जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी... 

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या 

सर्व मराठी बांधवांना हार्दिक शुभेच्छा!"

"माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटास टिळा, 

हिच्या संगाने लाभे आम्हास अमृताचा जिव्हाळा

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!"

"मराठी अस्मिता, मराठी संस्कृती,

मराठी मनांची मराठी प्रवृत्ती!

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या सर्वांना शुभेच्छा!"

"मराठी ही केवळ भाषा नाही, 

तर ती आपली संस्कृती आणि अभिमान आहे

हा वारसा असाच जपूया

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा!"

"विराजते जिच्या मुखी सरस्वतीची वीणा, 

अशी ही मराठी भाषा आमचा खरा दागिना

मराठी राजभाषा दिनानिमित्त सर्वांना शुभेच्छा!"

"धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी,

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी!

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!"

"मराठी भाषेचा सन्मान करणे 

हे आपल्या प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे

आजच्या खास दिवशी 

मराठी असल्याचा सार्थ अभिमान बाळगूया!"

"मराठी मनाचा मान आणि महाराष्ट्राची शान, 

आपली मायबोली मराठी

कुसुमाग्रज जयंती आणि मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा!"

"गर्व आहे मला मी मराठी असल्याचा 

आणि सार्थ अभिमान आहे माझ्या मायबोलीचा

मराठी भाषा दिनाच्या सर्वांना खूप शुभेच्छा!"

"शब्दांच्या पलीकडची माया, 

विचारांची थोरवी आणि संस्कृतीचा ठेवा 

म्हणजे आपली मराठी भाषा

मराठी भाषा गौरव दिन चिरायू होवो!"

"ज्ञानपीठ विजेते कवी कुसुमाग्रज यांच्या स्मृतीस अभिवादन 

आणि सर्व मराठी प्रेमींना मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा!"

"अमृताहूनी गोड अशी ही आपली मराठी भाषा, 

जिच्या शब्दांतून जपली जाते आपली परंपरा

सर्वांना मराठी दिनाच्या शुभेच्छा!"

"मराठी बोलूया, 

मराठी लिहूया 

आणि आपल्या मायबोलीचा झेंडा 

जगभरात फडकवूया

मराठी भाषा गौरव दिनानिमित्त सर्वांचे अभिनंदन!"

"लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी..." या कविवर्य सुरेश भटांच्या ओळी ऐकल्या की प्रत्येक मराठी हृदय अभिमानाने भरून येते. मराठी भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून ती महाराष्ट्राची संस्कृती, परंपरा आणि शौर्याचा वारसा आहे. या भाषेचा गौरव करण्यासाठी आणि कुसुमाग्रजांच्या साहित्यातील योगदानाचे स्मरण करण्यासाठी दरवर्षी २७ फेब्रुवारी रोजी आपण 'मराठी भाषा गौरव दिन' साजरा करतो.

कुसुमाग्रजांचे योगदान

ज्येष्ठ कवी विष्णू वामन शिरवाडकर, जे 'कुसुमाग्रज' या नावाने परिचित होते, त्यांच्या जन्मदिनी हा दिवस साजरा होतो. कुसुमाग्रजांनी मराठी साहित्यात मोलाची भर घातली आहे. २०१३ पासून, त्यांच्या ज्ञानपीठ पुरस्काराच्या स्मरणार्थ आणि मराठी भाषेला प्रतिष्ठा मिळवून देण्यासाठी हा दिवस अधिकृतपणे साजरा करण्यास सुरुवात झाली. कुसुमाग्रजांनी आपल्या लेखनातून मराठी भाषेला नवीन उंचीवर नेले. त्यांची कविता, नाटक आणि कादंबरी यातून मानवी भावनांचे प्रभावी दर्शन घडते. मराठी भाषा ही केवळ संभाषणाची नसून, ती ज्ञानभाषा व्हावी, असे त्यांचे स्वप्न होते. 

मराठी भाषेचा इतिहास आणि गोडवा

मराठी भाषा ही अत्यंत प्राचीन आणि समृद्ध आहे. संतांच्या अभंगांतून ती भक्तीचा मार्ग दाखवते, तर शाहिरांच्या पोवाड्यांतून ती वीररस जागवते. ज्ञानेश्वरांनी 'अमृतानुभवा'तून या भाषेचा गोडवा अमृतापेक्षाही रसाळ असल्याचे सांगितले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना करून मराठी भाषेला राजाश्रय मिळवून दिला, ज्यामुळे ही भाषा आजही ताठ मानेने उभी आहे.

आजची स्थिती आणि आपले कर्तव्य

आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात आपण इंग्रजी किंवा इतर भाषा शिकणे गरजेचे आहे, परंतु ते करत असताना आपल्या मायबोलीचा विसर पडू नये. अनेकदा मराठी बोलताना आपल्याला न्यूनगंड वाटतो, जो अत्यंत चुकीचा आहे. मराठी भाषेला 'अभिजात भाषेचा' दर्जा मिळावा आहे, पण खऱ्या अर्थाने तिचा गौरव तेव्हाच होईल जेव्हा प्रत्येक मराठी माणूस आपल्या दैनंदिन जीवनात तिचा अभिमानाने वापर करेल. जागतिकीकरणाच्या युगात आपली मातृभाषा टिकवून ठेवणे महत्त्वाचे आहे. मराठी भाषेचे जतन करण्यासाठी तिचा दैनंदिन जीवनात वापर, वाचन आणि लेखन वाढवणे गरजेचे आहे. मराठी भाषा गौरव दिनानिमित्त केवळ अभिमान व्यक्त न करता, ती समृद्ध करण्याची प्रतिज्ञा करणे गरजेचे आहे. 

निष्कर्ष

मराठी भाषा ही केवळ शब्दांची बनलेली नाही, तर ती आपल्या भावनेची भाषा आहे. आपण मराठी पुस्तके वाचली पाहिजेत, मराठीतून संवाद साधला पाहिजे आणि आपल्या पुढच्या पिढीला हा समृद्ध वारसा सोपवला पाहिजे. 'मराठी भाषा गौरव दिन' साजरा करताना आपण हीच शपथ घेऊया की, आपल्या मायबोलीचा सन्मान आपण सदैव जपू.

परभाषेतही व्हा पारंगत ज्ञानसाधना करा, तरी। 

माय मराठी मरते इकडे परकीचे पद चेपु नका।।

भाषा मरता देशही मरतो संस्कृतिचाही दिवा विझे।

गुलाम भाषिक होऊनि अपुल्या प्रगतीचे शिर कापु नका।।

किंवा

माझ्या मराठी मातीचा, लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगाने जागल्या, दर्‍याखोर्‍यांतील शिळा

रत्नजडित अभंग, ओवी अमृताची सखी

चारी वर्णांतुनी फिरे, सरस्वतीची पालखी

मराठी भाषा ही केवळ महाराष्ट्राची मायबोली नाही, तर भारतीय संस्कृतीचा एक जीवंत वारसा आहे. ही भाषा लाखो लोकांच्या हृदयात रुजलेली, भावना व्यक्त करणारी, ज्ञान वाहणारी आणि इतिहास घेऊन चाललेली आहे. आज जगातील १५व्या क्रमांकाची आणि भारतातील चौथ्या क्रमांकाची सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा म्हणून मराठी ओळखली जाते. २०२४ मध्ये केंद्र सरकारने तिला ‘अभिजात भाषा’चा दर्जा दिला आहे, ज्याने तिच्या प्राचीनतेची आणि समृद्धतेची पावती झाली. मराठीचा ऐतिहासिक प्रवास हा प्राकृत-अपभ्रंशापासून सुरू होऊन आजच्या आधुनिक रूपापर्यंत पोहोचलेला एक रोमांचक प्रवास आहे. चला, या प्रवासात सहभागी होऊया.

मराठीचे मूळ: प्राकृतापासून उत्क्रांती

मराठी ही इंडो-आर्यन भाषाकुटुंबातील दक्षिणी गटातील भाषा आहे. तिचे मूळ महाराष्ट्री प्राकृतमध्ये आहे, जी सातवाहन काळात (इ.स.पू. २ र्या शतकापासून इ.स. २ र्या शतकापर्यंत) महाराष्ट्रात बोलली जायची. प्राकृत ही संस्कृतची लोकभाषा होती, जी सामान्य जनांसाठी वापरली जायची. कालांतराने ही प्राकृत अपभ्रंशात रूपांतरित झाली आणि ८व्या-९व्या शतकापासून मराठीचा जन्म झाला.

मराठीचा पहिला ज्ञात उल्लेख इ.स. ७३९ च्या साताऱ्यात सापडलेल्या तांब्याच्या पट्ट्यावर (कॉपर-प्लेट) आढळतो. यानंतर श्रवणबेळगोळ (कर्नाटक) येथील इ.स. ९८३ च्या शिलालेखात “श्री चामुण्डेराये करविले” हे स्पष्ट मराठी वाक्य आहे. शिलाहार राजवंशाच्या काळात (१०१२ ई.) रायगड जिल्ह्यातील अक्षी येथे मराठीचा पहिला शुद्ध शिलालेख सापडला. यानंतर यादव राजवंशाच्या काळात (१२वे शतक) मराठीने शिलालेखांमध्ये मोठी भर घेतली. यादव राजे पूर्वी कन्नड-संस्‍कृत वापरत, पण नंतर मराठीला प्रोत्साहन दिले.

मराठीत ‘देशी’ शब्द (द्रविड वंशीय स्थानिक शब्द)ही भरपूर आहेत, जे तिच्या प्राचीनतेची साक्ष देतात. तिचे व्याकरण पाली आणि प्राकृतावर आधारित आहे. आज मराठीच्या ८० टक्के शब्दसंपदा संस्कृत-प्राकृत-पालि वरून आली आहे.

जुन्या मराठीचा काळ (१०००-१३०० ई.): साहित्याचा पाया

१२व्या शतकात मुकुंदराज यांचा ‘विवेकसिंधु’ (इ.स. ११८८) हा मराठीतील पहिला ग्रंथ मानला जातो. हा नाथ संप्रदायातील तत्त्वज्ञानाचा ग्रंथ आहे. पण खऱ्या अर्थाने मराठी साहित्याचा पाया घातला तो संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी.

इ.स. १२९० मध्ये अवघ्या १५ वर्षांच्या वयात ज्ञानेश्वरांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ (भावार्थदीपिका) रचली. भगवद्गीतेवरचा हा ओवी छंदातील टीका मराठीतील अमर कृति आहे. “परि अमृतातेही पैजा जिंके। ऐसी अक्षरे रसिके मेळविन” असे म्हणत त्यांनी मराठीच्या गोडवेपणाची स्तुती केली. ज्ञानेश्वरीने संस्कृत ज्ञान सामान्य जनांपर्यंत पोहोचवले आणि मराठीला साहित्यिक भाषेचा दर्जा दिला. त्यांचा दुसरा ग्रंथ ‘अमृतानुभव’ही तत्त्वज्ञानाचा हिरा आहे.

याच काळात महानुभाव संप्रदायाचे चक्रधर स्वामी यांचे ‘लीळाचरित्र’ (१२७८) हे मराठीतील पहिले गद्य चरित्रग्रंथ आहे.

मध्य मराठीचा काळ (१३००-१८०० ई.): भक्ती चळवळीचा सुवर्णयुग

१३व्या ते १७व्या शतकात मराठीने भक्ती चळवळीद्वारे अभूतपूर्व उंची गाठली. वारी परंपरा, विठ्ठल भक्ती आणि संतसाहित्याने भाषेला जनसामान्यांची भाषा बनवली.

संत नामदेव (१२७०-१३५०): ज्ञानेश्वरांचे समकालीन, अभंग रचनाकार. विठ्ठल भक्ती पसरवली.

संत एकनाथ (१५३३-१५९९): भागवत पुराण मराठीत रचले. सामाजिक सुधारणा.

संत तुकाराम (१५७७-१६५०): मराठी भक्ती साहित्याचा शिखर. हजारो अभंग रचले. विठ्ठल भक्ती, सामाजिक न्याय, वैराग्य यांचा आवाज. त्यांचे अभंग आजही लाखो लोकांच्या ओठावर आहेत.

समर्थ रामदास (१६०८-१६८१): ‘दासबोध’ आणि ‘मनाचे श्लोक’. शिवाजी महाराजांचे गुरु. राष्ट्रभक्ती आणि नैतिकता शिकवणारे.

या काळात मुस्लिम सुलतानांच्या (बहमनी, आदिलशाही) प्रभावाने मराठीत पर्शियन-अरबी शब्द (फारसी प्रभाव) आले – सरकारी, लष्करी, प्रशासकीय शब्द. तरीही मराठी जनभाषा राहिली.

मराठा साम्राज्य काळ: राजभाषेचा गौरव

छत्रपती शिवाजी महाराज (१६३०-१६८०) यांनी मराठीला राजभाषा बनवले. दरबारात मराठी वापरली गेली. ‘पोवाडे’ (वीरगाथा गीत) आणि ‘लावण्या’ यांनी सैनिकांना प्रेरणा दिली. शिवकालात मराठीने प्रशासकीय भाषेचे रूप घेतले. पेशवाईतही मराठीचा विस्तार झाला.

या काळात ‘मोडी लिपी’चा वापर मोठ्या प्रमाणात झाला. मोडी ही मराठीची पारंपरिक कर्सिव्ह लिपी होती, जी १३व्या शतकापासून १९५० पर्यंत प्रशासकीय कामांसाठी वापरली जात होती.

आधुनिक मराठीचा काळ (१८०० नंतर): छपाई क्रांती आणि सुधारणा

ब्रिटिश काळात १८३२ मध्ये पहिला मराठी वृत्तपत्र ‘दर्पण’ प्रकाशित झाले. छपाई यंत्राने साहित्य जनसामान्यांपर्यंत पोहोचले. केशवसुत, बालकवी, हरिभाऊ आपटे यांनी नव्या युगाचे साहित्य निर्माण केले – रोमँटिक, सुधारणावादी.

१९व्या-२०व्या शतकात जोतीबा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा फुले यांच्या लेखनाने सामाजिक न्यायाची चळवळ मराठीतून पसरली. स्वातंत्र्य चळवळीत वि. दा. सावरकर, ग. दि. माडगूळकर यांनी मराठीला राष्ट्रभाषेचे रूप दिले.

१९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य स्थापनेनंतर मराठी ही अधिकृत भाषा झाली. १९५० नंतर देवनागरी लिपीचा अधिकृत वापर सुरू झाला आणि मोडी हळूहळू लोप पावली.

आज मराठीत ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त साहित्य (भालचंद्र नेमाडे इ.), चित्रपट, नाटक, वेबसीरीज, सोशल मीडिया – सर्वत्र तिचा उत्सव साजरा होतो. ८३ मिलियनपेक्षा अधिक मातृभाषकांसह ती जगभर पसरली आहे.

मराठीचे भविष्य: समृद्ध वारसा, नवे क्षितिज

मराठीने भक्ती, युद्ध, सुधारणा, स्वातंत्र्य आणि डिजिटल युग – सर्व काळात स्वतःला सिद्ध केले. तिच्यात ५६ बोलीभाषा (वारली, कोकणी, अहिराणी इ.) सामावल्या आहेत. आज ती अभिजात भाषा असल्याने संशोधन, शिक्षण, साहित्य यात नव्या उंची गाठेल. मराठी म्हणजे केवळ शब्द नाहीत, तर महाराष्ट्राची आत्मा आहे – कणखर, गोड, समृद्ध आणि अमर!

अस्वीकरण: सदर माहिती विविध स्रोतांकडून संकलित करण्यात आली असून ती केवळ माहितीच्या उद्देशाने प्रसिद्ध करण्यात आली आहे. या माहितीच्या अचूकतेची, पूर्णतेची किंवा सत्यतेची वेबदुनिया पुष्टी करत नाही. वाचकांनी कोणत्याही माहितीचा आधार घेण्यापूर्वी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा किंवा स्वतः पडताळणी करावी.

नमस्कार! आज, २७ फेब्रुवारी हा दिवस आपल्या हृदयात एक वेगळीच उमेद, अभिमान आणि जबाबदारी जागृत करतो. हा दिवस फक्त कॅलेंडरवरची तारीख नाही, तर आपल्या माय मराठीच्या अमर वारशाचा, तिच्या सौंदर्याचा, तिच्या शक्तीचा आणि तिच्या अमरत्वाचा उत्सव आहे!

"लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी, जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी..."

कवी सुरेश भट यांच्या या अमर ओळी आपल्या कानात रुंजी घालतात. मराठी ही केवळ शब्दांची माळ नाही, ती आपल्या रक्तात वाहणारी जीवनधारा आहे. ती आपल्या भावनांची भाषा आहे, आपल्या संस्कृतीची भाषा आहे, आपल्या संघर्षांची आणि विजयांची भाषा आहे!

मराठीचा इतिहास १३०० वर्षांहून अधिक जुना आहे. आद्यकवी मुकुंदराज यांनी 'विवेकसिंधू' लिहून मराठीला ज्ञानभाषेचा दर्जा दिला. संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम यांनी भक्तीच्या माध्यमातून मराठीला लोकांच्या हृदयात बसवले. मध्ययुगात मोरोपंत, रामदास स्वामी यांनी तिला साहित्यिक उंची दिली. आणि आधुनिक काळात कुसुमाग्रज सारख्या महान साहित्यिकांनी तिला ज्ञानपीठ पुरस्कारापर्यंत नेले!

आजचा हा दिवस विशेष आहे कारण तो ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त थोर कवी, नाटककार, कथाकार, समीक्षक विष्णू वामन शिरवाडकर उर्फ कुसुमाग्रज यांच्या जन्मदिनानिमित्त साजरा केला जातो. कुसुमाग्रज म्हणतात –

"भाषा मरता देशही मरतो, संस्कृतीचा मग दिवा विझे..."

त्यांनी मराठीला फक्त साहित्यिक भाषा बनवली नाही, तर तिला ज्ञानभाषा बनवण्यासाठी अथक परिश्रम केले. त्यांच्या कविता, नाटके ('नटसम्राट', 'स्वयंवर'), कथा आणि निबंध आजही आपल्याला प्रेरणा देतात. महाराष्ट्र शासनाने २०१३ मध्ये त्यांच्या स्मृतीला मानवंदना देण्यासाठी हा दिवस अधिकृतपणे 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून जाहीर केला.

मित्रांनो, आजच्या डिजिटल युगात मराठीला नवीन आव्हाने आहेत. इंग्रजीचे प्रभुत्व, सोशल मीडियावर इंग्लिश मीम्स, चॅट्स, इंस्टाग्राम कॅप्शन्स – हे सगळे आपल्याला दिसतं. पण याचा अर्थ असा नाही की आपली माय मराठी मागे पडली पाहिजे! उलट, हे आव्हान आपल्यासाठी संधी आहे.

घरी मराठीत बोलूया.

मराठी पुस्तके, कविता, कथा वाचूया.

मराठी गाणी ऐकूया, मराठी चित्रपट पाहूया.

सोशल मीडियावर मराठीत लिहूया, विचारूया, शेअर करूया.

मराठी ही अभिजात भाषा आहे. ती जगभरातील मराठी माणसांना एकत्र आणते – मुंबईत, पुण्यात, नागपूरात, अमेरिकेत, दुबईत, लंडनमध्ये – सर्वत्र मराठी बोलली जाते तिथे मराठी माणूस जिवंत राहतो!

शेवटी मी म्हणेन –

"माय मराठी, तुझ्या शब्दांत माझं जग आहे. तुझ्या ओठांत माझी हास्य आहे. तुझ्या ओळींत माझं भविष्य आहे. मी तुझ्यासाठी झटेन, तुझा गौरव वाढवेन!"

चला, आजच्या या दिवशी एक प्रतिज्ञा करूया –

मी मराठी बोलणार, मी मराठी लिहिणार, मी मराठी जपणार, आणि मराठीला जगभर नेमणार!

सर्वांना मराठी भाषा गौरव दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

जय महाराष्ट्र! जय मराठी! जय हिंद!

धन्यवाद!

१. नाद : हा शब्द फक्त 'आवाज' या अर्थापुरता मर्यादित नाही. एखाद्या गोष्टीचे वेड असणे, छंद असणे किंवा एखाद्याची दहशत असणे या सगळ्यासाठी 'नाद' वापरला जातो. वाक्य: "त्याचा नादच वेगळा आहे!" (याचा अर्थ तो माणूस किंवा ती गोष्ट अद्वितीय आहे.)

२. लै : प्रमाण भाषेत आपण 'खूप' म्हणतो, पण 'लै' या शब्दात जे समाधान आहे ते कशातच नाही. हे अतिशयोक्ती दर्शवण्यासाठी वापरले जाणारे हुकमी शस्त्र आहे. वाक्य: "आज जेवण लै भारी होतं!"

३. ताव मारणे : जेव्हा आपण मनापासून आणि पोटभर जेवतो, तेव्हा त्याला जेवणे न म्हणता 'ताव मारणे' म्हणतात. यात एक प्रकारचा आनंद दडलेला असतो.

४. राडा : हा शब्द आता जगभर प्रसिद्ध झाला आहे. गोंधळ, भांडण किंवा एखादा मोठा उत्सव अशा दोन्ही अर्थांनी 'राडा' वापरला जातो. यात एक प्रकारची आक्रमकता आणि उत्साह असतो.

५. काटा : जेव्हा आपण एखादी थरारक गोष्ट पाहतो किंवा ऐकतो, तेव्हा अंगावर येणाऱ्या शहऱ्याला आपण 'काटा आला' म्हणतो. हा शब्द आपल्या वीररसाशी जोडलेला आहे. वाक्य: "शिवरायांचा इतिहास ऐकला की अंगावर काटा येतोच!"

६. गड्या : मैत्रीमधील आपुलकी दाखवण्यासाठी हा शब्द ग्रामीण भागात आजही तितकाच लोकप्रिय आहे. 'गड्या' म्हणजे फक्त मित्र नाही, तर तो एक सोबती, एक आधार असतो.

७. कडक : उत्कृष्टतेची परिसीमा म्हणजे 'कडक'. एखादा ड्रेस असो, चहा असो किंवा भाषण; जर ते सर्वोत्तम असेल तर आपण म्हणतो - 'एकदम कडक!'

८. ऊर भरून येणे : अभिमानाने छाती फुगणे किंवा भावूक होणे यासाठी हा शब्द वापरला जातो. हा शब्द आपल्या संस्कृतीतील हळवेपणा आणि स्वाभिमान दोन्ही दर्शवतो.

९. झिंगाट : मनाचा असा टप्पा जिथे माणूस स्वतःला विसरून आनंदाने नाचू लागतो. सैराट चित्रपटामुळे हा शब्द जागतिक झाला असला तरी, तो आपल्या अस्सल मराठी मातीतला आहे.

१०. रांगडा : 'रांगडा गडी' किंवा 'रांगडी भाषा'. कणखरपणा, प्रामाणिकपणा आणि रांगडेपणा हे मराठी माणसाचे दागिने आहेत.

मराठीत अशा शब्दांची खाण आहे. हे शब्द आपली ओळख आहेत. आपण कितीही इंग्रजी किंवा हिंदी बोललो, तरी जेव्हा मनातील भावना व्यक्त करायची असते, तेव्हा 'नाद खुळा' किंवा 'लै भारी' असे शब्दच कामी येतात. हीच आपल्या मराठी भाषेची श्रीमंती आहे!

विजिगीषु-Vijigishu- जिंकण्याची तीव्र इच्छा असलेला, किंवा विजयी होण्याची महत्त्वाकांक्षा बाळगणारा

प्रत्येक यशस्वी खेळाडूत विजिगीषु वृत्ती असणे आवश्यक असते.

तितिक्षा-Titiksha- सहनशीलता, त्रास सहन करण्याची क्षमता

संकटांचा सामना करण्यासाठी माणसाला मोठी तितिक्षा ठेवावी लागते.

मनोदौर्बल्य- Manodaurbalya - मनाचा कमकुवतपणा, मानसिक दुर्बलता

केवळ शारीरिक बळ नव्हे, तर मनोदौर्बल्यावर विजय मिळवणे हे खरे शौर्य आहे.

अद्वितीय- Advitiya- ज्याच्यासारखे दुसरे नाही, अतुलनीय, खास

ताजमहाल हे स्थापत्यकलेचे अद्वितीय उदाहरण आहे.

यथार्थ-Yathartha - खरे, वास्तव, योग्य

परिस्थितीचा यथार्थ विचार करून निर्णय घेणे, हे शहाणपणाचे लक्षण आहे.

मायबोली- Maayboli- मातृभाषा (Mother Tongue)

मराठी आपली मायबोली आहे, जिचा गोडवा अमृतासमान आहे.

झुंजुरमुंज- Zhunjurmunj- पहाटेची वेळ, सूर्य उगवण्यापूर्वीचा काळ

झुंजुरमुंजाला पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकू येतो.

वात्सल्य- Vaatsalya- आईचे मुलावरचे निस्सीम प्रेम, ममता

आईच्या चेहऱ्यावर बाळासाठी असलेले वात्सल्य पाहण्यासारखे असते.

सहजता- Sahajata- कोणताही ताण नसलेला साधेपणा, नैसर्गिकपणा

ती प्रत्येक गोष्ट सहजतेने स्वीकारते.

विनम्रता- Vinamrata- नम्रता, लीनता

ज्ञानी माणसाच्या बोलण्यात विनम्रता असते.

अथांग- Athaang- ज्याची खोली किंवा सीमा मोजता येत नाही, विशाल

समुद्राची निळाई अथांग असते.

जिव्हाळा- Jivhaala- प्रेमळ आपुलकी, मनापासूनची माया

कुटुंबातील सदस्यांमध्ये जिव्हाळ्याचे संबंध असावेत.

सर्वांच्या खेळू द्या हो ओठी.

*आपणच आपणासी तारी,

मराठीची किमिया न्यारी.

* बोलावे शुद्ध, ऐकावे शुद्ध,

वाचावे शुद्ध, लिहावे शुद्ध,

मराठीच्या उद्धारासाठी,

कंबर कसुनी आम्ही कटिबद्ध.

* लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी,

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी,

धर्म, पंथ, जात, एक मानतो मराठी,

एवढया जगात माय मानतो मराठी…

* साहित्याचा वारसा चालवूया गडे,

मराठी पाऊल पडते पुढे.

* “पुन्हा मानव जन्म मिळाला तर….

फक्त मराठीच होईन….”

* आम्हाला गर्व आहेत

मराठी असल्याचा !!

* स्वराज्य तोरण चढे,

गर्जती तोफांचे चौघडे,

मराठी पाऊल पडते पुढे !

* रुजवू मराठी, फुलवू मराठी !

चला बोलू फक्त मराठी !!

* साहित्याचा हा खजिना,

मराठी वाचवूनी जाणून घ्याना.

* माझा शब्द माझे विचार ,

माझा श्वास माझी स्फूर्ती ,

माझ्या रक्तात मराठी ,

माझी माय मराठी !!

* “वाहते रक्तातं माझ्या मराठी

गर्वांने सांगतो, आहे मी मराठी,

संस्कृती माझी माय ती मराठी

अभिमानाची ती माय मराठी ”

* “ज्ञानदेव बाळ माझा

सांगे गीता भगवंता

लक्ष द्या हो विणविते

मराठी मी त्याची माता

जागतिक मराठी भाषा दिनाच्या शुभेच्छा..

अभिजात मराठी दर्जा म्हणजे काय?

अभिजात भाषेचा दर्जा मिळण्यासाठी ती भाषा किमान दीड ते दोन हजार वर्षे प्राचीन असायला हवी. त्या भाषेतील समृद्ध ग्रंथ व अन्य साहित्य परंपरा असावी. ते मूळ त्याच भाषेतील लिहिलेले असावे, अनुवादित नसावे. भाषेचा प्रवास अखंडित असावा आणि प्राचीन व सध्याच्या भाषेतील नाते सुस्पष्ट असावे, अशा सर्वसाधारण अटी आहेत.

मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा आहे का?

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ऑक्टोबरमध्ये म्हटले की “मराठी भाषा हा देशाचा अभिमान आहे. या उत्तुंग भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्याबद्दल हार्दिक अभिनंदन. देशाच्या इतिहासात मराठी भाषेचा समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचं योगदान या सन्मानामुळे अधोरेखित झालं आहे. भारताच्या परंपरेत मराठी कायमच अत्यंत महत्त्वाची आहे. आता अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्यामुळे अनेक लोकांना मराठी भाषा शिकण्याची प्रेरणा मिळेल असा मला विश्वास वाटतो."

भाषा अभिजात कशी ठरते?

केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्रालयाकडे कोणत्याही भाषेला अभिजात दर्जा देण्याचे अधिकार आहे. यासाठी अटी म्हणजे भाषेचा नोंदवलेला इतिहास हा अतीव प्राचीन स्वरूपाचा म्हणजे किमान 1500-2000 वर्षं जुना असायला हवा. भाषेत मौल्यवान प्राचीन साहित्य असावे. भाषा दुसर्‍या भाषासमूहाकडून उसनी घेतली नसून अस्सल साहित्यिक परंपरा असायला हवी. अभिजात भाषा ही आजच्या भाषेपेक्षा निराळी हवी.

ALSO READ: Marathi Bhasha Gaurav Din 2025 मराठी भाषा गौरव दिनानिमित्त शुभेच्छा

मराठी भाषेचे किती प्रकार आहेत?

भारतीय विद्वान बोलल्या जाणाऱ्या मराठीच्या ४२ बोलीभाषांमध्ये फरक करतात. इतर प्रमुख भाषिक क्षेत्रांना लागून असलेल्या बोलीभाषांमध्ये त्या भाषांमध्ये अनेक समान गुणधर्म आहेत, ज्यामुळे ते प्रमाणित बोलल्या जाणाऱ्या मराठीपेक्षा वेगळे आहेत.

अभिजात भाषेचा दर्जा मिळण्याचे फायदे काय?

अभिजात भाषांचे संवर्धन करण्यासाठी दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांचा निधी दिला जातो. भारतातील सर्व 450 विद्यापीठांमध्ये मराठी शिकवण्याची सोय करणं. या भाषांचा अभ्यास करण्यासाठी केंद्रीय विद्यापीठामध्ये अध्यासनांची स्थापना करणं. प्राचीन ग्रंथ अनुवादित करणं ज्याने ग्रंथालयांना पाठबळ मिळतं. महाराष्ट्रातील सर्व 12,000 ग्रंथालयांना सशक्त करता येईल. मराठीच्या उत्कर्षासाठी काम करणाऱ्या संस्था, व्यक्ती, विद्यार्थी अशा साऱ्यांना भरीव मदत मिळेल. अभिजात भाषेतील दोन अभ्यासकांना दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार दिला जातो. केंद्र सरकारने जारी केलेल्या निवेदनात म्हटल होतं की मराठीला आणि अन्य भाषांना अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्यामुळे नोकरीच्या संधीत वाढ होतील. विशेषत: सांस्कृतिक आणि संशोधन क्षेत्रात अनेक संधी उपलब्ध होतील. त्याचबरोबर संवर्धन, माहिती गोळा करणं, या भाषांमधील पुरातन साहित्याचं डिजिटायझेशन यामुळे भाषांतर, नोंद, विविध साहित्याचं प्रकाशन तसंच डिजिटल माध्यमात रोजगाराच्या अनेक संधी उपलब्ध होतील.

ALSO READ: कुसुमाग्रज Kusumagraj (विष्णु वामन शिरवाडकर) निबंध मराठी

 २७ फेब्रुवारी हा दिवस 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय २१ जानेवारी २०१३ रोजी महाराष्ट्र सरकारने घेतला.

मराठी राजभाषा दिन आणि मराठी भाषा गौरव दिन हे दोन्ही दिवस वेगवेगळे असून मराठी भाषेसंदर्भातील महत्त्वाचे आहेत. मराठी राजभाषा दिन किंवा मराठी भाषा दिन हा १ मे रोजी महाराष्ट्रभर साजरा केला जातो. १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली, आणि मराठी भाषिकांचे राज्य अस्तित्वात आल्यामुळे हा १ मे रोजी 'मराठी राजभाषा दिन' म्हणून सन १९६५ पासून अधिकृतपणे साजरा केला जातो. 'महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम १९६४' नुसार "महाराष्ट्राची अधिकृत राजभाषा मराठी असेल" असे तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांनी घोषित केले.

मराठी भाषेचे किती प्रकार आहेत?

प्रमाणित मराठी ही शिक्षणतज्ज्ञ आणि मुद्रित माध्यमांद्वारे वापरल्या जाणाऱ्या बोलींवर आधारित आहे. भारतीय विद्वान बोलल्या जाणाऱ्या मराठीच्या ४२ बोलींमध्ये फरक करतात.

मराठी भाषा गौरव दिनाचा इतिहास: मराठी भाषा गौरव दिन हा कुसुमाग्रज टोपणनावाने प्रसिद्ध असलेल्या विष्णू वामन शिरवाडकर यांच्या जयंतीशी जुळतो. ते एक प्रसिद्ध मराठी कवी, लेखक आणि समाजसुधारक होते ज्यांनी मराठी भाषेच्या समृद्धीकरण आणि संवर्धनात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांच्या योगदानाचा सन्मान करण्यासाठी आणि भाषेचा उत्सव साजरा करण्यासाठी, २७ फेब्रुवारी हा दिवस मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून निवडण्यात आला.

ALSO READ: कुसुमाग्रज Kusumagraj (विष्णु वामन शिरवाडकर) निबंध मराठी

२७ फेब्रुवारीचे महत्त्व:

मराठी भाषा गौरव दिनाचे विविध कारणांमुळे खूप महत्त्व आहे:

मराठी भाषेचा उत्सव: हा दिवस मराठी भाषेच्या सौंदर्य, गुंतागुंतीचा आणि समृद्ध इतिहासाची ओळख करून देण्याचा दिवस म्हणून काम करतो.

कुसुमाग्रजांचे स्मरण: हा दिवस साहित्यिक महाकाय कुसुमाग्रजांना आणि मराठी साहित्य आणि सामाजिक सुधारणांना प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांच्या समर्पणाला आदरांजली वाहतो.

सांस्कृतिक जागरूकता वाढवणे: हा दिवस मराठी संस्कृती आणि वारशाबद्दल जागरूकता वाढवतो, जगभरातील मराठी भाषिक समुदायांमध्ये अभिमानाची भावना निर्माण करतो.

भाषा शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे: हा दिवस लोकांना, विशेषतः तरुण पिढीला, त्यांच्या दैनंदिन जीवनात मराठी भाषा शिकण्यास, तिचे कौतुक करण्यास आणि वापरण्यास प्रोत्साहित करतो.

मराठी भाषा दिनाचे महत्त्व: महाराष्ट्र आणि जगभरातील मराठी भाषिकांसाठी मराठी भाषा दिनाचे महत्त्व खूप आहे, जो मराठी भाषेच्या समृद्ध परंपरा आणि इतिहासाचा आनंद घेण्याचा एक प्रसंग प्रदान करतो.

मराठी भाषा आणि तिच्या साहित्यिक वारशाचा सन्मान करण्यासाठी आणि त्याला चालना देण्यासाठी राज्यभर विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, साहित्य संमेलने, कविता वाचन आणि चर्चासत्रे आयोजित केली जातात. शाळांसह शैक्षणिक संस्था विद्यार्थ्यांमध्ये मराठीबद्दल खोलवर कौतुकाची भावना निर्माण करण्यासाठी स्पर्धा आणि उपक्रमांमध्ये सक्रियपणे सहभागी होतात.

ALSO READ: Marathi Bhasha Gaurav Din 2025 मराठी भाषा गौरव दिनानिमित्त शुभेच्छा

याव्यतिरिक्त, महाराष्ट्र सरकार या दिवशी मराठी भाषा आणि साहित्याचा प्रचार करण्यासाठी विशेष उपक्रम हाती घेते, अधिकृत आणि प्रशासकीय संप्रेषणांमध्ये तिचा वापर वाढवण्याचा प्रयत्न करते.

मराठी भाषा गौरव दिनाचे उत्सव: मराठी भाषा गौरव दिन हा महाराष्ट्र आणि इतर प्रदेशांमध्ये विविध कार्यक्रम आणि उपक्रमांद्वारे साजरा केला जातो जिथे मराठी भाषिक समुदाय लक्षणीय आहेत. यामध्ये हे समाविष्ट आहे:

साहित्यिक मेळावे आणि कविता वाचन: हे कार्यक्रम मराठीच्या समृद्ध साहित्यिक परंपरेचे उत्सव साजरे करतात आणि समकालीन मराठी लेखक आणि कवींच्या प्रतिभेचे प्रदर्शन करतात.

सांस्कृतिक सादरीकरण: मराठी भाषेशी संबंधित दोलायमान सांस्कृतिक वारसा प्रदर्शित करण्यासाठी पारंपारिक नृत्य, संगीत आणि नाट्य सादरीकरण आयोजित केले जातात.

शैक्षणिक कार्यक्रम आणि कार्यशाळा: हे कार्यक्रम विशेषतः तरुण पिढ्यांमध्ये मराठी भाषेचे जतन आणि प्रचार करण्याच्या महत्त्वाबद्दल जागरूकता निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात.

सोशल मीडिया मोहिमा: ऑनलाइन मोहिमा लोकांना भाषेवरील त्यांचे प्रेम शेअर करण्यास, मराठीत कविता आणि कथा पोस्ट करण्यास प्रोत्साहित करतात.

मराठी समृद्ध वारशाची भाषा: मराठी ही भारतातील २२ अधिकृत भाषांपैकी एक आहे आणि जगभरातील ८३ दशलक्षाहून अधिक लोक ती बोलतात. तिचा इतिहास १० व्या शतकापासूनचा आहे आणि ती संस्कृत, प्राकृत आणि इतर भाषांच्या अद्वितीय मिश्रणासाठी ओळखली जाते. ही भाषा एक विशाल आणि वैविध्यपूर्ण साहित्यिक परंपरा बाळगते, ज्यामध्ये कविता, गद्य, नाटक आणि इतर विविध प्रकारांचा समावेश आहे.

मराठी भाषा गौरव दिन भाषांचे जतन आणि उत्सवाचे महत्त्व लक्षात आणून देतो. ते व्यक्तींना मराठी भाषेचे सौंदर्य आणि वारसा जाणून घेण्यास आणि तिच्या सतत वाढ आणि विकासात सक्रियपणे योगदान देण्यास प्रोत्साहित करते.

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी

सर्व मराठी बांधवांना मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

माय मराठी, साद मराठी

भाषांचा भावार्थ मराठी,

बात मराठी, साथ मराठी

जगण्याला या अर्थ मराठी

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा

रुजवू मराठी भाषा

खुलवू मराठी भाषा

जगवू मराठी भाषा

चला बोलू फक्त मराठी

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

येणार्‍या प्रत्येक पिढीस अभिमान वाटेल

अशी सदैव राहो माझी मराठी भाषा

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

मराठी म्हणजे गोडवा, 

मराठी म्हणजे प्रेम,

मराठी म्हणजे संस्कार, 

मराठी म्हणजे आपुलकी,

मराठीला माय मानणाऱ्या सर्वांना

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: कुसुमाग्रज Kusumagraj (विष्णु वामन शिरवाडकर) निबंध मराठी

माझा मराठीची बोलू कौतुके।

परि अमृतातेहि पैजासी जिंके।

ऐसी अक्षरे रसिके। मेळवीन।।

धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी ।

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी।।

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

मराठी भाषा गौरव दिनानिमत्त्

करु मराठी भाषेचा सन्मान

राखू मराठीचा अभिमान

करु मराठीचा जयजयकार

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा

प्रत्येकाला आपली भाषा प्रिय असते 

हे जरी खरे असले 

तरीही मराठी भाषेचे कौतुक आणि 

त्यात असणारा गोडवा 

याची अभिमान काही वेगळाच आहे

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

माझ्या मराठी मातीचा 

लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगाने जागल्या

दर्‍याखोर्‍यातील शिळा

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या शुभेच्छा

ALSO READ: कुसुमाग्रज यांची प्रसिद्ध झालेली पुस्तके

आईचा असे माझ्या एक वेगळाच तालस्वर

प्रेमळ ती लडिवाळ भाषा मराठी सुंदर

मराठी राजभाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी । 

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी।। 

मराठी भाषा गौरव दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

आईची भाषा अर्थात मातृभाषा 

आणि मराठी ही आपला सर्वांचाच अभिमान आहे

मराठी राजभाषा दिनानिमित्त मन:पूर्वक शुभेच्छा

मराठी भाषेतील माधुर्य अनुभवूया

मराठी भाषा गौरव दिन साजरा करुया

माय मराठी ! 

तुझ्यासाठी वात होऊनी जळते मी,

क्षणाक्षणाने कणाकणाने तुझ्या स्वरूपा मिळते मी

मराठी राजभाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

हे शब्द कुठल्या भाषेतले आहेत? आज मराठीत सर्सास वापरले जात असले, तरी हे सगळे शब्द मूळचे मराठी नाहीत, असं सांगितलं तर?

हे सगळे शब्द फारसी भाषेतून आले आहेत आणि मराठीनं ते आपलेसे केले आहेत. आजच्या काळात इराणची अधिकृत भाषा असलेली फारसी ही महाराष्ट्रात अनेक शतकं व्यवहाराची भाषा बनली होती.

आजही आपल्या रोजच्या वापरातल्या मराठीमध्ये या भाषेच्या पाऊलखुणा दिसतात. मराठी भाषा दिनाच्या निमित्तानं आम्ही त्याच पाऊलखुणांचा मागोवा घेतो आहोत.

फारसी-मराठीचं नातं कसं जुळलं?

मराठी आणि फारसीचा संबंध अगदी जुना आहे. या दोन्ही एकमेकींच्या दूरच्या मावसबहिणी आहेत असं म्हणायलाही हरकत नाही.

भाषाविज्ञानाचे प्राध्यापक चिन्मय धारुरकर त्याविषयी अधिक माहिती देतात.

"फारसी आणि मराठी या एकाच मोठ्या कुळातल्या भाषा आहेत. इंडो युरोपियन लँग्वेज फॅमिली म्हणजे युरो-भारतीय भाषा कूळ असं त्याचं नाव. या दोन्ही भाषांचं उपकूळही एकच आहे जे इंडो-इराणी म्हणून ओळखलं जातं.

"त्यामुळे आपोआपच वाक्यरचनेच्या पातळीवर किंवा काही मूलभूत शब्दसंग्रह आणि संरचनांच्या बाबतीत फारसी आणि मराठीमध्ये साम्य आढळून येतं. दुसरं म्हणजे फारसी भाषेत साठ टक्के शब्द अरबी भाषेतले आहेत. म्हणजे फारसीवाटे ते मराठीत आले आहेत."

मुस्लिम राजवटीमुळे फारसी महाराष्ट्रात आली, असं ढोबळमानाने अनेकांना वाटतं. पण ते पूर्णपणे खरं नसल्याचं ज्येष्ठ लेखक आणि संतसाहित्याचे अभ्यासक यू. म. पठाण यांनी म्हटलं आहे.

पठाण यांनी मराठी बखरींमध्ये वापरलेल्या फारसी भाषेवर संशोधन केलं होतं. 1958 साली पुणे विद्यापीठात त्यांनी सादर केलेला शोधनिबंध म्हणजे फारसी आणि मराठीला जोडणाऱ्या दुव्यांचा खजिनाच आहे.

त्यांच्या मते फारसीचे मराठीशी भाषिक संबंध पूर्वापार चालत आले आहेत आणि मुसलमानी राजवटीत ते अधिक घनिष्ठ झाले आहेत. बाराव्या शतकानंतरच्या कालखंडातील मराठी भाषेत फारसीचं प्रतिबिंब आढळून येऊ लागलं.

राज्यकर्त्यांची भाषा

फारसी भाषा मुस्लीम राज्यकर्त्यांसोबतच व्यापारी, प्रवासी आणि सुफी संतांच्या मार्फतही महाराष्ट्रात आली असावी. पण ती इथे रुळली आणि मराठीत मिसळली, ती मात्र राजभाषा म्हणूनच.

तेराव्या शतकात अल्लाउद्दीन खिलजीचं आक्रमण या प्रदेशाचं राजकारण बदलवून टाकणारं ठरलं. मग चौदाव्या शतकात मोहम्मद तुघलक शहानं आपली राजधानी काही वर्षांसाठी दिल्लीहून देवगिरीला म्हणजे आजच्या दौलताबादला हलवली. त्यानंतर बहामनी राजवटींच्या काळात फारसी महाराष्ट्राची राजभाषा म्हणून आणखी रूढ होत गेली.

डॉ. पृथ्वीराज तौर त्याविषयी माहिती देतात. तौर गेली सतरा वर्ष नांदेडच्या रामानंद तिर्थ मराठवाडा विद्यापीठात मराठीचं अध्यापन करत आहेत.

ते सांगतात, " दहाव्या शतकानंतर एकूणच भारतात सगळीकडेच वेगवेगळ्या इस्लामिक राज्यकर्त्यांचा प्रभाव राहिला. आपल्याकडे महसूल व्यवस्था अस्तित्वात आली, त्यात मुस्लिम राज्यकर्त्यांचं योगदान मोठं आहे. या महसुली व्यवस्थेतले अनेक फारसी शब्द आजही रूढ आहेत.

"पंधराव्या शतकात विजापूरची आदिलशाही, अहमदनगरची निजामशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही या सगळ्यांचा उदय सुरू झाला. त्यांची राज्यकारभाराची भाषा म्हणजे फारसी ही व्यवहाराची भाषा बनत गेली. जमादार, फौजदार, भालदार, चोपदार, नाका, जकात हे सगळे शब्द या इस्लामी भाषांमधून आपल्याकडे आले आहेत."

एकनाथांचा 'अर्जदस्त' आणि फारसीचं प्रतिबिंब

मराठीवर फारसी भाषेचा परिणाम कसा होत गेला, हे मराठी साहित्यातून दिसून येतं. तसंच त्या काळातल्या दस्तावेजांमधूनही दिसून येतं. (हा दस्तावेज शब्दही फारसीतूनच आला आहे, बघा..)

संत एकनाथांचा एक 'अर्जदस्त' प्रसिद्ध आहे. या अर्जातले बहुतांश शब्द, अगदी अर्ज हा शब्दसुद्धा, फारसी भाषेतले आहेत.

डॉ. तौर सांगतात, "एरवी एकनाथांनी मराठीतून लिखाण केलं. पण अर्ज हा कोणाकडे करतात, तर राज्यकर्त्यांकडे. त्यामुळेच तो राज्यकर्त्यांच्या भाषेत लिहिला आहे."

शिवकालातली फारसी-मराठी

शिवाजी महाराजांच्या काळातही फारसीचा वापर खूप वाढला होता. त्या काळातल्या अनेक पत्रांमध्ये फारसीचं वर्चस्व दिसतं. इतकं, की अनेकदा आपण नेमकी कोणती भाषा वाचतो आहोत, असा प्रश्न पडावा. इतिहासकार वि. का. राजवाडे यांनीही त्याविषयी लिहिलं आहे.

स्वतः शिवाजी महाराजही उत्तम फारसी बोलू शकत होते, असे उल्लेख आहेत. पण त्यांनीच मराठीवरचा फारसीचा हा प्रभाव कमी करण्यासाठी प्रयत्नही केले. स्वराज्याची स्थापना केल्यानंतर महाराजांनी राजव्यवहार कोषाची निर्मिती केली.

प्रा. तौर यांच्यामते मराठी भाषाशुद्धीची सुरूवात ही तिथपसून सुरू होते. "माझी भाषा मला सुधारायची आहे, त्याच्यावरचा अन्य भाषांचा परिणाम कमी व्हायला हवा अशी त्यामागची भावना होती. राजव्यवहारातले प्रधान, आमात्य, सरसेनापती असे शब्द छत्रपती शिवाजी महाराजांनी नव्यानं रूढ केले. पण गड, किल्ले यांच्यासंदर्भात असेल किंवा इतर अनेक गोष्टींसाठी फारसी शब्दच वापरात कायम राहिले."

आजच्या मराठीतली फारसी

आजही महाराष्ट्रात, विशेषतः निजामाच्या प्रभावाखाली राहिलेल्या मराठवाड्यात बोलीभाषेवर फारसी शब्दांचा आणि फारसीतूनच जन्मलेल्या उर्दूचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.

फारसी आणि मराठीचं हे नातं अनेकांना भुरळ पाडत आलं आहे. या नात्याचा आणि फारसीच्या मराठीवरील प्रभावाचा अभ्यास गेली जवळपास शंभर वर्ष सुरू आहे.

1925च्या सुमारास लेखक-कवी माधव ज्युलियन (माधव पटवर्धन) यांनी पहिल्या फारसी-मराठी शब्दकोशाची निर्मिती केली होती. माधव ज्युलियन यांनी फारसी भाषेचं शिक्षण घेतलं होतं आणि ते ही भाषा शिकवतही होते.

फक्त शब्दच नाही, तर शह देणे, आर्जव करणे, वाहवा करणे, सर्द होणे, दावा सांगणे, दौलतजादा करणे, नेस्तनाबूत करणे असे वाक्प्रचार आणि शब्दरचनांही फारसीनं मराठीला दिलेली देणगी आहे.

भाषाशुद्धीसाठी अनेक चळवळी होऊनही हे शब्द टिकून राहिले आहेत, कारण ते मराठीनं स्वीकारले आहेत, आपलेसे केले आहेत.

भाषेला समृद्ध करणारा वारसा

पाच शतकांनंतर अनेक फारसी शब्द इथे रुजले, वाढले आहेत, मराठी बनून गेले आहेत. पण तरीही भाषाशुद्धीचा आग्रह धरला जातो, ते योग्य आहे का? असा प्रश्न पडतो.

केवळ संस्कृत आणि प्राकृतपासून मराठीचा विकास झाला, असा अनेकांचा समज असतो पण मराठीनं या भाषांबरोबरच फारसी, इंग्रजी, भाषांमधूनही बरंच काही स्वीकारलं आहे. तुर्की, अरबी, कानडी, तेलुगू, गुजराती, हिंदी, फ्रेन्च, पोर्तुगीज आणि पंजाबीतले शब्दही मराठीत रुळले आहेत.

हा मराठीला समृद्ध करणारा वारसा असल्याचं डॉ. तौर यांना वाटतं. "कोणतीही भाषा असे शब्द स्वीकारते तेव्हा ती शरण जात नसते. तर स्वतःला विस्तारत असते. ब्रिटिशांनी जगभरातल्या भाषांतून आपले शब्द स्वीकारले म्हणून ती एवढी प्रभावी ठरली आहे अन्य भाषांनी मराठीला खूप काही दिलं आहे. कोणत्याही भाषेच्या संदर्भात आपल्याला असं सकारात्मक असायला हवं."

भाषा भाषांमधल्या या विस्तृत नात्यांची माहिती झाली तर मनाची कवाडं उघडायलाही मदत होऊ शकते आणि लोक सर्वसामावेशक होऊ शकतात.

चिन्मय धारुरकरही तेच सांगतात. "अनेकदा फारसीविषयीचा आक्षेप हा भाषेविषयीचा आहे की तिच्याशी जोडलेल्या धर्माविषयी आहे, असा प्रश्न पडतो. पण वेगवेगळ्या भाषांमध्ये अशी शब्दांची उसनवारी होत असते. ती एका दिवसात काढून टाकणं म्हणजे भाषेचा इतिहास नष्ट करण्यासारखं आहे."

Published By- Priya Dixit 

कुसुमाग्रज यांनी मराठी भाषेला सन्मान मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर प्रयत्न केले. कुसुमाग्रज महाराष्ट्राचे लाडके साहित्यकार, ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते, थोर लेखक, नाटककार म्हणून ओळखले जातात. कुसुमाग्रजांनी अनेक सरस कथा, कांदबऱ्या, निबंध, लघुकथा, नाटक, कविता इ. यांचे कुशल लेखन केले. विशाखा हा कवितासंग्रह आणि नटसम्राट हे नाटक त्यांच्या दोन गाजलेल्या साहित्यकृती आहेत. 

कुसुमाग्रजांच्या कारकीर्दीत पाच दशके विस्तारली आणि या काळात त्यांनी कविता, लघुकथा, निबंध, नाटकं आणि कादंबर्‍या या रुपात सुंदर साहित्य तयार केलं. 1942 मध्ये भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीला प्रेरणा देणारी कवितासंग्रह, विशाखा ही त्यांच्या सर्वात प्रसिद्ध लेखणीपैकी एक आहे. मराठी भाषा दिनानिमित्त महाराष्ट्र शासनाने अधिकृतपणे स्थापना केली. 

महान राष्ट्र अशी ओळख असलेले राज्य म्हणजेच महाराष्ट्र या राज्याची मातृभाषा मराठी आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रात मराठी राजभाषा दिन मोठ्या आनंदात साजरा केला जातो. या दिवशी विविध शाळांमध्ये भाषण, निबंध, नाटक, वकृत्व, कविता स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. तसेच सरकारी कार्यालयात अनेक उपक्रमाद्वारे हा गौरव दिन साजरा केला जातो. 

मराठी ही सर्वांगसुंदर भाषा असून भारतातील अधिकृत 22 भाषांपैकी एक भाषा आहे. मराठी भाषा जगातील लोकसंख्येत सर्वाधिक बोलली जाणारी 15 वी भाषा आहे तर भारतात सर्वात जास्त बोलली जाणारी तिसरी भाषा आहे. महाराष्ट्र तसेच गोवा या 2 राज्यांची मराठी ही अधिकृत राज भाषा आहे. मराठी भाषेची साहित्यसंपदा विपुल असून या भाषेला थोर परंपरा लाभली आहे.

मराठी भाषेचा उगम नवव्या शतकापासून झालेला समजतो. या भाषेची निर्मिती संस्कृत पासून झाली आहे. पैठण येथील सातवाहन साम्राज्याने प्रशासनात महाराष्ट्री भाषेचा सर्वप्रथम वापर केला. नंतर देवगिरीच्या यादव काळात मराठी भाषेची समृद्धी झाली. इसवीसन बाराशे अष्टोत्तर मध्ये म्हाईमभट यांनी लिळा चरित्र लिहिले आणि संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली. ते म्हणतात माझी मराठीची बोलू कौतुके, परी अमृताहे पैजा जिंके. अर्थात आपली मायबोली अमृतालाही पैंजेत जिंकेल. संत एकनाथ महाराजांनी मराठी भाषेतून भारुडे लिहिली. मराठी भाषा अनेक संताच्या कीर्तनांनी, ओव्यांनी तशीच भजनांनी सजली आहे. या भाषेला अनेक मराठी साहित्यिकांच्या लेखनींची समृध्दी आणि संपन्नता लाभलेली आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ मराठी भाषेतून लिहिला. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मराठी भाषेचे व संस्कृतीचे संरक्षण केले. महाराजांनी मराठी भाषेसाठी पहिला राजकोश तयार केला.

मराठी भाषा ही महाराष्ट्राची अधिकृत भाषा असली तरी गोवा, गुजरात, मध्यप्रदेश, तामिळनाडू, कर्नाटक, छत्तीसगड तसेच दमण-दीव या केंद्रशासित प्रदेशातील काही भागात सुद्धा मराठी भाषा बोलली जाते. भारताव्यतिरिक्त परदेशात देखील ही भाषा बोलली जाते कारण आपल्या देशातील अनेक लोक शिक्षणासाठी तसेच नोकरी-व्यवसायासाठी इतर देशात असल्यामुळे भाषा बोलली जाते.

आत्ताच्या स्पर्धात्मक जगात टिकून राहण्यासाठी मराठी भाषेसोबत  इतर भाषा येणे सुद्धा गरजेचे असलं तरी आपल्या मराठी भाषेचे महत्तव टिकवून ठेवणे देखील तेवढेच आवश्यक आहे. मराठी भाषेतील साहित्य समृद्ध असल्याने येणार्‍या पिढील मराठी साहित्याची ओळख करुन दिली पाहिजे. संतांनी, लेखकांनी, इतिहासकरांनी आपल्या भाषेत दिलेलं ज्ञान मिळवणे अत्यंत गरजेचे आहे. तेव्हाच आपल्या भाषेबद्दल आणि आपल्या मातीबद्दल अभिमान वाढेल.

आपण सर्वांनीही मराठीचा अभिमान बाळगावा. मराठी भाषा समृध्द करण्यासाठी तसेज जोपसण्यासाठी प्रयत्न करावेत. 

लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी,

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ।

धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी,

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ।।

मराठी राजभाषा दिनाच्या शुभेच्छा 

Edited By- Priya Dixit 

"महाराष्ट्र" त्याचं नाव

गाव खूप छान होतं,

लोक खूप चांगले होते

"मराठी" भाषा बोलत होते,

गुण्यागोविंदानं  नांदत होते

त्यांचं मन  खूप मोठ्ठं होतं

वृत्ती खूप दयाळू होती

दुखलं- खुपलं तर एकमेकांच्या

हाकेसरशी धावून जायचे

आल्यागेल्याला सांभाळून घ्यायचे

एकमेकांना साथ देऊन 

जगण्याचं गाणं शिकवायचे,

महाराष्ट्रात होता एक भाग

"मुंबई" त्याचं नाव

मुंबईसुद्धा छान होती;

महाराष्ट्राची शान होती

सर्वांच्या आकर्षणाची बाब होती

आजूबाजूचे सगळेच मुंबईसाठी 

धडपडत होते

इथं आले की 

इथलेच होऊन राहत होते

"अतिथी देवो भव...!" 

या उक्तीनुसार महाराष्ट्रातील

लोकांनी सर्वांचं आदरातिथ्य केलं

पाहुण्यांचा मान म्हणून 

मागतील ते देऊ लागले

हळूहळू परिस्थिती बदलू लागली

"अतिथी" जास्त आणि 

"यजमान" कमी झाले

मुंबई  कमी पडू लागली, 

आजूबाजूला पसरू लागली

सगळ्यांचीच भाषा वेगवेगळी होती

मराठी आपली वाटत नव्हती

प्रश्न मोठा गहन होता,

पण माणसं मात्र हुशार होती, 

दूरदृष्टीची होती

त्यांना एक युक्ती सुचली

दूरदेशीची परदेशातील भाषा

 त्यांना जवळची वाटली

त्यांना वाटलं आपली मुलं शिकतील, परदेशात जातील,

उच्चशिक्षित होतील

सर्वांचाच, अगदी "महाराष्ट्राचा" ही विकास होईल, 

म्हणून त्यांनी याच भाषेतील

शिक्षणाची सोय केली

आजूबाजूला या भाषेत बोलणारे 

पाहून मराठी माणसंही खंतावली

आपल्यालाही हे आलंच पाहिजे

म्हणून याच भाषेत शिकू लागली, 

शिकवू लागली

मग हळूहळू मराठी कोणीच शिकेना, 

मराठी कोणीच बोलेना,

बोलीभाषा ही बदलली

सगळ्याचा नुसता काला झाला

शुद्ध सुंदर मराठीचा लोप झाला

अशा या महाराष्ट्रातील एक 

छोटा मुलगा आपल्या आईबरोबर

माफ करा हं........

आपल्या 'मम्मी' बरोबर एकदा

वाचनालयात गेला

चुकून त्याचा हात पुस्तकावर पडला 

त्यानं ते उघडलं. पुस्तक शहारलं,

पानं फडफडली, आनंदित झाली.

त्यांना वाटलं 

निदान आज तरी आपल्याला 

कोणी वाचेल. 

इतक्यात त्या मुलानं विचारलं,

Which language is this?

'मम्मी' खूप सजग होती,

मुलाचं हित जाणत होती, 

सगळं ज्ञान पुरवत होती

पुस्तक जागेवर ठेवत म्हणाली, 

"अरे, खूप पूर्वी म्हणजे 

तुझ्या आजोबांच्या वेळेस

"मराठी भाषा" प्रचलित होती;

आता कोणी नाही ती बोलत

पुस्तक कोमेजलं, पानं आक्रसली,

पानांपानांतून अश्रू ठिबकले;

पण

हळहळ वाटण्याचं काही कारण नव्हतं.

कारण आता मराठीसाठी दुःखी होणारं

काळीज कोणाचंच उरलं नव्हतं!

महाराष्ट्राची शान "मराठी"भाषा!

मला एकाने विचारले 

तू मराठीत का 'पोस्ट' टाकतोस?

आणि, मी त्यांना एवढंच म्हटलं, 

आमच्या घरात "तुळस"आहे,

 'Money plant'नाही.

आमच्या स्त्रिया "मंदिरात" जातात,

'PUB' मध्ये नाही.

आम्ही मोठ्यांच्या  पायाच पडतो, 

त्यांच्या गळ्याला मिठी मारत नाही.

आम्ही "मराठी" आहोत,

आणि मराठीच राहणार!

तुम्ही English मध्ये मेसेज केलात

तरी मी रिप्लाय मराठीतूनच देतो,

याचा अर्थ असा नाही की, 

मला English येत नाही

अरे गर्व बाळगा तुम्ही 

मराठी असल्याचा

"काकी" ची जागा 

आता 'Aunti' घेते

'वडील' जिवंतपणीच "डेड" झालेत

"भाऊ" 'Bro' झाला...!!

आणि "बहीण " 'Sis'...!!!

दुध पाजणारी "आई" 

जिवंतपणीच 'Mummy' झाली

घरची "भाकर" आता 

कशी आवडणार हो

५ रु. ची 'Maggi' आता 

किती "Yummy" झाली

मराठी माणूसच "मराठी" ला 

विसरू लागलाय....

आपली संस्कृती लोप पावण्यापुर्वी 

ती जपण्याचा निदान प्रयत्न तरी करावा

*आजपासूनच शक्‍यतोवर मराठी

लिहिण्याचा प्रयत्न करूया

- सोशल मीडिया

* जो कसाही जाऊ शकतो तो रस्ता.

* जो ध्येयाकडे नेतो तो मार्ग.

खरं - सत्य

* बोलणं खरं असतं.

* सत्याला  सोबत पुरावा जोडावा लागतो.

घसरडं - निसरडं

* पडून झालं की घसरडं.

* सावरता येतं ते निसरडं.

अंधार - काळोख

* विद्युत पुरवठा खंडीत झाला की होतो तो अंधार.

* निसर्गात जाणवतो तो काळोख.

पडणं - धडपडणं

* पडणं हे अनिवार्य.

* धडपडणं हे कदाचित सावरणं.

पाहणं - बघणं

* आपण स्वत:हून पाहतो.

* दुसऱ्यानं सांगितल्यावर होतं ते बघणं.

पळणं - धावणं

* पाकीटमार काम झाल्यावर जे करतो ते पळणं.

* ट्रेन पकडतांना आपण जे करतो ते धावणं.

झाडं - वृक्ष

* जे माणसांकडून लावलं जातं ते झाड.

* जो आधीपासूनच  असतो तो वृक्ष.

खेळणं - बागडणं

* जे नियमानं बांधलेलं असतं ते खेळणं.

* जे मुक्त असतं ते बागडणं.

ढग - मेघ

* जे वाऱ्याने ढकलले जातात ते ढग.

* जे नक्की बरसतात ते मेघ.

रिकामा - मोकळा

 * वेळ जो दुसऱ्याकडे असतो तो रिकामा. 

* आपल्याकडे असतो तो मोकळा वेळ.]]> Mon, 16 Oct 2023 14:58:00 +0530 Mon, 16 Oct 2023 15:01:39 +0530 Webdunia Desk https://marathi.webdunia.com/article/marathi-diwas/maharashtra-day-nehru-announces-and-mumbais-marathi-speakers-take-to-the-streets-123050100009_1.html https://marathi.webdunia.com/article/marathi-diwas/maharashtra-day-nehru-announces-and-mumbais-marathi-speakers-take-to-the-streets-123050100009_1.html https://nonprod-media.webdunia.com/public_html/_media/mr/img/article/2023-05/01/thumb/1_1/1682915317-7542.jpg सिद्धनाथ गानू आणि निरंजन छानवाल

BBC

दिवस होता 3 जून 1956. "मुंबई 5 वर्षं केंद्रशासित प्रदेश राहील" ही घोषणा पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी गिरगाव चौपाटीवरच्या आपल्या सभेत केली आणि संयुक्त महाराष्ट्रासाठी रस्त्यावर उतरलेल्या आंदोलकांमध्ये संतापाची लाट पसरली.

1950 सालापासून मराठी भाषिकांचं राज्य म्हणून महाराष्ट्राची निर्मिती व्हावी, अशी मागणी होत होती. 1947 साली भारत स्वतंत्र झाला असला तरी इतक्या मोठ्या देशाची प्रांतिक रचना करण्याचं मोठं काम अजून बाकी होतं. एकीकडे संस्थानांच्या विलीनीकरणाचं कामही सुरू होतं.

खुद्द महात्मा गांधींचा भाषावार प्रांतरचनेला पाठिंबा होता, पण पंतप्रधान नेहरूंबरोबर त्यांचे याबाबत मतभेद होते. धर्माच्या आधारावर फाळणी झाल्यानंतर भारताचं पुन्हा भाषिक आधारावर विभाजन व्हावं, हे नेहरूंना मान्य नव्हतं.

संयुक्त महाराष्ट्र होण्याआधी मराठी भाषिक लोकसंख्या विविध प्रांतांमध्ये विखुरलेली होती. पश्चिम महाराष्ट्र मुंबई इलाक्यात, मराठवाडा हैदराबाद संस्थानात आणि विदर्भ मध्य प्रांतात विभागलेला होता. संयुक्त महाराष्ट्राची मागणी पुढे नेण्यासाठी काँग्रेसच्या अंतर्गतच शंकरराव देव यांच्या नेतृत्वाखाली संयुक्त महाराष्ट्र परिषद स्थापन करण्यात आली होती.

भाषावार प्रांतरचनेच्या धोरणाबद्दल बोलताना ज्येष्ठ पत्रकार प्रकाश बाळ यांनी बीबीसी मराठीला सांगितलं, "काँग्रेसच्या अधिवेशनात कायम दोन ठराव केले जायचे - स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भाषावार पुनर्रचना केली जाईल आणि प्रांतांना म्हणजेच राज्यांना स्वायत्तता दिली जाईल."

1952-53 सालच्या सुमारास देशाच्या विविध भागांत भाषावार प्रांत रचनेसाठी आंदोलनं सुरू झाली होती. 1953 साली फाझल अली, के. एम. पणीकर आणि एच. एन. कुंझरू यांचा समावेश असलेल्या राज्य पुनर्रचना आयोगासमोर संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेनं (संयुक्त महाराष्ट्र समिती वेगळी) संयुक्त महाराष्ट्राची मागणी केली. पण आयोगाच्या शिफारसींमध्ये या मागणीला स्थान मिळालं नाही.

भाषिक पुनर्रचनेची चक्र फिरू लागली असली तरी मराठी भाषिकांच्या राज्यासाठी लढणारं नेतृत्व आणि केंद्र सरकार यांच्यातला वादाचा मुख्य मुद्दा होता मुंबईचा.

मुंबई महाराष्ट्राला देण्यास केंद्र सरकार तयार नव्हतं याबाबत महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात असंतोष होता. मुंबईचा प्रश्न सोडवण्यासाठी केंद्र सरकारनं 'त्रिराज्य योजना' जाहीर केली. या योजनेनुसार सौराष्ट्रासह गुजरात, विदर्भ आणि मराठवाड्यासह महाराष्ट्र आणि मुंबई हे शहरराज्य अशी रचना जाहीर केली गेली. काँग्रेसने याला पाठिंबा दिला आणि नोव्हेंबर 1955 मध्ये संयुक्त महाराष्ट्र परिषद बरखास्त केली.

1956 साल उजाडलं तेच संयुक्त महाराष्ट्राच्या समर्थकांचा रोष घेऊन. जानेवारी महिन्यात पंडित नेहरूंनी 'मुंबई केंद्रशासित राहील' अशी घोषणा केली, अन् मुंबईत आंदोलनं सुरू झाली. 17 जानेवारी ते 22 जानेवारी या अवघ्या पाच दिवसांत झालेल्या गोळीबारात 76 आंदोलकांचा जीव गेला.

काँग्रेसनं मुंबई महाराष्ट्रापासून वेगळी ठेवणाऱ्या योजनेला पाठिंबा दिल्याबद्दल अनेक नेत्यांच्या मनात राग होता. त्यामुळे काँग्रेस नेत्यांना वगळून फेब्रुवारी 1956 मध्ये संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना करण्यात आली. प्रजा समाजवादी पक्ष, भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष, हिंदू महासभा, समाजवादी पक्ष आणि भारतीय जनसंघ हे पक्ष या समितीत सामील झाले होते.

एस. एम. जोशी, आचार्य अत्रे, ना. ग. गोरे, प्रबोधनकार ठाकरे, जयंतराव टिळक यासारखे नेते संयुक्त महाराष्ट्रासाठी लढत होते. अत्रेंची आणि यशवंतराव चव्हाणांची 'झालाच पाहिजे' या घोषणेवरून झालेली शाब्दिक खडाजंगी सर्वश्रुत आहे.

नेहरूंनी मुंबईच्या अधिवेशनात मुंबईला केंद्रशासित घोषित करून पाच वर्षांनंतर तिच्या भविष्याबाबत निर्णय घेतला जाईल, अशी घोषणा केली. आधीच संतप्त असलेल्या आंदोलकांच्या रोषात यामुळे आणखी भर पडली आणि मुंबईत सर्वत्र निदर्शनं झाली.

पोलिसांनी आंदोलकांना पांगवण्यासाठी त्यांच्यावर लाठीमारही केला, अनेकांना अटक केली.

या आंदोलनात महिलांनीही मोठ्या प्रमाणावर सहभाग घेतला असं 'रणरागिणी: संयुक्त महाराष्ट्राचा एक उपेक्षित इतिहास' या पुस्तकाच्या लेखिका मनिषा पाटील यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं.

या आंदोलनातल्या महिलांच्या सहभागाबद्दल त्या पुढे सांगतात, "महिलांनी आपला आंदोलनाचा कार्यक्रम स्वतः ठरवला. गिरणी कामगारांच्या कुटुंबातील महिलांपासून सुरू झालेलं हे आंदोलनाचं लोण महाराष्ट्रासह आताचा कर्नाटक आणि गुजरातमधल्या महिलांपर्यंत पोहोचलं."

या काळात आंदोलकांवर कठोर कारवाई केली गेली. अशाच काही प्रसंगांबद्दल मनिषा पाटील सांगतात, "गिरगावात पोलिसांनी गोळीबार केला, अश्रुधुराचा मारा केला. तिथंही महिलांनी रस्त्यावर येऊन पोलिसांना आव्हान दिलं."

कोणतीच योजना मान्य होत नाही, हे पाहून 1 नोव्हेंबर 1956 ला महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन्ही प्रांतांचे मिळून द्वैभाषिक राज्य स्थापन केलं गेलं.

या नव्या राज्याच्या मुख्यमंत्रीपदी यशवंतराव चव्हाण यांची निवड झाली. मुंबई हातची जाऊ नये म्हणून बहुतांश नेत्यांनी या तडजोडीला मान्यता दिली, असं अभ्यासकांचं मत आहे.

संयुक्त महाराष्ट्र समितीनं याविरुद्ध आंदोलन उग्र केलं. 1957 साली झालेल्या सार्वत्रिक निवडणुकांमध्ये पश्चिम महाराष्ट्रात समितीनं भरघोस यश मिळवलं. त्यापाठोपाठ झालेल्या अनेक पोटनिवडणुकांमध्येही समितीच्या उमेदवारांनी विजय मिळवला. लाठीमार, मोर्चे, संप, हरताळ याचा सपाटा सुरूच होता.

एकीकडे संयुक्त महाराष्ट्र समितीची लोकप्रियता वाढत असताना द्वैभाषिक राज्यात महागुजरात परिषदेची चळवळही जोर धरू लागली. एका महाकाय राज्यात दोन भाषिक अस्मितांचा हा संघर्ष आटोक्यात आणणं गरजेचं आहे, हे काँग्रेसच्या केंद्रीय नेतृत्वालाही लक्षात येऊ लागलं होतं.

1 मे 1960 या दिवशी मराठी भाषकांचं महाराष्ट्र आणि गुजराती भाषकांचं गुजरात राज्य निर्माण केलं गेलं. मुंबई महाराष्ट्राला देण्यात आली तर गुजरातला नवी राजधानी बांधण्यासाठी 50 कोटी रुपये देण्यासही मंजुरी मिळाली.

संयुक्त महाराष्ट्र समितीनं 'मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र झालाच पाहिजे' ही मागणी यशस्वी करून दाखवली. पण दक्षिणेला बेळगाव, कारवार ही गावं कर्नाटकला तसंच पश्चिमेस डांग-उमरगाव आणि इतर काही मराठी भाषिक गावं गुजरातला दिली गेली.

कर्नाटकबरोबरचा सीमावाद तर आजही जिवंत आहे. (आता बेळगावच्या मराठी तरुणांना या सीमा प्रश्नाविषयी काय वाटतं? वाचा आमचा हा ग्राउंड रिपोर्ट)

या आंदोलनात 105 आंदोलकांना आपला जीव गमवावा लागला. त्यांच्या स्मरणार्थ मुंबईच्या फ्लोरा फाउंटनच्या चौकाला हुतात्मा चौक असं नाव देण्यात आलं.

एकाच दिवशी जन्माला आलेल्या महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन स्वतंत्र राज्यांच्या स्थापना कार्यक्रमांना देशाचं सर्वोच्च नेतृत्व हजर होतं. गुजरातच्या कार्यक्रमात राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद उपस्थित होते तर महाराष्ट्राच्या कोनशिला अनावरणासाठी पंतप्रधान नेहरू हजर होते.

गुजरात राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री होण्याचा मान जीवराज मेहता यांना मिळाला तर महाराष्ट्राचं नेतृत्व यशवंतराव चव्हाण यांनी पुढे नेलं. भारताच्या पश्चिमेतल्या दोन मोठ्या राज्यांमध्ये असलेल्या अस्वस्थतेची परिणती दोन स्वतंत्र भाषिक राज्य निर्माण होण्यात झाली.
Published By -Smita Joshi 

आपली मातृभाषा काहीही प्रयत्न न करता आपल्याला फुलवते जगाशी जोडते. आपल्या भाषेचा गौरव म्हणून या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून मराठी भाषेला मानाचा मुजरा दिला गेला.

सर्वप्रथम श्री गणपती आणि सरस्वती देवीचे वंदन करून कार्यक्रमाचा शुभारंभ झाला. कार्यक्रमाचे अध्यक्ष श्री विजय चितळे, प्रमुख पाहुणे श्री अश्विन खरे संपादक श्री सर्वोत्तम मासिक, श्री अरविंद जावळेकर वरिष्ठ साहित्यकार आणि सौ अंतरा करवडे लेखिका व अनुवादक असे होते. सौ. सुहास चंद्वासकर यांनी स्वागत भाषण व अतिथी  परिचय दिले. पाहुणे आणि कविवृंदांचे स्वागत लोकमान्य शिक्षा समिती चे डॉ. विवेक कापरे, श्री बंडू वैशंपायन, श्री नांदेडकर, सौ सोनल जोशी, सौ. प्रीती कापरे, सौ विद्या नांदेडकर आणि इतर मंडळींनी केले. त्या नंतर सौ. उषाताई वैशंपायन आणि श्री विश्वनाथ शिरढोणकर यांचे नवीन पुस्तक प्रकाशन प्रकाशासाठी सन्मान केला गेला त्याच प्रकारे लोकमान्य नगर निवासी मंडळ तर्फे कर्तृत्ववान अध्यक्ष श्री वैभव ठाकूर यांचा ही सन्मान केला.

कार्यक्रमाच्या पहिल्या अंकात वृहद कवी संमेलन आणि दुसऱ्या अंकात लघुकथा अभिवाचन झाले. कवी संमेलनात वृषाली ठाकूर, वैजयंती दाते, वैशाली पिंगळे, सुषमा अवधूत, अलका टोके, ज्ञानेश्वर तिखे, विश्वनाथ शिरढोणकर, सुभेदार साहेब, अरुणाताई खरगोनकर, मंजुषा पांडे, अर्चना पंडित, मनीष खरगोनकर यांनी वेगवेगळ्या विषयावर दर्जेदार काव्य पाठ केले. कवी संमेलनाचे यशस्वी सूत्रसंचालन डॉक्टर मनीष खरगोनकर यांनी केले.

मराठी भाषेत लघुकथा विधाची ओळख करून त्या विधेला मराठी भाषेत लोकप्रिय करण्याचे यश मध्यप्रदेशातील इंदूर शहरालाच आहे. कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या अंकात भाषेवर केंद्रित लघुकथा वाचन अंतरा करवडे आणि डॉ. वसुधा गाडगीळ यांनी भाषेवर केंद्रित लघुकथांचे वाचन केले. त्यानंतर कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे श्री अश्विन खरे यांनी आपल्या भाषणाने शुभेच्छा दिल्या आणि अध्यक्ष श्री विजय चितळे यांनी मराठी गझल सादर केली. आभार प्रदर्शन सुहास चंद्वासकर यांनी केले.

संपन्न वाङमय तुझे, समृद्ध मराठी,

साहित्याचे कित्ती दालन उघडे,ज्ञानाचे भांडार मराठी,

अटकेपार झेंडा जीचा तीच आहे मराठी,

गोडवा जिच्यात भरपूर, अशी रसाळ मराठी,

थोर साहित्यिक, विचारवंतांची खाण मराठी,

शब्दसंपत्ती ठासून भरली, अशी वैभवशाली मराठी,

नम्रतेने सतत वागते, तीच आहे शालीन मराठी,

जोश जिच्या नसानसांत धावतो, अशी तडफदार मराठी,

काय काय वर्णू तव गुण, अशी ही माझी गुणवंत मराठी,

अभिमान जीचा बाळगावा, अशी ही माझी माय मराठी!!

...अश्विनी थत्ते.

विष्णु वामन शिरवाडकर हे मराठी भाषेतील अग्रगण्य कवी, लेखक, नाटककार कथाकार, कादंबरीकार, काव्य लेखक, व समीक्षक होते. यांचा जन्म 27 फेब्रुवारी 1912 रोजी महाराष्ट्राच्या पुणे येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव गजानन रंगनाथ शिरवाडकर होते. त्यांच्या काकांनी त्यांना दत्तक घेतल्यामुळे त्यांचे नाव विष्णू वामन असे झाले.

यांचे वडील वकील होते. कुसुमाग्रजांना सहा भाऊ आणि कुसुम नावाची एक लहान बहीण होती, एकुलती एक बहीण सर्वांची लाडकी म्हणून कुसुमचे अग्रज म्हणून 'कुसुमाग्रज' असे टोपणनाव त्यांनी धारण केले. तेव्हापासून शिरवाडकर कवी 'कुसुमाग्रज' या टोपण नावाने ओळखले जाऊ लागले. 

नाशिक येथे त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. बी.ए. ची पदवी मिळाल्यानंतर काही काळ त्यांनी चित्रपट व्यवसायात पटकथा लिहिणे, चित्रपटात छोट्या भूमिका करणे अशी कामे केली. यानंतर सोबत, स्वराज्य, प्रभात, नवयुग, धनुर्धारी, अशा विविध नियतकालिकांचे, वृत्तपत्रांचे संपादक म्हणून त्यांनी काम केले. १९३० मध्ये झालेल्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहात कुसुमाग्रज यांचाही सहभाग होता. त्यांच्या क्रांतिकारी कवितांची सुरुवात याच लढ्यापासून झाली आहे.1933 साली त्यांनी 'ध्रुव मंडळा'ची स्थापना केली. अनेक सामाजिक चळवळीत, सत्याग्रहांमधे सहभाग घेतला. पुढील काळातही त्यांनी नाशिक जिल्ह्यातील आदिवासी विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी मदत केली.

 स्वराज्य, प्रभात, नवयुग, धनुर्धारी वृत्तपत्रांचे संपादक म्हणून काम केले. सत्याग्रहातही यांनी भाग घेतला. त्यांनी ध्रुव मंडळाची स्थापना केली. तत्पश्चात ते मुंबईला आले त्यांना तिथे मुंबई मराठी साहित्य संघाचे डॉ. अ.ना. भालेराव यांची भेट घेतली. त्यांनी ह्यांना नाटक लिहिण्यास प्रवृत्त केले. कवी असलेले कुसुमाग्रज यशस्वी नाटककार झाले. त्यांनी आपल्या लेखणी मधून सामाजिक अन्याय आणि विषमता या विषयांवर कठोर टीका केली. 

पत्रकारितेच्या निमित्ताने मुंबईत आल्यावर शिरवाडकरांना मुंबई मराठी साहित्य संघाचे डॉ. अ.ना. भालेराव भेटले. मराठी रंगभूमीचा सुवर्णकाळ संपून ती मृतप्राय होऊ नये म्हणून झटणारे भालेराव यांनी कवी शिरवाडकरांना नाटके लिहिण्यास प्रवृत्त केले, केवळ कवी असलेले वि.वा. शिरवाडकर बघता बघता एक यशस्वी नाटककार झाले. कविता, नाटक, कादंबरी, कथा, लघुनिबंध इत्यादी साहित्य प्रकार त्यांनी हाताळले.

त्यांचे साहित्यिक विचार लौकिकतावादी आहे. ते आत्मनिष्ठ व समाज निष्ठा जाणीव असणारे मराठीतले महत्त्वाचे लेखक मानले जातात. कविता, नाटक, कादंबऱ्या, कथा, लघु निबंध इत्यादी प्रकाराचे साहित्य त्यांनी हाताळले. त्यांचे काही नावाजलेले साहित्य काव्य संग्रह- जीवन लहरी, किनारा, मराठी माती, वादळवेल, विशाखा. नाटक- दुसरा पेशवा, वीज म्हणाली धरतीला, नटसम्राट, राजमुकुट,. कादंबऱ्या - वैष्णव, जान्हवी, कल्पनेच्या तीरावर हे त्यांचे साहित्य आहे.

वि.स. खांडेकर यांच्यानंतर मराठी साहित्यात ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे ते दुसरे साहित्यिकार होते. त्यांचे निधन 10 मार्च 1999 रोजी झाले. वि.वा. शिरवाडकर यांच्या स्मरणार्थ नाशिक येथे ’कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान’ नावाची संस्था उभारण्यात आली.

त्यांचा जन्म दिवस हा मराठी भाषा गौरव दिन अथवा मराठी राजभाषा दिवस म्हणून साजरा केला जातो. शाळा, महाविद्यालय सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करतात. मराठी भाषेचे महत्त्व सांगण्यासाठी शाळेमध्ये निबंध, भाषण, वक्तृत्व स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. तसेच अनेक संस्था पण लोकांमध्ये मराठी भाषेचे महत्त्व दर्शविण्यासाठी आणि माहिती देण्यासाठी काही कार्यक्रम आयोजित करतात. 

वि.वा. शिरवाडकर यांच्या स्मरणार्थ नाशिक येथे ’कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान’ नावाची संस्था उभारण्यात आली आहे.

पुरस्कार

महाराष्ट्र सरकारचे उत्कृष्ट पुस्तकासाठीचे पुरस्कार

’मराठी माती’ला 1960 साली मिळाला.

’स्वागत’ला 1962 साली मिळाला.

’हिमरेषा’ला 1962 साली मिळाला.

’नटसम्राट’ला 1971 साली मिळाला.

’नटसम्राट’ला साहित्य अकादमीचा पुरस्कार 1974

"ययाती आणि देवयानी" या नाटकास 1966या वर्षी तर संगीत "वीज म्हणाली धरतीला" या नाटकास 1967 मध्ये राज्य शासनाचे पुरस्कार मिळाले.

विशाखा कवितासंग्रहाला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.

भारत सरकारचा साहित्यक्षेत्रातील योगदानाबद्दल पद्मभूषण पुरस्कार (1991 साली)मिळाला.

भारत सरकारचा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.

अखिल भारतीय नाट्यपरिषदेचा "राम गणेश गडकरी" पुरस्कार त्यांना 1965 मध्ये प्राप्त झाला‌.

अंतराळातील एका ताऱ्यास "कुसुमाग्रज" हे नाव दिले गेले आहे.

1974 साली 'नटसम्राट' नाटकाला 'साहित्यसंघ' पुरस्कार मिळाला.

1986 मध्ये पुणे विद्यापीठाने त्यांना 'डि.लिट्' ही सन्माननीय पदवी प्रदान केली.

1988मध्ये संगीत नाटयलेखन पुरस्कार मिळाला.

वि.वा. शिरवाडकरांना मिळालेले सन्मान

1960 मध्ये मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयाच्या अध्यक्षपदी निवड झाली.

1964  मडगाव येथील अखिल भारतीय मराठी साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले.

1970 साली कोल्हापूर येथे भरलेल्या 51व्या मराठी नाट्यसंमेलनाचे अध्यक्षपद

1990 साली मुंबईत भरलेल्या पहिल्या जागतिक मराठी परिषदेचे ते अध्यक्ष होते.

त्यांचा जन्म दिवस 27 फेब्रुवारी हा मराठी भाषा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

Edited by - Priya Dixit 

कुसुमाग्रज यांनी मराठी भाषेला सन्मान मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर प्रयत्न केले. कुसुमाग्रज महाराष्ट्राचे लाडके साहित्यकार, ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते, थोर लेखक, नाटककार म्हणून ओळखले जातात. कुसुमाग्रजांनी अनेक सरस कथा, कांदबऱ्या, निबंध, लघुकथा, नाटक, कविता इ. यांचे कुशल लेखन केले. विशाखा हा कवितासंग्रह आणि नटसम्राट हे नाटक त्यांच्या दोन गाजलेल्या साहित्यकृती आहेत. 

कुसुमाग्रजांच्या कारकीर्दीत पाच दशके विस्तारली आणि या काळात त्यांनी कविता, लघुकथा, निबंध, नाटकं आणि कादंबर्‍या या रुपात सुंदर साहित्य तयार केलं. 1942 मध्ये भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीला प्रेरणा देणारी कवितासंग्रह, विशाखा ही त्यांच्या सर्वात प्रसिद्ध लेखणीपैकी एक आहे. मराठी भाषा दिनानिमित्त महाराष्ट्र शासनाने अधिकृतपणे स्थापना केली. 

महान राष्ट्र अशी ओळख असलेले राज्य म्हणजेच महाराष्ट्र या राज्याची मातृभाषा मराठी आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रात मराठी मराठी भाषा गौरव दिन मोठ्या आनंदात साजरा केला जातो. या दिवशी विविध शाळांमध्ये भाषण, निबंध, नाटक, वकृत्व, कविता स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. तसेच सरकारी कार्यालयात अनेक उपक्रमाद्वारे हा गौरव दिन साजरा केला जातो. 

मराठी ही सर्वांगसुंदर भाषा असून भारतातील अधिकृत 22 भाषांपैकी एक भाषा आहे. मराठी भाषा जगातील लोकसंख्येत सर्वाधिक बोलली जाणारी 15 वी भाषा आहे तर भारतात सर्वात जास्त बोलली जाणारी तिसरी भाषा आहे. महाराष्ट्र तसेच गोवा या 2 राज्यांची मराठी ही अधिकृत राज भाषा आहे. मराठी भाषेची साहित्यसंपदा विपुल असून या भाषेला थोर परंपरा लाभली आहे.

मराठी भाषेचा उगम नवव्या शतकापासून झालेला समजतो. या भाषेची निर्मिती संस्कृत पासून झाली आहे. पैठण येथील सातवाहन साम्राज्याने प्रशासनात महाराष्ट्री भाषेचा सर्वप्रथम वापर केला. नंतर देवगिरीच्या यादव काळात मराठी भाषेची समृद्धी झाली. इसवीसन बाराशे अष्टोत्तर मध्ये म्हाईमभट यांनी लिळा चरित्र लिहिले आणि संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली. ते म्हणतात माझी मराठीची बोलू कौतुके, परी अमृताहे पैजा जिंके. अर्थात आपली मायबोली अमृतालाही पैंजेत जिंकेल. संत एकनाथ महाराजांनी मराठी भाषेतून भारुडे लिहिली. मराठी भाषा अनेक संताच्या कीर्तनांनी, ओव्यांनी तशीच भजनांनी सजली आहे. या भाषेला अनेक मराठी साहित्यिकांच्या लेखनींची समृध्दी आणि संपन्नता लाभलेली आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ मराठी भाषेतून लिहिला. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मराठी भाषेचे व संस्कृतीचे संरक्षण केले. महाराजांनी मराठी भाषेसाठी पहिला राजकोश तयार केला.

मराठी भाषा ही महाराष्ट्राची अधिकृत भाषा असली तरी गोवा, गुजरात, मध्यप्रदेश, तामिळनाडू, कर्नाटक, छत्तीसगड तसेच दमण-दीव या केंद्रशासित प्रदेशातील काही भागात सुद्धा मराठी भाषा बोलली जाते. भारताव्यतिरिक्त परदेशात देखील ही भाषा बोलली जाते कारण आपल्या देशातील अनेक लोक शिक्षणासाठी तसेच नोकरी-व्यवसायासाठी इतर देशात असल्यामुळे भाषा बोलली जाते.

आत्ताच्या स्पर्धात्मक जगात टिकून राहण्यासाठी मराठी भाषेसोबत  इतर भाषा येणे सुद्धा गरजेचे असलं तरी आपल्या मराठी भाषेचे महत्तव टिकवून ठेवणे देखील तेवढेच आवश्यक आहे. मराठी भाषेतील साहित्य समृद्ध असल्याने येणार्‍या पिढील मराठी साहित्याची ओळख करुन दिली पाहिजे. संतांनी, लेखकांनी, इतिहासकरांनी आपल्या भाषेत दिलेलं ज्ञान मिळवणे अत्यंत गरजेचे आहे. तेव्हाच आपल्या भाषेबद्दल आणि आपल्या मातीबद्दल अभिमान वाढेल.

आपण सर्वांनीही मराठीचा अभिमान बाळगावा. मराठी भाषा समृध्द करण्यासाठी तसेज जोपसण्यासाठी प्रयत्न करावेत. 

लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी,

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ।

धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी,

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ।।

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

मायबोली माझी मराठी

तिच्यात मायेचा ओलावा

वेगवेगळ्या शब्दालंकारात

घेते हृदयातील खोलावा

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

आम्हाला गर्व आहे आम्ही मराठी असल्याचा...

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

माझं मराठीपण मी शोधलं सह्याद्रीच्या डोंगरात

संतांच्या शब्दात..इतिहासाच्या पानात

तेव्हा हसून सारीजण म्हणलीत

आम्ही शोधलं आमचं मराठीपण

या भूमीवरील माणसांच्या मनात

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

माझा मराठीचे बोलू कौतुके परी अमृतातेही पैजासी जिंके, ऐसी अक्षरे रसिके मिळविन

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

मराठी आहे माझी माती

मराठी माझा अभिमान

जन्मलो या मातीत हेच माझे सौभाग्य,

हाच माझा स्वाभिमान

सर्व भाषांची राजभाषा असे मराठी

भाग्य आहे अमुचे, नसे बोलणे कधी गर्वापोटी

धर्म मराठी, कर्म मराठी,

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटास टिळा, हिच्या संगाने जागल्या दऱ्याखोऱ्यातील शिळा

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

मराठी भाषा बोलण्याचे भाग्य आम्हाला

लाभले हीच आमची पुण्याई

जय महाराष्ट्र जय शिवराय

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

घासल्याशिवाय धार नाही तलवारीच्या पातीला, मराठ्यांशिवाय पर्याय नाही महाराष्ट्राच्या मातीला

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

मराठी भाषा फक्त भाषा नाही

तर ती ज्ञानाचा अथांग स्रोत आहे

भडकली तर तोफ आहे

फेकली तर गोफ आहे !

मराठी भाषा दिनाच्या सर्व

मराठी बांधवाना शुभेच्छा

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

रूजवू मराठी, फुलवू मराठी, चला बोलू फक्त मराठी 

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

जात मराठी,धर्म मराठी

शान मराठी, अभिमान मराठी!

मराठी भाषा दिना निमित्त सर्व

बंधू- भगिनींना शुभेच्छा!

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

मान आहेत मराठी भाषेचा आपल्या मनी, शुभेच्छा तुम्हाला सर्वांना मराठी भाषा दिनी

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

मराठी फक्त भाषा नाही तर

मराठी प्रत्येकाच्या मनातील आशा आहे!

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

आपणच आपणास तारी, मराठीची किमया लय भारी

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

ध्यास मराठीचा मनी राजवा,

मराठीची गोडी भावी पिढीत रुजवा.

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

बोलावे शुद्ध, ऐकावे शुद्ध, लिहावे शुद्ध, मराठीच्या उद्धारासाठी कंबर कसुनी आम्ही कटिबद्ध

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

भाषा हाच अभिमान हेच कायम तत्व असू दे

मराठी माणसाला तू नेहमी

मराठी जपण्याचे महत्व दे

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा

आपणच आपल्या उद्धारासाठी चला बोलूया मराठी 

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

मराठी म्हणजे गोडवा, मराठी म्हणजे प्रेम

मराठी भाषा म्हणजे संस्कार,

मराठी म्हणजे आपुलकी !

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

जिच्यासाठी  केला होता अट्टाहास, थांबवूया आता मराठीचा ऱ्हास

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

भाषेचा गजर कर, मराठी असल्याचा

नेहमीच साज कर

साजेसा जग तू मराठीचा माज कर!

जागतिक मराठी भाषा दिना निमित्त

सर्व मराठी बांधवाना शुभेच्छा!

आम्ही जपतो आमची संस्कृती, आमची निष्ठा आहे मराठी मातीश

मराठी भाषा दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

मराठी दिनानिमित्त सांगू इच्छितो

मराठीसंगेच जगू इच्छितो!

सर्व मराठी बंधू भगिनींना मराठी भाषा

दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

जगत राहावी, शिकत राहावी

समजत राहावी, हसत राहावी अशी ही माया

शब्दांच्याही पलीकडल्या भावनांना

अखंड उमलवणारी ही मातृभाषेची कोवळी माया !

मराठी राजभाषा दिनाच्या शुभेच्छा!

आईचा असे माझ्या एक वेगळाच तालस्वर

प्रेमळ ती लडिवाळ भाषा मराठी सुंदर

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा !

मराठी भाषेत जन्माला आलो,

मराठी भाषेतच मरणार

स्वाभिमान कायम

मराठी भाषेचा आम्ही जपणार !

मराठी भाषा दिन शुभेच्छा!

मराठीचा बोलबाला आसमंतात

दुमदुमु दया,

मायबोली मराठीत मराठी

मनामनात रमू दया.

मराठी भाषा दिन शुभेच्छा!

हे शब्द कुठल्या भाषेतले आहेत? आज मराठीत सर्सास वापरले जात असले, तरी हे सगळे शब्द मूळचे मराठी नाहीत, असं सांगितलं तर?

हे सगळे शब्द फारसी भाषेतून आले आहेत आणि मराठीनं ते आपलेसे केले आहेत. आजच्या काळात इराणची अधिकृत भाषा असलेली फारसी ही महाराष्ट्रात अनेक शतकं व्यवहाराची भाषा बनली होती.

आजही आपल्या रोजच्या वापरातल्या मराठीमध्ये या भाषेच्या पाऊलखुणा दिसतात. मराठी भाषा दिनाच्या निमित्तानं आम्ही त्याच पाऊलखुणांचा मागोवा घेतो आहोत.

फारसी-मराठीचं नातं कसं जुळलं?

मराठी आणि फारसीचा संबंध अगदी जुना आहे. या दोन्ही एकमेकींच्या दूरच्या मावसबहिणी आहेत असं म्हणायलाही हरकत नाही.

भाषाविज्ञानाचे प्राध्यापक चिन्मय धारुरकर त्याविषयी अधिक माहिती देतात.

"फारसी आणि मराठी या एकाच मोठ्या कुळातल्या भाषा आहेत. इंडो युरोपियन लँग्वेज फॅमिली म्हणजे युरो-भारतीय भाषा कूळ असं त्याचं नाव. या दोन्ही भाषांचं उपकूळही एकच आहे जे इंडो-इराणी म्हणून ओळखलं जातं.

"त्यामुळे आपोआपच वाक्यरचनेच्या पातळीवर किंवा काही मूलभूत शब्दसंग्रह आणि संरचनांच्या बाबतीत फारसी आणि मराठीमध्ये साम्य आढळून येतं. दुसरं म्हणजे फारसी भाषेत साठ टक्के शब्द अरबी भाषेतले आहेत. म्हणजे फारसीवाटे ते मराठीत आले आहेत."

मुस्लिम राजवटीमुळे फारसी महाराष्ट्रात आली, असं ढोबळमानाने अनेकांना वाटतं. पण ते पूर्णपणे खरं नसल्याचं ज्येष्ठ लेखक आणि संतसाहित्याचे अभ्यासक यू. म. पठाण यांनी म्हटलं आहे.

पठाण यांनी मराठी बखरींमध्ये वापरलेल्या फारसी भाषेवर संशोधन केलं होतं. 1958 साली पुणे विद्यापीठात त्यांनी सादर केलेला शोधनिबंध म्हणजे फारसी आणि मराठीला जोडणाऱ्या दुव्यांचा खजिनाच आहे.

त्यांच्या मते फारसीचे मराठीशी भाषिक संबंध पूर्वापार चालत आले आहेत आणि मुसलमानी राजवटीत ते अधिक घनिष्ठ झाले आहेत. बाराव्या शतकानंतरच्या कालखंडातील मराठी भाषेत फारसीचं प्रतिबिंब आढळून येऊ लागलं.

राज्यकर्त्यांची भाषा

फारसी भाषा मुस्लीम राज्यकर्त्यांसोबतच व्यापारी, प्रवासी आणि सुफी संतांच्या मार्फतही महाराष्ट्रात आली असावी. पण ती इथे रुळली आणि मराठीत मिसळली, ती मात्र राजभाषा म्हणूनच.

तेराव्या शतकात अल्लाउद्दीन खिलजीचं आक्रमण या प्रदेशाचं राजकारण बदलवून टाकणारं ठरलं. मग चौदाव्या शतकात मोहम्मद तुघलक शहानं आपली राजधानी काही वर्षांसाठी दिल्लीहून देवगिरीला म्हणजे आजच्या दौलताबादला हलवली. त्यानंतर बहामनी राजवटींच्या काळात फारसी महाराष्ट्राची राजभाषा म्हणून आणखी रूढ होत गेली.

डॉ. पृथ्वीराज तौर त्याविषयी माहिती देतात. तौर गेली सतरा वर्ष नांदेडच्या रामानंद तिर्थ मराठवाडा विद्यापीठात मराठीचं अध्यापन करत आहेत.

ते सांगतात, " दहाव्या शतकानंतर एकूणच भारतात सगळीकडेच वेगवेगळ्या इस्लामिक राज्यकर्त्यांचा प्रभाव राहिला. आपल्याकडे महसूल व्यवस्था अस्तित्वात आली, त्यात मुस्लिम राज्यकर्त्यांचं योगदान मोठं आहे. या महसुली व्यवस्थेतले अनेक फारसी शब्द आजही रूढ आहेत.

"पंधराव्या शतकात विजापूरची आदिलशाही, अहमदनगरची निजामशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही या सगळ्यांचा उदय सुरू झाला. त्यांची राज्यकारभाराची भाषा म्हणजे फारसी ही व्यवहाराची भाषा बनत गेली. जमादार, फौजदार, भालदार, चोपदार, नाका, जकात हे सगळे शब्द या इस्लामी भाषांमधून आपल्याकडे आले आहेत."

एकनाथांचा 'अर्जदस्त' आणि फारसीचं प्रतिबिंब

मराठीवर फारसी भाषेचा परिणाम कसा होत गेला, हे मराठी साहित्यातून दिसून येतं. तसंच त्या काळातल्या दस्तावेजांमधूनही दिसून येतं. (हा दस्तावेज शब्दही फारसीतूनच आला आहे, बघा.

संत एकनाथांचा एक 'अर्जदस्त' प्रसिद्ध आहे. या अर्जातले बहुतांश शब्द, अगदी अर्ज हा शब्दसुद्धा, फारसी भाषेतले आहेत.

डॉ. तौर सांगतात, "एरवी एकनाथांनी मराठीतून लिखाण केलं. पण अर्ज हा कोणाकडे करतात, तर राज्यकर्त्यांकडे. त्यामुळेच तो राज्यकर्त्यांच्या भाषेत लिहिला आहे."

शिवकालातली फारसी-मराठी

शिवाजी महाराजांच्या काळातही फारसीचा वापर खूप वाढला होता. त्या काळातल्या अनेक पत्रांमध्ये फारसीचं वर्चस्व दिसतं. इतकं, की अनेकदा आपण नेमकी कोणती भाषा वाचतो आहोत, असा प्रश्न पडावा. इतिहासकार वि. का. राजवाडे यांनीही त्याविषयी लिहिलं आहे.

स्वतः शिवाजी महाराजही उत्तम फारसी बोलू शकत होते, असे उल्लेख आहेत. पण त्यांनीच मराठीवरचा फारसीचा हा प्रभाव कमी करण्यासाठी प्रयत्नही केले. स्वराज्याची स्थापना केल्यानंतर महाराजांनी राजव्यवहार कोषाची निर्मिती केली.

प्रा. तौर यांच्यामते मराठी भाषाशुद्धीची सुरूवात ही तिथपसून सुरू होते. "माझी भाषा मला सुधारायची आहे, त्याच्यावरचा अन्य भाषांचा परिणाम कमी व्हायला हवा अशी त्यामागची भावना होती. राजव्यवहारातले प्रधान, आमात्य, सरसेनापती असे शब्द छत्रपती शिवाजी महाराजांनी नव्यानं रूढ केले. पण गड, किल्ले यांच्यासंदर्भात असेल किंवा इतर अनेक गोष्टींसाठी फारसी शब्दच वापरात कायम राहिले."

आजच्या मराठीतली फारसी

आजही महाराष्ट्रात, विशेषतः निजामाच्या प्रभावाखाली राहिलेल्या मराठवाड्यात बोलीभाषेवर फारसी शब्दांचा आणि फारसीतूनच जन्मलेल्या उर्दूचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.

फारसी आणि मराठीचं हे नातं अनेकांना भुरळ पाडत आलं आहे. या नात्याचा आणि फारसीच्या मराठीवरील प्रभावाचा अभ्यास गेली जवळपास शंभर वर्ष सुरू आहे.

1925च्या सुमारास लेखक-कवी माधव ज्युलियन (माधव पटवर्धन) यांनी पहिल्या फारसी-मराठी शब्दकोशाची निर्मिती केली होती. माधव ज्युलियन यांनी फारसी भाषेचं शिक्षण घेतलं होतं आणि ते ही भाषा शिकवतही होते.

फक्त शब्दच नाही, तर शह देणे, आर्जव करणे, वाहवा करणे, सर्द होणे, दावा सांगणे, दौलतजादा करणे, नेस्तनाबूत करणे असे वाक्प्रचार आणि शब्दरचनांही फारसीनं मराठीला दिलेली देणगी आहे.

भाषाशुद्धीसाठी अनेक चळवळी होऊनही हे शब्द टिकून राहिले आहेत, कारण ते मराठीनं स्वीकारले आहेत, आपलेसे केले आहेत.

भाषेला समृद्ध करणारा वारसा

पाच शतकांनंतर अनेक फारसी शब्द इथे रुजले, वाढले आहेत, मराठी बनून गेले आहेत. पण तरीही भाषाशुद्धीचा आग्रह धरला जातो, ते योग्य आहे का? असा प्रश्न पडतो.

केवळ संस्कृत आणि प्राकृतपासून मराठीचा विकास झाला, असा अनेकांचा समज असतो पण मराठीनं या भाषांबरोबरच फारसी, इंग्रजी, भाषांमधूनही बरंच काही स्वीकारलं आहे. तुर्की, अरबी, कानडी, तेलुगू, गुजराती, हिंदी, फ्रेन्च, पोर्तुगीज आणि पंजाबीतले शब्दही मराठीत रुळले आहेत.

हा मराठीला समृद्ध करणारा वारसा असल्याचं डॉ. तौर यांना वाटतं. "कोणतीही भाषा असे शब्द स्वीकारते तेव्हा ती शरण जात नसते. तर स्वतःला विस्तारत असते. ब्रिटिशांनी जगभरातल्या भाषांतून आपले शब्द स्वीकारले म्हणून ती एवढी प्रभावी ठरली आहे अन्य भाषांनी मराठीला खूप काही दिलं आहे. कोणत्याही भाषेच्या संदर्भात आपल्याला असं सकारात्मक असायला हवं."

भाषा भाषांमधल्या या विस्तृत नात्यांची माहिती झाली तर मनाची कवाडं उघडायलाही मदत होऊ शकते आणि लोक सर्वसामावेशक होऊ शकतात.

चिन्मय धारुरकरही तेच सांगतात. "अनेकदा फारसीविषयीचा आक्षेप हा भाषेविषयीचा आहे की तिच्याशी जोडलेल्या धर्माविषयी आहे, असा प्रश्न पडतो. पण वेगवेगळ्या भाषांमध्ये अशी शब्दांची उसनवारी होत असते. ती एका दिवसात काढून टाकणं म्हणजे भाषेचा इतिहास नष्ट करण्यासारखं आहे."

गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार

अन् वज्रांचे छातीवरती घ्या झेलून प्रहार!

खळखळू द्या या अदय शृंखला हातापायांत

पोलादाची काय तमा मरणाच्या दारात?

सर्पांनो उद्दाम आवळा, करकचूनिया पाश

पिचेल मनगट परि उरातील अभंग आवेश

तडिताघाते कोसळेल का तारांचा संभार

कधीही तारांचा संभार

गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार!

क्रुद्ध भूक पोटात घालू द्या खुशाल थैमान

कुरतडू द्या आतडी करू द्या रक्ताचे पान

संहारक काली, तुज देती बळीचे आव्हान

बलशाली मरणाहून आहे अमुचा अभिमान

मृत्यूंजय आम्ही! आम्हाला कसले कारागार?

अहो हे कसले कारागार?

गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार!

पदोपदी पसरून निखारे आपुल्याच हाती

होऊनिया बेहोष धावलो ध्येयपथावरती

कधी न थांबलो विश्रांतीस्तव, पाहिले न मागे

बांधू न शकले प्रीतीचे वा कीर्तीचे धागे

एकच ताळा समोर आणिक पायतळी अंगार

होता पायतळी अंगार

गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार!

श्वासांनो जा वायूसंगे ओलांडुनी भिंत

अन् आईला कळवा अमुच्या हृदयातील खंत

सांगा वेडी तुझी मुले ही या अंधारात

बद्ध करांनी अखेरचा तुज करिती प्रणिपात

तुझ्या मुक्तीचे एकच होते वेड परि अनिवार

तयांना वेड परि अनिवार

गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार!

नाचविता ध्वज तुझा गुंतले शृंखलेत हात

तुझ्या यशाचे पवाड गाता गळ्यात ये तात

चरणांचे तव पूजन केले म्हणुनी गुन्हेगार

देता जीवन-अर्घ्य तुला ठरलो वेडेपीर

देशील ना पण तुझ्या कुशीचा वेड्यांना आधार

आई वेड्यांना आधार

गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार!

कशास आई, भिजविसी डोळे, उजळ तुझे भाल

रात्रीच्या गर्भात उद्याचा असे उषःकाल

सरणावरती आज अमुची पेटता प्रेते

उठतील त्या ज्वालांतून क्रांतीचे नेते

लोहदंड तव पायांमधले खळखळा तुटणार

आई, खळखळा तुटणार

गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार!

आता कर ॐकारा तांडव गिळावया घास

नाचत गर्जत टाक बळींच्या गळ्यावरी फास

रक्तमांस लुटण्यास गिधाडे येऊ देत क्रूर

पहा मोकळे केले आता त्यासाठी ऊर

शरीरांचा कर या सुखेनैव या सुखेनैव संहार

मरणा, सुखेनैव संहार

गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा क्रांतीचा जयजयकार

* जो कसाही जाऊ शकतो तो रस्ता.

* जो ध्येयाकडे नेतो तो मार्ग.

खरं - सत्य

*  बोलणं खरं असतं.

* सत्याला  सोबत पुरावा जोडावा लागतो.

घसरडं - निसरडं

* पडून झालं की घसरडं.

* सावरता येतं ते निसरडं.

अंधार - काळोख

* विद्युत पुरवठा खंडीत झाला की होतो तो अंधार.

* निसर्गात जाणवतो तो काळोख.

पडणं - धडपडणं

* पडणं हे अनिवार्य.

* धडपडणं हे कदाचित सावरणं.

पाहणं - बघणं

* आपण स्वत:हून पाहतो.

* दुसऱ्यानं सांगितल्यावर होतं ते बघणं.

पळणं - धावणं

* पाकीटमार काम झाल्यावर जे करतो ते पळणं.

* ट्रेन पकडतांना आपण जे करतो ते धावणं.

झाडं - वृक्ष

* जे माणसांकडून लावलं जातं ते झाड.

* जो आधीपासूनच  असतो तो वृक्ष.

खेळणं - बागडणं

* जे नियमानं बांधलेलं असतं ते खेळणं.

* जे मुक्त असतं ते बागडणं.

ढग - मेघ

* जे वाऱ्याने ढकलले जातात ते ढग.

* जे नक्की बरसतात ते मेघ.

रिकामा - मोकळा

 * वेळ जो दुसऱ्याकडे असतो तो रिकामा. 

* आपल्याकडे असतो तो मोकळा वेळ.

निवांत - शांत

*कष्ट केल्यानंतर मिळतो तो निवांतपणा.

* काहीच न करता बसून मिळतो तो शांतपणा.

आवाज - नाद

* जो आपल्या चालण्यानं होतो तो आवाज.

* जो घ॔टेचा होतो तो नाद.

झोका - हिंदोळा

* जो आपला नंबर बागेत कधी लागेल याची वाट पाहायला लावतो तो झोका. 

* जो मुक्तपणे झाडांमधून खेळता येतो तो हिंदोळा.

स्मित- हसणं

* मनात एखादी गोड आठवण आली की जे दिसतं ते स्मित.

* जे लोकां समोर दाखवावं लागतं ते हसणं.

अतिथी - पाहुणा

* जो यावा यावा असा वाटतो तो अतिथी.

* जो आला की कधी जाईल असं मनात येतं तो पाहुणा.

घोटाळा - भानगड

* जो अचानक नकळत होतो तो घोटाळा.

* जी नियोजनबद्ध पद्धतीने होते ती भानगड.

आभाळ- आकाश 

* भरून येतं ते आभाळ.

* निरभ्र असत ते आकाश.

परि अमृतातेही पैजा जिंके |

ऐसी अक्षरे रसिका मेळवीन ||१||

जिये कोवळिकेचिन पाडे |

दिसती नादींचे रंग थोड़े |

वेधे परीमळाचे बीक मोड़े | जयाचेनी ||२||

एका रसाळपणाचिया लोभा |

की श्रवाणींचे होति जीभा |

बोले इंद्रिय लगे कळंभा | एकमेकां ||३||

सहजे शब्दे तरी विषो श्रवणाचा |

परि रसना म्हणे रसु हा आमुचा |

घ्रानासी भावो जाय परीमळाचा | हा तोचि होईल ||४||

नवल बोलतीये रेखेचे वाहणी |

देखता डोळ्यांही पुरो लागे धणी |

ते म्हणती उघडली खाणी | रुपाची हे ||५||

जेथे संपुर्ण पद उभारे |

तेथे मनची धावे बाहिरे |

बोलू भुजाही अविष्कारे | आलिंगावया ||६||

ऐशी इंद्रिये आपुलालिया भावी |

झोंबती परि तो सरीसेपणेचि बुझावी |

जैसा एकला जग चेववी | सहस्त्रकरू ||७||

तैसे शब्दांचे व्यापकपण |

देखिजे असाधारण |

पाहातया भावाज्ञां फावती गुण | चिंतामणीचे ||८||

– संत ज्ञानेश्वर

तुझ्या आकाश श्रुतींनी

माझ्या मातीचे गायन

तुझ्या आकाश श्रुतींनी

जरा कानोसा देऊन

जरा कानोसा देऊन

कधी ऐकशील का रे

कधी ऐकशील का रे

माझ्या मातीचे गायन

तुझ्या आकाश श्रुतींनी

माझी धुळीतील चित्रे

तुझ्या प्रकाश नेत्रांनी

माझी धुळीतील चित्रे

तुझ्या प्रकाश नेत्रांनी

जरा पापणी खोलून

जरा पापणी खोलून

कधी पाहशील का रे

कधी पाहशील का रे

कधी ऐकशील का रे

माझ्या मातीचे गायन

तुझ्या आकाश श्रुतींनी

माझ्या जहाजाचे पंख

मध्यरात्रीत माखले

माझ्या जहाजाचे पंख

मध्यरात्रीत माखले

तुझ्या किनाऱ्यास दिवा

तुझ्या किनाऱ्यास दिवा

कधी लावशील का रे

कधी लावशील का रे

कधी ऐकशील का रे

माझ्या मातीचे गायन

तुझ्या आकाश श्रुतींनी

माझा रांगडा अंधार

मेघामेघांत साचला

माझा रांगडा अंधार

मेघामेघांत साचला

तुझ्या उषेच्या ओठांनी

तुझ्या उषेच्या ओठांनी

कधी टिपशील का रे

कधी टिपशील का रे

कधी ऐकशील का रे

माझ्या मातीचे गायन

तुझ्या आकाश श्रुतींनी

जरा कानोसा देऊन

जरा कानोसा देऊन

कधी ऐकशील का रे

कधी ऐकशील का रे

माझ्या मातीचे गायन

तुझ्या आकाश श्रुतींनी

कुसुमाग्रज

संतांच्या शब्दात..इतिहासाच्या पानात

तेव्हा हसून सारीजण म्हणलीत

आम्ही शोधलं आमचं मराठीपण

या भूमीवरील माणसांच्या मनात

त्यांच्या जखमात.. त्यांच्या रक्तात

त्यातून उसवतात सूर्याची किरणे

मराठीपण ओलांडून

सार्‍या आकाशाला गवसणी घालणारे

-कुसुमाग्रज

हे, माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगाने जागल्या दऱ्या-खोऱ्यातील शिळा

हिच्या संगाने जागल्या दऱ्या-खोऱ्यातील शिळा

माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगाने जागल्या दऱ्या-खोऱ्यातील शिळा

हिच्या संगाने जागल्या दऱ्या-खोऱ्यातील शिळा

हिच्या कुशीत जन्मले काळे कणखर हात

हो, हिच्या कुशीत जन्मले काळे कणखर हात

ज्यांच्या दुर्दम धीराने केली मृत्यूवरी मात

नाही पसरला कर कधी मागायास दान

स्वर्ण सिंहासनापुढे कधी लवली न मान

स्वर्ण सिंहासनापुढे कधी लवली न मान

माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगाने जागल्या दऱ्या-खोऱ्यातील शिळा

हिच्या संगाने जागल्या दऱ्या-खोऱ्यातील शिळा

हा, हिच्या गगनात घुमे आद्य स्वातंत्र्याची द्वाही

हिच्या पुत्राच्या बाहूत आहे समतेची ग्वाही

हिच्या गगनात घुमे आद्य स्वातंत्र्याची द्वाही

हिच्या पुत्राच्या बाहूत आहे समतेची ग्वाही

माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगे जागतील मायदेशांतील शिळा

हिच्या संगे जागतील मायदेशांतील शिळा

हे, माझ्या मराठी मातीचा लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगे जागतील मायदेशांतील शिळा

हिच्या संगे जागतील मायदेशांतील शिळा

हिच्या संगे जागतील मायदेशांतील शिळा

हिच्या संगे जागतील मायदेशांतील शिळा

गीतकार : कुसुमाग्रज

कोणत्याही मराठी भाषकाला स्फुरण चढेल या ओळीतून. अशा मराठी भाषेचा उगम उत्तरेकडे झाला. मराठी भाषा मूळ आर्यांची भाषा आहे. जवळजवळ 1500 वर्षांचा इतिहास जपणारी मराठी भाषा आहे. उत्तरेकडील सातपुडा पर्वत रांगापासून ते कावेरीच्या पश्चिमेकडील प्रांतापर्यंत, उत्तरेस दमणपासून दक्षिणेकडे गोव्यापर्यंत मराठीचा विस्तार झाला. प्रामुख्याने भारताच्या दक्षिण भागात मराठी भाषा विकसित झाली. येथील सह्याद्री, सातपुडासारख्या डोंगररांगा, गड व किल्ले, दर्‍याखोर्‍यांचा परिसर म्हणजेच महाराष्ट्र भूमी. या भूमीपेक्षाही अधिक राकट, कणखर असा मराठी माणूस. इ. सन 500-700 वर्षांपासून पूर्ववैदिक, वैदिक, संस्कृत, पाली, प्राकृत, अपभ्रंश या टप्प्यातून उत्क्रांत होत होत मराठी भाषेतील पहिले वाक्य श्रवणबेळगोळ येथील शिलालेखावर सापडले. हे वाक्य शके 905 मधील असून 'श्री चामुण्डेराये करविले' असे आहे. त्यानंतर मुकुंदराज व ज्ञानेश्र्वर हे सर्वमान्य आद्य मराठी कवी मराठीची वैशिष्ट्ये तिच्या सामर्थ्यासह मांडताना दिसतात. 

शके 1110 मधील मुकुंदराजांनी रचलेला विवेकसिंधु हा ग्रंथ मराठी भाषेतील पहिला ग्रंथ आहे. ज्ञानेश्र्वरांनी 'परि अृतातेही पैजा जिंके। ऐसी अक्षरेचि रसिके मेळविन।' अशा शब्दात मराठी भाषेचा गोडवा अमृतापेक्षाही जास्त आहे असे म्हटले आहे. भगवद्‌गीता सर्वसामान्यांना समजावी, यासाठी ज्ञानेश्र्वरी वा भावार्थ दीपिका या ग्रंथाचे लेखन मराठीत केले. त्याचप्रमाणे श्री चक्रधर स्वामींनी लिहिलेले लीळाचरित्र म्हणजे मराठीतील पहिला मराठी पद्य चरित्रग्रंथ होय. तेव्हापासून पद्यलेखनाची परंपरा सुरू झाली. महानुभावपंथाचे संस्थापक श्री चक्रधर स्वामींनी लिहिलेल्या ग्रंथातील दृष्टांतावरून मराठीची गतिमानता, सहजसौंदर्य, नादमाधुर्य, गोडवा दिसून येतो. संत एकनाथांनी 'भागवत' ग्रंथाची रचना करून मराठीत भर घातली. यातील बोलीभाषेशी जवळीक साधणारा शब्दसंग्रह, छोटी छोटी लयबद्ध वाक्ये यामुळे 13 व्या शतकातील मराठी भाषा आजच्या वाचकालाही तितकीच आपलीशी वाटते.> > कालानुक्रमे मराठीच्या उगमापासून ते सध्याच्या मराठीच्या स्वरूपात अनेक बदल झालेले दिसतात. या बदलाचे एक कारण म्हणजे मराठी मातीत राज्य केलेल निरनिराळ्या सत्ता होय. त्यापैकी 1250 ते 1350 या काळातील यादवी सत्ता, 1600 ते 1700 या काळातील शिवरायांचीसत्ता, 1700 ते 1818 पेशवाई सत्ता आणि 1818 पासून इंग्रजी सत्ता. यामुळे प्रत्येक काळात मराठी भाषेवर याचे परिणाम दिसून येतात. काळाप्रमाणेच स्थलानुसार मराठी भाषा बदलत गेली. त्यातूनच मुख्य मराठी, अहिराणी मराठी, मालवणी मराठी, वर्‍हाडी मराठी, कोल्हापुरी मराठी असे पोटप्रकार पडत गेले.

शिवछत्रपतींच्या काळात फारशी भाषेचा प्रभाव मराठीवर झालेला दिसून येतो. त्या काळात राजकीय पत्रव्यहार, बखरी लिहिणसाठी मराठीचा वापर केलेला दिसून येतो. या पत्रांचा समावेश 'मराठी रुमाल' किंवा 'पेशव दफ्तर' या सारख्या संग्रहातून करण्यात आला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या 'आज्ञापत्रात' मराठी भाषेची बदललेली शैली दिसून येते. तसेच यावरून तत्कालीन सामाजिक, राजकीय, धार्मिक परिस्थितीचा प्रभाव भाषेवर पडत असतो, हे सिद्ध होते.

पेशवेकाळात मराठी भाषेवर संस्कृतचे वर्चस्व प्रस्थापित झालेले दिसते. या कालखंडात संस्कृत काव्याचे अनुकरण करणारी पंडिती कविता लिहिल्या गेल्या. यातील कथाभाग, अलंकारिकता, अभिजात भाषावैभव या विशेषामुंळे पंडिती कवितेने मराठीला समृद्ध केले आहे. उदा. रघुनाथ पंडित यांनी रामदास वर्णन, गजेंद्र मोक्ष, दमयंती, स्वयंवर अशी अजरामर काव्ये लिहिली. यानंतरच्या काळात लोकजीवनाशी व लोककलांशी जवळीक साधणारी शाहिरी कविता आकाराला आली. भक्तीपासून ते शृंगारापर्यंतचे अनेक अनुभव खास मराठमोळ्या शैलीत साकार करणार्‍या शाहिरांच्या कविता हे मराठी कवितेचे एक भूषण आहे. याचे एक उत्तम उदाहरण म्हणजे पोवाडा हा प्रकार होय.

यानंतर पेशवाईच्या अस्ताबरोबरच इंग्रजी भाषेच्या सत्तेत मराठी भाषेची संरचना काही प्रमाणात बदलली. इंग्रजांनी महाराष्ट्रात आपली सत्ता स्थापन केली. त्यामुळे इंग्रजी साहितच्या प्रभावामुळे मराठीत निबंध, कादंबरी, लघुकथा, शोकात्मिका असे अनेक नवे साहित्यप्रकार मराठीतून लिहिले जाऊ लागले. 'केशवसुत' हे या आधुनिक कवितेचे प्रवर्तक होते. आधुनिक कवितेमध्ये कवींच्या व्यक्तिमत्वाचा, त्यांचा भावनांचा आविष्कार दिसून येतो. कवीचे भोवतालच्या जीवनाशी असलेले संबंधही महत्त्वाचे ठरत असल्याने सामाजिक जाणिवेने मराठी कवितेला नवे वळण देण्याचे कार्य मर्ढेकरांच्या कवितेने 1940-45च्या काळात केले. मानवी जीवनातील असंगतता, मल्यांची पडझड, एकाकीपणा या कवितेतून व्यक्त होताना दिसतो.

मराठी भाषेतील पद्य साहित्या आणि गद्य साहित्य हे भाषेच्या शास्त्रशुद्ध व्याकरणामुळे साकार झाले. आधुनिक काळातील महात्मा फुले यांचा 'शेतकर्‍यांचा आसूड' हा ग्रंथ इंग्रजांच्या काळातील नवीन बदल दाखवतो. यामध्ये इंग्रजी सत्तेमुळे शेतकरंचे झालेले हाल, नवीन शैलीने रेखाटले आहे. तनंतर वि. वा. शिरवाडकर, प्र. के. अत्रे, पु. ल. देशपांडे, चिं. वि. जोशी, कुसुमाग्रज, ग. दि. माडगूळकर, वि. स. खांडेकर, ना. सि. फडके यांसारख्या साहित्यिकांनी मराठीत आपल्या साहित्याची भर घालून मराठी भाषा मराठी मनामनातून जागृत ठेवली. आज सामाजिकशास्त्रे, तत्त्वज्ञान, चित्रकला, साहित्य, संगीत, नाटक यासारख्या कलांचे समीक्षा-विचार मराठीत मूळ धरू लागले आहेत. तर एकीकडे इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळे मूळ मराठी भाषा बदलत आहे. दैनंदिन बोलीभाषेतून मराठीचे संवर्धन करणे, मराठीचे सौंर्दय, खानदानीपणा टिकवून ठेवणे हे प्रत्येक मराठी भाषकाचे कर्तव्य आहे.

- प्रा. डॉ. वंदना भानप

कुसुमाग्रज यांनी मराठी भाषेला सन्मान मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर प्रयत्न केले. कुसुमाग्रज महाराष्ट्राचे लाडके साहित्यकार, ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते, थोर लेखक, नाटककार म्हणून ओळखले जातात. कुसुमाग्रजांनी अनेक सरस कथा, कांदबऱ्या, निबंध, लघुकथा, नाटक, कविता इ. यांचे कुशल लेखन केले. विशाखा हा कवितासंग्रह आणि नटसम्राट हे नाटक त्यांच्या दोन गाजलेल्या साहित्यकृती आहेत. 

कुसुमाग्रजांच्या कारकीर्दीत पाच दशके विस्तारली आणि या काळात त्यांनी कविता, लघुकथा, निबंध, नाटकं आणि कादंबर्‍या या रुपात सुंदर साहित्य तयार केलं. 1942 मध्ये भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीला प्रेरणा देणारी कवितासंग्रह, विशाखा ही त्यांच्या सर्वात प्रसिद्ध लेखणीपैकी एक आहे. मराठी भाषा दिनानिमित्त महाराष्ट्र शासनाने अधिकृतपणे स्थापना केली. 

महान राष्ट्र अशी ओळख असलेले राज्य म्हणजेच महाराष्ट्र या राज्याची मातृभाषा मराठी आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रात मराठी राजभाषा दिन मोठ्या आनंदात साजरा केला जातो. या दिवशी विविध शाळांमध्ये भाषण, निबंध, नाटक, वकृत्व, कविता स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. तसेच सरकारी कार्यालयात अनेक उपक्रमाद्वारे हा गौरव दिन साजरा केला जातो. 

मराठी ही सर्वांगसुंदर भाषा असून भारतातील अधिकृत 22 भाषांपैकी एक भाषा आहे. मराठी भाषा जगातील लोकसंख्येत सर्वाधिक बोलली जाणारी 15 वी भाषा आहे तर भारतात सर्वात जास्त बोलली जाणारी तिसरी भाषा आहे. महाराष्ट्र तसेच गोवा या 2 राज्यांची मराठी ही अधिकृत राज भाषा आहे. मराठी भाषेची साहित्यसंपदा विपुल असून या भाषेला थोर परंपरा लाभली आहे.

मराठी भाषेचा उगम नवव्या शतकापासून झालेला समजतो. या भाषेची निर्मिती संस्कृत पासून झाली आहे. पैठण येथील सातवाहन साम्राज्याने प्रशासनात महाराष्ट्री भाषेचा सर्वप्रथम वापर केला. नंतर देवगिरीच्या यादव काळात मराठी भाषेची समृद्धी झाली. इसवीसन बाराशे अष्टोत्तर मध्ये म्हाईमभट यांनी लिळा चरित्र लिहिले आणि संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली. ते म्हणतात माझी मराठीची बोलू कौतुके, परी अमृताहे पैजा जिंके. अर्थात आपली मायबोली अमृतालाही पैंजेत जिंकेल. संत एकनाथ महाराजांनी मराठी भाषेतून भारुडे लिहिली. मराठी भाषा अनेक संताच्या कीर्तनांनी, ओव्यांनी तशीच भजनांनी सजली आहे. या भाषेला अनेक मराठी साहित्यिकांच्या लेखनींची समृध्दी आणि संपन्नता लाभलेली आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ मराठी भाषेतून लिहिला. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मराठी भाषेचे व संस्कृतीचे संरक्षण केले. महाराजांनी मराठी भाषेसाठी पहिला राजकोश तयार केला.

मराठी भाषा ही महाराष्ट्राची अधिकृत भाषा असली तरी गोवा, गुजरात, मध्यप्रदेश, तामिळनाडू, कर्नाटक, छत्तीसगड तसेच दमण-दीव या केंद्रशासित प्रदेशातील काही भागात सुद्धा मराठी भाषा बोलली जाते. भारताव्यतिरिक्त परदेशात देखील ही भाषा बोलली जाते कारण आपल्या देशातील अनेक लोक शिक्षणासाठी तसेच नोकरी-व्यवसायासाठी इतर देशात असल्यामुळे भाषा बोलली जाते.

आत्ताच्या स्पर्धात्मक जगात टिकून राहण्यासाठी मराठी भाषेसोबत  इतर भाषा येणे सुद्धा गरजेचे असलं तरी आपल्या मराठी भाषेचे महत्तव टिकवून ठेवणे देखील तेवढेच आवश्यक आहे. मराठी भाषेतील साहित्य समृद्ध असल्याने येणार्‍या पिढील मराठी साहित्याची ओळख करुन दिली पाहिजे. संतांनी, लेखकांनी, इतिहासकरांनी आपल्या भाषेत दिलेलं ज्ञान मिळवणे अत्यंत गरजेचे आहे. तेव्हाच आपल्या भाषेबद्दल आणि आपल्या मातीबद्दल अभिमान वाढेल.

आपण सर्वांनीही मराठीचा अभिमान बाळगावा. मराठी भाषा समृध्द करण्यासाठी तसेज जोपसण्यासाठी प्रयत्न करावेत. 

लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी,

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ।

धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी,

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ।।

कविता संग्रह

* अक्षरबाग (१९९९)

* किनारा(१९५२)

* चाफा(१९९८)

* छंदोमयी (१९८२)

* जाईचा कुंज (१९३६)

* जीवन लहरी(१९३३)

* थांब सहेली (२००२)

* पांथेय (१९८९)

* प्रवासी पक्षी (१९८९)

* मराठी माती (१९६०)

* महावृक्ष (१९९७)

* माधवी(१९९४)

* मारवा (१९९९)

* मुक्तायन (१९८४)

* मेघदूत(१९५६)

* रसयात्रा (१९६९)

* वादळ वेल (१९६९)

* विशाखा (१९४२)

* श्रावण (१९८५)

* समिधा ( १९४७)

* स्वगत(१९६२)

* हिमरेषा(१९६४)

निबंधसंग्रह

* आहे आणि नाही (पुस्तक) - लघुनिबंध संग्रह

* प्रतिसाद (पुस्तक) - लघुनिबंध संग्रह

नाटके

* ऑथेल्लो

* आनंद

* आमचं नाव बाबुराव

* एक होती वाघीण

* किमयागार

* कैकेयी

* कौंतेय

* जेथे चंद्र उगवत नाही

* दिवाणी दावा

* दुसरा पेशवा

* दूरचे दिवे (रूपांतरित, मूळ इंग्रजी नाटक ॲन आयडियल हजबंड. लेखक ऑस्कर वाईल्ड)

* देवाचे घर

* नटसम्राट

* नाटक बसते आहे

* बेकेट

* महंत

* मुख्यमंत्री

* ययाति देवयानी

* राजमुकुट

* विदूषक

* वीज म्हणाली धरतीला

* वैजयंती

कथासंग्रह

* अंतराळ (कथासंग्रह)

* अपॉईंटमेंट (कथासंग्रह)

* एकाकी तारा

* काही वृद्ध काही तरुण (कथासंग्रह)

* जादूची होडी (बालकथा)

* प्रेम आणि मांजर (कथासंग्रह)

* फुलवाली (कथासंग्रह)

* बारा निवडक कथा (कथासंग्रह)

* सतारीचे बोल (कथासंग्रह)

कादंबऱ्या

* कल्पनेच्या तीरावर (कादंबरी)

* जान्हवी (कादंबरी)

* वैष्णव (कादंबरी)

* आठवणीपर

* वाटेवरच्या सावल्या (पूर्वीचे नाव- विरामचिन्हे)

एकांकिका

* दिवाणीदावा १९५४, ४ आवृत्ती १९७३.

* देवाचे घर १९५५, २री आवृत्ती १९७३.

* नाटक बसते आहे आणि इतर एकांकिका१९६०, २ री आवृत्ती १९८६.

* प्रकाशाची दारे मौज दिवाळी अंक, १९५९.

* बेत, दीपावली, १९७०.

* संघर्ष, सुगंध दिवाळी अंक, १९६८.

लघुनिबंध आणि इतर लेखन

* आहे आणि नाही

* एकाकी तारा

* एखादं पण, एखादं फूल

* प्रतिसाद

* बरे झाले देवा

* मराठीचिए नगरी

* विरामचिन्हे

लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी

धर्म , पंथ , जात एक जाणतो मराठी

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी

आमुच्या मनामनात दंगते मराठी

आमुच्या रगारगात रंगते मराठी

आमुच्या उराराउरात स्पंदते मराठी

आमुच्या नसानसात नाचते मराठी

आमुच्या पिलापिलात जन्मते मराठी

आमुच्या लहानग्यात रांगते मराठी

आमुच्या मुलामुलीत खेळते मराठी

आमुच्या घराघरात वाढते मराठी

आमुच्या कुलाकुलात नांदते मराठी

येथल्या फुलाफुलात हासते मराठी

येथल्या दिशादिशात दाटते मराठी

येथल्या नगानगात गर्जते मराठी

येथल्या दरीदरीत हिंडते मराठी

येथल्या वनावनात गुंजते मराठी

येथल्या तरुलतात साजते मराठी

येथल्या कळीकळीत लाजते मराठी

येथल्या नभामधून वर्षते मराठी

येथल्या पिकांमधून डोलते मराठी

येथल्या नद्यांमधून वाहते मराठी

येथल्या चराचरात राहते मराठी

पाहुणे जरी असंख्य पोसते मराठी

आपुल्या घरात हाल सोसते मराठी

हे असे कितीक खेळ पाहते मराठी

शेवटी मदांध तख्त फोडते मराठी

ALSO READ: कुसुमाग्रज कविता संग्रह

* मराठी राजभाषा दिन - मराठी भाषा दिन हा जगभरातील मराठी भाषकांकडून दरवर्षी २७ फेब्रुवारी रोजी साजरा केला जातो. ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त प्रसिद्ध मराठी कवी विष्णू वामन शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांचा जन्मदिवस

हा 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो. 1987 साली त्यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर शासनाने हा दिवस गौरव दिन म्हणून जाहीर केला. जागतिक मराठी अकादमीने या कामी पुढाकार घेतला.

जगभरात विखुरलेल्या मराठी-भाषकांमुळे मराठी भाषा भारतासह काही अन्य देशांतही बोलली जाते, जसे -

मॉरिशस

इस्रायल

अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने

संयुक्त अरब अमीरात

दक्षिण आफ्रिका

पाकिस्तान

सिंगापूर

जर्मनी

युनायटेड किंगडम

ऑस्ट्रेलिया

न्यूझीलंड

तसेच भारतात मराठी मुख्यत्वे महाराष्ट्र राज्यात बोलली जाते. त्याचबरोबर गोवा, कर्नाटक, गुजरात, आंध्रप्रदेश, मध्यप्रदेश, तामिळनाडू व छत्तिसगढ राज्यांत आणि दमण आणि दीव, दादरा नगर हवेली या केंद्रशासित

प्रदेशांतील काही भागातही मराठी बोलली जाते. मराठी भाषिक मोठ्या प्रमाणात असलेले भाग -

दक्षिण गुजरात, सुरत, बडोदा व अहमदाबाद (गुजरात)

बेळगाव

हुबळी-धारवाड

गुलबर्गा

बिदर

कारवार (कर्नाटक)

हैदराबाद (आंध्रप्रदेश)

इंदूर, ग्वाल्हेर (मध्यप्रदेश)

तंजावर (तामिळनाडू)

देशातील ३६ राज्ये आणि ७२ देशांमध्ये मराठी भाषिकांची वस्ती आहे. मराठी भाषेचे वय हे साधारणपणे १५०० शे वर्ष मानले जाते. या काळात समाज जीवनातल्या बदलानुसार ही भाषा बदलत राहिली असे मानले जाते. तरीही सर्वसाधारणपणे ठळक फरक खालील प्रमाणे करता येतात.

आद्यकाल

यादवकाल

बहामनी काळ

शिवाजी महाराजांचा काळ

पेशवे काळ

इंग्रजी कालखंड

* मराठीतील बोली भाषा

अहिराणी

इस्रायली मराठी

कोंकणी

कोल्हापुरी

खानदेशी

चंदगडी बोली

चित्पावनी

झाडीबोली

डांगी

तंजावर मराठी

तावडी

देहवाली

नंदभाषा

नागपुरी

नारायणपेठी बोली

बेळगावी

भटक्‍या विमुक्त

मराठवाडी

माणदेशी

मॉरिशसची मराठी

मालवणी

वर्‍हाडी

कोळी

* तक्त्यात नसलेली मराठी अक्षरे -

ॲ

च़ छ़ झ़ ञ़ शेंडीफोड्या श आणि मराठी ल आणि ख

ऱ्य

ऱ्ह

पाऊण य

माझ्या मराठी मातीचा, लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगाने जागल्या, दर्‍याखोर्‍यांतील शिळा

हिच्या कुशीत जन्मले, काळे कणखर हात

ज्यांच्या दुर्दम धीराने, केली मृत्यूवरी मात

नाही पसरला कर, कधी मागायास दान

स्वर्णसिंहासनापुढे, कधी लवली ना मान

हिच्या गगनांत घुमे, आद्य स्वातंत्र्याची द्वाही

हिच्या पुत्रांच्या बाहूंत, आहे समतेची ग्वाही

माझ्या मराठी मातीला, नका म्हणू हीन दीन

स्वर्गलोकाहून थोर, मला हिचे महिमान

रत्नजडित अभंग, ओवी अमृताची सखी

चारी वर्णांतुनी फिरे, सरस्वतीची पालखी

रसरंगात भिजला, येथे शृंगाराचा स्वर

येथे अहंता द्रवली, झाले वसुधेचे घर

माझ्या मराठी मातीचा, नका करू अवमान

हिच्या दारिद्य्रात आहे, भविष्याचे वरदान

माझ्या मराठी मातीचा, लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगे जागतील, मायदेशांतील शिळा

गीतकार : कुसुमाग्रज

खुसखुशीत- करंजी

भुसभुशीत- जमीन

घसघशीत- भरपूर

रसरशीत- रसाने भरलेले

ठसठशीत- मोठे

कुरकुरीत- चकली, कांदा भजी

चुरचुरीत- अळूवडी

झणझणीत- पिठले, वांग्याची भाजी

सणसणीत- मोठया आकाराची पोळी, भाकरी, पराठा

ढणढणीत- मोठ्या आवाजात लावलेले संगीत

ठणठणीत- तब्येत

दणदणीत- भरपूर 

चुणचुणीत- हुशार

टुणटुणीत- तब्येत

चमचमीत- पोहे, मिसळ

दमदमीत- भरपूर नाश्ता

खमखमीत- मसालेदार

झगझगीत- प्रखर

झगमगीत- दिवे

खणखणीत- चोख

रखरखीत- ऊन

चटमटीत/ चटपटीत- खारे शंकरपाळे, भेळ

खुटखुटीत- भाकरी/ दशमी

चरचरीत- अळूची खाजरी पाने

गरगरीत- गोल लाडू

चकचकीत- चमकणारी गोष्ट

गुटगुटीत- सुदृढ बालक

सुटसुटीत- मोकळे

तुकतुकीत- कांती

बटबटीत- मोठे डिझाइन

पचपचीत- पाणीदार

खरखरीत- रफ

खरमरीत- पत्र

तरतरीत- फ़्रेश

सरसरीत/सरबरीत- भज्यांचे पीठ

करकरीत- सफरचंद, पेरूच्या फोडी

झिरझिरीत- पारदर्शक

फडफडीत- मोकळा भात

शिडशिडीत- बारीक

मिळमिळीत- कमी तिखट मसाला असलेला पदार्थ

गिळगिळीत- मऊ लापशी

बुळबुळीत- ओलसर चिकट वस्तूचा स्पर्श

झुळझुळीत- साडी

कुळकुळीत- काळा रंग

तुळतुळीत- टक्कल

जळजळीत- टिळकांचे अग्रलेख

टळटळीत- दुपारचे रणरणते ऊन

ढळढळीत- सत्य

डळमळीत- पक्के नसलेले

गुळगुळीत- स्मूथ

गुळमुळीत- स्पष्ट न बोलणे

-सोशल मीडिया

कपडे होते कर्दमलेले, केसांवरती पाणी.

क्षणभर बसला नंतर हसला बोलला वरती पाहून,

‘गंगामाई पाहुणी आली, गेली घरट्यात राहुन’.

माहेरवाशिणीसारखी चार भिंतीत नाचली,

मोकळ्या हाती जाईल कशी, बायको मात्र वाचली.

भिंत खचली, चूल विझली, होते नव्हते नेले,

प्रसाद म्हणून पापण्यांवरती पाणी थोडे ठेवले.

खिशाकडे हात जाताच हसत हसत उठला

‘पैसे नकोत सर’, जरा एकटेपणा वाटला.

कारभारणीला घेउन संगे सर आता लढतो आहे

पडकी भिंत बांधतो आहे, चिख्लगाळ काढतो आहे ,

मोडून पडला संसार तरी मोडला नाही कणा

पाठीवरती हात ठेउन, तुम्ही फक्‍त लढ म्हणा !

– कुसुमाग्रज

पिढी दर पिढी गिरवली मराठी,
तीच आहे मातृभाषा आमुची मराठी,
विपुल साहीत्य सम्पदा आमुच्या साठी आहे,
मराठीची गंगा आमुच्या साठी वाहे,
दिलेत कित्ती साहित्यिक अन कवी आम्हास,
योग्य तो मान सन्मान वाटे सर्वास,
गर्व वाटतो असण्याचा मज मराठी,
तीच सर्वस्व आहे ,अभिमान अमुच्यासाठी,
वाढवावी शान अन मान भाषेचा,
बोला अगत्याने मराठी हा आग्रह अमुचा !!
वाचा आमची साहीत्य सम्पदा विपुल,
वाढवा ज्ञान, करा विकास तुम्ही सकल,
लावावी सवय वाचनाची लहानग्यांना,
स्फुरतील लेखन अजून, स्फुरण नवोदितांना !
अश्विनी थत्ते.

जय महाराष्ट्र जय शिवराय

मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा
 

मराठी म्हणजे गोडवा, मराठी म्हणजे प्रेम 

मराठी भाषा म्हणजे  संस्कार, मराठी म्हणजे आपुलकी 

मराठी भाषा दिनाच्या सर्वांना शुभेच्छा

मराठी म्हणजे महाराष्ट्र आणि मराठीला माय मानणाऱ्या 

मराठी सर्व बंधुभगिनींना जागतिक मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा 

जात मराठी,धर्म मराठी

शान मराठी, अभिमान मराठी

मराठी भाषा दिनाच्या सर्वांना शुभेच्छा

मराठी भाषेत जन्माला आलो, मराठी भाषेतच मरणार

स्वाभिमान कायम मराठी भाषेचा आम्ही जपणार 

मराठी भाषा दिनाच्या सर्वांना शुभेच्छा

माझ्या मराठी मातीचा, लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगाने जागल्या, दर्‍या खोर्‍यातील शिळा

मराठी भाषा दिनाच्या सर्वांना शुभेच्छा

आमच्या घराघरात वाढते मराठी

आमच्या फ़ुलाफ़ुलात नांदते मराठी...मराठी भाषा दिनाच्या सर्वांना शुभेच्छा

माझ्या मराठीची गोडी वाटे मला अवीट 

माझ्या मराठीचा छंद मना नित्य मोहवित 

ज्ञानोबांची तुकयाची मुक्तेशाची जनाईची 

माझी मराठी गोडी रामदास शिवाजीची 

जगा मराठी आणि जगवा मराठी...मराठी भाषा दिन शुभेच्छा

येथल्या पिकांमधुन डोलते मराठी येथल्या नद्यांमधुन वाहते मराठी

येथल्या चराचरात राहते मराठी

कुसुमाग्रजांना सहा भाऊ आणि कुसुम नावाची एक लहान बहीण होती, एकुलती एक बहीण सर्वांची लाडकी म्हणून कुसुमचे अग्रज म्हणून 'कुसुमाग्रज' असे टोपणनाव त्यांनी धारण केले. तेव्हापासून शिरवाडकर कवी 'कुसुमाग्रज' या टोपण नावाने ओळखले जाऊ लागले. 

नाशिक येथे त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. बी.ए. ची पदवी मिळाल्यानंतर काही काळ त्यांनी चित्रपट व्यवसायात पटकथा लिहिणे, चित्रपटात छोट्या भूमिका करणे अशी कामे केली. यानंतर सोबत, स्वराज्य, प्रभात, नवयुग, धनुर्धारी, अशा विविध नियतकालिकांचे, वृत्तपत्रांचे संपादक म्हणून त्यांनी काम केले. १९३० मध्ये झालेल्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहात कुसुमाग्रज यांचाही सहभाग होता. त्यांच्या क्रांतिकारी कवितांची सुरुवात याच लढ्यापासून झाली आहे. १९३३ साली त्यांनी 'ध्रुव मंडळा'ची स्थापना केली. अनेक सामाजिक चळवळीत, सत्याग्रहांमधे सहभाग घेतला. पुढील काळातही त्यांनी नाशिक जिल्ह्यातील आदिवासी विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी मदत केली.

पत्रकारितेच्या निमित्ताने मुंबईत आल्यावर शिरवाडकरांना मुंबई मराठी साहित्य संघाचे डॉ. अ.ना. भालेराव भेटले. मराठी रंगभूमीचा सुवर्णकाळ संपून ती मृतप्राय होऊ नये म्हणून झटणारे भालेराव यांनी कवी शिरवाडकरांना नाटके लिहिण्यास प्रवृत्त केले, केवळ कवी असलेले वि.वा. शिरवाडकर बघता बघता एक यशस्वी नाटककार झाले. कविता, नाटक, कादंबरी, कथा, लघुनिबंध इत्यादी साहित्यप्रकार त्यांनी हाताळले.

१० मार्च १९९९ रोजी शिरवाडकरांचे निधन झाले.

वि.वा. शिरवाडकर यांच्या स्मरणार्थ नाशिक येथे ’कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान’ नावाची संस्था उभारण्यात आली आहे.

त्यांच्या नाशिकमधील टिळकवाडी येथील निवासस्थानी आता मराठी पुस्तकांचे सुसज्ज ग्रंथालय आहे.

पुरस्कार

महाराष्ट्र सरकारचे उत्कृष्ट पुस्तकासाठीचे पुरस्कार

’मराठी माती’ला १९६० साली

’स्वगत’ला १९६२ साली

’हिमरेषा’ला १९६२ साली

’नटसम्राट’ला १९७१ साली

’नटसम्राट’ला साहित्य अकादमीचा पुरस्कार (१९७४)

"ययाती आणि देवयानी" या नाटकास १९६६ या वर्षी तर संगीत "वीज म्हणाली धरतीला" या नाटकास १९६७ मध्ये राज्य शासनाचे पुरस्कार मिळाले.

विशाखा कवितासंग्रहाला ज्ञानपीठ पुरस्कार

भारत सरकारचा साहित्यक्षेत्रातील योगदानाबद्दल पद्मभूषण पुरस्कार (१९९१ साली)

भारत सरकारचा ज्ञानपीठ पुरस्कार

अखिल भारतीय नाट्यपरिषदेचा "राम गणेश गडकरी" पुरस्कार त्यांना १९६५ मध्ये प्राप्त झाला‌.

अंतराळातील एका ताऱ्यास "कुसुमाग्रज" हे नाव दिले गेले आहे.

१९७४ साली 'नटसम्राट' नाटकाला 'साहित्यसंघ' पुरस्कार मिळाला.

१९८६ मध्ये पुणे विद्यापीठाने त्यांना 'डि.लिट्' ही सन्माननीय पदवी प्रदान केली.

१९८८ मध्ये संगीत नाटयलेखन पुरस्कार मिळाला.

वि.वा. शिरवाडकरांना मिळालेले सन्मान

१९६० मध्ये मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयाच्या अध्यक्षपदी निवड

१९६४ च्याच मडगाव येथील अखिल भारतीय मराठी साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले.

१९७० साली कोल्हापूर येथे भरलेल्या ५१व्या मराठी नाट्यसंमेलनाचे अध्यक्षपद

१९९० साली मुंबईत भरलेल्या पहिल्या जागतिक मराठी परिषदेचे ते अध्यक्ष होते.

त्यांचा जन्म दिवस (२७ फेब्रुवारी) हा मराठी भाषा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

मराठी ही महाराष्ट्राची अधिकृत भाषा आहे. तब्बल 75 दशलक्ष मूळ भाषेतील ही जगात सर्वात जास्त बोलली जाणारी भाषा आहे. मराठी भाषा दिना निमित्त महाराष्ट्राच्या शासनाने स्थापित केलेल्या शैक्षणिय संस्था मध्ये निबंध आणि परिसंवाद, सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. 

मराठी भाषा ही मायबोली आहे आपली आपलीशी वाटणारी ही भाषा खूप श्रीमंत भाषा आहे.संतांच्या कीर्तनाने, भजनाने, भारूडाने , ओव्याने ही भाषा सजविली आहे. ह्याला साहित्य आणि इतिहासाची सावली मिळाली आहे.श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराज देखील ही भाषा बोलायचे असं करून त्यांनी आपल्या संस्कृतीची जोपासना केली आहे.

आज मराठी माणूस कामानिमित्त जगाच्या कानाकोपऱ्यात वास्तव्यास आहे. त्यामुळे आपल्या मायबोलीला जपणे त्याच्या साठी कठीण झाले आहे.सध्या सगळीकडे इंग्रजी भाषेचे प्रभुत्व आहे.सगळी कडे इंग्रजी भाषेचा सर्रास वापर केला जात आहे. विविध भाषेतून संस्कृती, इतिहास,प्रथा साहित्य शिकायला मिळते.  

सध्या आपल्या शहरी आणि शिक्षित पिढीला मराठी भाषा बोलण्याची लाज वाटते ते हिंदी किंवा इंग्रजी भाषेला प्राधान्य देतात.असे नाही की त्यांनी इतर भाषा बोलू नये. पण त्यांना आपल्या मराठी भाषेचे महत्त्व आणि सामर्थ्य पटवून दिले पाहिजे. त्यांना समजावून दिले पाहिजे की मराठी भाषा किती सुंदर आणि प्रेमळ भाषा आहे आणि आपल्याला आपल्या भाषेचे अभिमान वाटायलाच पाहिजे. 

या दिवशी महाराष्ट्रात आणि जगभरात तसेच देशभरात जिथे जिथे मराठी माणूस आहे. हा दिवस आनंदाने साजरा करतो. या दिनाच्या निमित्ते विविध प्रकारचे मराठी  नाटके, चित्रपट,शास्त्रीय संगीताचे कार्यक्रम,काव्य संमेलन,वक्तृत्व स्पर्धा,निबंध सारखे कार्यक्रम योजिले जातात. 

मराठी भाषा दिन ज्याला ''मायबोली मराठी भाषा दिन'','' मराठी भाषा गौरवदिन'' ''जागतिक मराठी राजभाषा दिन'' या नावाने ओळखले जाते.

हा दिवस राज्यसरकारद्वारे नियमित करतात या दिवसाला 'कुसुमाग्रज ' यांचा वाढदिवस म्हणून साजरे करतात. हे मराठीचे प्रख्यात लेखक होते त्यांनी असंख्य कविता, लघुकथा, कादंबऱ्या,निबंध, नाटक,लिहिले आहे. त्यांची विशाका नावाची कविता संग्रह प्रसिद्ध आहे या मधील कविता भारतीय स्वातंत्र्यच्या चळवळीत प्रेरणा देणाऱ्या आहेत. ह्यांना पद्मभूषणासह अनेक राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले आहेत.त्यांचे गाजलेले नाटक नाट्यसम्राट आहे. 

आज आपल्यालाच या श्रीमंत भाषे चा अभिमान बाळगायला पाहिजे आणि आपल्या मायबोली मराठी भाषेची जपणूक केली पाहिजे. आपल्या मनात हे येऊ द्या की ''गर्व आहे मी मराठी असल्याचा ''

Nature

त्यात हा पृथ्वीचा इवला कण

त्यांतला आशिया भारत त्यांत

छोट्याशा शहरीं छोट्या घरांत

घेऊन आडोसा कोणी 'मी' वसें

क्षुद्रता अहो ही अफाट असें!

भिंतीच्या त्रिकोनी जळ्मट जाळी

बांधून राहती कीटक कोळी

तैशीच सारी ही संसाररीती

आणिक तरीही अहंता किती?

परंतु वाटलें खरें का सारें?

क्षुद्र या देहांत जाणीव आहे

जिच्यात जगाची राणीव राहे!

कांचेच्या गोलांत बारीक तात

ओतीत रात्रीत प्रकाशधारा

तशीच माझ्या या दिव्याची वात

पाहते दूरच्या अपारतेंत!

अथवा नुरलें वेगळेंपण

अनंत काही जेंत्याचाच कण!

डोंगरदऱ्यांत वाऱ्याची गाणीं

आकाशगंगेत ताऱ्यांचे पाणीं

वसंतवैभव उदार वर्षा

लतांचा फुलोरा केशरी उषा....

प्रेरणा यांतून सृष्टीत स्फुरे

जीवन तेज जें अंतरी झरे

त्यानेच माझिया करी हो दान

गणावे कसे हें क्षुद्र वा सान?

-  कुसूमाग्रज

कविवर्य कुसुमाग्रज यांच्या जन्मदिनाचे औचित्य साधून यादिवशी राज्यभर मराठी भाषेच्या संवर्धन व विकासासाठी पूरक ठरतील असे अनेक उपक्रम राबविण्यात आले. यात  सर्व मंत्रालयीन विभाग व त्याअंतर्गत सर्व शासकीय कार्यालये, शाळा व महाविद्यालये यांनी भरभरून सहभाग घेतला.

राज्य शासनाकडून यादिवशी विंदा करंदीकर जीवन गौरव पुरस्कार, श्री.पु.भागवत पुरस्कार, डॉ.अशोक केळकर मराठी भाषा अभ्यासक पुरस्कार व मंगेश पाडगांवकर भाषा संवर्धक पुरस्कार असे चार विशेष पुरस्कार व साहित्यिक योगदानाबद्दल उत्कृष्ट ग्रंथ निर्मितीकरिता 35 वाङ्मय पुरस्कार या पुरस्कारांबाबत विशेष गौरव सोहळा आयोजित करण्यात येत आहे.

यावर्षीचे यशवंतराव चव्हाण राज्य वाङ्मय पुरस्कार जाहीर करण्यात आले आहेत. मराठी साहित्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या नामवंत साहित्यिकास ‘विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार’ व मराठी साहित्य निर्मितीमध्ये लक्षणीय कामगिरी करणाऱ्या प्रकाशन संस्थेस ‘श्री.पु.भागवत पुरस्कार’ प्रदान करण्यात येतो. निवड समितीने यावर्षीच्या ‘विंदा करंदीकर जीवन गौरव पुरस्कारासाठी’ ज्येष्ठ साहित्यिका, श्रीमती अनुराधा पाटील यांची तसेच ‘श्री.पु.भागवत पुरस्कारासाठी पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे या संस्थेची निवड केली आहे. मराठी भाषा संवर्धनासाठी मोलाचे योगदान देणाऱ्या व्यक्तीस अथवा संस्थेस ‘भाषा संवर्धन पुरस्कार’ प्रदान करण्यात येतो. त्यानुसार या वर्षी डॉ.अशोक केळकर मराठी भाषा अभ्यासक व कविवर्य मंगेश पाडगांवकर भाषा संवर्धक पुरस्कारासाठी अनुक्रमे प्रा.आर.विवेकानंद गोपाळ व श्री.अनिल गोरे यांची निवड करण्यात आली आहे.

 या सर्वांचा थोडक्यात परिचय याप्रमाणे.

पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे

महाराष्ट्र शासनाचा २०१९ चा श्री.पु. भागवत पुरस्कार पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे या प्रकाशन संस्थेला प्रदान करण्यात आला आहे. मराठी समाजमानस साहित्याच्या माध्यमातून समृद्ध करण्याचे काम जितके लेखकांनी केले आहे तितकेच विविध प्रकाशन संस्थांनीही केले आहे. गेली तीन दशके "पद्मगंधा प्रकाशन"ची नाममुद्रा मराठी ग्रंथव्यवहारात अतिशय ठसठशीत आणि स्पष्ट आहे. विविध प्रकल्प घेऊन काम करणे हे पद्मगंधाचे वेगळे वैशिष्ट्य आहे. डॉ. रा चि. ढेरे यांच्या संशोधनाचे पुनर्व्यवस्थापन करून जुने व नवीन बावीस ग्रंथ प्रकाशित करणे, र.धों. कर्वे ह्या विसाव्या शतकातील एका द्रष्टया पुरुषाचे व्यक्तित्व व विचार आठ खंडात प्रकाशित करणे, श्री.व्य. केतकरांच्या कादंबऱ्या व समीक्षाग्रंथ, लावणी वाङ्मय व लोकसाहित्याचे विविध प्रकल्प, डॉ. गणेश देवी यांच्या मार्गदर्शनाखाली भारतीय भाषांच्या लोकसर्वेक्षणातील महाराष्ट्रातील भाषांचा खंड, संशोधन व समीक्षा ग्रंथांचे प्रकल्प, विविध संप्रदाय, देवताविज्ञान, स्त्रीवादी साहित्य, दलित साहित्य, समाजशास्त्र, भाषाविज्ञान, ललित व विज्ञान साहित्य ‘पद्मगंधा प्रकाशना’ने प्रकाशित केले आहे.

महाराष्ट्रातील नामांकित लेखकांबरोबरच अनेक नवीन व तरुण संशोधकांचे समीक्षाग्रंथ तसेच ललित साहित्यही पद्मगंधा प्रकाशनाने प्रकाशित केले आहे. पद्मगंधा प्रकाशनाने अनुवादित पुस्तके प्रकाशित करताना केवळ लोकप्रिय अनुवाद प्रकाशित केले नाहीत तर जे वैश्विक साहित्यात पथदर्शी ठरले अशा प्रतिभावंत लेखकाच्या महान कलाकृती मराठीत आणल्या. परदेशी लेखकांप्रमाणेच अनेक भारतीय भाषातील लेखकाच्या साहित्यकृतीचे अनुवाद पद्मगंधाने मराठीत प्रसिद्ध केले.

पद्मगंधा प्रकाशनचे संस्थापक श्री. अरुण जाखडे हे स्वतः उत्तम संपादक व लेखक आहेत. त्यांनी स्वतः लिहिलेल्या पुस्तकांनाही 'महाराष्ट्र शासनाचे व इतर संस्थाचे पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत. भारतीय भाषाचे लोकसर्वेक्षण' ह्या प्रकल्पातील योगदानासाठी श्री जाखडे यांचा डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या हस्ते गौरव झाला आहे.

पद्मगंधा प्रकाशनच्या १२५ पेक्षा अधिक पुस्तकांना 'महाराष्ट्र शासन व इतर प्रतिष्ठित साहित्य संस्थाचे पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत. तर प्रकाशन संस्थेस 'मुंबई साहित्य संघ, 'म.सा.प. पुणे. मराठवाडा साहित्य परिषद, फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्स, नवी दिल्ली व इतर काही संस्थाचे पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत.

श्रीमती अनुराधा पाटील

श्रीमती अनुराधा पाटील यांना, महाराष्ट्र शासनाचा २०१९ चा विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार प्रदान होत आहे. आधुनिक मराठी कवितेचे दालन समृद्ध करण्यात त्यांच्या कवितेचा मोठा वाटा आहे.

१९५३ साली जळगाव जिल्ह्यातील पहूर या छोटेखानी गावात त्यांचा जन्म झाला. पहूर गावातच त्यांचे दहावीपर्यंतचे औपचारिक शिक्षण झाले. ऐंशीच्या दशकात मराठीतील प्रतिष्ठित नियतकालिकातुन त्यांच्या कविता प्रसिद्ध झाल्या. १९८१ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या आपल्या 'दिगंत' कवितासंग्रहाने मराठी काव्यरसिकांचे लक्ष वेधून घेतले. त्यानंतर 'तरीही (१९८५), 'दिवसंदिवस (१९९२), 'वाळूच्या पात्रात मांडलेला खेळ (2015) आणि कदाचित अजूनही (2017) हे कवितासंग्रह प्रकाशित झाले आहेत. याबरोबरच कथा लेखन  आणि अनुवादही त्यानी केले आहेत.

याबरोबरच त्यांनी काही कथा लिहिल्या तसेच अनुवादही केले आहेत. मात्र कवयित्री म्हणूनच मराठी साहित्यात त्यांची  स्वतंत्र ओळख अधोरेखित झालेली आहे. आधुनिक मराठी कवितेचे दालन समृद्ध करण्यात त्यांच्या कवितेचा मोठा वाटा आहे. १९८१ साली प्रसिद्ध झालेल्या आपल्या 'दिगंत' कवितासंग्रहाने मराठी काव्यरसिकांचे लक्ष वेधून घेतले.

व्यापक जीवनानुभवासह स्त्रीकेंद्री दुःखाच्या महापटाचा शोध हे त्यांच्या एकूण काव्य संवेदनशीलतेचे केंद्रीय सूत्र राहिले आहे. दुःखानुभवाच्या विविध पैलूंसह, एकाकीपणा, परात्मता, सर्जनशीलतेचे सहोदरत्व, नात्यांचा शोध, मातृत्वबंध, मृत्यू आणि अतीताचा शोध या जाणीवसूत्रांनी त्यांची  कविता व्यापलेली आहे.

मराठवाडा साहित्य परिषद, महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुणे, महाराष्ट्र फाउंडेशन, बहिणाबाई चौधरी पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आले आहे. ‘कदाचित अजूनही’ या कवितासंग्रहास २०१९ चा साहित्य अकादमी पुरस्कार जाहीर झाला आहे. त्यांच्या कवितांचे उर्दू, उडिया, पंजाबी, राजस्थानी, या भारतीय भाषांसह इंग्रजीतही अनुवाद प्रसिद्ध झाले आहेत. 'दरअसल' या नावाने हिंदीत त्यांचा अनुवादित काव्यसंग्रह प्रसिद्ध आहे.

साहित्य अकादमीच्या भाषा सल्लागार मंडळ सदस्य तसेच कार्यकारी मंडळाचे सदस्य म्हणूनही त्यांनी कार्य केले आहे. तसेच महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचे सदस्य म्हणूनही त्यांनी कार्य केले आहे.

डॉ.अशोक केळकर

तंजावर येथून मराठी भाषेची पदविका घेतल्यानंतर पुण्यात मराठी साहित्यात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले त्यानंतर, मध्ययुगीन मराठी भाषेचे अध्ययन व दोन वर्ष मोडी लिपीचे प्रशिक्षणही घेतले.

प्राचीन भारतीय इतिहास आणि भाषावैभव समजून घेताना दुर्मिळ हस्तलिखिते अत्यंत महत्वाचा ऐवज आहे. हे जाणून त्यानंतर गेली अनेक वर्षे या लिपीच्या अध्यापनाचे कार्य ते करत आहेत. त्यासाठी तंजावरच्या सुप्रसिद्ध 'सरस्वती महाल ग्रंथसंग्रहालयात मोडी आणि मराठी भाषा प्रशिक्षणाचे १२ अभ्यासक्रम तयार केले आहेत. तंजावरच्या या वाचनालयात मोडी भाषेतील अनेक दुर्मिळ हस्तलिखि साहित्याला एक समृध्द असा खजिनाच उपलब्ध करुन दिला आहे.

कुप्पमच्या द्रवितीयन विद्यापीठात गेली 11 वर्षे प्राध्यापक म्हणून कार्यरत असतानाच, मराठी आणि तमिळ या भाषेतील सेतू म्हणून ते काम करित आहेत. 'लावणी काव्यप्रकाराचा चिकित्सक अभ्यास' या विषयात मराठी आणि तामिळ, अशा दोन्ही भाषांमध्ये अध्ययन करुन १९८७ साली युवराज तुळजेन्द्र राजा टी. भोसले यांच्या अध्यक्षतेखाली मराठी अभ्यास परिषदेची त्यांनी स्थापना केली. मराठी शिकवण्याचे काम ते तीन दशकांहून अधिक काळ अव्याहतपणे करत आहेत.

मोडी लिपीतील हस्तलिखितांच्या अनुवादासह, मराठी आणि तमिळ भाषेत त्यांची विपुल साहित्यसंपदा आहे. त्यात, शहाजी महाराज, मराठी पाळणा संग्रह, बिल्हण काव्य, लावणीचा इतिहास आणि विकास, क्षत्रिय मराठा कुळ आणि त्यांचे विभाजन असे अभ्यास ग्रंथ आहेत.  सिद्धहस्त विदुषी इरावती कर्वे यांचे 'युगान्त' हे अजरामर पुस्तक, साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त लेखक इयाम मनों यांनी अनुवादित केले. त्याशिवाय, 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे (खंड 98) तीन भाग, डॉ जी. एम. पवार लिखित लेखक भालचंद्र नेमाडे यांचे टीका स्वयंवर, अरुण खोपकर यांचे चित्रपटविषयक लेखन 'चलत्-चित्रव्यूह' असे दर्जेदार कार्य ते करत आहेत. तमिळ साहित्यातील सुप्रसिद्ध ग्रंथ ‘थिसारळ’चा त्यांनी मराठीत अनुवादही केला आहे.

श्री.अनिल गोरे

मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी अनिल श्रीपाद गोरे एक डोळस भाषांतरकार, जागरूक प्रकाशक आणि सजग कार्यकर्ता म्हणून कार्यरत आहेत.

व्यवहारामध्ये मराठीचा अधिकाधिक उपयोग करता येण्यासाठी त्यांनी सरकार-दरबारी तसेच सामाजिक वर्तुळात नियोजनबद्ध कार्य केले.  २०१० पासून आतापर्यंत निरनिराळ्या बँकांमध्ये तब्बल ७ अब्ज कागद मराठीतून छापले गेले. तसेच शैक्षणिक, हजार पानांचे इंग्रजीतून मराठीत रूपांतर त्यांनी केले.

मराठीकरणाचा उपयोग सिद्ध करण्यासाठी मराठी माध्यमातील शिक्षणाचा राज्यभर प्रसार करण्याचे व्रत घेऊन समाजमाध्यमांच्या मदतीने त्यांनी अभिनव पद्धतीने जनजागृती केली. राज्यातील ३ लाख ११ हजार विद्यार्थ्यांनी इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा सोडून मराठी माध्यमात प्रवेश घेतला, हीच याची फलश्रुती होय !

ज्ञानभाषा म्हणून मराठीचे महत्त्व ठळक करण्यासाठी त्यांनी प्रकाशन व्यवसायात उतरून इयत्ता अकराव जीवशास्त्र आणि कृषीविज्ञान या विषयांच्या मराठी पाठ्यपुस्तकांची निर्मिती केली. इतकेच नव्हे तर, आय. आय. टी.  'नीट' परीक्षा, मराठीतून घेण्यासाठी त्यांनी केलेला पाठपुरावाही यशस्वी झाला.

विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार

2010 (1 ला) श्रीमती विजया राजाध्यक्ष

2011 (2 रा) श्री.के.ज. पुरोहित

2012 (3 रा) श्री.ना.धो. महानोर

2013 (4 था) श्री. वसंत आबाजी डहाके

2014 (5 वा) प्रा. द. मा. मिरासदार

2015 (6 वा) प्रा. रा. ग. जाधव

2016 (7 वा) श्री. मारुती चितमपल्ली

2017 (8 वा) श्री. मधु मंगेश कर्णिक

2018 (9 वा) श्री. महेश एलकुंचवार

डॉ.अशोक केळकर भाषा अभ्यासक पुरस्कार

2015 (1 ला) श्रीमती मॅक्सीन बर्नसन

2016 (2 रा) श्रीमती यास्मिन शेख

2017 (3 रा) श्री. अविनाश बिनीवाले, पुणे

2018 (4 था) डॉ. कल्याण काळे

श्री.पु.भागवत स्मृती उत्कृष्ट प्रकाशन पुरस्कार

2008 (1 ला) पॉप्युलर प्रकाशन

2009 (2 रा) साकेत प्रकाशन

2010 (3 रा) मौज प्रकाशन

2011 (4 था) नवचैतन्य प्रकाशन

2012 (5 वा) मॅजेस्टिक प्रकाशन

2013 (6 वा) राजहंस प्रकाशन

2014 (7 वा) केशव भिकाजी ढवळे प्रकाशन

2015 (8 वा) कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन

2016 (9 वा) भारतीय विचार साधना

2017 (10 वा) वरदा प्रकाशन

2018 (11 वा) साहित्य प्रसार केंद्र

कविवर्य मंगेश पाडगांवकर भाषासंवर्धक पुरस्कार

2015 (1 ला) श्रीमती बेबीताई गायकवाड

2016 (2 रा) श्री. श्याम जोशी

2017 (3 रा) मराठी विज्ञान परिषद

2018 (4 था) डॉ. हरिश्चंद्र बोर

मुळात आपण मराठी असल्‍याचा अभिमान असला तरीही ब-याच जणांना तथाकथित 'कार्पोरेट कल्‍चर'मध्‍ये वावरताना आपल्‍या मराठी सहका-यांशीही मराठीतून बोलायला संकोच वाटतो. अर्थात याला सन्‍मान‍ीय अपवाद आहेतही. पण खरच मराठी टिकावी असे वाटत असेल तर काही साध्‍या-साध्‍या गोष्‍टी आपण आपल्‍या रोजच्‍या जीवनात सहज अवलंबून मराठी टिकवण्‍यात आपला हातभार लावू शकतो. मराठी भाषा टिकवण्‍यासाठी आपण खालील गोष्‍टी सहज करू शकतो.

1. घरात, नातेवाईक आणि मित्रमंडळींमध्‍ये मराठीतूनच बोला. घरातील लहान मुलांशी बोलताना त्यांना मराठीतून बोलण्‍याची सवय लावा. त्‍यांना मराठी माध्‍यमातील शाळेतच घाला असे म्हणणे आजच्‍या जगात व्‍यवहार्य नसले तरीही जागतिक भाषा शिकवताना त्यांना मराठी भाषेबद्दलही आदर आणि लळा राहील याची काळजी घेणे हे प्रत्येक मराठी पालकांचे कर्तव्‍य नाही का?

2. कार्यालय आणि कार्यालयाबाहेरही मराठी सहका-यांशी मराठीतून बोला व तसे करण्‍याचा आग्रह धरा. ब-याच जणांना तसे करणे खटकू शकते आणि समोरची व्‍यक्ती तुमच्‍याशी हिंदी किंवा इंग्रजीतून बोलण्‍याचा प्रयत्न करू शकते. मात्र तुम्ही मराठीतूनच बोलून त्यांनाही तसे करण्‍यास भाग पाडू शकतात. मराठी माणसालाच मराठीतून बोलण्‍याची लाज वाटल्‍यास 'लाभले अम्‍हांस भाग्य बोलतो मराठी' हे कसे साध्‍य होईल?

3. मोबाईल कंपन्‍यांसह अनेक बहुराष्‍ट्रीय कंपन्‍यांच्‍या ग्राहक सेवा प्रतिनिधींशी (म्हणजे 'कस्‍टमर केअर एक्झीक्युटीव्‍ह' बरं का) मराठीतूनच बोला. अनेक कंपन्‍या मराठी भाषेतून बोलणा-यांसाठी खास मराठी प्रतिनिधींची नियुक्ती करत असतात. आपण मराठीतून बोलण्‍याचा आग्रह धरल्‍यानंतर सर्वच कंपन्‍यांना मराठी प्रतिनिधी नियुक्त करावेच लागतील. त्‍यामुळे मराठी तरुणांनाही रोजगार मिळेल. मराठी माणूसच इंग्रजी किंवा हिंदीचा वापर करू लागल्‍यास ज्या कंपन्‍या सध्‍या मराठीतून सुविधा देत आहेत. त्‍या गरज न उरल्‍याने कदाचित मराठीतून सेवा देणं बंद करतील.

3. रेल्‍वे स्‍थानक, चित्रपट गृहांची तिकिट खिडकी व बँकांमध्‍येही मराठीतूनच बोला आणि समोरच्‍यालाही तसे करण्‍याचा आग्रह धरा.

4. मुंबईसह महाराष्‍ट्रातील कुठल्‍याही व्यवसायिकाशी मराठीतूनच बोला.

5. ई-मेल, एसएमएस मराठीतूनच पाठविण्‍याचा स्‍वतःशीच निर्णय घ्‍या. आजकाल सर्वच वेबसाईट मराठीतून मेल लिहिण्‍याची सोय देत असतात. गेल्‍या काही दिवसांत मराठीच्‍या मुद्याला धार मिळाल्‍याने आता मराठीच्‍या वापराबद्दल आग्रह वाढू लागला असला तरीही घराघरातून मराठीचे बोल आणि मराठी शुभंकरोती ऐकायला मिळेल तेव्‍हाच मराठी तग धरू शकेल ही बाब लक्षात घ्‍या.

जगभरातील सुमारे १० कोटी लोकांची भाषा मराठी आहे. याची जाणीव ठेवा आणि आपल्‍या भाषेचा अभिमान बाळगा. जय महाराष्‍ट्र जय मराठी.

लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी

जाहलो खरेच धन्या एक तो मराठी

धर्म,पंथ,जात एक जाणतो मराठी

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी

आमुच्या मनामनात दंग ते मराठी

आमुच्या रगरगात रंगते मराठी

आमुच्या उरा उरात स्पंदने मराठी

आमुच्या नसानसात नाच ते मराठी

आमुच्या पिलापिलात जन्मते मराठी

आमुच्या लहानग्या रांगते मराठी

आमुच्या मुलामुलीत खेळते मराठी

आमुच्या घराघरात वाढ्ते मराठी

आमुच्या कुला कुलात नांदते मराठी

येथल्या फुलाफुलात हासते मराठी

येथल्या दिशादिशात दाट ते मराठी

येथल्या नगानगात गर्जते मराठी

येथल्या दरीदरीत हिंड्ते मराठी

येथल्या वनावनात गुंजते मराठी

येथल्या तरुलतात साजते मराठी

येथल्या कळीकळीत लाजते मराठी

येथल्या नभामधून वर्षते मराठी

येथल्या पिकांमधून डोलते मराठी

येथल्या नद्यांमधून वाहते मराठी

येथल्या चराचरात राहते मराठी

पाहुणे जरी असंख्य पोसते मराठी

आपुल्या घरात हाल सोसते मराठी

हे असे कितीक ‘खेळ’ पाहते मराठी

शेवटी मदांध तख्त फोडते मराठी

- कवी सुरेश भट

यांचे वडील वकील होते. यांना सहा भाऊ आणि एक कुसुम नावाची बहीण होती. लाडाची असल्यामुळे त्यांनी कुसुम चे अग्रज (थोरले) असल्याने आपले टोपण नाव "कुसुमाग्रज" ठेवले. 

नाशिकमधून त्यांनी बी.ए.ची पदवी घेतली. त्यानंतर त्यांनी चित्रपटामध्ये भूमिका केली. चित्रपट व्यवसायात पटकथा लिहिणे, चित्रपटात छोट्या भूमिका करणे अशी कामे केली. स्वराज्य, प्रभात, नवयुग, धनुर्धारी वृत्तपत्रांचे संपादक म्हणून काम केले. सत्याग्रहातही यांनी भाग घेतला. त्यांनी ध्रुव मंडळाची स्थापना केली. तत्पश्चात ते मुंबईला आले त्यांना तिथे मुंबई मराठी साहित्य संघाचे डॉ. अ.ना. भालेराव यांची भेट घेतली. त्यांनी ह्यांना नाटक लिहिण्यास प्रवृत्त केले. कवी असलेले कुसुमाग्रज यशस्वी नाटककार झाले. त्यांनी आपल्या लेखणी मधून सामाजिक अन्याय आणि विषमता या विषयांवर कठोर टीका केली. 

त्यांचे साहित्यिक विचार लौकिकतावादी आहे. ते आत्मनिष्ठ व समाज निष्ठा जाणीव असणारे मराठीतले महत्त्वाचे लेखक मानले जातात. कविता, नाटक, कादंबऱ्या, कथा, लघु निबंध इत्यादी प्रकाराचे साहित्य त्यांनी हाताळले. त्यांचे काही नावाजलेले साहित्य काव्य संग्रह- जीवन लहरी, किनारा, मराठी माती, वादळवेल, विशाखा. नाटक- दुसरा पेशवा, वीज म्हणाली धरतीला, नटसम्राट, राजमुकुट,. कादंबऱ्या - वैष्णव, जान्हवी, कल्पनेच्या तीरावर.

वि.स. खांडेकर यांच्यानंतर मराठी साहित्यात ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे ते दुसरे साहित्यिक होते. त्यांचे निधन 10 मार्च 1999 रोजी झाले. वि.वा. शिरवाडकर यांच्या स्मरणार्थ नाशिक येथे ’कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान’ नावाची संस्था उभारण्यात आली आहे.

त्यांचा जन्म दिवस हा मराठी भाषा गौरव दिन अथवा मराठी राजभाषा दिवस म्हणून साजरा केला जातो. शाळा, महाविद्यालय सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करतात. मराठी भाषेचे महत्त्व सांगण्यासाठी शाळेमध्ये निबंध, भाषण, वक्तृत्व स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. तसेच अनेक संस्था पण लोकांमध्ये मराठी भाषेचे महत्त्व दर्शविण्यासाठी आणि समजविण्यासाठी काही कार्यक्रम आयोजित करतात. 

जागतिक मराठी अकादमीने या कार्याचा पुढाकार घेऊन हा दिवस मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून जाहीर केला. तत्पश्चात शासनाने हा दिवस गौरव दिन म्हणून जाहीर केला. मराठी भाषा ब्रह्मविद्या आहे असे श्री ज्ञानदेव महाराज म्हणतात. मराठी भाषा ही इंडो-युरोप मधल्या भाषा कुळातली एक भाषा आहे. महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यातील ही राजभाषा आहे. मराठी भाषी लोकसंख्येनुसार भारतातील चौथी भाषा मराठी आहे. 

मराठी भाषा दिवस हा दिवस मराठी साहित्याचा मानदंड ज्ञानपीठ पुरस्कार प्राप्त प्रसिद्ध मराठी कवी विष्णू वामन शिरवाडकर यांचा जन्मदिवस असतो. विष्णू वामन शिरवाडकर हे श्रेष्ठ आधुनिक मराठी कवी नाटककार व कादंबरीकार म्हणून ओळखले जातात. कुसुमाग्रज या नावाने त्यांचे काव्यलेखन आहे. पुणे येथील त्यांचा जन्म झाला असून जीवनलहरी, किनारा, मराठी माती, वादळवेल इत्यादी त्याचे काव्यसंग्रह प्रकाशित झालेले आहे. विशाखा हा काव्य संग्रह आधुनिक मराठी काव्याचे एक कायमचे भूषण आहे. या व्यतिरिक्त त्यांच्या गाजलेल्या नाटकांमध्ये दुसरा पेशवा, वीज म्हणाली धरतीला, नटसम्राट, राजमुकुट इत्यादी सामील आहे.

* स्वर

अ आ इ ई उ ऊ

ए ऐ ओ औ अं अः

* विशेष स्वर - ऑ

तसेच चार देवनागरी स्वर काही ठिकाणी मराठीत पण वापरतात- ऋ ॠ ऌ ॡ

* व्यंजन

क ख ग घ ङ

च छ ज झ ञ

ट ठ ड ढ ण

त थ द ध न

प फ ब भ म

य र ल व

श ष स ह ळ

क्ष ज्ञ

* विशेष - 'ङ'; आणि 'ञ' चा उच्चार हा, 'ण' किंवा 'न' प्रमाणेच नासिक्य होतो. 'ङ' हा 'ड' नाही. तसेच 'ञ' हे 'त्र' नाही. उदाहरणार्थ- अङ्क=अंक, मञ्जुषा=मंजुषा.

२७ फेब्रुवारी हा कुसुमाग्रजांचा जन्मदिन म्हणजेच मराठी भाषा गौरव दिन, या वर्षी महाराष्ट्र शासनातर्फे गेट वे ऑफ इंडियावरील भव्य कार्यक्रमाच्या माध्यमातून साजरा होणार आहे. सुप्रसिद्ध गायक शंकर महादेवन यांच्यासह अनेक प्रथितयश कलाकार ‘धन मराठी, धून मराठी, धन्य मराठी’ हा कार्यक्रम सादर करणार आहेत. तसेच यानिमित्ताने आणखी एक मोहिम हाती घेण्यात येणार आहे, ती म्हणजे ‘एक परिच्छेद विकिपिडियावर’. यात मराठी भाषा गौरव दिनी, जगभरातील मराठी भाषकांनी मराठी देवनागरी लिपीतील किमान १ परिच्छेद मजकूर ‘मराठी विकिपीडियावर’ टाईप करावयाचा आहे.

दरी-खोर्‍यातून नाद घुमू दे एकच दिनराती

मी मराठी...मी मराठी!

प्रा. डॉ. वंदना भानप

माझ्या मराठी मातीचा, लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगाने जागल्या, दर्‍याखोर्‍यांतील शिळा

हिच्या कुशीत जन्मले, काळे कणखर हात

ज्यांच्या दुर्दम धीराने, केली मृत्यूवरी मात

नाही पसरला कर, कधी मागायास दान

स्वर्णसिंहासनापुढे, कधी लवली ना मान

हिच्या गगनांत घुमे, आद्य स्वातंत्र्याची द्वाही

हिच्या पुत्रांच्या बाहूंत, आहे समतेची ग्वाही

माझ्या मराठी मातीला, नका म्हणू हीन दीन

स्वर्गलोकाहून थोर, मला हिचे महिमान

रत्नजडित अभंग, ओवी अमृताची सखी

चारी वर्णांतुनी फिरे, सरस्वतीची पालखी

रसरंगात भिजला, येथे शृंगाराचा स्वर

येथे अहंता द्रवली, झाले वसुधेचे घर

माझ्या मराठी मातीचा, नका करू अवमान

हिच्या दारिद्य्रात आहे, भविष्याचे वरदान

माझ्या मराठी मातीचा, लावा ललाटास टिळा

हिच्या संगे जागतील, मायदेशांतील शिळा

]]> Tue, 27 Feb 2018 10:49:00 +0530 Tue, 27 Feb 2018 11:02:29 +0530 Webdunia Desk https://marathi.webdunia.com/article/marathi-diwas/परप्रांतातील-मराठी-गुढी-109022700027_1.html https://marathi.webdunia.com/article/marathi-diwas/परप्रांतातील-मराठी-गुढी-109022700027_1.html https://nonprod-media.webdunia.com/public_html/_media/mr/img/article/2018-02/27/thumb/1_1/1519708633-6904.jpg

ND

बिहारी वा युपीच्या सर्व तरूणांनाही नोकर्या मिळत नाही. पण मुंबईत आपल्या घरापासून दोन तीन हजार किलोमीटरवर येऊन धंदा करण्याची धमक ते दाखवतात. ते मराठी तरूणांना का जमत नाही?

WD WD

वाचन समृद्ध असले म्हणजे लेखनाचीही प्रवृत्ती प्रबल होते, कल्पनाशक्तीला वाव मिळतो, रसिकता वाढीस लागते सृजनशीलतेला वाट सापडते, सहृदयता, दुसर्‍याच्या दु:खाची जाणीव, त्यांस आवश्यक असणारे संवेदनशील मन यांस खतपाणी मिळते.

अलीकडे हा वाचन संस्कारच घराघरातून हरवला आहे. अगदी बालवर्गापासून परीक्षा आणि त्यात मिळणारी टक्केवारी यालाच महत्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे पाठ्यपुस्तकाव्यतिरिक्त अन्य वाचन करण्याची विद्यार्थ्यांची प्रवृतीच नष्ट झाली आहे. पालकही उदासीन झाली आहे.

महाराष्ट्र थोर: आणिक कैसे थोर: जेणुका अर्थी आपुली थोरी असे: तेतुलाही अर्थी आणिकासी थोरी करी: थोरापासौनि महाथोर तयाते महाराष्ट्र म्हणिजे

नारोबा आपल्या 'ऋद्वीपुर वर्णनात' लिहितात, 'जेथची नांव तर्‍ही मराठी: परि षट्दर्शनातें दळवटी । प्रमेय धुंडाळिता सृष्टी । आथीचिना ।।' 'सह्याद्रिवर्णनात' हिरांबा म्हणते 'जेथ परा चकितु झाली।। तेथ महाराष्ट्रीचा काइसी केली। परी माझी वाचा वालमैली'.

शिवछत्रपतीच्या काळात मराठीत शिरलेला फारशीपणा काठून तिला संस्कृतनिष्ठ रूप देण्यात आले व त्यासाठी 'राजव्यवहार कोष' तयार करविला गेला. पण त्यामुळे पेशवे काळात भाषेतील मराठीपणाच जाऊन हळूहळू संस्कृतचे वर्चस्व प्रस्थापित होऊ लागले.