मराठी भाषा गोड, वाढवी शिक्षणाची ओढ

मराठी ज्ञानाचा कल्पतरू, हात मराठीचा धरू

मराठीचे आद्यदेव, ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेवी

विकासाचे आणि प्रगतीचे महाद्वार, मराठीचा झेंडा अटकेपार

मराठी भाषा पोहचवू घरोघरी, नांदेल सर्वत्र ज्ञनाची पंढरी

मराठी आपली आण, बाण, शान 

मराठी आहे आपुला प्राण

अभंगाचा रचूनी पाया, संतांनी घडवली मराठीची काया

साहित्याचा हा खजिना, मराठी आपल्या सौंदर्याचा दागिना

महाराष्ट्र भारताची शान, गर्वाने उंचावते मान

महाराष्ट्र माझा, अभिमान माझा

शौर्य, संस्कृती आणि स्वाभिमान – महाराष्ट्राचा मान!

माझा महाराष्ट्र

एकता, प्रगती आणि परंपरेचा संगम

जय महाराष्ट्र, जय भारत

एक उर्जा, एक दिशा!

तरुणांच्या स्वप्नांना दिशा देणारा महाराष्ट्र

युवा घडवा, महाराष्ट्र घडवा!

शिकूया, संघटित होऊया, महाराष्ट्र घडवूया!

भाषा, जात, धर्म न पाहता – महाराष्ट्र आपला एकच आहे!

जिथे माणुसकी मोठी, तिथेच खरा महाराष्ट्र!

सर्वधर्म समभावाचा संदेश – महाराष्ट्राच्या मातीचा स्पंदन!

शेतकऱ्याच्या घामात – महाराष्ट्राची शान!

औद्योगिक, शैक्षणिक, सांस्कृतिक – सर्वांगीण प्रगतीचा मार्ग: महाराष्ट्र!

स्वावलंबी महाराष्ट्र, आत्मनिर्भर भारत!

स्त्रीशक्तीचा जागर – प्रगतीचा आधार!

मुलगी शिकली, महाराष्ट्र पिकला!

पर्यावरणाचे रक्षण – महाराष्ट्राचे भविष्य!

भक्ती, शक्ति, संस्कृती – महाराष्ट्राची ओळख!

• बँका आणि सरकारी कार्यालये बंद- सरकारी कार्यालये आणि बँका बंद राहतील. कोणतीही तातडीची कामे आता फक्त सोमवारीच शक्य होतील.
• पर्यटन स्थळे खुली आणि सार्वजनिक वाहतूक सुरू
• महाराष्ट्रातील अनेक अत्यावश्यक सेवा नेहमीप्रमाणे सुरू राहतील.
• गेटवे ऑफ इंडिया आणि मरीन ड्राइव्हसह मुंबईतील प्रसिद्ध पर्यटन स्थळे पर्यटकांसाठी खुली राहतील.
• ऐतिहासिक स्मारके, मंदिरे आणि समुद्रकिनारे देखील नेहमीप्रमाणे खुले राहतील.
• लोकल ट्रेन, मेट्रो, बस आणि टॅक्सी यांसारखी सार्वजनिक वाहतूक सेवा देखील सुरू राहील

ALSO READ: ठाण्यात भाजप खासदार हेमंत सावरा यांच्या कारचा भीषण अपघात

तर ती आपली संस्कृती आणि ओळख आहे

या थोर भाषेचा वारसा आपण जपूया

मराठी राजभाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

अमृताहुनीही गोड असणाऱ्या 

आमच्या मराठी भाषेचा जयजयकार असो! 

मराठी राजभाषा दिनानिमित्त 

प्रत्येक मराठी मनाला मानाचा मुजरा

जगाच्या पाठीवर कुठेही गेलो तरी, 

मराठीची गोडी काळजात कायम राहील

आपली मायबोली, आपली शान! 

मराठी राजभाषा दिनाच्या शुभेच्छा

साहित्याचा समृद्ध वारसा लाभलेल्या 

आपल्या मराठी भाषेचा सार्थ अभिमान बाळगूया

मराठी राजभाषा दिनाच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा

मराठी संस्कृती, मराठी बाणा आणि मराठी भाषा... 

हीच आमची खरी ओळख! 

मराठी राजभाषा दिनानिमित्त आपणास खूप खूप शुभेच्छा

मराठी बोलूया, मराठी लिहूया 

आणि मराठी भाषेचा सन्मान वाढवूया

मराठी राजभाषा दिनाच्या आपणा सर्वांना मंगलमय शुभेच्छा

संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम महाराजांच्या वाणीतून सजलेली 

आणि शिवरायांच्या शौर्याने गाजलेली आपली मराठी! 

राजभाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

गर्व आहे मला मी मराठी असल्याचा 

आणि सार्थ अभिमान आहे माझ्या मराठी भाषेचा

मराठी राजभाषा दिन उत्साहात साजरा करूया!

आपली मायबोली, 

आपली ओळख, 

आपला अभिमान

मराठी भाषा हीच आपली खरी ताकद

चला, मराठीचा सन्मान करूया, 

तिचा अभिमान बाळगूया 

आणि पुढील पिढीपर्यंत तिचा वारसा जपूया

मराठी राजभाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

थोडक्यात सांगायचे तर, याच चळवळीचा परिपाक म्हणून 'मुंबई पुनर्रचना कायदा, १९६०' संमत करण्यात आला. या कायद्यानुसारच १ मे १९६० रोजी 'मुंबई राज्या'चे विभाजन होऊन महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन राज्यांची निर्मिती झाली. मुंबई शहराला महाराष्ट्राची राजधानी म्हणून घोषित करण्यात आले. अशा प्रकारे एका नव्या राज्याच्या प्रवासाचा शुभारंभ झाला.

महाराष्ट्रातील रहिवाशांसाठी ही एक अत्यंत सांस्कृतिक आणि भावनिक महत्त्व असलेली घटना आहे. हा दिवस केवळ राज्याच्या स्थापनेचा उत्सवच ठरत नाही, तर तो येथील संस्कृती, भाषा आणि परंपरांचाही गौरव करतो. महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीसाठी ज्यांनी अथक प्रयत्न केले, त्यांच्या योगदानाची ही एक प्रकारे दखलच असते; तसेच राज्यातील जनतेमध्ये एकतेची प्रबळ भावना निर्माण करण्यासही या दिवसाचा हातभार लागतो. भारताची अर्थव्यवस्था, संस्कृती आणि समाजजीवन यांमध्ये महाराष्ट्राने दिलेल्या योगदानाचा हा दिवस एक ज्वलंत पुरावाही ठरतो.

उत्सव आणि सोहळे

हा दिवस संपूर्ण राज्यात विविध स्वरूपांत साजरा केला जातो. विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये लावणीसारखे पारंपारिक नृत्य आणि संगीताचा समावेश असलेले सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

या दिवशी होणारे मुख्य कार्यक्रम आणि उपक्रम:

ध्वजारोहण आणि मुख्य सोहळा: या दिवसाचा मुख्य सोहळा मुंबईतील शिवाजी पार्क येथे आयोजित केला जातो. येथे महाराष्ट्राचे राज्यपाल आणि मुख्यमंत्री ध्वजारोहण करतात आणि जनतेला संबोधित करतात.

पोलीस संचलन: शिस्त आणि कार्यक्षमतेचे दर्शन घडवणारे पोलीस संचलन आणि संचलन (मार्च पास्ट) आयोजित केले जाते. यामध्ये राज्य राखीव पोलीस दल, मुंबई पोलीस, होमगार्ड इत्यादींचा सहभाग असतो.

सांस्कृतिक कार्यक्रम: महाराष्ट्राच्या समृद्ध संस्कृतीचे दर्शन घडवणारे विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात. यामध्ये प्रामुख्याने लावणी, लोकगीते आणि इतर पारंपारिक मराठी कलाप्रकारांचा समावेश असतो.

हुतात्म्यांना अभिवादन: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत ज्या नेत्यांनी आणि क्रांतिकारकांनी योगदान दिले आणि बलिदान दिले, त्यांना या दिवशी विशेष श्रद्धांजली वाहिली जाते.

पुरस्कार वितरण: महाराष्ट्राच्या प्रगतीत विविध क्षेत्रांत (जसे की शिक्षण, क्रीडा, वैद्यकीय, कृषी) मोलाचे योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना राज्य सरकारतर्फे या दिवशी पुरस्कार देऊन गौरविण्यात येते.

प्रदर्शने आणि स्पर्धा: अनेक शैक्षणिक संस्था आणि कार्यालयांमध्ये महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक प्रवासावर आधारित व्याख्याने, स्पर्धा आणि प्रदर्शने आयोजित केली जातात.

नवीन प्रकल्पांचे उद्घाटन: राज्य सरकार आणि खाजगी संस्था अनेकदा १ मे या मुहूर्तावर नवीन प्रकल्प किंवा लोककल्याणकारी योजनांचा शुभारंभ करतात.

हा दिवस केवळ एक सुट्टी नसून महाराष्ट्राचा वारसा, संस्कृती आणि भाषिक अस्मितेचा उत्सव साजरा करण्याचा दिवस आहे.

१ मे मराठी राजभाषा दिनाविषयी महत्त्वाचे:

स्थापना व दर्जा: महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतर, 'महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम १९६४' नुसार मराठी ही राज्याची अधिकृत भाषा बनली.

उद्देश: प्रशासकीय कामकाजात मराठी भाषेचा वापर वाढवणे आणि तिचा गौरव करणे.

साजरा करण्याचा काळ: १९६६ पासून या दिवशी सरकारी स्तरावर मराठीचा वापर अनिवार्य करण्यात आला.

अनेक वेळा सर्व सामान्यांकडून मराठी राजभाषा दिवस आणि मराठी भाषा गौरव दिन याची गफलत केली जाते. तर जाणून घ्या मराठी भाषेचे तीन महत्त्वाचे विशेष दिन-

१ मे रोजी मराठी राजभाषा दिन (जागतिक मराठी दिन) : १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली. त्यानंतर १९६४ च्या राजभाषा अधिनियमानुसार मराठीला 'राजभाषेचा' अधिकृत दर्जा मिळाला. हा दिवस प्रशासकीय अंमलबजावणीचा उत्सव आहे.

२७ फेब्रुवारी रोजी मराठी भाषा गौरव दिन: ज्येष्ठ कवी आणि ज्ञानपीठ विजेते वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांचा हा जन्मदिवस. त्यांच्या सांस्कृतिक योगदानाचा सन्मान म्हणून २०१३ पासून हा दिवस 'गौरव दिन' म्हणून साजरा होतो.

३ ऑक्टोबर रोजी अभिजात मराठी भाषा दिन: केंद्र सरकारने ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी मराठी भाषेला 'अभिजात भाषेचा' (Classical Language) दर्जा बहाल केला. मराठी भाषेचा प्राचीन वारसा सिद्ध झाल्याचा हा ऐतिहासिक विजय दिन आहे.

१. मराठी राजभाषा दिन (१ मे)

हा दिवस महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेशी जोडलेला आहे.

उद्देश: शासन व्यवहारात मराठीचा वापर वाढवणे.

राज्य स्थापनेवेळी कारभार इंग्रजीत चालत असे. तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांनी 'महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम १९६४' मंजूर करून मराठीला राजभाषेचा मान मिळवून दिला. याच दिवशी जगभरातील मराठी भाषिक 'जागतिक मराठी भाषा दिन' म्हणूनही साजरा करतात.

२. मराठी भाषा गौरव दिन (२७ फेब्रुवारी)

हा दिवस मराठी साहित्यातील ऋषीप्रुल्य व्यक्तिमत्व कुसुमाग्रजांना समर्पित आहे.
उद्देश: मराठी साहित्य आणि संस्कृतीचा वारसा जपणे.
कुसुमाग्रजांच्या निधनानंतर, त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी आणि मराठी साहित्याचा गौरव करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने २१ जानेवारी २०१३ रोजी या दिनाची घोषणा केली.

३. अभिजात मराठी भाषा दिन (३ ऑक्टोबर)

मराठी भाषेच्या इतिहासातील हा सुवर्णक्षण आहे.
उद्देश: मराठी भाषेची प्राचीनता आणि समृद्धी साजरी करणे.

३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी केंद्र सरकारने मराठीला 'अभिजात भाषा' म्हणून मान्यता दिली. मराठी भाषा ही केवळ जुनीच नाही, तर ती स्वयंभू आणि अतिशय समृद्ध आहे हे या निमित्ताने जगाने मान्य केले.

१ मे हा 'अंमलबजावणीचा' आणि 'अस्तित्वाचा' दिवस आहे.

२७ फेब्रुवारी हा 'साहित्याचा' आणि 'सांस्कृतिक गौरवाचा' दिवस आहे.

३ ऑक्टोबर हा आपल्या भाषेच्या 'प्राचीनतेचा' आणि 'अभिमानाचा' सन्मान सोहळा आहे.

"अभिमान वाटे आम्हा महाराष्ट्राचा,

जिथे जन्म झाला शिवरायांचा,

ज्याने घडविला इतिहास पराक्रमाचा,

अशा या पावन भूमीला माझा मानाचा मुजरा!"

आज १ मे. आजचा दिवस आपल्यासाठी केवळ एक तारीख नाही, तर तो आपल्या अस्मितेचा, कष्टाचा आणि गौरवशाली इतिहासाचा उत्सव आहे. १ मे १९६० रोजी थोर सेनानींच्या बलिदानातून आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या संघर्षातून आपला 'महाराष्ट्र' नावाचा मंगल कलश स्थापन झाला.

मित्रांनो, महाराष्ट्राचा इतिहास हा संघर्षाचा आणि स्वाभिमानाचा इतिहास आहे. सह्याद्रीच्या कडांनी आपल्याला वाकायला नाही, तर लढायला शिकवलं. संतांच्या शिकवणीने आपल्याला माणुसकी दिली, तर शिवरायांच्या तलवारीने आपल्याला स्वराज्य दिलं. आज आपला महाराष्ट्र देशाच्या प्रगतीचे इंजिन म्हणून ओळखला जातो. उद्योग असो, कला असो, क्रीडा असो की शिक्षण; प्रत्येक क्षेत्रात महाराष्ट्राने आपला ठसा उमटवला आहे.

महाराष्ट्र ही संतांची, वीरांची आणि समाजसुधारकांची भूमी आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा स्वाभिमान, महात्मा ज्योतिबा फुले आणि सावित्रीबाई फुलेंचा विचारांचा वारसा, डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांची प्रज्ञा आणि शाहू महाराजांचा समतेचा विचार या राज्याच्या मातीत रुजलेला आहे.

आज महाराष्ट्र हे देशातील एक प्रगत राज्य आहे. शिक्षण, उद्योग, तंत्रज्ञान, कला आणि क्रीडा अशा प्रत्येक क्षेत्रात महाराष्ट्राने आपला झेंडा फडकवला आहे. मुंबई ही भारताची आर्थिक राजधानी आहे, तर पुणे ही विद्येचे माहेरघर! नाशिक, नागपूर, संभाजीनगर यांसारख्या शहरांनी राज्याच्या वैभवात मोलाची भर घातली आहे.

मित्रांनो, महाराष्ट्र दिन साजरा करणे म्हणजे केवळ झेंडा वंदन करणे नव्हे, तर या राज्याच्या प्रगतीसाठी आपण काय करू शकतो, याचा विचार करणे होय. हा महाराष्ट्र केवळ आर्थिकदृष्ट्या नाही, तर विचारांनीही समृद्ध बनवायचा आहे. आपल्या भाषेचा, आपल्या संस्कृतीचा आणि आपल्या मातीचा अभिमान बाळगत असतानाच, आपण महाराष्ट्राला प्रदूषणमुक्त, व्यसनमुक्त आणि सुशिक्षित करण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत. महाराष्ट्राची संस्कृती, गडकिल्ले आणि मराठी भाषा जपणे ही आपली जबाबदारी आहे. चला तर मग, आज आपण शपथ घेऊया की आपण आपल्या कष्टाने आणि कर्तृत्वाने महाराष्ट्राचे नाव सातासमुद्रापार नेऊ.

जाता जाता एवढेच म्हणेन...

"मंगल देशा, पवित्र देशा, महाराष्ट्र देशा

प्रणाम घ्यावा माझा हा, श्री महाराष्ट्र देशा!"

जय हिंद, जय महाराष्ट्र!

महाराष्ट्र दिनाच्या आणि कामगार दिनाच्या
सर्वांना मनःपूर्वक हार्दिक शुभेच्छा!

संकल्प उन्नतीचा, समृद्ध महाराष्ट्राचा! 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

गर्जा महाराष्ट्र माझा, जय जय महाराष्ट्र माझा! 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

सह्याद्रीचा सिंह गर्जतो, शिवशंभू राजा! 

दरीदरीतून नाद गुंजला, महाराष्ट्र माझा!
महाराष्ट्र दिनच्या शुभेच्छा!

मंगल देशा, पवित्र देशा, महाराष्ट्र देशा!

महाराष्ट्र दिनाच्या आणि कामगार दिनाच्या
सर्व मराठी बांधवांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!

राकट देशा, कणखर देशा, दगडांच्या देशा! 

अभिमानाने सांगतो मी मराठी, गर्जा महाराष्ट्र माझा! 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

दरीदरीतून घुमतो नाद, शिवरायांचा आशिर्वाद!

संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यातील वीरांना अभिवादन
आणि सर्वांना महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा

कपाळी केशरी टिळा, मुखी मराठी शब्द!

आपल्या संस्कृतीचा आणि
परंपरेचा सार्थ अभिमान बाळगूया

महाराष्ट्र दिन चिरायू होवो!

सह्याद्रीचा सिंह गर्जतो, शिवशंभू राजा!

मराठी अस्मितेच्या या महान पर्वावर 

सर्व महाराष्ट्रप्रेमींना कोटी कोटी शुभेच्छा

जगातील सर्वात सुंदर भाषा 'मराठी'
आणि सर्वात महान राज्य 'महाराष्ट्र'!

या पवित्र भूमीला माझा मानाचा मुजरा

महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा!

माझा महाराष्ट्र, माझा अभिमान!

विविधतेने नटलेल्या आणि शौर्याने गाजलेल्या 

या भूमीचा मला गर्व आहे

महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा!

रंगाने भगवा, रक्ताने मराठा!

महाराष्ट्राची शान, मराठी मान
आणि शिवरायांचा सन्मान

महाराष्ट्र दिनाच्या खूप खूप शुभेच्छा

पराक्रमाची गाथा, महाराष्ट्राचा माथा! 

संयुक्त महाराष्ट्रासाठी बलिदान देणाऱ्या
हुतात्म्यांना त्रिवार अभिवादन

महाराष्ट्र दिन चिरायू होवो

मराठी आमची मातृभाषा, महाराष्ट्र आमचा प्राण!

या मंगल दिनी साऱ्या महाराष्ट्राला 

सुख-समृद्धी लाभो, हीच सदिच्छा

गर्जा महाराष्ट्र माझा, जय जय महाराष्ट्र माझा!

आपल्या राज्याच्या प्रगतीचा रथ असाच वेगाने पुढे जावो

महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा!

दगडांच्या देशातून पाझरणाऱ्या
प्रेमाचा प्रदेश म्हणजे महाराष्ट्र!

या मातीतील प्रत्येक कणाकणाला वंदन

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा
 

मराठी माणूस, मराठी मन, आज आनंदाचा सण!

चला एकत्र येऊया आणि आपल्या महाराष्ट्राचा गौरव वाढवूया

शुभ महाराष्ट्र दिन!

मराठी पाऊल पडते पुढे!

कला, क्रीडा, साहित्य आणि 

संस्कृतीच्या क्षेत्रात महाराष्ट्र सदैव अग्रगण्य राहो

महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा

साडेतीन शक्तीपीठांचा आणि संतांच्या भूमीचा सार्थ अभिमान!

सर्व मराठी जनांना महाराष्ट्र दिनाच्या आणि कामगार दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

गर्जा महाराष्ट्र माझा

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

भाव-भक्तीच्या देशा

बुद्धीच्या देशा

शाहिरांच्या देशा

कर्त्यां मर्दांच्या देशा… 

जय जय महाराष्ट्र देशा 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

जन्मलो ज्या मातीस ती माती मराठी

गुणगुणलो जे गीत गीत मराठी

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ज्ञानाच्या देशा,

प्रगतीच्या देशा

आणि संताचा देशा

महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा  

शिव निष्ठा येथ असे सतत जागती…

अग्रेसर प्रांत महाराष्ट्र भारती… 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

महाराष्ट्राच्या स्थापनेसाठी प्राणांची आहुती दिलेल्या

प्रत्येकाला मानाचा मुजरा

अखंड महाराष्ट्राच्या सर्व जनांना

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा महाराष्ट्र

माझ्या राजाचा महाराष्ट्र

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा 

भीती न आम्हा तुझी मुळी ही गडगडणाऱ्या नभा

अस्मानाच्या सुलतानीला जवाब देती जीभा

सह्याद्रीचा सिंह गर्जतो, शिवशंभू राजा

दरीदरीतून नाद गुंजला, महाराष्ट्र माझा  

लाभले आम्हांस भाग्य बोलतो मराठी,

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा 

मंगल देशा

पवित्र देशा

महाराष्ट्र देशा

प्रणाम घ्यावा माझा हा महाराष्ट्र देशा

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

कपाळी केशरी टिळा लावितो

महाराष्ट्र देशा तुला वंदितो

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा 

पुर्नजन्म घेतला तरी महाराष्ट्रात घेईन

आणि या मातीत जन्मलेल्या वीरांसारखा शूरवीर होईन

धन्य आहे ही महाराष्ट्राची माती

कोटी कोटी नमन या पवित्र धरणीला

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून एक घुमतो नाद

महाराष्ट्र आहे मराठी माणसांसाठी खास

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

मर्द मराठ्यांचा हा मुलुख

शांतता, आनंद आणि अभिमान असलेल्या

महाराष्ट्राचा अभिमान आहे मला

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

महाराष्ट्राची यशोगाथा,

महाराष्ट्राची शौर्यगाथा,

पवित्र माती लावू कपाळी

धरणी मातेच्या चरणी माथा

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा 

ALSO READ: Maharashtra Din 2025: महाराष्ट्र दिन संस्कृती आणि परंपरा जपणारा खास दिवस

राज्य पुनर्रचना कायदा, १९५६ ने प्रत्येक भारतीय राज्याचे भाषेच्या आधारावर विभाजन केले. तथापि पूर्वीच्या मुंबईत मराठी, गुजराती, कच्छी आणि कोकणी यासारख्या वेगवेगळ्या भाषा बोलल्या जात होत्या. याच वेळी संयुक्त महाराष्ट्र समितीने स्वतंत्र राज्याची मागणी करण्यासाठी चळवळ सुरू केली. संघटनेची इच्छा होती की मुंबईचे दोन भाग करावेत - एक भाग ज्यामध्ये मराठी आणि कोकणी भाषिक लोक असतील आणि दुसरे ज्यामध्ये प्रामुख्याने गुजराती आणि कच्छी भाषिक लोक असतील.

समांतरपणे, महागुजरात चळवळ नावाची आणखी एक चळवळ सुरू झाली. नंतरची मागणी सर्व गुजराती भाषिक लोकांसाठी वेगळे राज्य असावे. या चळवळींमुळे त्यांच्या समुदायासाठी वेगळे राज्य मागणाऱ्या दोन्ही गटांमध्ये वारंवार संघर्ष झाला. अखेर मुंबई पुनर्गठन कायदा लागू झाल्यानंतर शांतता प्रस्थापित झाली. या चळवळी किंवा आंदोलनाच्या परिणामी, मुंबई पुनर्गठन कायदा, १९६० नुसार महाराष्ट्र आणि गुजरात राज्यांची स्थापना झाली. हा कायदा १ मे १९६० रोजी, आंतरराष्ट्रीय कामगार दिनाच्या दिवशीच लागू झाला.

महाराष्ट्राची संस्कृती आणि वारसा

महाराष्ट्राची संस्कृती आणि वारसा ही विविध परंपरा आणि पद्धतींचे सुसंवादी मिश्रण आहे. भव्य ऐतिहासिक स्मारके, उत्साही उत्सव आणि अपवादात्मक कलात्मकतेने नटलेला महाराष्ट्र एकतेचे प्रतीक म्हणून उभा आहे. शतकानुशतके राज्य करणाऱ्या अनेक राज्यांच्या गौरवशाली वारशाचा मराठी संस्कृतीवर प्रचंड प्रभाव आहे.

वास्तुकला

महाराष्ट्रात अनेक राजवंशांचा आणि परदेशी स्थापत्य शैलींचा प्रभाव मुबलक प्रमाणात आढळतो. बौद्ध परंपरांच्या दगडी बांधकामापासून ते वसाहतीकालीन इमारतींपर्यंत, महाराष्ट्र स्थापत्य चमत्कारांनी भरलेला आहे. कला आणि हस्तकलेचा विचार केला तर, या प्रदेशात अनेक प्रसिद्ध चित्रकला शैलींचा उगम झाला आहे. वरली चित्रकला, सावंतवाडी कला आणि बिदरी क्राफ्ट ही काही प्रसिद्ध महाराष्ट्रीयन कला शैली आहेत.

साहित्य

मराठी भाषेला दीर्घ साहित्यिक वारसा आहे. शिवाजी सावंत, भालचंद्र नेमाडे आणि विष्णू सखराम खांडेकर यांसारख्या लेखकांनी मराठी साहित्यात मोठे योगदान दिले आहे. अनेक प्रशंसित लेखकांसह, मराठी साहित्य महाराष्ट्राच्या जीवन, इतिहास, धर्म, तत्वज्ञान आणि सामाजिक समस्यांचे चित्रण करण्यासाठी ओळखले जाते.

संगीत आणि नृत्य

महाराष्ट्र त्याच्या संगीत प्रतिभेसाठी देखील ओळखले जाते. झाकीर हुसेन, आशा भोसले, किशोरी आमोणकर आणि पंडित भीमसेन जोशी हे काही दिग्गज मराठी संगीतकार आहेत. लावणी, तमाशा आणि कोळी सारखे लोकनृत्य प्रकार देखील उत्सव आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात, ते देखील महाराष्ट्रात खूप लोकप्रिय आहेत.

महाराष्ट्राची संस्कृती आणि वारसा भूमीची विविधता आणि चैतन्य प्रदर्शित करतो. उत्कृष्ट कला आणि हस्तकला, ​​संगीत आणि नृत्य, विस्मयकारक वास्तुकलेसह, महाराष्ट्राच्या विशिष्ट संस्कृती आणि परंपरा प्रतिबिंबित करते.

ALSO READ: Maharashtra Day Wishes In Marathi महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा

महाराष्ट्र दिन कसा साजरा केला जातो?

दरवर्षी महाराष्ट्र सरकारने राज्याच्या जन्मदिनानिमित्त १ मे हा दिवस सार्वजनिक सुट्टी म्हणून मानला आहे. या खास दिवशी शाळा, महाविद्यालये, कार्यालये अशा बहुतेक शैक्षणिक संस्था बंद राहतात. दिवसाची सुरुवात दादर येथील शिवाजी पार्क येथे परेडने होते. राज्याचे राज्यपाल राज्य राखीव पोलिस, गृहरक्षक दल, मुंबई पोलिस, बीएमसी फोर्स, वाहतूक पोलिस यांच्यासह इतर कर्मचारी परेडमध्ये भाग घेतात. महाराष्ट्राची संस्कृती आणि परंपरा दर्शविणारे अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

या दिवशी शहीदांना श्रद्धांजली अर्पण करून दिवस साजरा करताना संबंधित जिल्हा मुख्यालयात मान्यवरांच्या उपस्थितीत ध्वजारोहण केले जाते. राज्याच्या या उल्लेखनीय सेवेबद्दल खेळाडू, पोलिस अधिकारी आणि डॉक्टर अशा विविध पार्श्वभूमीतील व्यक्तींना बक्षीस दिले जाते.

या महाराष्ट्र दिनानिमित्त महाराष्ट्रातील लोक पारंपारिक लावणी सादरीकरण - मराठी संतांनी लिहिलेल्या कवितांचे कथन - यासह हा दिवस साजरा करतात, तर राज्यभर मिरवणुका काढल्या जातात. महाराष्ट्र दिनानिमित्त राज्य सरकार आणि अनेक खाजगी कंपन्या नवीन प्रकल्प आणि योजनांचे उद्घाटन आणि लाँच करण्याची संधी घेतात. योगायोगाने, हा दिवस जगभरात आंतरराष्ट्रीय कामगार दिन म्हणून देखील साजरा केला जातो, जो १९ व्या शतकापासून साजरा केला जात आहे.

महाराष्ट्र दिन किंवा महाराष्ट्र दिन म्हणजे भाषिकतेवर आधारित मराठी राजकीय चळवळीचा विजयोत्सव. १९५० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या काळात झालेल्या आवाजाच्या एकत्रीकरणाचा महाराष्ट्रातील लोकांवर, त्याच्या संस्कृतीवर आणि परंपरांवर खोलवर परिणाम झाला आहे.

तसेच १ मे हा दिवस गुजरातसाठी देखील विशेष महत्त्वाचा आहे. भारताच्या स्वातंत्र्याच्या वेळी, ही महाराष्ट्र आणि गुजरात दोन्ही राज्ये बॉम्बे नावाच्या एका मोठ्या प्रदेशाचा भाग होती. या दिवशी महाराष्ट्र भारताचे वेगळे राज्य बनले. हा दिवस १ मे १९६० रोजी मुंबई राज्याचे विभाजन महाराष्ट्र आणि गुजरात या भाषिक राज्यांमध्ये झाल्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीचे प्रतीक आहे, ज्याबद्दल तुम्हाला माहिती असणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्र दिनाबद्दल

१ मे रोजी साजरा होणारा महाराष्ट्र स्थापना दिन हा त्या सर्व स्वातंत्र्यसैनिकांचा आणि व्यक्तींचा सन्मान करण्याचा आणि त्यांचे स्मरण करण्याचा एक गौरवशाली प्रसंग आहे. यामध्ये महाराष्ट्राचे स्वतंत्र राज्यात रूपांतर करण्यासाठी लढा देण्यात आला.

ही कथा ब्रिटीश काळाची आहे जेव्हा गुजरात, महाराष्ट्र आणि दक्षिण भारतातील काही भागांनी 'बॉम्बे प्रेसीडेंसी' नावाचा एक लांब प्रदेश बनवला होता आणि तो ब्रिटीशांच्या ताब्यात होता. मुंबईचा विकास झपाट्याने होत असताना, गुजरात आणि दक्षिण भारतातील अनेक व्यापारी आणि व्यावसायिक महाराष्ट्रात येऊ लागले.

कामगार वर्गाच्या मुळांचे आणि मातीचे रक्षण करण्यासाठी स्वतंत्र राज्याची मागणी करत लोकांनी राज्यभर निदर्शने केली होती. १ मे १९६० हा दिवस महाराष्ट्राला स्वतंत्र राज्य घोषित करण्यात आले.

ALSO READ: महाराष्ट्र दिन घोषवाक्य मराठी Maharashtra Din Ghoshvakya

महाराष्ट्र दिनाचा इतिहास काय आहे?

महाराष्ट्राचा इतिहास समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण आहे. ६३ वर्षांपूर्वी आजच्याच दिवशी महाराष्ट्र आणि गुजरात ही दोन भारतीय राज्ये वेगळी झाली. १७ व्या ते १९ व्या शतकापर्यंत मराठा साम्राज्याने या प्रदेशाचा बराचसा भाग राज्य केला. १९४७ मध्ये भारताला ब्रिटीश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, बॉम्बे प्रेसीडेन्सीची स्थापना करण्यात आली, ज्यामध्ये सध्याच्या महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड आणि कर्नाटकचा काही भाग समाविष्ट होता.

भारतात भाषिक राज्यांची मागणी वाढत होती आणि १९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचना कायदा मंजूर करण्यात आला, ज्याने भाषिक आधारावर राज्यांची निर्मिती केली. या कायद्यानुसार मुंबई राज्याचे महाराष्ट्र आणि गुजरात या राज्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले.

मराठी लोकांना मुंबई हवी होती कारण तिथे त्यांची भाषा बोलणारे बरेच लोक होते, तर गुजरातींना असे वाटत होते की मुंबई त्यांच्यामुळेच आहे. अखेर मुंबई (आता मुंबई) महाराष्ट्राची राजधानी बनली.

महाराष्ट्र दिन कधी साजरा केला जातो?

दरवर्षी १ मे रोजी महाराष्ट्र स्थापना दिन साजरा केला जातो. १९६० मध्ये आजच्याच दिवशी महाराष्ट्र मुंबई राज्यापासून वेगळे झाले आणि त्याचे स्वतंत्र राज्य बनले.

ALSO READ: Maharashtra Day 2025 Wishes in Marathi महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा

महाराष्ट्र दिनाचे महत्त्व काय आहे?

भाषिक अस्मितेवर आधारित वेगळ्या राज्यासाठी दीर्घ संघर्षानंतर १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्याचे महाराष्ट्र दिनाचे प्रतीक आहे.

हा उत्सव महाराष्ट्रीय लोकांच्या वारसा, परंपरा, भाषा आणि राज्य घडवण्यात त्यांच्या पूर्वजांच्या योगदानाबद्दलचा अभिमान प्रतिबिंबित करतो.

महाराष्ट्र हा विविध संस्कृती, धर्म आणि समुदायांचे मिश्रण आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराज, महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांसारख्या समाजसुधारकांनी आणि तुकाराम आणि साने गुरुजींसारख्या साहित्यिकांनी भरलेला समृद्ध इतिहास महाराष्ट्राला लाभला आहे.

महाराष्ट्र दिन हा केवळ उत्सवाचा दिवस नाही तर तो राज्यासमोरील आव्हाने आणि संधींवर चर्चा करण्यासाठी एक व्यासपीठ म्हणूनही काम करतो.

भारताच्या इतिहास, राजकारण आणि संस्कृतीला आकार देण्यात या राज्याने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. सिनेमा, संगीत, साहित्य आणि विज्ञान यासारख्या क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाने संपूर्ण देश समृद्ध झाला आहे.

महाराष्ट्र दिन का साजरा केला जातो?

महाराष्ट्र स्थापना दिन हा एक खास दिवस आहे जिथे लोक महाराष्ट्राचा इतिहास आणि परंपरा साजरे करण्यासाठी अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर करतात. या दिवशी, राज्यभर नेत्यांची भाषणे आणि उत्सव होतात.

महाराष्ट्र दिनाशी संबंधित तथ्ये

महाराष्ट्र हे भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले राज्य आहे.

दरवर्षी १ मे रोजी येणारा महाराष्ट्र दिन हा महाराष्ट्र सरकारने जाहीर केलेली सार्वजनिक सुट्टी आहे.

महाराष्ट्राची राजधानी असलेल्या मुंबईला 'स्वप्नांचे शहर' असेही म्हणतात.

महाराष्ट्र ही भारताची आर्थिक आणि मनोरंजन राजधानी आहे.

हे राज्य त्याच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशासाठी ओळखले जाते, ज्यामध्ये प्राचीन मंदिरे आणि ऐतिहासिक किल्ले समाविष्ट आहेत.

महाराष्ट्र राज्य कृषी, उद्योग आणि तंत्रज्ञानात आघाडीवर आहे.

येथे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या गेटवे ऑफ इंडिया, एलिफंटा लेणी आणि अजिंठा-वेरूळ लेणी यासारख्या प्रतिष्ठित खुणा आहेत.

१ मे २०११ रोजी राज्यभरात महाराष्ट्र दिनाचा सुवर्णमहोत्सव साजरा करण्यात आला.

दरवर्षी महाराष्ट्र दिनी एक परेड आयोजित केली जाते आणि त्यानंतर महाराष्ट्राचे राज्यपाल भाषण देतात.

महाराष्ट्र दिनानिमित्त राज्य सरकार आणि खाजगी क्षेत्राकडून विविध नवीन प्रकल्प आणि योजना सुरू केल्या जातात.

1. हरिश्चंद्राची फॅक्टरी (2009)

दिग्दर्शक: पाआ रंजन

भारतातील पहिला चित्रपट "राजा हरिश्चंद्र" बनवणाऱ्या दादासाहेब फाळके यांचा संघर्षमय प्रवास.

मराठी माणसाने भारतीय चित्रपटसृष्टीत दिलेले योगदान याचा अभिमान निर्माण करणारा.

2. शिवराज्याभिषेक (2024)

दिग्दर्शक: डॉ. चंद्रकांत गवळी

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा ऐतिहासिक राज्याभिषेकाचा प्रसंग आणि त्यामागील राजकीय, सामाजिक अर्थ.

महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा सन्मान करणारा, नव्या पिढीला प्रेरणा देणारा.

3. मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय (2009)

दिग्दर्शक: संतोष मांजरेकर

एका सामान्य माणसाच्या आत्ममंथनाची कथा, जिथे छत्रपती शिवाजी महाराज स्वतः त्याला मार्गदर्शन करतात.

"स्वत्व, आत्मभान आणि मराठी अस्मिता" यांचे जागरण करणारा सशक्त चित्रपट.

4. सैराट (2016)

दिग्दर्शक: नागराज मंजुळे

प्रेमकथेच्या पार्श्वभूमीवर जातीय विषमता, ग्रामीण समाजरचना, आणि मराठी ग्रामीण जीवनशैलीचे वास्तव.

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीचा आणि सामाजिक वास्तवाचा जिवंत आलेख.

5. टिळक (2022)

दिग्दर्शक: चंद्रकांत गवळी

लोकमान्य टिळक यांच्या जीवनावर आधारित, स्वातंत्र्यलढा, पत्रकारिता आणि शिक्षणाबद्दलचा त्यांचा दृष्टिकोन.

महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एका विचारवंत क्रांतिकारकाचा सखोल परिचय देणारा.

6. शेर शिवराज (2022)

दिग्दर्शक: दिग्पाल लांजेकर

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील एक वीर प्रसंग.
वैशिष्ट्य: इतिहास, पराक्रम, स्वाभिमान यांचे प्रभावी चित्रण.

7. फँड्री (2013)

दिग्दर्शक: नागराज मंजुळे

जातीव्यवस्था, सामाजिक विषमता आणि एका मुलाचे स्वप्न.

ग्रामीण महाराष्ट्रातील सामाजिक वास्तव.

8. कट्यार काळजात घुसली (2015)

दिग्दर्शक: सुभोध भावे

संगीत, संस्कृती आणि मानवी मूल्यांची लढाई.

शास्त्रीय संगीताचा इतिहास आणि सौंदर्य.

9. तुकाराम (2012)

दिग्दर्शक: चंद्रकांत कुलकर्णी

संत तुकारामांचे जीवन आणि अध्यात्मिक कार्य.

भक्ति परंपरेचा प्रभावी गौरव.

10. देऊळ (2011)

दिग्दर्शक: उमेश कुलकर्णी

धर्म, राजकारण आणि ग्रामीण समाजातील बदल.

आधुनिकतेच्या नावाखाली चालणाऱ्या विकृतीवर मार्मिक भाष्य.

हे सर्व चित्रपट महाराष्ट्राच्या इतिहास, संस्कृती, अस्मिता आणि सामाजिक वास्तव यांची प्रामाणिक मांडणी करतात. ते तरुण पिढीला त्यांच्या मराठी अस्मितेबद्दल अधिक आत्मभान आणि अभिमान देऊ शकतात.

अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आ‍धारित आहे. वेबदुनिया द्वारे या माहितीचा दावा केला जात नाही.

कवि - राजा बढे

संगीत - श्रीनिवास खळे

गायक - शाहीर साबळे

आज १ मे आहे म्हणजे महाराष्ट्र दिवस. आजच्या दिवशी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली होती. महाराष्ट्राला सुंदर निसर्ग, संत, संतांचे अभंग, भारूड, गौळणी, विविध जागृत देवस्थाने यांचे वैभव लाभले आहे. या दिवशी राज्यात मोठ्या उत्साहात महाराष्ट्र दिवस साजरा केला जातो. आज संयुक्त महाराष्ट्राला ६५ वर्षे पूर्ण होत आहे. तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन राज्यात करण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातील नागरिकांना मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे आणि उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांनी झेंडा वंदन करून शुभेच्छा दिल्या. तसेच देशाची पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देखील मराठी सर्व नागरिकांना शुभेच्छा दिल्या. 

महाराष्ट्र दिन म्हणजे या भूमीचा वैभवशाली वारसा आणि अदम्य भावना यांचा गौरव करण्याचा दिवस आहे ज्या भूमीने महान दूरदर्शी घडवले आहेत आणि हा दिवस या राज्याच्या सांस्कृतिक समृद्धीशी संबंधित आहे. परंपरा, प्रगती आणि एकता यांच्या उत्तुंग दीपस्तंभाप्रमाणे महाराष्ट्र उभा आहे.…

— Narendra Modi (@narendramodi) May 1, 2024

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी म्हणाले की, प्रगती, परंपरा, एकता या उत्तुंग दिपस्थंभाप्रमाणे महाराष्ट्र उभा आहे. महाराष्ट्र दिन म्हणजे या भूमीचा वैभवशाली वारसा आणि अदम्य भावना यांचा गौरव करण्याचा दिवस आहे ज्या भूमीने महान दूरदर्शी घडवले आहेत आणि हा दिवस या राज्याच्या सांस्कृतिक समृद्धीशी संबंधित आहे. परंपरा, प्रगती आणि एकता यांच्या उत्तुंग दीपस्तंभाप्रमाणे महाराष्ट्र उभा आहे. महाराष्ट्राच्या प्रगतीसाठी काम करत राहण्याच्या आमच्या बांधिलकीचा आम्ही देखील पुनरुच्चार करत आहोत. महाराष्ट्राच्या जनतेला माझ्या हार्दिक शुभेच्छा. 

एप्रिल महिन्यामध्ये महिन्याच्या शेवटच्या दोन दिवसांमध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे लोकसभा निडणुकीसाठी महाराष्ट्रात होते. तसेच महाराष्ट्रात नागरिकंना त्यांनी आवाहन केले की, भाजप आणि आमच्या मित्रपक्षाला भरपूर मतांनी विजयी करा.  

Edited By- Dhanashri Naik  

बहु असोत सुंदर संपन्न की महा…प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश हा…

शिव निष्ठा येथ असे सतत जागती…अग्रेसर प्रांत महाराष्ट्र भारती…

जन्मलो ज्या मातीस ती माती मराठी… गुणगुणलो जे गीत गीत मराठी…. 

लाभले आम्हांस भाग्य बोलतो मराठी, जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी…

जय जय महाराष्ट्र माझा… गर्जा महाराष्ट्र माझा…

मंगल देशा… पवित्र देशा… महाराष्ट्र देशा…प्रणाम घ्यावा माझा हा महाराष्ट्र देशा…. 

कपाळी केशरी टिळा लावितो… महाराष्ट्र देशा तुला वंदितो…. 

मराठा तितुका  मेळवावा… महाराष्ट्र अखंड राखावा…. 

महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून एक घुमतो नाद… महाराष्ट्र आहे मराठी माणसांसाठी खास… 

महाराष्ट्राच्या मातीसाठी अनेकांनी सांडलं रक्त, त्याच मातीतून निर्माण झालेले मराठी भाषेचे सारे भक्त

मनोमनी वसला शिवाजी राजा, माझा माझा आहे महाराष्ट्र माझा

भीती न आम्हा तुझी मुळी ही गडगडणाऱ्या नभा

अस्मानाच्या सुलतानीला जवाब देती जीभा

सह्याद्रीचा सिंह गर्जतो, शिवशंभू राजा

दरीदरीतून नाद गुंजला, महाराष्ट्र माझा 

दगड होईन तर सह्याद्रीचा होईन

माती झालो तर महाराष्ट्राची होईन

तलवार झालो तर आई भवानीची होईन

जय भवानी जय शिवाजी

पुर्नजन्म घेतला तरी महाराष्ट्रात घेईन

आणि या मातीत जन्मलेल्या वीरांसारखा शूरवीर होईन

धन्य आहे ही महाराष्ट्राची माती

कोटी कोटी नमन या पवित्र धरणीला

पवित्र देशा... 

महाराष्ट्र देशा...

प्रणाम घ्यावा माझा 

हा महाराष्ट्र देशा.... 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

कपाळी केशरी टिळा लावितो... 

महाराष्ट्र देशा तुला वंदितो.... 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा 

दगड होईन तर सह्याद्रीचा होईन

माती झालो तर महाराष्ट्राची होईन

तलवार झालो तर आई भवानीची होईन

जय भवानी जय शिवाजी

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

धन्य आहे ही महाराष्ट्राची माती

कोटी कोटी नमन या पवित्र धरणीला

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

जन्मलो ज्या मातीस ती माती मराठी... 

गुणगुणलो जे गीत गीत मराठी.... 

मराठी बांधवांना महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

धन्य आहे ही महाराष्ट्राची माती

कोटी कोटी नमन या पवित्र धरणीला

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

लाभले आम्हांस भाग्य बोलतो मराठी... 

मराठी भाषिकांना आणि महाराष्ट्रातील प्रत्येक

नागरिकाला महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा

दरीदरीतून नाद गुंजला महाराष्ट्र माझा... 

जय जय महाराष्ट्र माझा... 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

जय जय महाराष्ट्र माझा... 

गर्जा महाराष्ट्र माझा...

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

सह्याद्रीचा सिंह गर्जतो, शिवशंभू राजा..
दरीदरीतून नाद गुंजला,
महाराष्ट्र माझा.. जय जय महाराष्ट्र माझा…
महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

महाराष्ट्रदिन चिरायु होवो 

महाराष्ट्रदिनाच्या सर्व महाराष्ट्र वासीयांना
मनापासुन महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

संयुक्त महाराष्‍ट्र स्थापनेचे स्वप्न साकार झाल्यानंतर आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार यशवंतराव चव्हाण यांनी 1 मे या दिवसाला 'सोन्याचा दिवस' असे संबोधले होते. संयुक्त महाराष्‍ट्र राज्याच्या उदघाटन प्रसंगी ते बोलले होते, की 'महाराष्ट्राच्या निर्मितीमुळे आपल्याला भरभराटीचे आणि सुखाचे दिवस आले असून जनतेच्या अपेक्षा पूर्ण करणे, हा महाराष्‍ट्र राज्याचा मुख्यमंत्री या नात्याने मी माझे कर्तव्य समजतो. मराठी भाषिक प्रदेश एकत्र करून जनताभिमुख सरकार देणे, हे महाराष्ट्र राज्य स्थापनेमागील मुख्य धोरण आहे, हे सर्वांनी आपल्या मनावर कोरून ठेवावे.`

1 मे 1960 हा मराठी भाषिकांच्या स्वप्नपूर्तीचा दिवस! या दिवशी यशवंतराव चव्हाण यांच्या नेतृत्वाखाली पहिल्या मं‍त्रिमंडळाने नवराज्याचा राज्यकारभार हाती घेतला. महाराष्ट्रातील लोक कोणत्या भागात राहत आहेत, त्यांची भाषा काय, त्यांचा धर्म, जात, पंथ कोणता, अशा विचाराला यत्किंचितही थारा न देता सर्वांना समान न्याय व समान संधी प्राप्त करून देणे, ही सरकारची मुख्य भूमिका असेल. केवळ मराठी बोलणाराच महाराष्ट्रीय नसेल तर जो महाराष्‍ट्रात राहून आपले जीवनमान समृद्ध करतो. असा प्रत्येक माणूस हा महाराष्ट्रीय असल्याचे मानले तरच महाराष्ट्र हे सर्वधर्मसमभावाचे प्रतिक असल्याचे राज्य असेल, असेही ते म्हणाले होते. 

‘माझा महाराष्ट्र हा मला प्राणापेक्षा प्रिय असल्याचे कवीवर्य श्री. कृ. कोल्हटकर यांनी म्हटले होते. तसेच कवी कुसुमाग्रज यांनी आपल्या कवितेत म्हणतात की, ''माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटासी टिळा, तिच्यासंगे जागतील मायदेशातील शिळा''. महाराष्‍ट्र राज्याची स्थापना झाल्यानंतर मराठीला राजभाषेचा दर्जा देण्यात आला.

मुंबईसह संयुक्त महाराष्‍ट्राची मागणी करणार्‍या आंदोलकांवर तत्कालीन मोरारजी देसाई सरकारच्या पोलिसांनी बेछूट गोळीबार केला. त्याच एकूण 106 जणांनी हौतात्म्य पत्करले. त्यांनंतर मराठी भाषिक प्रदेश एकसंध करून संयुक्त महाराष्ट्र स्थापन करण्यासाठी व्यासपीठ असावे, यासाठी संयुक्त महाराष्‍ट्र परिषदेची स्थापना करण्यात आली. एस. एम. जोशी, प्रबोधनकार ठाकरे, सेनापती बापट, नाना पाटील, तुळशीदास जाधव, डॉ. धनंजय गाडगीळ, भाऊसाहेब हिरे, आचार्य अत्रे, प्रो. मधु दंडवते इत्यादी‍अनेक महत्त्वांच्या व्यक्तींनी संयुक्त महाराष्ट्र निर्मीतीसाठी मोलाचे योगदान दिले. या महान व्यक्तींचे आम्ही सदैव ऋणी राहू!!!

महाराष्ट्र चिरायू होवो! जय महाराष्‍ट्र! 

जाणून घेऊया या दिवसाचे महत्त्व...

स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्य निर्मितीची प्रक्रिया सुरू होती. मात्र राज्य पुनर्रचना आयोगाने महाराष्ट्राला मुंबई देणं नाकारलं होतं. आपली मुंबई हिसकावून घेण्याची चिड मराठी माणसांमध्ये धुमसत होती. २१ नोव्हेंबर १९५६ रोजी सरकारचा निषेध करण्यासाठी कामगारांचा एक भव्य मोर्चा फ्लोरा फाऊंटनसमोरील चौकात जमला. प्रचंड जनसमुदाय एका बाजूने चर्चगेट स्थानकाकडून व दुसऱ्या बाजूने बोरीबंदरकडून गगनभेदी घोषणा देत होता. मोर्चा पोलिसी ताकद वापरून उधळून लावण्यासाठी लाठीचार्ज करण्यात आला. तरी पोलिसांना हा मोर्चा आवरेना. पोलिसांचे प्रयत्न अयशस्वी झाले आणि पोलिसांना गोळीबाराचा आदेश मुंबई राज्याचे तत्कालीन मुख्यमंत्री मोरारजी देसाई यांच्याद्वारे देण्यात आला. गोळीबार झाला आणि संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यात १०६ आंदोलक हुतात्मे झाले. 

या बलिदानापुढे नमते घेत अखेर सरकारने १ मे १९६० रोजी मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना केली. हुतात्म्यांच्या बलिदानार्थ १९६५ मध्ये हुतात्मा स्मारकाची निर्मिती करण्यात आली.

विटा मातीने घर बांधून देतो, मी चाकर,

वर असते आभाळ माझ्या छताला ,

अन धोंडा नेहमीच असतो मम उष्याला,

पर मिळे शांती, दिवसभर मज राबूनी,

चिंता न कसली, न काळजी मना लागूंनी,

आमच्या वीण काम अधुरे साऱ्यांचे,

आधारस्तंभ आम्हीच, हे काम अभिमानाचे!

जादूची कांडी च जणू आमचे हाती  असते,

स्वप्न लोकांचे पूर्ण करणे, हेच आमचे ध्येय असते.

...अश्विनी थत्ते.

social media

सातासमुद्रपार असलेल्या मराठी माणूसदेखील वेगवेगळ्या पद्धतीने महाराष्ट्र दिन साजरा करतो. आखाती देशातील पहिले आणि एकमेव पारंपारिक ढोल ताशा पथक त्रिविक्रम ढोल ताशा यांनी महाराष्ट्र दिनाच्या निमित्ताने एक आगळा वेगळा विश्वविक्रम प्रस्थापित केला आहे. 

महाराष्ट्र दिन साजरा करण्यासाठी त्यांनी चक्क एक लक्झरी योटवर, पर्शियन गल्फ या समुद्रात जगातील एकमेव 7 स्टार हॉटेल 'बुर्ज अल अरब' याच्यासमोर पाण्यात ढोल ताशाचं वादन केलं. पथकाचे संस्थापक सागर पाटील यांच्या डोक्यातून ही आगळी वेगळी संकल्पना समोर आली.

या उपक्रमात पथकातील 20 वादकांनी सहभाग घेतला. विशेष म्हणजे यात महिलांचाही समावेश होता. ही योट दुबई मरीनामधून वादकांना घेऊन निघाली आणि वाटेत  Dubai Eye Giant Wheel समोरून वादन करीत बुर्ज अल अरब या हॉटेलच्या समोर थांबली. या ठिकाणी ढोल ताशाचे वादन करून या पथकाने परतीचा प्रवास केला. 

मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीसाठी मराठी भाषिकांनी जोरदार आंदोलन केलं. गुजराती भाषिकांनीही वेगळ्या राज्याची मागणी लावून धरली. जाळपोळ, मोर्चे आणि आंदोलने सुरू होती. संयुक्त महाराष्ट्राच्या निर्मितीसाठी 105 जणांनी आपल्या बलिदानाची आहुती दिली. फ्लोरा फाऊंटन येथे संयुक्त महाराष्ट्रासाठी प्रचंड आंदोलन करण्यात आले. त्यावेळी मुंबई राज्याचे तत्कालीन मुख्यमंत्री मोरारजी देसाई यांच्याद्वारे गोळीबार करण्याचा आदेश देण्यात आला. गोळीबार झाला आणि संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यात 105 आंदोलक हुतात्मा झाले. त्यानंतर केंद्र सरकारने 1 मे 1960 रोजी मुंबई प्रांताला बॉम्बे पुनर्गठन अधिनियम 1960 नुसार महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन राज्यांची निर्मिती करण्यात आली. दोन राज्यांच्या निर्मितीनंतर मुंबई आपल्याच मिळावी म्हणून मराठी आणि गुजराती भाषकांमध्ये वाद निर्माण झाला. त्यावरही आंदोलन सुरू झाले.

काय होता निकष?

R S

मुंबईत सर्वाधिक मराठी भाषिक राहत आहेत. भाषावार प्रांतरचनेच्या निकषामुळे ज्या भागात मराठी बोलणारे अधिक तो भाग त्या राज्याला दिला पाहिजे हे ठरलं आहे. त्यामुळे मुंबई महाराष्ट्राला मिळालीच पाहिजे, असा आग्रह मराठी भाषकांनी धरला. तर मुंबईची जडणघडण आमच्यामुळेच झाल्याचा दावा करत मुंबई गुजरातला देण्याची मागणी गुजराती भाषकांनी केली होती. पण मराठी भाषकांच्या प्रखर विरोधामुळे आणि आक्रमक आंदोलनामुळे अखेर मुंबई महाराष्ट्राला मिळाली. संयुक्त महाराष्ट्र अस्तित्वात आला आणि मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी झाली.

1 मे हा महाराष्ट्र दिन (महाराष्ट्र दिवस) म्हणून साजरा केला जातो. 1 मे 1960 रोजी मुंबई पुनर्रचना कायदा लागू झाला. हा कायदा वैयक्तिक राज्याच्या निर्मितीची मागणी करणाऱ्या अनेक निषेध आणि चळवळींमुळे झाला. स्वतंत्र राज्याची मागणी सर्वप्रथम संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनाने केली. या लेखात आपण महाराष्ट्र दिनाचा इतिहास आणि महत्त्व अभ्यासू.
 

महाराष्ट्र दिन

महाराष्ट्र दिन, सामान्यतः 'महाराष्ट्र दिवस' म्हणून ओळखला जातो, हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक राज्य सुट्टी आहे, जो 1 मे 1960 रोजी मुंबईच्या फाळणीपासून महाराष्ट्राच्या निर्मितीच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो. महाराष्ट्र दिन हा सामान्यतः परेड, राजकीय भाषणे आणि समारंभ आणि महाराष्ट्राचा इतिहास आणि परंपरा साजरे करणार्‍या इतर विविध सार्वजनिक आणि खाजगी प्रसंगी संबंधित असतो. मराठी भाषिक महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीचा आनंदोत्सव साजरा केला जातो.

महाराष्ट्र दिनाचा इतिहास

बॉम्बे (मुंबई) राज्याचे 1960 मध्ये महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन राज्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले. राज्य पुनर्रचना कायदा, 1956 अंतर्गत, राज्याच्या सीमा परिभाषित केल्या गेल्या.

मराठी, गुजराती आणि कोकणी भाषिकांमध्ये मोठी तफावत असल्याने मुख्य मुद्दा भाषिक होता.

मराठी भाषिकांसाठी स्वतंत्र राज्याची मागणी 1940 मध्ये सुरू झाली आणि राज्य चळवळीसाठी आजच्या मुंबईत संयुक्त महासभा स्थापन करण्यात आली.

तथापि, भारत छोडो आंदोलन आणि दुसरे महायुद्ध यांनी संघर्ष मागे ढकलला.

वेगळ्या राज्याची बाजू मांडण्यासाठी अनेक आयोगांना दोन दशकांहून अधिक काळ लागला. 1956 मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान पं. जवाहरलाल नेहरूंनी 5 वर्षांसाठी मुंबईला केंद्रशासित प्रदेश म्हणून घोषित केले. नंतर   लोकसभेने द्विभाषिक बॉम्बे (मुंबई) राज्याचा ठराव मंजूर केला. मार्च 1960 मध्ये लोकसभेने राज्याचा ठराव मंजूर केला.

एका महिन्यानंतर कनिष्ठ सभागृहाने मुंबई राज्याचा ठराव मंजूर केला. 1 मे 1960 रोजी मुंबई राजधानीसह महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले.

R S

महाराष्ट्र दिनाचे महत्त्व

भाषणांपासून ते रंगीत परेडपर्यंत, महाराष्ट्र हा दिवस मोठ्या उत्साहाने साजरा करतो. राज्य आणि केंद्र सरकारच्या अखत्यारीतील बहुतांश शाळा, महाविद्यालये आणि कार्यालये या दिवशी बंद असतात.

महाराष्ट्र दिन शिवाजी पार्क, दादर येथे परेडद्वारे साजरा केला जातो, जेथे महाराष्ट्राचे राज्यपाल भाषण करतात.

राज्य सरकार आणि खाजगी क्षेत्र या दिवशी नवीन प्रकल्प आणि योजनांचा शुभारंभ करतात.

महाराष्ट्र दिनानिमित्त राज्यभरात भारतीयांना दारूविक्रीवर बंदी घालण्यात आली आहे.

Edited by : Ratnadeep Ranshoor

महाराष्ट्र ही स्वराज्याचे संस्थापक आणि आदर्श राज्यकर्ते छत्रपती शिवाजी महाराज यांची कर्मभूमी होती, जिथे त्यांनी अनेक कठीण प्रसंगांना तोंड देत एक आदर्श आणि लोकाभिमुख राज्य स्थापन केले आणि सर्वसामान्यांना स्वाभिमानाने जगण्याचा मार्ग दाखवला. महाराष्ट्रातील शिवकालीन किल्ले आजही आपल्याला त्यांच्या कर्तव्याची आठवण करून देतात आणि त्यांच्या अफाट योगदानापुढे नतमस्तक होण्याची इच्छा जागृत करतात. त्यांच्या प्रमुख किल्ल्यांमध्ये सिंहगड, पुरंदर, प्रतापगड, शिवनेरी, रायगड इत्यादींचा समावेश आहे, जे आयुष्यात एकदा तरी पाहायलाच हवेत.

ज्योतिराव फुले- सावित्रीबाई फुले

ज्योतिराव फुले यांच्या नावाचा समावेश महाराष्ट्रातील अग्रगण्य समाजसुधारकांमध्ये होतो, ज्यांनी समाजातून जातिव्यवस्था आणि स्त्री शिक्षणावरील बंधने नष्ट करण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले आणि त्यात त्यांना यशही मिळाले. या कार्यात त्यांना त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाई फुले यांचेही मोलाचे योगदान लाभले, त्यात या दाम्पत्याने आयुष्यभर कामगार, शेतकरी, शोषित, जातिव्यवस्थेने ग्रासलेल्या लोकांच्या न्याय्य हक्कासाठी काम केले. त्यापुढे देश व राज्य नतमस्तक झाले. 

राजर्षी शाहू महाराज

कोल्हापूर संस्थानाचे राजे, शिक्षणप्रेमी आणि जातिव्यवस्थेचे कडवे विरोधक अशी शाहू महाराजांची देशाच्या इतिहासात ओळख आहे. महाराजांनी संस्थानांतर्गत अत्याचारित वर्गातील मुलांना शिक्षण व निवासस्थान दिले. परदेशात हुशार मुलांसोबत. वाचायला आणि लिहायला पाठवले. महाराष्ट्रातील समाजसुधारकांमध्ये राजर्षी शाहू महाराजांचे नाव मोठ्या आदराने घेतले जाते, ज्यांनी आपल्या प्रजेचे सुनेचे पालन केले.

लोकमान्य टिळक

कोकणात जन्मलेले लोकमान्य टिळक हे एक विपुल वक्ते आणि नेते होते ज्यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात इंग्रजांना अनेक जन मोहिमेद्वारे कडवा सूड दिला, ज्यामध्ये त्यांची पूर्ण स्वराज्याची मागणी, राष्ट्रीय शिक्षण अभियान, सार्वजनिक गणेश आणि शिवजयंती उत्सवासारखे कार्यक्रम होते. अस्मिता जागृत करण्याचे महत्त्वाचे कार्य केले. महात्मा गांधींच्या स्वातंत्र्यलढ्यात सामील होण्यापूर्वी 1920 पर्यंत लोकमान्य टिळकांनी देश आणि राज्यातील अनेक मोठ्या जनआंदोलनांचे नेतृत्व केले, ज्यामध्ये त्यांनी चापेकर, स्वातंत्र्यवीर सावरकर इत्यादींसह अनेक क्रांतिकारकांना देशहितासाठी संघटित केले.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

भारतरत्न बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मुख्य कार्यस्थान महाराष्ट्रात राहिले, जिथे त्यांनी समाजातून अस्पृश्य भेदभाव नष्ट करण्यासाठी संघर्ष केला, त्यात त्यांनी महाड, नाशिक, पुणे, मुदखेड इत्यादी ठिकाणी काही जनआंदोलनांना यशस्वी रूप दिले. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोलाची भूमिका बजावणारे आंबेडकर हे जगातील मोजक्या विद्वानांपैकी एक होते, ज्यांच्या पवित्र स्मृतींना देश आणि जगाकडून सदैव विनम्र अभिवादन केले जाते.

दादासाहेब फाळके

भारतीय चित्रपटसृष्टीचे संस्थापक दादासाहेब फाळके यांचे नाव अत्यंत आदराने आणि अभिमानाने घेतले जाते, ज्यांनी सर्वप्रथम राजा हरिश्चंद्र नावाचा चित्रपट बनवला, जो तत्कालीन व्यवस्था आणि तांत्रिक पाठबळाच्या दृष्टीने अतिशय चांगला ठरला. यानंतर भारतात चित्रपट निर्मितीत सुधारणा सुरू झाल्या आणि चित्रपट निर्मिती हे व्यावसायिक क्षेत्र बनले, ज्यामध्ये आजपर्यंत अनेक उत्तमोत्तम चित्रपटांची निर्मिती झाली. तत्कालीन भारताची परिस्थिती आणि सामाजिक वातावरण पाहिल्यास दादासाहेबांनी घेतलेला चित्रपट बनवण्याचा निर्णय हा एक धाडसी पाऊल असल्याचे दिसून येते, त्यामुळे भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या जनकाचे नाव त्यांच्यासाठी ऐकायला मिळते. एकापाठोपाठ एक अनेक चित्रपटांची निर्मिती करून एक प्रेरणादायी उदाहरण देशासमोर आणि जगासमोर मांडणाऱ्या दादासाहेबांचाही मूळ महाराष्ट्राच्या भूमीत जन्म झाला, अशा सेवाभावी व्यक्तिमत्त्वाला विनम्र अभिवादन.

लता मंगेशकर

संगीत आणि गायनाच्या दुनियेत कोयलच्या नावाने जगभर प्रसिद्ध गायिका लता मंगेशकर या महाराष्ट्र राज्यातील आहेत, ज्यामध्ये त्यांचा संगीताचा जवळपास संपूर्ण प्रवास महाराष्ट्र राज्यात झाला आहे. त्यांनी शेकडोहून अधिक वेगवेगळ्या भाषांमधील गाणी गायली आहेत, ज्यात त्यांच्या मधुर मधुर आवाजाने जगभरातील श्रोत्यांना भावूक केले.

सचिन तेंडुलकर

सचिन तेंडुलकर, जगातील सर्वोत्कृष्ट क्रिकेटपटूंपैकी एक आणि एक मजबूत फलंदाज, मूळचा महाराष्ट्र राज्याचा आहे, ज्यांच्या नावाने क्रिकेट जगतात अनेक जागतिक विक्रम प्रस्थापित केले आहेत. त्याला क्रिकेटचा देव देखील म्हटले जाते, ज्यांच्या उपस्थितीत भारताने अनेक कठीण सामने जिंकले आहेत, सचिन तेंडुलकरला भारत सरकारकडून भारतरत्न पुरस्कारही मिळाला आहे, यासोबतच त्याच्याकडे अनेक वर्षे राज्यसभेचे सदस्यत्वही होते.

महाराष्ट्र दिन कधी साजरा केला जातो Maharashtra Day Date

दरवर्षी 1 मे रोजी महाराष्ट्रातील लोक त्यांच्या राज्यात महाराष्ट्र दिन साजरा करतात. या दिवशी 1960 मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली आणि हे राज्य भारत देशाचे राज्य म्हणून ओळखले गेले. तेव्हापासून महाराष्ट्र शासनाकडून दरवर्षी महाराष्ट्र दिन साजरा केला जात होता. या दिवशी राज्यातील शाळा, विद्यापीठे आणि सरकारी कार्यालयांना या राज्य सरकारकडून सुट्टी दिली जाते.

महाराष्ट्र हे वेगळे राज्य कसे झाले? Hiostory of Maharashtra

भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर बहुतांश प्रांतीय राज्ये बॉम्बे प्रांतात विलीन करण्यात आली. त्यावेळी मुंबई प्रांतात गुजराती आणि मराठी भाषा बोलणारे लोक राहत होते. त्याचवेळी या भाषेच्या आधारे वेगळे राज्य निर्माण करण्याची मागणी जोर धरू लागली. गुजराती भाषेतील लोकांना स्वतःचे वेगळे राज्य हवे होते. त्याचवेळी मराठी भाषा बोलणारे लोक स्वत:साठी वेगळे राज्य निर्माण करण्याची मागणी करत होते. या दरम्यान देशात अनेक आंदोलनेही झाली आणि या चळवळींचा परिणाम म्हणून 1960 मध्ये मुंबई पुनर्रचना कायदा, 1960 अंतर्गत महाराष्ट्र राज्य आणि गुजरात राज्याची निर्मिती झाली. म्हणजेच महाराष्ट्र राज्य आणि गुजरात राज्य हे पूर्वी एकच राज्य म्हणून ओळखले जात होते.

वास्तविक अनेक राज्ये "राज्य पुनर्रचना कायदा" 1956 अंतर्गत निर्माण झाली. या कायद्याच्या आधारे कन्नड भाषा बोलणाऱ्या लोकांना म्हैसूर राज्य म्हणजेच कर्नाटक राज्य देण्यात आले. तेलुगू भाषेतील लोकांना आंध्र प्रदेश राज्य मिळाले. त्याच वेळी मल्याळम भाषेच्या लोकांना केरळ आणि तमिळ भाषेच्या लोकांना तामिळनाडू राज्य मिळाले. पण मराठी आणि गुजराती लोकांना स्वतःचे वेगळे राज्य मिळाले नाही. त्यानंतर या लोकांनी स्वत:साठी स्वतंत्र राज्याची मागणी करत अनेक आंदोलने सुरू केली.

1960 मध्ये जिथे एका बाजूला गुजरात राज्य निर्माण करण्यासाठी चळवळ सुरू झाली. त्याचवेळी महाराष्ट्र राज्याच्या मागणीसह संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना करण्यात आली. 1 मे 1960 रोजी भारताच्या विद्यमान सरकारने बॉम्बे राज्याचे दोन राज्यांमध्ये विभाजन केले. मराठी भाषिक लोकसंख्येसाठी महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली आणि गुजराती भाषिक लोकसंख्येसाठी गुजरात राज्याची निर्मिती झाली. पण त्याच दरम्यान या दोन राज्यांमध्ये बॉम्बेवरून भांडण सुरू झाले, जे मुंबई खूप चांगले प्रेक्षणीय ठिकाण आहे. जिथे महाराष्ट्र राज्यातील लोकांना मुंबई हा त्यांच्या राज्याचा भाग हवा होता, कारण तेथील बहुतांश लोक मराठी बोलत होते. त्याचवेळी मुंबईच्या प्रगतीत आपला जास्त हात असल्याचे गुजराती लोक म्हणाले. त्यामुळे तो त्यांच्या राज्याचा भाग असावा. पण शेवटी बॉम्बे महाराष्ट्राचा भाग बनला.

त्याच वेळी, जेव्हा भारत सरकारने गोवा राज्य पोर्तुगीजांपासून स्वतंत्र केले तेव्हा महाराष्ट्र राज्याला आपल्या राज्याचा एक भाग बनवायचा होता. परंतु गोव्यातील जनतेने स्वत:साठी स्वतंत्र राज्याची मागणी केली आणि त्यामुळे गोवा महाराष्ट्र राज्यात सामील होऊ शकला नाही. गोव्यातही खूप चांगली आणि सुंदर ठिकाणे आहेत.

महाराष्ट्र दिन कसा साजरा केला जातो Maharashtra Day celebration

महाराष्ट्र दिनाचा दिवस विशेष व्हावा यासाठी राज्य शासनातर्फे येथे अनेक प्रकारचे सोहळे आयोजित केले जातात. हा दिवस खास बनवण्यासाठी राज्य सरकार अनेक ठिकाणी कार्यक्रम आयोजित करते, ज्यामध्ये मराठी संस्कृतीची झलक पाहायला मिळते. याशिवाय राज्य सरकारतर्फे या दिवशी परेडही काढण्यात येते. दरवर्षी ही परेड शिवाजी पार्कमध्ये आयोजित केली जाते. एवढेच नाही तर शिवाजी पार्कमध्ये दरवर्षी या दिवशी राज्यपालांचे भाषणही केले जाते.

त्याचवेळी या राज्याच्या स्थापनेसाठी ज्यांनी योगदान दिले त्या लोकांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी दरवर्षी राज्याचे मुख्यमंत्री 'हुतात्मा चौक'ला भेट देतात. वास्तविक महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीच्या आंदोलनात शहीद झालेल्या लोकांच्या स्मरणार्थ हा चौक बांधण्यात आला आहे. याशिवाय या दिवशी राज्यात मद्यविक्री होत नाही.

शाळांमध्येही विशेष कार्यक्रम आयोजित केले जातात

शालेय विद्यार्थ्यांना या दिवसाचे महत्त्व कळावे यासाठी विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. एवढेच नाही तर मुले या दिवशी अनेक प्रकारचे नृत्य आणि गाणी सादर करतात. त्याचबरोबर राज्यातील शाळांव्यतिरिक्त महाविद्यालये आणि शासकीय कार्यालयांमध्येही अनेक प्रकारचे उत्सव आयोजित केले जातात. मात्र या दिवशी राज्य सरकारकडून सुट्टी दिली जाते. म्हणूनच हे सर्व कार्यक्रम एक दिवस अगोदर केले जातात.

महाराष्ट्र राज्याबद्दल मनोरंजक माहिती Interesting Facts About Maharashtra

देशातील तिसरे सर्वात मोठे राज्य

महाराष्ट्र राज्याचे भौगोलिक क्षेत्र 307,713 किमी इतके पसरले आहे. भारतातील राज्यांमधील क्षेत्रफळाच्या आधारावर हे राज्य तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. या राज्यापूर्वी राजस्थान आणि मध्य प्रदेश ही क्षेत्रफळाच्या आधारावर भारतातील सर्वात मोठी राज्ये आहेत.

महाराष्ट्र राज्याच्या शेजारची राज्ये

महाराष्ट्र राज्याचा दक्षिण भाग कर्नाटक राज्याला लागून आहे. त्याच वेळी या राज्याचा आग्नेय भाग आंध्र प्रदेश आणि गोवा राज्याच्या सीमेला लागून आहे. याशिवाय महाराष्ट्र राज्याचा उत्तरेकडील भाग मध्य प्रदेश राज्याला जोडलेला आहे आणि राज्याच्या पश्चिमेला अरबी समुद्र आहे.

महाराष्ट्र विधानसभा

भारताच्या राजकारणात या राज्याची भूमिका महत्त्वाची आहे. या राज्यात विधानसभेच्या एकूण 228 जागा आहेत. त्याच वेळी, लोकसभेच्या 543 जागांपैकी 48 जागा या राज्याच्या आहेत आणि या राज्यात राज्यसभेच्या 19 जागा आहेत.

मला अनेकदा बलात्काराने ही उथळ खायला घालण्यात आली होती. पण सर्वशक्तीनिशी मी हा डाव हाणून पाडला. एकदा मी विले पार्लेला एका कार्यक्रमात गेलो होतो. विषय होता "मराठी शाळा". मराठी शाळेसाठी प्रामाणिक प्रयत्न करणारे एक सदगृहस्थ मराठी शाळेच्या महतीबद्दल सांगत होते. सांगता सांगता त्यांची जीभ घसरली. ते म्हणाले "इंग्रजी शाळेतली मुले व्यसनांच्या आहारी जातात". मी त्यांना म्हटले "मराठी शाळेतली मुले व्यसन करत नाही का?" यावर ते म्हणाले, "इंग्रजी माध्यमातील मुलांना विषय समजत नाही, त्यामुळे त्यांच्या डोक्यावर त्राण पडतो आणि ते व्यसनाधीन होतात". मी पुन्हा म्हटले, "अहो मग मराठी माध्यमातील मुले व्यसन करतात, तेव्हा त्यांच्या डोक्यावर मराठीचा त्राण असतो का?" यावर त्यांच्याकडे उत्तर नव्हते. ते काहीही अद्वा तदवा बोलू लागले. प्रकरण तिथेच थांबवावे लागले. पण असे उथळ विधान करण्याचे हल्ली टूम निघाले आहे. आपण काय बोलतो? कसे बोलतो? आपला त्या विषयाचा अभ्यास आहे का? आपण संदर्भ तपासले आहेत का? याचा जरा सुद्धा अभ्यास ही मंडळी करत नाही. कोणतेही संशोधन नसताना एकाएकी असे आरोप करणे म्हणजे उथळपणाचा कळस. जसे उथळ विधानं होतात, तसे उथळ समजही होतात बरं का. माझ्या अनेक लेखांमध्ये जे मी लिहिलेच नाही, ते मुद्दे विरोधकांनी काढून दाखवले. तेव्हा मला समजवून सांगावं लागलं आहे की अमूक अमूक शब्द वापरले की त्याचा अर्थ असा असा होतो वगैरे वगैरे. पण समजतील ते उथळवीर कसले? राग आणि द्वेष या दोन वेगळ्या भावना आहेत. हे उथळवीरांना कळत नाही. 

सध्या ही गरमागरम उथळ बर्‍याच ठिकाणी मिळते आणि अनेक बडे बडे लोक ही उथळ बनवतात. भापजचे नेते प्रशांत परिचालक याचं उथळ विधान भलतंच गाजलं होतं. आता त्यांना निलंबित करण्यात आलं आहे. पण अशा लोकांना हे सुचतंच कसं हा प्रश्न नेहमी मला सतावतो? संजय राऊत साहेबांनी मुंबई निवडणूकीच्या निकाला वेळी आम्ही शाहिस्तेखानाची बोटे छाटली असे विधान केले होते आणि नंतर त्यांचाच पचका झाला. कारण नंतर भाजपला ८२ जागा आणि शिवसेनेला ८४ जागा मिळाल्या. राऊत साहेब अशा विधानांसाठी प्रसिद्ध आहेत. कॉंग्रेसच्या काळात हे पेटेंट दिगविजय सिंह यांच्याकडे होते. गांधी परिवाराचे युवराज सुद्धा अशा उथळपणात माहीर आहेत. असो. 
 

उद्धव ठाकरे यांना निवडणूक निकालानंतर पत्रकारांनी प्रश्न विचारला की भाजपला ८२ जागा मिळाल्या म्हणजे नोटबंदीचा परिणाम झाला नाही का? तेव्हा उद्धवजींसारख्या जबाबदार व्यक्तीने जे उत्तर दिले ते आश्चर्यकारक होते. ते म्हणाले इतर ठिकाणी भाजप जिंकली नाही हा नोटबंदीचाच परिणाम आहे. म्हणजे उद्धवजींना नेमके काय म्हणायचे होते. नोटबंदी झाली नसती तर भाजपला सगळ्या जागा मिळाल्या असत्या? किंवा शिवसेनेला बाकी ठिकाणी जागा मिळाल्या नाहीत, मग हा कसला परिणाम होता? इतके बडे आणि समाजात मान सन्मान प्राप्त झालेले लोक जेव्हा उथळ विधानं करतात तेव्हा या देशाचं काय होणार हा प्रश्न आपल्याला सतावतो. बारा रुपयात जेवण, पाच रुपायात जेवण असली थट्टा काही कॉंग्रेसच्या नेत्यांनी केली होती. मी जर चुकत नसेन तर कॉंग्रेस प्रमाणे कुण्या भाजपच्या नेत्यानेही असला पांचटपणा केला होता. नेत्यांच्या उथळ विधानांची यादी जर द्यायला लागलो तर एक स्वतंत्र ग्रंथ बनेल. म्हणून आपण ते टाळूया. कारण या ग्रंथाचं पारायण करण्याचं धाडस माझ्यात तरी नाही. 

मुळात आपण ज्या भाषेत लिहितो, बोलतो त्या भाषेचं एक सौंदर्य असतं. मराठी भाषेत तर अनेक बोली भाषा आहेत. वाक्य रचना करताना त्यात वापरलेल्या शब्दांना फार महत्व असतं. मी सह्याद्रीवर एका एपिसोडीक मालिकेचे काही भाग लिहिले होते. एका प्रसंगासाठी मी संवाद लिहिला, तो असा होता "वाईट का होईना, पण तू विनोद केलास". जो सिनियर नट हा संवाद बोलणार होता, त्याला ते जमतच नव्हतं. तो म्हणायचा, "तू चांगला विनोद केलास". दुर्दैवाने मी सेटवर होतो. मी त्यांना समजावून सांगितलं, "सर, वाईट का होईना, पण तू विनोद केलास. या वाक्यात त्याच्या परिस्थितीची भावना व्यक्त झाली आहे. त्याला अनेक अडचणी आहेत म्हणून त्याने बर्‍याच दिवसात विनोद केला नाही, म्हणजे तो हसत खेळत जीवन जगत नाहीये आणि आता त्याने विनोद केला. म्हणून हे पात्र म्हणतं, वाईट का होईना, पण तू विनोद केलास." पण माझ्या समझवण्याचा काहीही उपयोग झाला नाही. शेवटी ते सिनियर, त्यांनी "तू चांगला विनोद केलास" असंच म्हटलं. हा सुद्धा एक प्रकारचा उथळपणाच आहे. प्रत्येक लेखकाचे एक वेगळे कौशल्य असते. स्वा. सावरकर उपहासात्मक लिहिताना त्यांच्या लेखणीला बहार यायची. एक माकड महासंमेलन आणि दुसरे भाकड महासंमेलन हा लेख वाचण्यासारखा आहे. "काशीत दोन महासंमेलने भरली - एक माकड महासंमेलन आणि दुसरे भाकड महासंमेलन. माकडे परिवर्तनीय तरी आहेत. पण सनातनी तर काळ, वेळ, परिस्थिती या गोष्टीच बघत नाहीत. अशा वागण्यामुळे निदान काशीच्या भाकड महासंमेलनातील पंडित हे तरी माकडांची विकसित श्रेणी नसून तेथील माकडेच त्या पंडितांची विकसित श्रेणी आहे हे म्हणणे क्रमप्राप्त आहे" असे सावरकरांनी लिहिले आहे. या लेखावरुन सावरकरांवर पुष्कळ टिका झाली. तेव्हा ब्राह्मणांनी लोणी येथे झालेल्या सनातनी परिषदेत सावरकरांना 'धर्मद्रोही' ठरवलं आणि "त्यांना पेशवाई असती तर हत्तीच्या पायाखाली दिले गेले असते" असा ठराव मांडला. सावरकरांशी कुणीही शब्दात जिंकू शकलेलं नाही. सावरकर म्हणजे साक्षात भाषाप्रभू. त्यावर तात्याराव म्हणाले "शिवशाहीत अथवा, पहिल्या बाजीरावाच्या पेशवाईत आमच्यासारख्या हिंदू संघटकांना हत्तीच्या पाठीवरील अंबारीत मिरवले जाण्याचाच संभव अधिक होता". त्याकाळी असली बुद्धीवादी विधाने वाचायला आणि ऐकायला मिळायची. पण आजकालच्या राजकारण्यांसाठी बुद्धीवाद अस्पृश्य झाला आहे. तात्याराव सावरकर म्हणजे प्रचंड बुद्धीमत्ता. साक्षात सरस्वती आईनेच त्यांना विद्या दिली असे म्हटले तरी अतिशयोक्ती ठरणार नाही. अत्रे आणि फडक्यांचा वाद तर आपल्याला माहितच आहे. एकदा अत्रे म्हणाले, "फडकेंचं कोणतंही पुस्तक घ्या आणि असं झटका तर त्यातून श्रूंगार रस बाहेर पडेल". अत्रे म्हणजे कमाल माणूस. आज दुर्दैवानं अशी माणसं आपल्यात नाहीत. 

सावरकरांच्या सहा सोने पाने या पुस्तकात त्यांनी शिवाजी महाराजांचा अपमान केला आहे असा आरोप संभाजी ब्रिगेडने केला होता. तेव्हा एका वॉट्सअप ग्रूपवर एका ब्रीगेडी प्रेमी मित्राने सावरकरांनी शिवरायांचा अपमान केला असं म्हटलं. मी त्याला पुरावे द्यायला सांगितले. आज जवळ जवळ दोन वर्षे झाली. तो मित्र अजूनही माझ्या संपर्कात आहे. पण माझ्या प्रिय मित्राने अजूनही पुरावे दिलेले नाही. पुरावे देणे किती सोपे आहे. सहा सोनेरी पाने हे पुस्तक सर्वत्र उपलब्ध आहे. ते विकत घ्यायचे आणि त्यातील अपमानास्पद मजकूर दाखवायचा. पण उथळवीरांना स्वतःची बुद्धी नसते. ते इतरांच्या दुर्बुद्धीने चालत असतात. सोशल मिडियाचा उदय झाल्यापासून आपण जे फॉरवर्डेड मेसेज पाहतो, ते उधळच असतात. त्या मेसेजला आई-बाप असे कुणीच नसते. ते पोरके असतात, बेघर झाल्या प्रमाणे इथे तिथे फिरत असतात आणि आपण ते फिरवत असतो. या ग्रूपवरुन त्या ग्रूपवर. सांगायचं तात्पर्य या अशा युगात आपण जगतोय. हे उथळवीरांचं युग आहे. या उथळवीरांच्या संगतीमुळे आपल्याकडूनही काही वेळा उथळपणा होतो, हे मान्य करण्यास मला कोणताही उथळपणा वाटत नाही. पण आपण शक्यतो हा उथळपणा टाळावा. आपण भाषेची गोडी जपावी. संदर्भहीन किंवा वायफळ लिहू नये, बोलू नये. कारण उथळपणा हा गरमागरम आणि तिखट वगैरे असला तरी आमचे वैद्य मित्र सांगतात जास्त तिखट खाऊ नये. त्याने बरेच आजार होतात. या तिखट आणि गरमागरम उथळपणामुळे समाजात बैद्धीक आजार बळावत आहे. त्यामुळे आपण तरी हा असला उथळपणा सोडून देऊ. कधी कधी माणसाकडून चुका होतात. परंतु उथळपणा हा स्वभाव होऊ नये. अजून बरेच मुद्दे लिहिवेसे वाटतायत. पण माझा हा लेख उथळ होऊ नये, म्हणून थांबतोय. आता तो उथळ झाला आहे की नाही हे ठरवण्याचा अधिकार रसिक प्रेक्षकांचाच... 

- जयेश शत्रुघ्न मेस्त्री 

पण यासोबतच 1 मे या दिवसाला आणखी एक विशेष महत्त्व आहे. 1 मे हा जागतिक कामगार दिन म्हणूनही साजरा केला जातो. जगभरात हा दिवस 'कामगार दिन', 'मे दिन' या नावानेही ओळखला जातो.

कामगार हा विषय भारतीय संविधानातील समवर्ती सूचीपैकी एक आहे. यामध्ये भारतातील कामगारांना मिळालेल्या हक्कांची माहिती देण्यात आली आहे.

पूर्वी भारतात विविध राज्यांमध्ये सर्व मिळून शंभराहून अधिक आणि केंद्रीय 40 कायदे अस्तित्वात होते. पण श्रमसंहिता अधिनियम 2019 अंतर्गत या सर्व कायद्यांचं एकत्रीकरण करून नवे चार कायदे आणण्याची शिफारस देण्यात आली होती.

त्यानुसार देशात सप्टेंबर 2020 मध्ये कोड ऑफ व्हेजेस, द ऑक्युपेशनल सेफ्टी, हेल्थ अँड वर्किंग कंडिशन्स कोड, द कोड ऑन सोशल सिक्युरिटी आणि द इंडस्ट्रियल रिलेशन्स कोड ही चार विधेयके दोन्ही सभागृहांमध्ये मंजूर करण्यात आली आहेत.

पूर्वी देशातील कामगारांना मिळणाऱ्या सोयीसुविधा, हक्क किंवा अधिकार यांच्यात काही दुरूस्तीही यामध्ये करण्यात आली आहे. राज्ये या कायद्यांमध्ये त्यांच्या गरजेनुसार बदल करून त्यांची अंमलबजावणी करू शकतील. आगामी काळात कोणत्याही क्षणी नवे कामगार कायदे देशभरात लागू होऊ शकतात.

आज कामगार दिनाच्या निमित्ताने भारतीय कामगार कायद्यात प्रत्येकाला असलेल्या 7 प्रमुख हक्कांची आपण माहिती घेऊ -

1. कामाचे तास आणि सुटी

ज्या मुद्द्यावरून कामगार दिन सुरू झाला तोच विषय आपण सर्वात आधी जाणून घेऊ. कोणत्याही संस्थेत कामगाराला 8 तासांपेक्षा जास्त वेळ कामास ठेवून घेता येणार नाही.

8 तासांपेक्षा जास्त काम करून घ्यावयाचे असल्यास त्याबदल्यात ओव्हरटाईमच्या कामाचा अतिरिक्त पगार देण्याची सोय करावी, अशी सूचना कामगार कायद्यात करण्यात आली आहे.

पण असं असलं तरी कोणत्याही स्थितीत एखाद्या कर्मचाऱ्यास आठवड्यात 6 दिवसांपेक्षा जास्त सलग काम करण्यास सांगता येऊ शकत नाही. 6 दिवसांच्या कामानंतर एक दिवस विश्रांतीची सुटी घेण्याचा अधिकार कर्मचाऱ्यास असतो.

नव्या कायद्यातील तरतुदींनुसार, कामाच्या तासांमध्ये वाढ करण्याचा अधिकार कंपनीकडे आहे. कंपनी कामाचे तास 8 तासांवरून 12 तासांपर्यंत वाढवू शकेल. पण त्यासाठी त्यांना कर्मचाऱ्यांचे कामाचे दिवस कमी करावे लागू शकतात. म्हणजेच चार दिवस काम आणि तीन दिवस सुटी अशी स्थितीही असू शकेल.

नव्या कायद्यानुसार, कर्मचाऱ्यांना ठराविक मुदतीसाठी म्हणजेच गरजेनुसार एक-दोन किंवा पाच वर्षांसाठी कामावर ठेवलं जाऊ शकतं. ही पद्धत आगामी काळात अधिकृत मानली जाईल. ठराविक मुदतीसाठी सेवेत आलेल्या कर्मचाऱ्यांनाही त्यांना नियमित नोकरदारासारख्या सगळ्या सुविधा देणं बंधनकारक असेल. त्यांचा करार संपल्यानंतर त्यामध्ये वाढ करावी की नाही, याचा निर्णय कंपनी व्यवस्थापनाकडे असेल.

2. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक समानता

तुम्ही पुरुष असाल किंवा स्त्री. तुम्हाला तुमच्या कामाच्या स्वरुपानुसार पगार मागण्याचा अधिकार कायद्यानुसार असतो.

नव्या कायद्यातील तरतुदींनुसार, कर्मचारी कामावर ठेवून घेताना त्यादरम्यान लैंगिक समानता पाळणे, हे प्रत्येक आस्थापनांना बंधनकारक आहे.

यामध्ये महिला कर्मचाऱ्यांबाबत विशेष उल्लेख करण्यात आला आहे. कोणत्याही संस्थेत महिलांना कोणत्याही पदावरील कामावर रुजू होण्याचा अधिकार असेल. शिवाय त्या कामासाठी इतर पुरुष सहकाऱ्याला मिळणारा पगार हा महिलांनाही मिळायला हवा, अशी तरतूद करण्यात आलेली आहे.

उदा. समजा, एखाद्या कार्यालयात अकाऊंटचं काम करणाऱ्या दोन व्यक्तींमध्ये एक पुरुष आणि एक महिला आहे. दोघांच्या कामाचं स्वरुप, जबाबदारी, अनुभव आदी गोष्टी समान आहेत. अशा स्थितीत पुरुषाला 25 हजार पगार आणि स्त्रीला 20 हजार पगार देता येणार नाही. संबंधित स्त्रीला या कामाचा मोबदला म्हणून 25 हजार इतकाच पगार द्यावा लागेल, अशी तरतूद कायद्यात करण्यात आली आहे.

3. महिला आणि बाळंतपण

कामगार कायद्यात महिला कर्मचाऱ्यांना काही विशेष अधिकार देण्यात आले आहेत. महिलांना कामाच्या ठिकाणी सकाळी 6 ते सायंकाळी 7 वाजेपर्यंत काम करण्यास सांगता येऊ शकतं. महिला कर्मचाऱ्यांची इच्छा आणि परवानगीनुसार 7 नंतरच्या वेळेत त्यांना काम दिलं जाऊ शकतं.

त्याचप्रमाणे 50 पेक्षा जास्त कर्मचारी सेवेत असलेल्या आस्थापनेत महिला कर्मचाऱ्यांना बाळंतपणाच्या रजेची विशेष तरतूदही करण्यात आलेली आहे. पूर्वी 12 आठवडे मिळणारी बाळंतपणाची रजा आता वाढवून 26 आठवडे करण्यात आली आहे. पण या रजेचा लाभ घेण्यासाठी महिला कर्मचाऱ्याने संबंधित कंपनीत काम सुरू करून 80 दिवसांपेक्षा जास्त कालावधी पूर्ण झालेला असणं आवश्यक आहे.

नियमात बसणाऱ्या महिला कर्मचाऱ्यास 26 आठवड्यांची पगारी रजा मिळू शकते. तर मूल दत्तक घेतलेल्या महिलाही बाळंतपणाच्या रजेसाठी अर्ज करू शकतात. त्यांना मूल दत्तक घेतल्याच्या तारखेपासून पुढील 12 आठवडे बाळंतपणाची रजा लागू होते.

4. PF, विमा आणि ग्रॅच्युइटी

प्रत्येक आस्थापनेत कर्मचाऱ्यांसाठी PF आणि विमा यांची तरतूद करण्यात आलेली असते. कामास रुजू होताक्षणी कंपनीमार्फत मिळणारं विमा संरक्षण कर्मचाऱ्यांना लागू होतं. तसंच एकूण पगारातील 12 टक्के रक्कम प्रॉव्हिडंट फंड अर्थात PF मध्ये जमा केली जाते. कंपनीही तितकीच रक्कम त्यांच्यामार्फत PF खात्यात जमा करते.

त्याचप्रमाणे, सलग पाच वर्षे काम करणाऱ्या प्रत्येक कर्मचाऱ्याला ग्रॅच्युइटीचा (उपदान) लाभ देण्यात येतो. प्रत्येक वर्षास 15 दिवसांचे वेतन यानुसार सेवेच्या एकूण वर्षांसाठी ग्रॅच्युइटी दिली जाते. नव्या कायद्यानुसार, हा कालावधी एका वर्षावर आणण्यात येणार आहे, असं सांगण्यात आलं आहे.

5. स्थलांतरित कामगारांसाठी तरतुदी..

सर्व प्रकारच्या कामगारांना अपॉईंटमेंट लेटर आता मिळू शकतं. तसंच स्थलांतरित कामगारांना वर्षाातून एकदा त्यांच्या घरपर्यंतच्या प्रवासासाठी प्रवासभत्ता मिळण्याची तरतूद नव्या कामगार कायद्यात आहे.

शिवाय सर्व कर्मचाऱ्यांना वर्षातून एकदा मोफत आरोग्य तपासणी करण्याची तरतूदही करण्यात आलेली आहे.

वन नेशन वन रेशन कार्ड योजनेअंतर्गत आंतर-राज्य स्थलांतरित कामगारांना रेशन कार्डच्या सुविधा नोकरी मिळालेल्या राज्यातही मिळू शकतात.

6. कंपनीने नोकरीवरून काढल्यास..

ज्या कंपन्यांमध्ये तीनशे किंवा त्याहून कमी कामगार काम करतात अशा कंपन्यांना कंपनी किंवा कंपनीतला एक विभाग बंद करताना केंद्रसरकारची परवानगी घेण्याची गरज नाही. नोकर कपात करतानाही तशी गरज नाही.

पण, उद्यापासून कामावरून येऊ नका, असं कंपनी कधीच सांगू शकत नाही. कर्मचाऱ्यांना त्यासाठीची नोटीस आधी देणं कंपनीला बंधनकारक असतं. शिवाय, कंपनीने नोकरीवरून कमी केल्यास कर्मचारी नुकसान भरपाईची मागणी करू शकतात. तरतुदींनुसार त्यांना योग्य ती रक्कम देण्याची तरतूद नव्या कायद्यात करण्यात आली आहे.

7. संप आणि धरणे

आपल्या मागण्यांसाठी संप आणि बंद पुकारण्याचा हक्क कर्मचाऱ्यांना आहे. पण त्यासाठी काही गोष्टी लक्षात ठेवणं आवश्यक असणार आहे.

नव्या कायद्यानुसार, कोणताही कर्मचारी अथवा कर्मचारी संघटना कंपनीला नोटीस न देता संपावर जाऊ शकणार नाही.

कामगारांना आपल्या मागण्यांसाठी बंद पुकारायचा असेल तर कंपनी मालकांना साठ दिवसांची नोटिस द्यावी लागेल. आधी ही मुदत 30 ते 45 दिवसांची होती, त्यामुळे केंद्र सरकारच्या या नव्या धोरणावर टीकाही करण्यात येत आहे.

कामगार दिनाचा इतिहास

1 मे रोजीचा कामगार दिन हा जगभरातील कामगार चळवळींच्या गौरवासाठी पाळण्यात येतो. जगभरातील 80 पेक्षा जास्त देशांमध्ये या दिवशी सार्वजनिक सुटी दिली जाते.

19 व्या शतकात जगभरात औद्योगिक क्रांतीनंतर कामगारांचा छळ करणे, त्यांच्याकडून वेठबिगारी करून घेणे असे शोषणाचे प्रकार निदर्शनास आले होते. याविरोधात कामगार संघटनांनी आंदोलन सुरू केलं होतं. त्यामध्ये प्रतिदिवस आठ तास काम करण्याची प्रमुख मागणी कामगार संघटनांकडून केली जात होती.

1 मे 1986 रोजी अमेरिकेतील शिकागो येथे यासाठी एक मोठं आंदोलन झालं होतं. यादरम्यान बॉम्बस्फोट, गोळीबार असा प्रकार घडला. त्यामध्ये काही पोलीस आणि मजूरांचाही बळी गेला. या घटनेनंतर प्रशासनाने कामगार संघटनांची 8 तासांच्या कामाच्या वेळेची मागणी मान्य केली. या घटनेच्या स्मरणार्थच कामगार दिन साजरा करण्याचा विचार पुढे आला.

भारतात 1923 साली पहिल्यांदा तामिळनाडूमध्ये लेबर किसान पक्षाकडून कामगार दिन साजरा करण्यात आला होता. त्यानंतर मात्र भारतात सर्वत्र कामगार दिन साजरा करण्याची पद्धत प्रचलित झाली.

मंगल देशा, नाव तुझं माझिया ओठी,

धन्य जाहले जीवन हे, जन्मलो तुझ्या पोटी,

कणखर डोंगर, खोल दऱ्या वैभव आपुले,

महाराष्ट्राची शान आहेत कित्ती तरी किल्ले!

मातीत तुझ्या सापडलेत

रत्ने मौल्यवान,

लेखक, कवी, गायक, वादकानी वाढविला मान,

खेळाडूंनी मान आपली कित्ती उंचावली,

आणिक ही गुणी खेळाडूंनी मैदाने गाजविली,

शेतकरी ही कष्टकरितो ,सोनं पिकवितो,

कामगार ही आपुला कित्ती घाम गाळीतो,

कित्ती तरी श्रेष्ठ वैज्ञानिक झाले,

मान महाराष्ट्रा चा वाढवुन गेले.

संत महंतांनी केली ही पावन धरती,

अनेक तीर्थक्षेत्र आजही वाढवीत आहे कीर्ती,

ऋणातून या सर्वांच्या मुक्त न व्हायचे,

ऋणात राहून या सकलांच्या, गुणगान गायचे!

...अश्विनी थत्ते

जिल्हे खालील प्रशासकीय विभागांमध्ये विभागलेले आहेत.

कोकण

देश (पुणे विभाग)

खानदेश

मराठवाडा

विदर्भ

No	प्रशासकीय विभाग	जिल्हे
1	कोकण	मुंबई शहर,मुंबई उपनगर, पालघर ,ठाणे, सिंधुदुर्ग, रायगड, रत्नागिरी
2	औरंगाबाद	औरंगाबाद, लातूर, उस्मानाबाद, नांदेड, परभणी, बीड, जालना व हिंगोली
3	पुणे	कोल्हापूर, पुणे, सोलापूर, सातारा व सांगली
4	अमरावती	अमरावती, बुलढाणा, अकोला, यवतमाळ व वाशिम
5	नागपूर	भंडारा, गडचिरोली, चंद्रपूर, नागपूर, वर्धा व गोंदिया
6	नाशिक	अहमदनगर, धुळे, जळगाव, नाशिक व नंदुरबार

 
महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहिती

No	नाव	मुख्यालय	प्रशासकीय विभागणी	क्षेत्रफळ (किमी 2)	लोकसंख्या (२०११ जनगणना)	घनता(प्रति किमी2)	शहरी (%)	साक्षरता (%)
1	अहमदनगर	अहमदनगर	नाशिक	17,048	45,43,159	234.77	19.67	80.22
2	अकोला	अकोला	अमरावती	5,428	18,13,906	300.78	44.04	88.05
3	अमरावती	अमरावती	अमरावती	12,235	28,88,445	206.4	34.5	82.5
4	औरंगाबाद	औरंगाबाद	औरंगाबाद	10,100	37,01,282	286.83	37.53	61.15
5	बीड	बीड	औरंगाबाद	10,693	25,85,049	207.04	17.91	68
6	भंडारा	भंडारा	नागपूर	3,717	12,00,334	305.58	15.44	68.28
7	बुलढाणा	बुलढाणा	अमरावती	9,661	24,86,258	230.63	21.2	75.8
8	चंद्रपूर	चंद्रपूर	नागपूर	11,443	22,04,307	193.65	32.11	73.03
9	धुळे	धुळे	नाशिक	7,195	20,50,862	211.83	26.11	71.6
10	गडचिरोली	गडचिरोली	नागपूर	14,412	10,72,942	67.33	6.93	60.1
11	गोंदिया	गोंदिया	नागपूर	5,234	13,22,507	247.81	11.95	67.67
12	हिंगोली	हिंगोली	औरंगाबाद	4,526	11,77,345	218.11	15.2	66.86
13	जळगाव	जळगाव	नाशिक	11,765	42,29,917	312.79	71.4	76.06
14	जालना	जालना	औरंगाबाद	7,687	19,59,046	211.82	19.09	64.52
15	कोल्हापूर	कोल्हापूर	पुणे	7,685	38,76,001	457.44	29.65	77.23
16	लातूर	लातूर	औरंगाबाद विभाग	7,157	24,54,196	282.19	23.57	71.54
17	मुंबई शहर	मुंबई	कोकण	157	30,85,411	49,140.90	100	86.4
18	मुंबई उपनगर	वांद्रे	कोकण	446	93,56,962	23,271	100	86.9
19	नागपूर	नागपूर	नागपूर	9,892	46,53,570	409.36	64.33	84.18
20	नांदेड	नांदेड	औरंगाबाद	10,528	33,61,292	275.98	28.29	68.52
21	नंदुरबार	नंदुरबार	नाशिक	5,955	16,48,295	260	15.5	46.63
22	नाशिक	नाशिक	नाशिक	15,582	61,07,187	321.56	38.8	74.4
23	उस्मानाबाद	उस्मानाबाद	औरंगाबाद	7,569	16,57,576	197.89	17	78.4
24	पालघर	पालघर	कोकण	5,344		562	50	80
25	परभणी	परभणी	औरंगाबाद	6,251	18,36,086	244.4	31.8	55.15
26	पुणे	पुणे	पुणे	15,643	94,29,408	461.85	58.1	80.78
27	रायगड	अलिबाग	कोकण	7,152	26,34,200	308.89	24.2	77
28	रत्नागिरी	रत्नागिरी	कोकण	8,208	16,15,069	206.72	11.3	65.13
29	सांगली	सांगली	पुणे	8,578	28,22,143	301.18	24.5	62.41
30	सातारा	सातारा	पुणे	10,480	30,03,741	266.77	14.2	78.52
31	सिंधुदुर्ग	ओरोस	कोकण	5,207	8,49,651	166.86	9.5	80.3
32	सोलापूर	सोलापूर	पुणे	14,895	43,17,756	259.32	31.8	71.2
33	ठाणे	ठाणे	कोकण	4,214	1,10,60,148	850.71	72.58	80.67
34	वर्धा	वर्धा	नागपूर	6,310	13,00,774	195.03	25.17	80.5
35	वाशिम	वाशिम	अमरावती	5,150	11,97,160	275.98	17.49	74.02
36	यवतमाळ	यवतमाळ	अमरावती	13,582	27,72,348	152.93	18.6	57.96

जय जय महाराष्ट्र माझा... 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

जय जय महाराष्ट्र माझा... 

गर्जा महाराष्ट्र माझा...

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

लाभले आम्हांस भाग्य बोलतो मराठी... 

मराठी भाषिकांना आणि महाराष्ट्रातील प्रत्येक नागरिकाला महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा

मंगल देशा... 

पवित्र देशा... 

महाराष्ट्र देशा...

प्रणाम घ्यावा माझा 

हा महाराष्ट्र देशा.... 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

कपाळी केशरी टिळा लावितो... 

महाराष्ट्र देशा तुला वंदितो.... 

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा 

दगड होईन तर सह्याद्रीचा होईन

माती झालो तर महाराष्ट्राची होईन

तलवार झालो तर आई भवानीची होईन

जय भवानी जय शिवाजी

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

धन्य आहे ही महाराष्ट्राची माती

कोटी कोटी नमन या पवित्र धरणीला

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

जन्मलो ज्या मातीस ती माती मराठी... 

गुणगुणलो जे गीत गीत मराठी.... 

मराठी बांधवांना महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

धन्य आहे ही महाराष्ट्राची माती

कोटी कोटी नमन या पवित्र धरणीला

महाराष्ट्र दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

महाराष्ट्रात पक्वान्नांचे स्वाद-सुगंध, स्वरुप- शैली इतक्या विविध आहेत, की हे पदार्थ सेवन करणे म्हणजे पर्वणीच असते. महाराष्ट्रीय खाद्यसंस्कृती मध्ये प्रामुख्याने कोंकणी, पुणेरी, मराठवाडी, कोल्हापूरी, खानदेशी व-हाडी असे पाच मुख्य प्रकार आहेत. कोकणी पध्दतीत खोबरे विशेषत्वाने वापरतात, तर वर्हा्डी पध्दतीत तेल विशेष वापरतात.

खोवलेले (किसलेले) खोबरे बर्या्च पाककृतींच्या मसाल्यात वापरतात, पण तरीही खोबरेल तेल मात्र तितकंसं वापरलं जात नाही. भाज्यांमध्ये शेंगदाणे, काजू बर्यातचदा वापरले जातात, पण तरीही शेंगदाण्याचं तेल मुख्य स्वयंपाकासाठी वापरतात. दुसरा महत्त्वाचा अन्नघटक म्हणजे कोकम पेय (कोकम फळांपासून बनविलेल व सोलकढी) जेवणानंतर पाचक पेय म्हणून कोकणात दिली जाते.

मत्स्याहारात सर्वात लोकप्रिय मासा आहे बोंबील, जो तव्यावर कुरकुरीत होईपर्यंत तळला जातो. जेवणात भात किंवा तांदळाच्या, ज्वारी बाजरीच्या भाकरीबरोबर शाकाहारी किंवा मांसाहारी मत्स्याहारात सर्वात लोकप्रिय मासा आहे बोंबील, जो तव्यावर कुरकुरीत होईपर्यंत तळला जातो. जेवणात भात किंवा तांदळाच्या, ज्वारी बाजरीच्या भाकरीबरोबर शाकाहारी किंवा मांसाहारी पदार्थ सेवन केले जातात. तांदळाचे वडे आणि आंबोळ्या /घावन हे तांदळाचे पीठ आंबवून तव्यावर केले जाते. शाकाहारी बेत असला की सर्वाधिक पसंती मिळते ती वांग्याला. भरली वांगी म्हणजे वांगी मधोमध चिरुन त्यात खोबरं व इतर मसाला भरुन ही कढईत तळतात. पापडाशिवाय शाकाहारी बेत अपूर्ण वाटतो पापड भाजून किंवा तळून खातात. पुरणपोळी हा महाराष्ट्रात सगळ्यांच्या आवडीचा गोड पदार्थ आहे. हरभर्‍याची डाळ आणि गूळ एकत्र शिजवून त्याचे सारण तयार करतात. त्याला पुरण म्हणतात. हे पुरण कणकेच्या गोळ्यात भरुन त्याची पोळी लाटतात व ती तव्यावर भाजतात. या पोळीला पुरणपोळी म्हणतात. पुरणपोळीप्रमाणेच केशर घातलेलं श्रीखंड हाही तितकाच आवडता पदार्थ आहे.

सणासुदीचे पदार्थ:

गुढी पाडवा, होळी, हरतालिका, गणेश चतुर्थी, दिवाळी, मकर संक्रांत हे महाराष्ट्राचे खास सण आहेत. या सणांसाठी खालील विशेष पदार्थ करतात:

गुढी पाडवा: कडूलिंब व गूळ व वाटली डाळ व मोड आलेल्या हरभर्यारची उसळ

होळी: पुरणपोळी

गणेश चतुर्थी: उकडीचे मोदक

दिवाळी: करंजी, चकली, शंकरपाळे, अनारसा

मकर संक्रांत : तिळगूळ, तीळवडी, पांढरा शुभ्र काटेरी हलवा.

विवाहप्रसंगीचे विविध पदार्थ:

विवाहाचे विधीनंतर केळीच्या पानावर पारंपरिक पंगती बसत असत. हे भोजन पूर्णत: शाकाहारी व कांदा, लसूण याशिवाय असावे असा प्रघात असे. यामध्ये खोबरं घालून केलेली आळुभाजी, कैरीची चटणी, बटाटाभाजी, भजी, कोशिंबीर, भात (केशरी भात, मसालेभात), पुर्‍या, वरण व त्याबरोबर जिलबी, मलईदार बासुंदी, केशरयुक्त श्रीखंड, कोथिंबीर-मीठ घातलेलं ताक आणि शेवटी वेलची व लवंगासह विडा (पान) असा बेत असतो.

राज्य पुनर्रचना आयोगाने महाराष्ट्राला मुंबई देण्याचे नाकारले त्यामुळे मराठी माणसे चिडली होती. सर्वत्र छोट्यामोठ्या सभांमधून या निर्णयाचा निषेध होत होता. या संगठनामुळे कामगारांचा एक विशाल मोर्चा सरकारचा निषेध करण्यासाठी फ्लोरा फाऊंटनासमोरील चौकात येण्याचे नियोजन झाले. २१ नोव्हेंबर इ.स.१९५६ दिवशी फ्लोरा फाउंटनच्या परिसरात तणावाचे वातावरण होते. 

त्यानंतर प्रचंड जनसमुदाय एका बाजूने चर्चगेट स्थानकाकडून व दुसऱ्या बाजूने बोरीबंदरकडून गगनभेदी घोषणा देत, फ्लोरा फाउंटनकडे जमला. मोर्चा पोलिसी ताकद वापरून उधळून लावण्यासाठी लाठीचार्ज करण्यात आला. मात्र अढळ सत्याग्रहीं मुळे पोलिसांचे हे प्रयत्न अयशस्वी झाले आणि पोलिसांना गोळीबाराचा आदेश मुंबई राज्याचे तत्कालीन मुख्यमंत्री मोरारजी देसाई यांच्याद्वारे देण्यात आला. गोळीबार झाला आणि संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यात १०६ आंदोलक हुतात्मे झाले.

या हुतात्म्यांच्या बलिदानामुळे व मराठी माणसाच्या आंदोलनामुळे सरकारने नमते घेऊन १ मे, इ.स. १९६० रोजी मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना केली. त्यानंतर इ.स. १९६५मध्ये त्या जागी हुतात्मा स्मारकाची उभारणी करण्यात आली.

२१ नोव्हेंबर इ. स. १९५६ चे हुतात्मे

सिताराम बनाजी पवार

जोसेफ डेव्हिड पेजारकर

चिमणलाल डी. शेठ

भास्कर नारायण कामतेकर

रामचंद्र सेवाराम

शंकर खोटे

धर्माजी गंगाराम नागवेकर

रामचंद्र लक्ष्मण जाधव

के. जे. झेवियर

पी. एस. जॉन

शरद जी. वाणी

वेदीसिंग

रामचंद्र भाटीया

गंगाराम गुणाजी

गजानन ऊर्फ बंडू गोखले

निवृत्ती विठोबा मोरे

आत्माराम पुरुषोत्तम पानवलकर

बालप्पा मुतण्णा कामाठी

धोंडू लक्ष्मण पारडूले

भाऊ सखाराम कदम

यशवंत बाबाजी भगत

गोविंद बाबूराव जोगल

पांडूरंग धोंडू धाडवे

गोपाळ चिमाजी कोरडे

पांडूरंग बाबाजी जाधव

बाबू हरी दाते

अनुप माहावीर

विनायक पांचाळ

सिताराम गणपत म्हादे

सुभाष भिवा बोरकर

गणपत रामा तानकर

सिताराम गयादीन

गोरखनाथ रावजी जगताप

महमद अली

तुळशीराम पुंजाजी बेलसरे

देवाजी सखाराम पाटील

शामलाल जेठानंद

सदाशिव महादेव भोसले

भिकाजी पांडूरंग रंगाटे

वासुदेव सुर्याजी मांजरेकर

भिकाजी बाबू बांबरकर

सखाराम श्रीपत ढमाले

नरेंद्र नारायण प्रधान

शंकर गोपाल कुष्टे

दत्ताराम कृष्णा सावंत

बबन बापू भरगुडे

विष्णू सखाराम बने

सिताराम धोंडू राडये

तुकाराम धोंडू शिंदे

विठ्ठल गंगाराम मोरे

रामा लखन विंदा

एडवीन आमब्रोझ साळवी

बाबा महादू सावंत

वसंत द्वारकानाथ कन्याळकर

विठ्ठल दौलत साळुंखे

रामनाथ पांडूरंग अमृते

परशुराम अंबाजी देसाई

घनश्याम बाबू कोलार

धोंडू रामकृष्ण सुतार

मुनीमजी बलदेव पांडे

मारुती विठोबा म्हस्के

भाऊ कोंडीबा भास्कर

धोंडो राघो पुजारी

ह्रुदयसिंग दारजेसिंग

पांडू माहादू अवरीरकर

शंकर विठोबा राणे

विजयकुमार सदाशिव भडेकर

कृष्णाजी गणू शिंदे

रामचंद्र विठ्ठल चौगुले

धोंडू भागू जाधव

रघुनाथ सखाराम बीनगुडे

काशीनाथ गोविंद चिंदरकर

करपैया किरमल देवेंद्र

चुलाराम मुंबराज

बालमोहन

अनंता

गंगाराम विष्णू गुरव

रत्नु गोंदिवरे

सय्यद कासम

भिकाजी दाजी

अनंत गोलतकर

किसन वीरकर

सुखलाल रामलाल बंसकर

पांडूरंग विष्णू वाळके

फुलवरी मगरु

गुलाब कृष्णा खवळे

बाबूराव देवदास पाटील

लक्ष्मण नरहरी थोरात

ठमाबाई विठ्ठल सूर्यभान

गणपत रामा भुते

मुनशी वझीऱअली

दौलतराम मथुरादास

विठ्ठल नारायण चव्हाण

देवजी शिवन राठोड

रावजीभाई डोसाभाई पटेल

होरमसजी करसेटजी

गिरधर हेमचंद लोहार

सत्तू खंडू वाईकर

गणपत श्रीधर जोशी

माधव राजाराम तुरे(बेलदार)

मारुती बेन्नाळकर

मधूकर बापू बांदेकर

लक्ष्मण गोविंद गावडे

महादेव बारीगडी

कमलाबाई मोहित

सीताराम दुलाजी घाडीगावकर

रेवा वरदा, कृष्ण कोयना, भद्रा गोदावरी

एकपणाचे भरती पाणी मातीच्या घागरी

भीमथडीच्या तट्टांना या यमुनेचे पाणी पाजा

जय जय महाराष्ट्र माझा ...

भीती न आम्हा तुझी मुळी ही गडगडणाऱ्या नभा

अस्मानाच्या सुलतानीला जवाब देती जीभा

सह्याद्रीचा सिंह गर्जतो, शिवशंभू राजा

दरीदरीतून नाद गुंजला महाराष्ट्र माझा

काळ्या छातीवरी कोरली अभिमानाची लेणी

पोलादी मनगटे खेळती खेळ जीवघेणी

दारिद्र्याच्या उन्हात शिजला, निढ़ळाच्या घामाने भिजला

देशगौरवासाठी झिजला

दिल्लीचेही तख्त राखितो, महाराष्ट्र माझा

कवि - राजा बढे

संगीत - श्रीनिवास खळे

गायक - शाहीर साबळे

प्रणाम घ्यावा माझा हा, श्रीमहाराष्ट्र देशा ।।धृ.।।

राकट देशा, कणखर देशा, दगडांच्या देशा।

नाजुक देशा, कोमल देशा, फुलांच्याहि देशा।।

अंजनकांचनकरवंदीच्या काटेरी देशा।

बकुलफुलांच्या, प्राजक्तीच्या दळदारी देशा।।

भावभक्तिच्या देशा, आणिक बुद्धीच्या देशा।

शाहीरांच्या देशा, कर्त्या मर्दाच्या देशा।

ध्येय जे तुझ्या अंतरी, निशाणवरी नाचते करी।।

जोडी इहपरलोकांसी व्यवहारापरमार्थासी

वैभवासी वैराग्यासी।।

जरिपटक्यासह भगव्या झेंड्याच्या एकचि देशा।।

प्रणाम घ्यावा माझा हा, श्रीमहाराष्ट्र देशा ।।1।।

अपार सिंधुच्या भव्य बांधवा, महाराष्ट्र देशा

सह्याद्रीच्या सख्या, जिवलगा, महाराष्ट्र देशा

पाषाणाच्या देही वरिसी तू हिरव्या वेषा

गोदा, कृष्णा, भीमा तुझिया ललाटिंच्या रेषा

तुझिया देही करी प्रतिष्ठा प्रथम प्राणांची

मंगल वसती जनस्थानिंची श्रीरघुनाथांची

ध्येय जे तुझ्या अंतरी ..... ॥२॥

कवी -गोविंदाग्रज

संगीतकार - वसंत देसाई

मूळ गायक - जयवंत कुलकर्णी व समूह

महाराष्ट्राची सेवा करण्यात मी रंगून गेलो असताना मात्र दिल्लीचे बोलावणे आले. मराठी ने एकसंध करणे हे पहिले साध्य आहे. ही भावना यशवंतराव चव्हाण यांची होती. राजकारण, प्रशासन, अर्थकारण, कृषी औद्योगिक धोरण, ग्रामविकासाची संकल्पना, न्यायव्यवस्था, जलसंस्कृती, शिक्षण, जल व्यवस्थापन, समाजकारण, भाषा आणि साहित्य, कला-यामध्ये या सारख्या असंख्य विषयांवर यशवंतराव चव्हाणांनी मूलगामी विचार मांडले आहेत. सामान्यांचे कल्याण आणि मूल्यावरची निष्ठा ठेवत या विषयाकडे ते पाहात. लोकांचे समाधान ही चांगल्या राज्यकारभाराची कसोटी असते. राज्याचा बौद्धिक आणि वैचारिक आत्मा कोरडा राहणार नाही, याची ते पुरेपूर दक्षता घेत होते. आजच्या राज्यकर्त्यांमधला आणि यशवंतरावांच्या मधला हा फरक आपण आज तीव्रतेने अनुभवत आहोत. महाराष्ट्र राज्याचे नेतृत्व स्वीकारताना त्यांच्या मनात उद्याच्या महाराष्ट्राचे चित्र स्पष्ट होते. त्यात रंग भरताना केवळ बांधेसूद प्रशासनावर अवलंबून राहिल्यास ही प्रक्रिाया यांत्रिक बनेल, प्रभावी लोकनेतृत्वाची त्याला जोड दिली तरच ती लोकाभिमुख बनेल, अशी त्यांची श्रद्धा होती.

यशवंतराव राजकारण व समाजकारण करीत असताना कटुता आणि आकस न ठेवता मणुसकीच्या भावनेने राजकारण करत असत. त्यामुळे संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनानंतर एकाही परराज्यातील माणसाला, कुटुंबाला मुंबई सोडून जावेसे वाटले नाही. 1 मे 1960 ते 19 नोव्हेंबर 1962 या काळात यशवंतराव महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री होते. पुढे चीनने भारतावर केलेल्या आक्रमणामुळे राष्ट्रीय संकटाच्या मुकाबल्यासाठी हिमालयाच्या मदतीला सह्याद्री धावला या शब्दात त्यांची राजकीय उंची कवीने कथन केली आहे. त्यांच्यानंतर देशाच्या राजकारणात आजच्या घडीला नाव घ्यावे असे दमदार नेतृत्व आपल्याकडे निर्माण होऊ शकले नाही. आपल्याकडे राजकारणाच्या वाटेचा हा मार्ग झाला नाही, ती पायवाट झाली असेच म्हणावे लागेल.

यशवंतराव चव्हाण राजकारणातील एक उत्तुंग शिखर होते. संवेदनशीलता, सभ्यता आणि न्रमता याचे ते मूर्तिमंत राजकारणातील रूप होते. महाराष्ट्राची स्थापना झाली तेव्हा यशवंतराव चव्हाण म्हणाले होते, महाराष्ट्र हे मराठ्यांचे राज्य होणार नाही तर समस्त मराठी लोकांचे राज्य असेल. कठीण परिस्थितीतही महाराष्ट्राने शिस्तीची कास सोडली नाही. म्हणूनच महाराष्ट्राची बाजारातील पत ही नेहमीच उच्चतम प्रतीची होती. कोणत्याही नैसर्गिक आपत्तीचा सामना करता आला.

सहकार क्षेत्रामध्ये महाराष्ट्र अग्रणी समजला जातो. अनेक नामांकित सहकारी संस्था, साखर कारखाने, पतसंस्था, सूतगिरण्या, दुग्ध उत्पादक संघ,विपणन संस्था यासारख्या संस्था महाराष्ट्रात पथदर्शक आहेत. एका अर्थाने सहकारी चळवळ ग्रामीण भागात घट्ट रोवली गेली. सहकारी क्षेत्रालाही अर्थव्यवस्थेत आढळ स्थान देण्यात आले. यातून लोकशाही प्रभावीपणे भक्कम करणे हे स्वप्न यशवंतराव चव्हाण यांचे होते. तरुण पिढीवर व त्यांच्या कर्तृत्वावर विश्वास ठेवला पाहिजे. शिक्षणातून नवीन पिढी निर्माण व्हावी, यावर त्यांचा अधिक कटाक्ष होता. माणसांच्या मनाचा सांधा जोडण्यावर त्यांनी अधिक भर दिला होता. दुर्बलांना सामर्थ्य देण्यासाठी सहकार चळवळीचा जन्म झाला आहे, असे ते सांगत. सामान्य माणसांचे अर्थकारण सहकाराशिवाय सुटणार नाही, ही त्यांची धारणा होती. महाराष्ट्राची जडणघडण रचनात्मक व लोकाभिमुख पद्धतीने करण्यासाठी त्यांनी आपल्या राजकारणाची दिशा निश्चित केली होती.

यापूर्वी राजकारणात असलेली माणसे स्वच्छ, चारित्र्यसंपन्न होती. स्वतःच आदर्श प्रतिेमेला जपणारी होती. आपले कार्य लोकशाही पद्धतीने चालणारे आहे की नाही, याचे कठोर आत्मपरीक्षण करणारी होती. गरीब, शेतकरी जनतेच्या कल्याणासाठी झटत होती. नैतिकता पाळत होती. सत्ता ही विश्वस्त या नात्याने सांभाळायची असते हे तत्त्व आता राहिले नाही. यशवंतराव चव्हाण यांच्या काळातील राजकारणातील नैतिकता व जनकल्याणकारी चेहरा बराच विद्रूप झाल्याचे दिसते. पक्षांतर स्वार्थासाठी मोठ्या प्रमाणात होत आहे. हे चित्र अस्वस्थ करणारे आहे. ग्रामपंचायत ते संसदेपर्यंत त्यांच्या मनात लोककल्याणकारी भावना, नैतिकता, समाजाप्रती बांधिलकी यांचा अभाव दिसतो. आदर्श वाटावे असे नेतृत्व दुर्मीळ झाल्याची खंत वाटते आहे.

लोकाभिमुख राज्यकारभार या यंत्राचा विसर पडत आहे. म्हणून खंबीर नेतृत्व, स्वच्छ, पारदर्शक लोकशाही याची आज गरज आहे. राज्यातील एकता मजबूत केली पाहिजे. सामाजिक, आर्थिक विकास करताना मतभेद निर्माण न होता, ऐक्यास तडा जाणार नाही याची काळजी घेतली पाहिजे. विरोध विधायक असावा, तो आंधळा किंवा विरोधासाठी, विरोध नसावा. वादामधून तत्त्वबोध व्हावा. महाराष्ट्र राज्य हे जगन्नाथाचा रथ आहे. या रथास सर्वांचा हात लागला पाहिजे. त्यातच जनतेचे कल्याण आहे. जनकल्याणची चिंता सदैव मनात सर्वांनी बाळगूनच राजकारण केले पाहिजे. गरिबीशी आपण तडजोड करता कामा नये, त्यासाठी जिव्हाळ्याच्या शक्ती असतील त्या मोकळ्या केल्या पाहिजेत. विधायक विचाराचे बीज रक्तात भिजत घातले पाहिजे, ते रुजले पाहिजे तर त्यांना कोंबे फुटतील व कालांतराने फळे येतील. यासाठी आपण सर्वांनी आपल्या मनात विकासासाठी निर्धाराचे दुर्ग उभे केले पाहिजे.

बहु असोत सुंदर संपन्न की महा,

प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश हा,

जय हिंद, जय महाराष्ट्र.

यशवंतराव चव्हाण यांच्यानंतरचा महाराष्ट्र

डॉ. शिवाजीराव देशमुख

खरं म्हणजे, राज्‍य पुनर्गठन अधिनियम 1956 अंतर्गत अनेक राज्य गठित केले गेले होते. या अंतर्गत कन्नड बोलणाऱ्या लोकांसाठी कर्नाटक राज्‍य, आणि तेलुगू बोलणार्‍यांसाठी आंध्र प्रदेश राज्य गठित करण्यात आले होते. या प्रकारेच मल्ल्याळम भाषिकांना केरळ आणि तमिळ भाषिकांसाठी तामिळनाडूची निर्मिती केली गेली. परंतू मराठी आणि गुजराती भाषिकांना वेगळे राज्य मिळाले नव्हते. म्हणून मागणी करण्यात आली.

वर्ष 1960 मध्ये पृथक गुजरातची मागणी करत महा गुजरात आंदोलन करण्यात आले. तसेच संयुक्त महाराष्ट्र समिती गठित करून महाराष्ट्र राज्याची मागणी व्हाल लागली. नंतर 1 मे 1960 मध्ये भारताच्या तत्कालीन नेहरू सरकार बॉम्‍बे प्रदेशाला दोन राज्यांमध्ये वाटले- महाराष्ट्र आणि गुजरात. 

प्रकरण येथे शांत झाले नाही आता दोन्ही राज्यांमध्ये बॉम्‍बे यावरून भांडण सुरू झाले. मराठी बॉम्‍बे ठेवू बघत होते कारण तिथे अनेक लोक मराठी भाषा बोलायचे तर प्रदेशाच्या प्रगतीत योगदान असल्याचे गुजराती म्हणत होते. शेवटी बॉम्‍बेला महाराष्ट्राची राजधानी घोषित केले गेले.

भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर मराठी भाषिकांना मात्र वेगळे राज्य न दिल्याने महाराष्ट्रावर अन्याय झाला व मराठी अस्मिता दुखावली. त्याचेच प्रत्यंतर संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत होऊन तेरा वर्षे एकीकडे वनवास तर दुसरीकडे लढा यात माणसे व वेळ खर्ची पडली. शेवटी चळवळीला यश येऊन महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले व मुंबई ही त्याची राजधानी झाली. परंतु त्या अगोदर परप्रांतीय अमराठी लोकांनी मुंबईत मूळ धरले, एवढेच नव्हे तर त्यांचा वाढता प्रभाव जाणवू लागला होता. मराठी लोकांच्या दुर्बल आर्थिक परिस्थितीचा फायदा उठवून परप्रांतीयांनी त्यांना मुंबईबाहेर घालवून स्वत:ची टक्केवारी मुंबईत वाढवली. याची परिणती मराठीने सोन्याचा मुकुट धारण केला तरी अंगावर लक्तरेच आहेत असे परखडपणे म्हणण्यात झाली. असे हे मराठीचे दुखणे सुरू झाले. अन्य प्रांतात व्यवहारासाठी तेथली भाषा येणे गरजेचे असते. तसे महाराष्ट्रात नाही. मराठीशिवाय महाराष्ट्रात अन्य प्रांतीय पिढ्यानपिढ्या राहू शकतात. हा आपल्या भाषेवर अन्याय आहे असे म्हणण्याचे धाडस कोण करेल? वर्षानुवर्ष महाराष्ट्रात राहूनही आमची भाषा इतरांना येत नाही यात भूषणावह काय आहे? 

मातृभाषिक लोकसंख्येचे संतुलन बिघडले तर कालांतराने त्याचे परिणाम दिसतात. अमराठी लोकांचे वर्चस्व मराठीभाषिक राज्यात अशा काही तर्‍हेने होत राहिले की महाराष्ट्रात मुंबई आहे पण मुंबईत महाराष्ट्र कुठे आहे, असे खेदाने म्हणण्याची पाळी आली. आता तर वेगळा विदर्भ मागणार्‍यांत अमराठी लोकच जास्त आहेत. 

ज्यांची मातृभाषा मराठी नाही असे महाराष्ट्रातील सर्वच लोक मराठी भाषा, साहित्य व संस्कृतीबद्दल आत्मियता दाखवतील व त्यांच्या संवर्धनासाठी प्रयत्नशील राहतील अशी आशा करणे फोल आहे. प्रांतात राहायचे म्हणून वरवर मराठीबद्दल आस्था असल्याचा वरवर देखावा करणे वेगळे व आम्ही मराठी आहोत व मराठी आमची भाषा असे म्हणणे वेगळे. तेव्हा मुंबईत व पर्यायाने महाराष्ट्रा‍त अमराठी लोकांचे मराठीकरण करणे हाच यावर तोडगा दिसतो. मुंबईसारख्या ठिकाणी अमराठी लोकांसाठी मराठी शिकण्याचे अल्प दरात विशेष वर्ग सुरू करायला हवेत. मुंबईत अमराठी लोकांच्या शेकडोंनी संख्या असाव्यात. त्यांची जवळीक साधून अशा संस्थांतून मराठी वर्ग चालवले तर त्यांचा जास्त उपयोग होईल. यासाठी मराठी भाषा प्रसार समिती नावाची एखादी संस्था काढायला हरकत नाही. मराठी शिकणार्‍या व शिकविणार्‍यांना उत्तेजनाथो पारितोषिके देता येतील. अमराठी लोकांमध्ये मराठीचा प्रसार करण्यासाठी असे अनेक उपक्रम योजिता येतील. भाषाभाषांमधील स्पर्धेत मराठीला आपले अस्तित्व व अस्मिता टिकवायची असेल तर हे अपरिहार्य आहे.

आर्थिक व्यवहार व सुबत्ता यांचेशी भाषेचे फार जवळचे नाते असते. ज्याच्या हातात आर्थिक सत्तेची दोरी त्याचीच भाषा प्यारी न्यारी-अशी परिस्थिती नाकारून चालणार नाही. यासाठी मराठी लोकांनी चाकरमानी मानसिकता सोडून स्वतंत्र व्यवसायात पडावे. स्वत:चे उद्योग सुरू करावे. या सुरू झालेल्या चळवळीचे स्वगतच करायला हवे. नाहीतर इतरांची नोकरी करून कालांतराने त्यांच्या भाषेचे आक्रमण थोपविणे कठिण होईल. घराघरातून स्वतंत्र व्यवसायी उद्योगपती तयार होतील व अर्थकारणाच्या सर्व नाड्या आपल्या ताब्यात येतील तो मराठी भाषेचा सुदिन ठरेल. 

गेल्या पन्नास वर्षात दर दहा वर्षांनी महाराष्ट्रातले चित्र कसे बदलले आहे व मराठी भाषेची परिस्थिती कुणीकडे झुकत आहे याचा शास्त्रीय अभ्यास होणे आवश्यक आहे. त्यादृष्ट्रीने पुढील गोष्टींचा विचार होणे अगत्याचे वाटते. 

भारतीय जनगणनानुसार मराठी मातृभाषिक लोकसंख्या किती वाढली आहे? इतरांच्या मानाने टक्केवारानुसार किती वाढली किंवा क‍िती घटली आहे? इतर भाषिकांची संख्या महाराष्ट्रात दर दहा वर्षांत कुठे कुठे व किती वाढली? त्यांची टक्केवारीने स्थिती काय आहे? इतर भाषिकांमध्ये मराठी येणार्‍यांची संख्या किती आहे? या सर्वांची कारणमीमांसा होऊन मराठी भाषेवर त्याचे काय परिणाम होत आहेत यांचा शोध घ्यायला हवा.

शिक्षणाच्या बाबतीत मराठी भाषा अथवा माध्यमांतून शिकणार्‍यांची संख्या गेल्या पन्नास वर्षात किती वाढली? मराठी माध्यामाच्या शाळा किती वाढल्या? लोकसंख्येच्या वाढत्या प्रमाणात त्यांची टक्केवारी किती आहे? मराठी बाबतीत महाविद्यालयीन व विद्यापीठांची परिस्थिती काय दर्शविते? 

महाराष्ट्रात हजारो मराठी स्वयंसेवी संस्था आहेत. त्यांच्या कार्याची माहिती एकत्रित केलेली कुठे आढळत नाही. मराठी पुस्तकांचे प्रकाशक आहेत. त्या पुस्तकांसाठी ग्रंथालये आहेत, त्यांच्या वाचकांची शक्यताही वाढत असवी. वेळोवेळी यांचे सर्वेक्षण होणे आवश्यक आहे. नियतकालिके सुरू होतात व बंदही पडतात. मराठी वर्तमान पत्रे आहेत पण जास्त करून अमराठी मालकांची. इतर भाषांच्या मानाने मराठी चि‍त्रपट कमी निघतात व त्यांना मराठी प्रेक्षकांचा प्रतिसाद हवा तितका नसतो. या सर्व माध्यमांचे मराठी भाषेला काय योगदान आहे, हे अभ्यासायला हवे. 

महाराष्ट्रात शासकीय व गैरशासकीय स्तरांवर मराठीचा वापर किती होत आहे याचे काही मोजमाप योजून, त्याचे एकूण मराठी भाषा, साहित्य व संस्कृतीवर काय परिणाम होत आहेत हे बघायला हवे. 

मराठी भाषा व मराठी माणूस यांना केन्द्रीभूत धरून या समाजाच्या घटकांची समाजशास्त्रीय, मानसशास्त्रीय, अर्थशास्त्रीय, राजकीय, शैक्षणिक इ. दृष्ट्रीकोनातून स्वतंत्र वेगवेगळ्या पातळींवर शास्त्रीय पाहणी करून त्यांचे संशोधनात्मक निष्कर्ष काय निघतात ते पाहणे मोठे उदबोधक ठरेल हे निश्चित. अशा निष्कर्षांवरून मराठी भाषा, साहित्य, संस्कृतीची पुढील वाटचाल कोणत्या दिशेने व्हायला हवी हे स्पष्ट होईल. महाराष्ट्रातील विद्यापीठांनी हे काम हाती घ्यायला हरकत नाही. 

मराठी भाषा व भाषिकांच्या समस्या महाराष्ट्रापुरत्या वेगळ्या, तर महाराष्ट्राबाहेर भारतात म्हणजे बृहन्महाराष्ट्रात वेगळ्या, तसेच भारताबाहेर परदेशात आणखीन वेगळ्या आहेत. मराठी भाषा व संस्कृतीची पाळेमुळे महाराष्ट्रात असल्यामुळे तेथे खतपाणी जितके जास्त मिळेल तितकी त्याची फळे सुमधुर चाखायला मिळतील. राज्यकर्ते मराठी असल्याने या बाबतीतले नीतीनियम हवे तसे योग्य तर्‍हेने ठरविणे कठीण नाही. 

बृहन्महाराष्ट्राच्या बाबतीत विचार करायचा तर इतर प्रांतात मराठी व मराठीपण टिकविण्यासाठी हजाराहून अधिक संस्था धडपडत आहेत. त्यांची माहिती ''बृहन्महाराष्ट्र परिचय सूची'' या पुस्तकात अलिकडेच प्रसिध्द झाली आहे. बृहन्महाराष्ट्रात मराठी शिक्षणाच्या संस्था हळूहळू कमी होत आहेत. संस्थाचालक मराठी असले तरी मराठी शिक्षणाची तेथील लोकांना गरज वाटत नाही. त्यामुळे मराठीसाठी विद्यार्थी नाहीत अशी अवस्था आहे. इतर 'महाराष्ट्र मंडळ' किंवा 'समाज' नावाच्या संस्था आहेत. त्या आर्थिक दृष्ट्या तितक्या सबळ नाहीत. (अपवाद सोडून). तेव्हा महाराष्ट्र शासनाने व तेथील जनसामान्यांनी आपल्या बृहन्महाराष्ट्रातील बांधवांसाठी जाणीवपूर्वक आर्थिक पदतीचा हात पुढे करणे अत्यंत आवश्यक आहे. नाहीतर दूरवर अनेक ठिकाणी त्यांच्यातले मराठीपण सरून पंत, खेर यांच्यासारखी आडनावेच तेवढी शिल्लक राहतील. याबाबतीत महाराष्ट्राचा दूरदर्शीपणा कमी पडू नये. 

भारताबाहेरचा मराठी समाज हा मुख्यत: धनिक वर्ग आहे. त्यामुळे मराठीच्या संवर्धनार्थ कार्य करणे त्यांना सुलभ जाते. सर्व क्षेत्रातील मराठी श्रेष्ठ दिग्गज व्यक्तींना महाराष्ट्रातून आमंत्रित करून मराठीचा संपर्क कायम ठेवणे तेथे पैशाच्या पाठबळावर सोपे काम आहे. मराठीसाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा ते भरपूर उपयोग करीत असतात. तिकडील मराठी संस्था व त्यांचे कार्यकर्ते मराठीच्या संवर्धनार्थ नेहमी प्रयत्नशील असतात. हे उल्लेखनीय व अभिनंदनीय आहे. 

मराठी, भाषा, साहित्य, संस्कृती यांत इतरांना देण्यासारखे खरंच काही नाही का, असा प्रश्न मला नेहमी पडतो. असेल तर ते नेमके काय आहे? असे देणे इतरांना आमच्या हातून दिले गेले नाही की इतरांनी ते जाणीवपूर्वक स्वत:च्या अभिमानाखातर टाळले, की आमची लेणी त्यांना क्षुल्लक वाटली? 

खरे तर सध्याचे जग हे स्पर्धेचे जग आहे. त्यात निरनिराळ्या भाषांची वर्चस्वासाठी स्पर्धा टाळता येणार नाही. मराठीपुरते बोलायचे तर मराठीने आपली खिडक्यादारे दुसर्‍यांना आत शिरण्यासाठी सदैव खुली ठेवली. आपण त्यांची भाषा शिकलो ते त्यांच्या भाषेतील साहित्य आमच्या भाषेत आणण्यासाठी. हा उदारपणा एकतर्फी असता कामा नये हे भान मात्र आम्ही ठेवले नाही. महाराष्ट्राजवळ व मराठी साहित्यात असलेला अमोल ठेवा इतर भाषिकांनी घ्यावा यासाठी महाराष्ट्रात प्रयत्न झाले असले तर ते नगण्यच. 

तेव्हा, मराठी भाषा-साहित्य-संस्कृतीची ओळख इतर भाषिकांना व्हावी यासाठी चिकाटीने विशेष प्रयत्न व्हायला हवेत. यासाठी स्वतंत्र प्रकल्प, स्वतंत्र निधी व विश्वस्तांची योजना आखायला हवी. सुरूवातीस शंभर उत्कृष्ठ मौल्यवान मराठी ग्रंथांची निवड करून त्यांचे रूपांतर, भाषांतर निदान बंगाली, उडीया, तेलगु, तामीळ, कानडी, मल्याळम, गुजराथी, असमी, हिंदी भाषांमध्ये करण्याचे काम हाती घेतले पाहिजे. तसेच या भाषांमधून स्वतंत्र मासिक अथवा द्वैमासिक काढून त्यातून मराठीतील निवडक ललित व इतर साहित्याचे अनुवाद प्रसिध्द करायला हवे. अनुवादकांची साखळी निर्माण करून यासाठी लागणारा खर्च व विक्री यंत्रणा उभी करायला हवी. 

निरनिराळ्या प्रांतातील मराठी भाषिक संस्थांनी या उपक्रमास हातभार लावायला हवा. आम्ही आता एकविसाव्या शतकात प्रवेश केला आहे. संपर्क साधने, दूरदर्शन, संगणक, फॅक्स, इ-मेल इ. सुविधा प्राप्त झाल्या आहेत. माहिती तंत्रज्ञान विकसित झाल्यामुळे सर्व जग एकमेकापासून हाकेच्या अंतरावर आले आहे. या साधनांचा उपयोग मराठी भाषेच्या प्रचार प्रसारार्थ करायला हवा. दूरचित्रवाणीवर आता काही मराठी वाहिनी उपलब्ध झाल्याने मराठी कार्यक्रम बघण्याची सोय झाली आहे. परंतु मराठी वाहिनी किंवा रेडिओचे मराठी कार्यक्रम ज्या प्रमाणात संपूर्ण देशभर जायला पाहिजेत त्या प्रमाणात जात नाहीत ही दूरवरची खंत आहे. वाहिनी वितरक व केबलवाल्यांच्या मर्जीवर बर्‍याच जणांना अवलंबून राहवे लागते. यातून काही मार्ग काढायला हवा. ध्वनीफीतींद्वारे मराठी संगीत घरोघरी ऐकण्यास खूपच मदत झाली. पुढील पिढ्यापर्यंत मराठी मातृभाषेचे प्रेम टिकून राहावे व वृध्दिंगत व्हावे यासाठी आजच्या पिढीने दूरदृष्टीने ही वाटचाल मार्गी लावणे फार आवश्यक आहे. 

मराठी भाषेचे भविष्य उज्ज्वल करण्यासाठी जागतिक परिषद, साहित्य संमेलने, बृहन्महाराष्ट्र मंडळ इ. सारख्या मराठीसाठी झटणार्‍या देशपरदेशातील सर्व संस्थांनी एकत्र येऊन एकजुटीने काम केल्यास समर्थांनी सांगितल्याप्रमाणे 'मराठी तितुका मेळवावा, महाराष्ट्र धर्म वाढवावा' या उपदेशाचे पालन करून मायमराठीचे ऋण फेडल्यासारखे होईल. जय मराठी!

(महाराष्ट्र साहित्य सभा, इंदूर यांच्या 'मालविका' या स्मरणिकेतून साभार)

'मॅडम, माझी आई आणि मी विड्या करून घर चालवत होतो. घरात दोन लहान भाऊ आहेत. वडील मिलमध्ये कामगार म्हणून काम करीत होते. आणि मिल बंद पडली तसं ते हळूहळू दारूच्या आहारी गेले. मग रोज दारू पिण्यासाठी आई आणि माझ्याकडे पैशांची मागणी करू लागले. मारहाण, उपासार हे रोजचेच झाले. आई दोन वर्षांपूर्वी वारली. आणि घर माझ्या एकटीवर येऊन पडले. शिक्षणाचा काहीही संबंध नसलेल्या माझ्या वडिलांनी मुलगी म्हणजे त्यांच्या दृष्टीने चूल आणि मूल इतकेच मर्यादित होते. वडिलांनी माझे लग्र एका अशा मुलाशी लावून दिले जो व्यसनी, बाहेरख्याली होता. 

सासरच्यांनी माझ्या शिक्षणावर बंदी आणली आणि विड्या करण्याची सक्ती करू लागले. बरं ज्याच्या जवळ मन मोकळं करावं तो नवरा मात्र व्यसनात, चुकीच्या संबंधात बुडालेला. शेवटी कंटाळून मी माहेरी आले.

मॅडम, आता समाजात विड्या करणार्‍या मुलींची व्यथा यापेक्षा वेगळी नाही. या विडी व्यवसायात महिला कामगारांचा अधिक सहभाग आहे. शहरातील गिरण्या बंद पडल्यामुळे, जागतिकीकरण, महागाई, आर्थिक मंदी याचा फटका विडी उद्योगातील कुटुंबीयांना बसला.

हजारो कामगारांची घरे चरितार्थ चालविण्यासाठी विडी उद्योगावर अवलंबून आहेत. या व्यवसायात त्यांना अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागते. मालकवर्गाकडून ठराविक विड्या वळण्याची सक्ती, कामाच्या मोबदल्यात कमी पगार, रजा नाही. अशा परिस्थितीत कामगार जगत असताना कुटुंबाची दैनंदिन उपजीविका भागविण्यासाठी नाईलाजाने लहान मुलांना शाळेत न जाता बांधकाम मजुरी, कामगार, हॉटेल कामगार, कपडे शिलाई कामगार, चादर कारखाना कामगार अशी कामे करावी लागतात. पर्यायाने मुले शाळेत न जाता बालमजूर म्हणून जगतात. मुलींना आईच्या हाताखाली विड्या वळण्याचे काम करावे लागते. आणि हळूहळू त्यादेखील शाळा सोडून विडी वळण्यात सक्रिय होतात.

विडी कामगार म्हणून जगण्यास सुरुवात करतात. विडीचे कार्ड असेल तर त्या मुलीचे लग्र लवकर होते. लग्रानंतर गरोदरपणातही तिला विड्या वळण्याचे काम करावे लागते. तंबाखूच्या सान्निध्यात काम करत असताना कर्करोग, क्षयरोग, रक्तात हिमोग्लोबीनचे प्रमाण कमी यासारख्या समस्यांना तोंड द्यावे लागते. अगदी कमी पगारात काम करत आल्याने त्यांच्या कुटुंबाला निरक्षरता, गरिबी, बालकामगार आणि बालविवाह प्रथेचे वेष्टन आवळले गेले आहे. या निरक्षरतेमुळे विडी कागारांचे राहणीमान सुधारत नाही. जीवन उंचावत नाही. यामुळे समाजातील काम करणार्‍या विडी कामगारांचा विकास खुंटला आहे.

विडी कामगार ज्या परिसरात, झोपडपट्ट्यांमधून राहातात तो परिसर शहरातील गलिच्छ वस्ती म्हणून ओळखला जातो. येथे साठणारा तेंदूपत्तचा कचरा, अस्वच्छ घरे, उघडी असणारी ड्रेनेजस, शहरातील कारखान्यांमधून सांडपाण्याचे नाले यामुळे विडी कागारांना सतत आजारांना सामोरे जावे लागते.' ज्योती न थांबता बराच वेळ बोलत होती. तिच्या बोलण्यामधून विडी कागारांच्या व्यथा व त्यांच्या अवस्थेबद्दलचा तीव्र संताप व्यक्त होत होता.

खरंच, आज गरज आहे कामगारांचे आयुष्य आणि भविष्य सुधारण्यासाठी आवश्यक वेतन, मजुरी देण्याची. विडी कामगारांमध्ये आरोग्यविषयक जागृती निर्माण करण्याची आणि शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देऊन एक सुशिक्षित व सुसंस्कृत समाज निर्माण करण्याची.

प्रा. डॉ. वंदना भानप

मराठी ही महाराष्ट्राची लोकभाषा, मातृभाषा व एकमेकांशी संवाद करण्याची भाषा म्हणून निदान सातशे वर्षे सातत्याने वापरात आहे. आपण ज्या भाषेत जन्मतो, वाढतो ती भाषा आपल्या आयुष्याचा एक अविभाज्य भाग असते. आचार, विचार, भाषा व वेशभूषा यांची अनुकरण प्रक्रिया कालानुसार व परिस्थितीनुसार बदलत असली तरी ती एका ठराव‍िक संथ गतीने प्रवाही राहिल्यास समाजातील घटकांना त्यापासून धक्का बसत नाही. साहित्यिकांनी मराठी भाषेला नटवून थटवून सुंदर केले, शुध्द केले. महाराष्ट्रातील आचार व‍िचारांच्या परंपरांनी मराठी संस्कृतीची जडणघडण केली. हे सर्व स्वातंत्र्यपूर्व कालात सहज संथप्रवाही स्थितीत बहरत राहिले.

भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर मराठी भाषिकांना मात्र वेगळे राज्य न दिल्याने महाराष्ट्रावर अन्याय झाला व मराठी अस्मिता दुखावली. त्याचेच प्रत्यंतर संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत होऊन तेरा वर्षे एकीकडे वनवास तर दुसरीकडे लढा यात माणसे व वेळ खर्ची पडली. शेवटी चळवळीला यश येऊन महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले व मुंबई ही त्याची राजधानी झाली. परंतु त्या अगोदर परप्रांतीय अमराठी लोकांनी मुंबईत मूळ धरले, एवढेच नव्हे तर त्यांचा वाढता प्रभाव जाणवू लागला होता. मराठी लोकांच्या दुर्बल आर्थिक परिस्थितीचा फायदा उठवून परप्रांतीयांनी त्यांना मुंबईबाहेर घालवून स्वत:ची टक्केवारी मुंबईत वाढवली. याची परिणती मराठीने सोन्याचा मुकुट धारण केला तरी अंगावर लक्तरेच आहेत असे परखडपणे म्हणण्यात झाली. असे हे मराठीचे दुखणे सुरू झाले. अन्य प्रांतात व्यवहारासाठी तेथली भाषा येणे गरजेचे असते. तसे महाराष्ट्रात नाही. मराठीशिवाय महाराष्ट्रात अन्य प्रांतीय पिढ्यानपिढ्या राहू शकतात. हा आपल्या भाषेवर अन्याय आहे असे म्हणण्याचे धाडस कोण करेल? वर्षानुवर्ष महाराष्ट्रात राहूनही आमची भाषा इतरांना येत नाही यात भूषणावह काय आहे?

मातृभाषिक लोकसंख्येचे संतुलन बिघडले तर कालांतराने त्याचे परिणाम दिसतात. अमराठी लोकांचे वर्चस्व मराठीभाषिक राज्यात अशा काही तर्‍हेने होत राहिले की महाराष्ट्रात मुंबई आहे पण मुंबईत महाराष्ट्र कुठे आहे, असे खेदाने म्हणण्याची पाळी आली. आता तर वेगळा विदर्भ मागणार्‍यांत अमराठी लोकच जास्त आहेत.

ज्यांची मातृभाषा मराठी नाही असे महाराष्ट्रातील सर्वच लोक मराठी भाषा, साहित्य व संस्कृतीबद्दल आत्मियता दाखवतील व त्यांच्या संवर्धनासाठी प्रयत्नशील राहतील अशी आशा करणे फोल आहे. प्रांतात राहायचे म्हणून वरवर मराठीबद्दल आस्था असल्याचा वरवर देखावा करणे वेगळे व आम्ही मराठी आहोत व मराठी आमची भाषा असे म्हणणे वेगळे. तेव्हा मुंबईत व पर्यायाने महाराष्ट्रा‍त अमराठी लोकांचे मराठीकरण करणे हाच यावर तोडगा दिसतो. मुंबईसारख्या ठिकाणी अमराठी लोकांसाठी मराठी शिकण्याचे अल्प दरात विशेष वर्ग सुरू करायला हवेत. मुंबईत अमराठी लोकांच्या शेकडोंनी संख्या असाव्यात. त्यांची जवळीक साधून अशा संस्थांतून मराठी वर्ग चालवले तर त्यांचा जास्त उपयोग होईल. यासाठी मराठी भाषा प्रसार समिती नावाची एखादी संस्था काढायला हरकत नाही. मराठी शिकणार्‍या व शिकविणार्‍यांना उत्तेजनाथो पारितोषिके देता येतील. अमराठी लोकांमध्ये मराठीचा प्रसार करण्यासाठी असे अनेक उपक्रम योजिता येतील. भाषाभाषांमधील स्पर्धेत मराठीला आपले अस्तित्व व अस्मिता टिकवायची असेल तर हे अपरिहार्य आहे.

आर्थिक व्यवहार व सुबत्ता यांचेशी भाषेचे फार जवळचे नाते असते. ज्याच्या हातात आर्थिक सत्तेची दोरी त्याचीच भाषा प्यारी न्यारी-अशी परिस्थिती नाकारून चालणार नाही. यासाठी मराठी लोकांनी चाकरमानी मानसिकता सोडून स्वतंत्र व्यवसायात पडावे. स्वत:चे उद्योग सुरू करावे. या सुरू झालेल्या चळवळीचे स्वगतच करायला हवे. नाहीतर इतरांची नोकरी करून कालांतराने त्यांच्या भाषेचे आक्रमण थोपविणे कठिण होईल. घराघरातून स्वतंत्र व्यवसायी उद्योगपती तयार होतील व अर्थकारणाच्या सर्व नाड्या आपल्या ताब्यात येतील तो मराठी भाषेचा सुदिन ठरेल.

गेल्या पन्नास वर्षात दर दहा वर्षांनी महाराष्ट्रातले चित्र कसे बदलले आहे व मराठी भाषेची परिस्थिती कुणीकडे झुकत आहे याचा शास्त्रीय अभ्यास होणे आवश्यक आहे. त्यादृष्ट्रीने पुढील गोष्टींचा विचार होणे अगत्याचे वाटते.

भारतीय जनगणनानुसार मराठी मातृभाषिक लोकसंख्या किती वाढली आहे? इतरांच्या मानाने टक्केवारानुसार किती वाढली किंवा क‍िती घटली आहे? इतर भाषिकांची संख्या महाराष्ट्रात दर दहा वर्षांत कुठे कुठे व किती वाढली? त्यांची टक्केवारीने स्थिती काय आहे? इतर भाषिकांमध्ये मराठी येणार्‍यांची संख्या किती आहे? या सर्वांची कारणमीमांसा होऊन मराठी भाषेवर त्याचे काय परिणाम होत आहेत यांचा शोध घ्यायला हवा.

MH Govt

MH News

PR

IFM

MH Govt

ND