींच्या गरग नावाच्या गावत केले जाते. उत्तर कर्नाटक जिल्ह्यात बंगळूर- पुणे रस्त्यावर हे गाव आहे. येथे या केंद्राची स्थापना १९५४ मध्ये करण्यात आली. मात्र, आता शहाजानपूर येथील ऑर्डिनेन्स क्योरिंग फॅक्टरी, खादी ग्रामोद्योग आयोग  व खादी ग्रामोद्योग आयोग दिल्ली  येथेही माझे उत्पादन होऊ लागले आहे. माझी निर्मिती खासगी तत्वावरही होऊ शकतो. मात्र, माझा मानसन्मान राखला गेला पाहिजे. त्यासाठी आयएसआय मार्क हवा.

माझ्यातील रंगांचे स्वरूप स्पष्ट आहे. केशरी रंग साहस आणि बलिदानाचे, पांढरा सत्य आणि शांतीचे आणि हिरवा रंग श्रद्धा आणि शौर्याचे प्रतीक आहे. चोवीस आर्‍याचे निळ्या रंगाचे चक्र २४ तास सतत प्रगतीचे प्रतीक आहे. प्रगतीही कशी तर निळ्या अनंत आकाशासारखी किंवा निळ्या अथांग सागरासारखी.

खरा तो एकचि धर्म। जगाला प्रेम अर्पावे।।
जगी जे हीन अति पतित
जगी जे दीन पद दलित
तया जाऊन उठवावे। जगाला प्रेम अर्पावे।।

सदा जे आर्त ‍अति विकल
जयांना गांजती सकल
तया जाऊन हसवावे। जगाला प्रेम अर्पावे।।

कुणा ना व्यर्थ शिणवावे
कुणा ना व्यर्थ हिणवावे
समस्ता बंधु मानावे। जगाला प्रेम अर्पावे।।

प्रभूची लेकरे सारी
तयाला सर्वही प्यारी
कुणा ना तुच्छ लेखावे। जगाला प्रेम अर्पावे।।

असे हे सार धर्माचे
असे हे सार सत्याचे
परार्था प्राणही द्यावे। जगाला प्रेम अर्पावे।।