पर्याय १: शालेय विद्यार्थ्यांसाठी सोपे मराठी भाषण

आदरणीय व्यासपीठ, गुरुजनवर्ग आणि माझ्या बालमित्रांनो,

आज २६ फेब्रुवारी. आज आपण भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील धगधगता सूर्य, स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त एकत्र आलो आहोत.

सावरकरांचे जीवन म्हणजे अथांग सागरासारखे होते. 'ने मजसी ने परत मातृभूमीला' असं म्हणत ज्यांनी अंदमानच्या काळ्यापाण्याची शिक्षा भोगली, पण देशाभिमान कधीही ढळू दिला नाही, अशा थोर क्रांतीकारकाला मी वंदन करतो.

सावरकर केवळ क्रांतीकारकच नव्हते, तर ते एक उत्तम कवी, लेखक, प्रखर समाजसुधारक आणि द्रष्टे विचारवंत होते. त्यांनी रत्नागिरीत 'पतित पावन' मंदिर उभारून अस्पृश्यता निवारणाचे मोठे कार्य केले. "देहाकडून देवाकडे जाताना मध्ये देश लागतो आणि या देशाचे आपण देणे लागतो," हा मंत्र त्यांनीच दिला.

आज त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त आपण त्यांचे विचार आत्मसात करूया आणि आपल्या देशावर प्रेम करण्याची शपथ घेऊया.

धन्यवाद! 

जय हिंद, जय महाराष्ट्र!

पर्याय २: प्रदीर्घ आणि प्रभावी मराठी भाषण

क्रांतीसूर्याला अभिवादन!

"अनादि मी अनंत मी अवध्य मी भला |. मारिल रिपु जगति असा कवण जन्मला ||"

या शब्दांतून स्वतःचा आणि राष्ट्राचा आत्मविश्वास जागा करणारे स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांची आज पुण्यतिथी. २६ फेब्रुवारी १९६६ रोजी त्यांनी या नश्वर देहाचा त्याग केला.

सावरकर म्हणजे एक झंझावात! अभिनव भारत आणि मित्रमेळा या संघटनांच्या माध्यमातून त्यांनी तरुणांमध्ये राष्ट्रप्रेमाची ज्योत पेटवली. परदेशी कापडाची पहिली होळी पुण्यात सावरकरांनीच लावली.

त्यांना झालेली ५० वर्षांची काळ्या पाण्याची शिक्षा ही जगाच्या इतिहासातील एक क्रूर शिक्षा होती. पण अंदमानच्या भिंतींवर काट्याकुट्यांनी काव्य लिहिणारा हा महाकवी कधीच खचला नाही. त्यांनी मांडलेला 'हिंदुत्वाचा' विचार आणि सामाजिक समरसतेचे कार्य आजही तितकेच मार्गदर्शक आहे.

 काळ्या पाण्याची शिक्षा भोगताना अंदमानच्या तुरुंगात त्यांनी अमानुष यातना सहन केल्या, पण त्यांचा आत्मा कधीच खचला नाही. अंदमानमधील एकांतवासात तुरुंगाच्या भिंतींवर खिळे आणि कोळशाने कविता लिहिणारे आणि नंतर त्या तोंडपाठ करणारे ते जगातील पहिले कवी होते. अशाप्रकारे, तुरुंगातून सुटल्यानंतर त्याने तोंडपाठ केलेल्या दहा हजार ओळी त्याने पुन्हा लिहिल्या.

इंग्लंडमध्ये भारतीय स्वातंत्र्यासाठी अथक प्रवास, कैदेत असतानाही खोल समुद्रात उडी घेण्याचे अद्वितीय धाडस, गिरणीत बैलासारखे बांधलेले असतानाही आनंदी राहणे, देशासाठी कुटुंबालाही धोका पत्करणे, प्रत्येक क्षणी देशाच्या स्वातंत्र्याबद्दल विचार आणि चिंतन करणे, त्यांच्या लेखनातून सामान्य लोकांमध्ये देशभक्तीची भावना निर्माण करणे, हे विनायक सावरकरांचे अद्भुत व्यक्तिमत्व होते. सावरकरांनी त्यांच्या नजरकैदेत इंग्रजी आणि मराठीमध्ये अनेक मूळ ग्रंथ लिहिले, त्यापैकी सर्वात प्रमुख म्हणजे मॅझिनी, १८५७ स्वातंत्र्य समर, मेरी कारावास कहानी, हिंदुत्व इतर प्रमुख आहेत.

शेवटी सावरकरांच्याच शब्दात सांगायचे तर:

"हे मातृभूमी, तुझ्यासाठी मरण ते जनन, तुझ्याविना जनन ते मरण!"

अशा या महान पुत्राला माझे कोटी कोटी प्रणाम.

अथांग सागरालाही आपल्या साहसाने थक्क करणाऱ्या 

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन! 

"ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागर प्राण तळमळला..."

अशी आर्त साद घालणाऱ्या थोर क्रांतीसूर्याला पुण्यतिथीनिमित्त कोटी कोटी प्रणाम!

ज्यांच्या विचारात क्रांतीची आग होती आणि काळजात देशाचे प्रेम... 

अशा महान विनायक दामोदर सावरकरांना स्मृतिदिनी मानाचा मुजरा!

अंदमानच्या काळकोठडीतही ज्यांची लेखणी थांबली नाही, 

ज्यांनी भिंतीवर महाकाव्य कोरले... 

त्या प्रज्ञावंत महापुरुषाला विनम्र अभिवादन!

सावरकर म्हणजे केवळ एक नाव नाही, तर तो एक विचार आहे, एक ऊर्जा आहे! 

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या स्मृतीस वंदन

"अनादि मी, अनंत मी, अवध्य मी भला..."

मृत्यूलाही ज्यांनी आपल्या धैर्याने हरवले, 

त्या स्वातंत्र्यवीरांना पुण्यतिथीनिमित्त कोटी कोटी प्रणाम!

हिंदुहृदयसम्राट, थोर समाजसुधारक आणि प्रखर राष्ट्रभक्त स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन!

ज्यांनी परदेशी कापडाची होळी पेटवून स्वातंत्र्याचा एल्गार पुकारला, 

अशा धगधगत्या ज्वालामुखील महामानवास मानाचा मुजरा!

'मातृभूमीच्या चरणी मरण ते जनन' मानणाऱ्या थोर क्रांतीकारकास पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन!

विज्ञानाचा पुरस्कार करणारे, अस्पृश्यता निवारण्याचे कार्य करणारे द्रष्टे महापुरुष सावरकर यांच्या स्मृतीस विनम्र वंदन!

शस्त्र आणि शास्त्र यांचा संगम ज्यांच्या विचारात होता, 

त्या विनायक दामोदर सावरकर यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांना त्रिवार अभिवादन!

देहाकडून देवाकडे जाताना ज्यांना 'देश' लागला, 

अशा महान आत्मार्पण करणाऱ्या वीर सावरकरांना कोटी कोटी प्रणाम!

त्यांचे जीवन आपणा सर्वांना प्रेरणा देत राहो.

वीर सावरकरांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील अतुलनीय योगदानाला नमन! 

त्यांचे विचार आजही मार्गदर्शक आहेत.

स्वातंत्र्याचा ज्वालामुखी आणि हिंदुत्वाचे प्रखर पुरस्कर्ते, वीर सावरकरांना जयंतीनिमित्त कोटी कोटी प्रणाम!

सावरकरांच्या जयंतीदिनी त्यांच्या निर्भयतेचा आणि स्वाभिमानाचा सन्मान करूया! 

त्यांचे जीवन देशप्रेमाचे प्रतीक आहे.

वीर सावरकरांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या बलिदानाला आणि विचारांना सलाम! 

देशासाठी त्यांचे योगदान अविस्मरणीय आहे.

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या जयंतीदिनी त्यांच्या क्रांतिकारी आत्म्याला नमन! 

त्यांचे विचार नव्या पिढीला प्रेरणा देतात.

सावरकरांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या देशभक्ती आणि त्यागाला वंदन! 

त्यांचे जीवन आपल्याला स्वातंत्र्याची किंमत सांगते.

वीर सावरकरांच्या जयंतीदिनी त्यांच्या विचारधारेने प्रेरित होऊन देशासाठी समर्पित राहण्याचा संकल्प करूया!

स्वातंत्र्यलढ्याचे शिलेदार, वीर सावरकरांना जयंतीनिमित्त हार्दिक श्रद्धांजली! 

त्यांचे विचार सदैव प्रेरणादायी राहतील.

सावरकरांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या क्रांतिकारी कार्याला आणि देशप्रेमाला सलाम! 

त्यांचा वारसा कायम जिवंत राहील.

देशातील करोडो लोकांच्या हृदयात

देशभक्तीची भावना जागृत करणारे,

प्रबळ राष्ट्रवादी नेते स्वातंत्र्यवीर सावरकर

यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन.

भारतमातेचे शूर वीर पूत्र,

प्रखर राष्ट्रवादी नेते आणि समाजसुधारक

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन

अन्यायाला मुळापासून नष्ट करून

खऱ्या धर्माची स्थापना करण्यासाठी

क्रांती, सूड इत्यादी निसर्गाने दिलेली माध्यमे आहेत.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन

अनेक फुले फूलती। फुलोनिया सुकोन जाती।।

कोणी त्यांची महती गणती ठेविली असे।।

मात्र अमर होय ती वंशलता। निर्वंश जिचा देशाकरिता ।।

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन

हे मातृभूमी तुझंसाठी मरण ते जनन,

तुझविण जनन ते मरण

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन

आज आपण सर्वजण स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांची जयंती साजरी करण्यासाठी एकत्र जमलो आहोत. सावरकर हे केवळ एक स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते, तर ते एक क्रांतिकारी विचारवंत, कवी, लेखक आणि हिंदुत्वाचे प्रखर पुरस्कर्ते होते. त्यांचे जीवन आणि कार्य आपल्या सर्वांसाठी प्रेरणादायी आहे.

स्वातंत्र्यविनायक दामोदर सावरकर हे फक्त एक नाव नाही, तर ते प्रेरणेचे स्रोत आहेत. जे आजही तितकेच प्रासंगिक आहे जितके ते देशभक्तीच्या मार्गावर चालणाऱ्यांसाठी प्रेरणादायी आहे. वीर सावरकर हे अदम्य धैर्य, मातृभूमीवरील निःशर्त प्रेम आणि स्वातंत्र्यासाठी आपले जीवन अर्पण करणारे एक अविस्मरणीय नाव आहे.

इंग्लंडमध्ये भारतीय स्वातंत्र्यासाठी अथक प्रवास, कैदेत असतानाही खोल समुद्रात उडी घेण्याचे अद्वितीय धाडस, गिरणीत बैलासारखे बांधलेले असतानाही आनंदी राहणे, देशासाठी कुटुंबालाही धोका पत्करणे, प्रत्येक क्षणी देशाच्या स्वातंत्र्याबद्दल विचार आणि चिंतन करणे, त्यांच्या लेखनातून सामान्य लोकांमध्ये देशभक्तीची भावना निर्माण करणे, हे विनायक सावरकरांचे अद्भुत व्यक्तिमत्व होते. सावरकरांनी त्यांच्या नजरकैदेत इंग्रजी आणि मराठीमध्ये अनेक मूळ ग्रंथ लिहिले, त्यापैकी सर्वात प्रमुख म्हणजे मॅझिनी, १८५७ स्वातंत्र्य समर, मेरी कारावास कहानी, हिंदुत्व इतर प्रमुख आहेत.

सावरकर हे जगातील एकमेव स्वातंत्र्यसैनिक होते ज्यांना दोन जन्मठेपेची शिक्षा झाली, त्यांनी शिक्षा पूर्ण केली आणि पुन्हा राष्ट्रीय जीवनात सक्रिय झाले. ते जगातील पहिले लेखक होते ज्यांचे '१८५७ चे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध' हे पुस्तक प्रकाशित होण्यापूर्वीच दोन देशांनी त्यावर बंदी घातली होती. सावरकर हे पहिले भारतीय राजकारणी होते ज्यांनी पहिल्यांदा परदेशी कपड्यांची होळी जाळली. स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतल्याबद्दल ब्रिटिश सरकारने ज्यांची पदवी परत घेतली होती, ते पहिले पदवीधर होते. वीर सावरकर हे पहिले भारतीय विद्यार्थी होते ज्यांनी इंग्लंडच्या राजाला निष्ठेची शपथ घेण्यास नकार दिला.

काळ्या पाण्याची शिक्षा भोगताना अंदमानच्या तुरुंगात त्यांनी अमानुष यातना सहन केल्या, पण त्यांचा आत्मा कधीच खचले नाही. अंदमानमधील एकांतवासात तुरुंगाच्या भिंतींवर खिळे आणि कोळशाने कविता लिहिणारे आणि नंतर त्या तोंडपाठ करणारे ते जगातील पहिले कवी होते. अशाप्रकारे, तुरुंगातून सुटल्यानंतर त्याने तोंडपाठ केलेल्या दहा हजार ओळी त्याने पुन्हा लिहिल्या.

सावरकर हे तरुणांसाठी इतके तत्वज्ञानी होते की त्यांच्या संपर्कात येणारा प्रत्येकजण मातृभूमीची सेवा करू लागला. त्यानंतरही सावरकर स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी आणि त्याचे रक्षण करण्यासाठी प्रयत्न करत राहिले. म्हणूनच त्यांचे 'स्वातंत्र्यवीर सावरकर' हे नाव अमर झाले.

आज सावरकरांच्या जयंतीनिमित्त आपण त्यांच्या त्याग, धैर्य आणि विचारांना उजाळा देऊया. त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की स्वातंत्र्य आणि संस्कृतीच्या रक्षणासाठी कोणत्याही संकटाला सामोरे जाण्याची हिंमत ठेवावी लागते. आपण सर्वांनी त्यांच्या विचारांवर चालत भारताला समृद्ध आणि बलशाली बनवण्यासाठी कटिबद्ध होऊया.

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना माझा कोटी कोटी प्रणाम! जय हिंद! जय भारत!

ALSO READ: स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर निबंध

मंदिराचा इतिहास आणि स्थापना

पतितपावन मंदिराचे उद्घाटन २२ फेब्रुवारी १९३१ रोजी झाले. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी १९२४ ते १९३७ या काळात रत्नागिरीत स्थानबद्ध असताना जातीभेदाविरुद्ध लढा दिला. त्यांनी रत्नागिरीतील विठ्ठल मंदिरात सर्वांना प्रवेश मिळावा यासाठी सत्याग्रह केला होता. या अनुभवातून प्रेरित होऊन त्यांनी सर्व जातींना खुल्या असलेल्या स्वतंत्र मंदिराची संकल्पना मांडली.

श्रीमान भागोजी शेठ कीर, जे भंडारी समाजातील सधन व्यक्ती आणि शिवभक्त होते, यांनी सावरकरांच्या सांगण्यावरून सुमारे तीन लाख रुपये खर्च करून हे मंदिर बांधले. कीर यांनी यापूर्वी स्वतःसाठी भागेश्वर नावाचे खासगी मंदिर बांधले होते, परंतु सावरकरांनी त्यांना सर्व समाजासाठी मंदिर बांधण्याची प्रेरणा दिली.

मंदिराचे वैशिष्ट्य

पतितपावन मंदिर हे भारतातील पहिले मंदिर मानले जाते जिथे अस्पृश्यांना (दलितांना) प्रवेश देण्यात आला. १९३० च्या दशकात, जेव्हा मंदिरांमध्ये अस्पृश्यांना प्रवेश निषिद्ध होता, तेव्हा हे मंदिर सर्व जातींना खुले होते. मंदिर २०,००० चौरस फूट जागेत बांधले गेले आहे.

मंदिराच्या उद्घाटनावेळी सर्व जातींतील सुमारे दीड हजार लोकांनी सहभोजनाचा कार्यक्रम आयोजित केला होता. यात सर्वजातीय महिलांचाही सहभाग होता, ज्याचे नेतृत्व कोल्हापूरच्या सत्यशोधक समाजातील श्रीमती माधवराव बागल यांनी केले.

मंदिरात स्वातंत्र्यवीर सावरकर, शंकराचार्य कुर्तकोटी, समर्थ रामदास आणि गाडगेबाबा यांची सुंदर चित्रे आहेत. सणासुदीच्या वेळी भक्त रांगोळ्यांनी मंदिराची सजावट करतात.

सामाजिक प्रभाव

जातिभेदाविरुद्ध लढा: सावरकरांनी जातीभेद नष्ट करणे हे केवळ तात्विक नसून आचरणात आणण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले. पतितपावन मंदिर हे त्यांच्या सामाजिक सुधारणेच्या कार्याचे ठळक उदाहरण आहे.

बाबासाहेब आंबेडकरांचा पाठिंबा: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी मंदिराच्या उद्घाटनासाठी निमंत्रण मिळाल्यावर सावरकरांना पत्र लिहून त्यांच्या सामाजिक सुधारणेच्या कार्याचे कौतुक केले. त्यांनी लिहिले की, अस्पृश्यांना हिंदू समाजाचा अभिन्न भाग बनवण्यासाठी चतुर्वर्ण्याचे उच्चाटन आवश्यक आहे, आणि सावरकर हे त्यासाठी कार्य करणाऱ्या मोजक्या लोकांपैकी एक आहेत.

मंदिरात दरवर्षी गणेशोत्सव सर्व जातींना खुला असतो. १९३० मध्ये ब्राह्मणांच्या काही गटांनी अस्पृश्यतेविरुद्धच्या चळवळीला विरोध केला तेव्हा सावरकरांनी विठ्ठल मंदिरात गणेशोत्सव सर्वसमावेशक केला.

सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व

सावरकरांचे स्मृतिस्थान: मंदिरात सावरकरांनी वापरलेल्या वस्तू, जसे की त्यांनी लंडनहून पाठवलेली पिस्तुले, काठी, जंबिया, चष्मा आणि मार्सेलिस बंदरावरील मोरिया बोटीची प्रतिकृती जपून ठेवली आहे. तळमजल्यावरील सभागृहात माहितीपटांद्वारे सावरकर आणि इतर स्वातंत्र्यसैनिकांबद्दल माहिती दिली जाते.

चित्रपटात दर्शन: सावरकरांच्या जीवनावर आधारित सुधीर फडके यांच्या हिंदी चित्रपटात पतितपावन मंदिरातील दृश्ये चित्रित करण्यात आली होती.

वास्तुशिल्प आणि स्थान

मंदिर रत्नागिरी शहरात आहे आणि त्याची वास्तुशैली साधी पण प्रभावी आहे. मंदिराचे बांधकाम सामाजिक समतेच्या संदेशाला पूरक असे आहे. मंदिर परिसरात भक्तांना शांतता आणि अध्यात्मिक अनुभव मिळतो.

विवाद आणि टीका

मंदिराच्या स्थापनेने तत्कालीन समाजात खळबळ उडाली, कारण अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश देणे हे त्यावेळी अकल्पनीय होते. सावरकरांनी यासाठी मोठा सामाजिक आणि धार्मिक विरोध सहन केला. काही परंपरावादी गटांनी मंदिराच्या सर्वसमावेशक धोरणाला विरोध केला, परंतु सावरकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी हा लढा यशस्वीपणे पुढे नेला.

पतितपावन मंदिर आजही सामाजिक समतेचे प्रतीक आहे आणि रत्नागिरीतील एक महत्त्वाचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळ आहे. मंदिरात दरवर्षी होणारे गणेशोत्सव आणि इतर सण मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. हे मंदिर सावरकरांच्या सामाजिक सुधारणा आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदानाची आठवण करून देते.

पतितपावन मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नसून सामाजिक समतेसाठीच्या लढ्याचे प्रतीक आहे. स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि भागोजी शेठ कीर यांच्या प्रयत्नांमुळे हे मंदिर भारतातील पहिले सर्वसमावेशक मंदिर बनले. आजही हे मंदिर सामाजिक सुधारणांचा आणि हिंदू समाजातील एकतेचा संदेश देत आहे.

पतितपावन मंदिर कसे पोहचाल?

पतितपावन मंदिर रत्नागिरी शहराच्या मध्यवर्ती भागात, वराची आळी, लक्ष्मी चौक, फाटक हायस्कूलजवळ, सुभाष रोड, रत्नागिरी, महाराष्ट्र 415612 येथे आहे. मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी खालील मार्ग आणि परिवहन पर्याय उपलब्ध आहेत:

रेल्वेने (By Train)- नजीकचे रेल्वे स्टेशन रत्नागिरी रेल्वे स्टेशन (मंदिरापासून सुमारे 6 किमी).

मुंबई, पुणे, कोल्हापूर किंवा गोवा येथून रत्नागिरीला थेट रेल्वे सेवा उपलब्ध आहे. कोकण रेल्वेमार्गावर रत्नागिरी हे प्रमुख स्टेशन आहे. रेल्वे स्टेशनवरून मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी तुम्ही रिक्षा (ऑटो) किंवा टॅक्सी घेऊ शकता.

बसने (By Bus)- नजीकचे बस स्थानक रत्नागिरी बस स्थानक (मंदिरापासून सुमारे 2-3 किमी).

मुंबई, पुणे, कोल्हापूर, गोवा किंवा इतर कोकणातील शहरांतून रत्नागिरीला राज्य परिवहन (MSRTC) आणि खासगी बससेवा उपलब्ध आहेत. बस स्थानकावरून मंदिरापर्यंत रिक्षा किंवा स्थानिक बसने जाऊ शकता.

विमानाने (By Air)- नजीकचे विमानतळ कोल्हापूर विमानतळ (सुमारे 112 किमी) किंवा छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, मुंबई (सुमारे 350 किमी).

कोल्हापूर विमानतळावरून रत्नागिरीपर्यंत टॅक्सी किंवा बसने प्रवास करावा लागेल. तर मुंबई विमानतळावरून रत्नागिरीला रेल्वे किंवा बसने 6-7 तासांत पोहोचता येते. रत्नागिरी शहरात पोहोचल्यानंतर मंदिरापर्यंत रिक्षा किंवा टॅक्सीने सहज जाऊ शकता.

महत्त्वाची माहिती

मंदिराचे वेळ: सकाळी 7:00 ते 8:30 आणि संध्याकाळी 3:00 ते 5:30 (म्युझियमसाठी: सकाळी 10:30 ते दुपारी 1:00 आणि दुपारी 3:00 ते संध्याकाळी 5:30).

प्रवेश शुल्क: म्युझियमसाठी प्रौढांसाठी 10 रुपये आणि विद्यार्थ्यांसाठी 5 रुपये.

सर्वोत्तम वेळ: गणेशोत्सव (फेब्रुवारी/मार्च) आणि पावसाळ्यात कोकणातील निसर्गाचा आनंद घेण्यासाठी जून-ऑगस्ट.

Veer Savarkar

सावरकरांचे प्राथमिक शिक्षण नाशिकच्या शिवाजी विद्यालयामध्ये झाले ते लहानपणापासूनच अत्यंत बुद्धिमान होते वक्तृत्व काव्यरचना ह्यांवर त्यांचे प्रभुत्व होते .स्वातंत्र्यासाठी काम करण्यासाठी त्यांनी एक गुप्त समाज स्थापन केला, जो 'मित्र मेळा' म्हणून ओळखला जाऊ लागला. 1905 च्या फाळणीनंतर त्यांनी पुण्यात परदेशी कपड्यांची होळी केली. पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शिकत असतानाही ते देशभक्तीने भरलेली दमदार भाषणे देत असत.

लहानग्या सावरकरांनी चाफेकर बंधूंना फाशी देण्यात येण्याचे वृत्त समजताच आपल्या कुलदेवी आई भगवती हिच्या पुढे  देशाच्या स्वातन्त्रतेसाठी क्रांतीचा सेतू उभारून मारिता-मारिता मरेतो झुंजेंन अशी शपथ घेतली. 1906 मध्ये टिळकांच्या शिफारशीवरून त्यांना श्यामजी कृष्ण वर्मा शिष्यवृत्ती मिळाली. त्यांनी 'भारतीय समाजशास्त्रज्ञ' आणि 'तलवार'मध्ये अनेक लेख लिहिले, जे नंतर कोलकात्याच्या 'युगांतर'मध्ये प्रकाशित झाले. त्याच्यावर रशियन क्रांतिकारकांचा जास्त प्रभाव होता. लंडनमध्ये असताना सावरकरांनी लाला हरदयाल यांची भेट घेतली.

सावरकरांनी जोसेफ मॅझिनीयांच्या आत्मचरित्राचे मराठीत भाषांतर केले. यांचा विवाह यमुनाबाई यांच्याशी झाला. त्यांनी फर्ग्युसन महाविद्यालयात प्रवेश घेतला नंतर ते उच्च शिक्षणासाठी लंडन ला गेले.लंडनमध्ये इंडिया हाऊस मध्ये अभिनव भारताचे क्रांतिपर्व सुरू झाले जाती व्यवस्था मोडण्यासाठी त्यांनी सात बेड्या मोडायला हव्यात असे सांगितले. पॅरिस हुन लंडनला येताना सावरकरांना अटक करण्यात आली होती . पुढील खटला भारतात चालवला जावा म्हणून भारतात येताना त्यांनी फ्रान्सच्या मार्सेलिस बंदरात समुद्रात उडी घेतली पण त्यांचा तो प्रयत्न अयशस्वी ठरला.ब्रिटिश सरकारने  त्यांना अटक करून भारतात आणले. 

नाशिकला अनंत काणेकर यांनी नाशिकच्या जिल्ह्याधिकाऱ्याला गोळ्या घालून ठार केले. ब्रिटिश सैनिकांनी सावरकरांना अटक करून भारतात आणले इथे त्यांच्या वर खटला भरण्यात आला. त्यांना जन्मठेप म्हणून काळ्यापाण्याची शिक्षा देण्यात आली. मातृभूमीचे स्वातंत्र्य मिळविण्यासासाठी त्यांनी तब्बल 11 वर्षे छळ सहन करून देखील त्यांच्यात देश साठी करण्याची जिद्द होती. त्यांनी काळ्यापाण्यात असताना तुरुंगाच्या भिंतीवर महाकाव्ये लिहिली.

त्यांनी तुरुंगात काळे पाणी असे पुस्तकाचे लेखन देखील केले.त्यांचे गीत " ने मजसीने परत मातृभूमीला सागरा प्राण तळमळला " हे आजतायगत लोकांचा मनात अजरामर आहे.

अंदमानातून सुटल्यानंतर सावरकरांना ब्रिटिशांनी रत्नागिरीत स्थानापन्न  केले.त्यांनी हिंदूंच्या समाजाला संघटित करण्यासाठी अनेक कार्य केले.

त्यांनी रत्नागिरीमधील वास्तव्यामध्ये अनेक समाजसुधारणा केल्या जवळपास पाचशे मंदिर अस्पृश्यांसाठी खुले केली. अनेक आंतरजातीय विवाह लावले. अनेक सहभोजने आयोजित केली .त्यानंतर सर्वांसाठी पतित पावन मंदिर सुरू केले व सर्वांसाठी सामाईक भोजनालय सुरू केले जातिभेद तोडण्यासाठी सहभोजनाचे आयोजन केले.

पतितपावन या मंदिरात सर्व जातींच्या लोकांना प्रवेश देणे सुरु केले.हे अखिल भारतीय हिंदू महासभेचे अध्यक्ष झाले. आणि भारत छोडो चळवळीचा भाग बनले.हे भारतीय राजकारणातील एक महत्त्वाचे राजकारणी जातिभेदाचा विरोध करणारे.क्रांतिकारक,भाषा शुद्धी लिपिशुद्धी,साहित्य प्रचारक असे अनेक पैलूंचे धनी होते. सावरकरांना ''स्वातंत्र्यवीर सावरकर ''अशी उपाधी प्रल्हाद केशव अत्रे यांनी दिली होती.

त्यांनी अन्न आणि औषध वर्ज्य केले त्यामुळे त्यांची प्रकृती खालावली.भारताच्या या महान क्रांतिकारकाचे 26 फेब्रुवारी1966 रोजी निधन झाले.

त्यांचे संपूर्ण आयुष्य स्वराज्यप्राप्तीसाठी लढण्यात गेले. जगभरातील क्रांतिकारकांमध्ये ते अद्वितीय होते. त्यांचे नाव भारतीय क्रांतिकारकांना दिलेला संदेश होता. ते महान क्रांतिकारक, इतिहासकार, समाजसुधारक, विचारवंत, विचारवंत, लेखक होते. त्यांची पुस्तके क्रांतिकारकांसाठी गीतेसारखी होती. त्यांचे जीवन बहुआयामी होते.

Edited by - Priya Dixit 

रणदीप हुडाने स्वातंत्र्यवीर सावरकर चित्रपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन केली होती आणि सावरकरांच्या प्रमुख भूमिकेतही रणदीप हुडाने काम केलं होतं. त्यावरुन भरपूर चर्चा झालेली आपण पाहिलीच असेल.

सावरकरांचे योगदान झाकोळले गेले आहे त्यामुळे मी हा चित्रपट काढल्याचे रणदीप हुडाने म्हटले आहे तर अनेक जण असं म्हणत आहेत की हे सावरकांचे उदात्तीकरण आहे.

याआधी देखील सावरकरांवरुन वाद झाल्याचे पाहायला मिळाले आहे.

राहुल गांधी जेव्हा भारत जोडो यात्रेच्या निमित्ताने महाराष्ट्रात आले होते त्यावेळी त्यांनी सावरकरांबद्दल विधान केल्यानंतर वाद पेटला होता.

त्यानंतर भाजप आणि शिंदे गटाने राज्यभरात जागोजागी आंदोलनं केली होती. ती यात्रा संपली. राहुल गांधींची सर्व चोर हे मोदीच का असतात असे वक्तव्य केल्याप्रकरणी सुरत सत्र न्यायालयाकडून खासदारकी रद्द झाली होती.

तेव्हा कुणी सावरकरांवर चर्चा करणार नाही असे वाटत असतानाच राज्यातील काँग्रेसचा मित्रपक्ष आणि महाविकास आघाडीचा एक घटक असलेल्या शिवसेनेने (UBT) सावरकरांवरून थेट राहुल गांधींचेच कान टोचले होते हे अनेकांच्या लक्षात असेल.

शिवसेना (UBT) प्रमुख उद्धव ठाकरे यांनी 26 मार्च 2023 रोजी झालेल्या मालेगाव येथील सभेत म्हटले की राहुल गांधी जो सावरकरांचा अपमान करतात तो खपवून घेतला जाणार नाही.

यावरुन मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदेंनी देखील उद्धव ठाकरेंना राजकीय कोंडीत अडकवण्याचा प्रयत्न केला होता.

त्यानंतर काँग्रेसच्या नेतृत्वातील कर्नाटक सरकारने अभ्यासक्रमातून सावरकर आणि गोळवलकर यांना काढून टाकल्यानंतर पुन्हा त्यांच्याविषयी चर्चा सुरू झाल्याचं पाहायला मिळालं.

हे सर्व सुरू असतानाच एक प्रश्न निर्माण होतो की सावरकरांचे व्यक्तिमत्त्व नेमके कसे होते. त्यांच्यावरून वाद तर निर्माण होतो पण इतिहासात त्यांचे काय स्थान होते याबद्दलचा हा लेख.

बीबीसीचे रेहान फजल यांनी सावरकरांबद्दलच्या विविधांगी मतांचा धांडोळा घेत त्यांचं व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. हा लेख पुन्हा शेयर करत आहोत.

1. आरएसएसचे नसूनही संघ परिवारामध्ये आदर

सावरकर हे स्वतः कधीही राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि भारतीय जनसंघाचे सदस्य नव्हते. मात्र तरीही त्यांचं नाव संघ परिवारामध्ये आदरानं घेतलं जातं.

2000 साली वाजपेयी सरकारनं तत्कालिन राष्ट्रपती के. आर. नारायणन यांच्याकडे सावरकरांना भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' देण्याचा प्रस्ताव पाठवला होता. मात्र तो स्वीकारला गेला नाही.

द आरएसएस-आयकॉन्स ऑफ द इंडियन राइट' या पुस्तकाचे लेखक नीलंजन मुखोपाध्याय यांनी सांगितलं, की 26 मे 2014 ला नरेंद्र मोदींनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. त्यानंतर दोनच दिवसांनी सावरकरांचा 131 वा जन्मदिवस होता. त्याचं औचित्य साधून मोदींनी संसद भवनातील सावरकरांच्या फोटोला अभिवादन केलं होतं. असं असलं तरी सावरकर हे विवादास्पद व्यक्तिमत्त्व होतं हेही आपल्याला मान्य करायलाच हवं.

"गांधी हत्येप्रकरणी सावरकरांवर खटला दाखल करण्यात आला होता. ते सुटले असले तरी त्यांच्या हयातीतच त्यांच्या चौकशीसाठी कपूर आयोग नेमण्यात आला होता आणि या आयोगाच्या अहवालात सावकरांवर कायमच संशयाची सुई होती. अशा नेत्याला सार्वजनिक आयुष्यात इतका सन्मान देणं ही मोदींची प्रतीकात्मक कृती होती," असंही मुखोपाध्याय यांनी म्हटलं.

2. नाशिकच्या कलेक्टरच्या हत्येप्रकरणी अटक

सावरकरांना त्यांच्या राजकीय विचारांमुळेच पुण्यातील फर्ग्युसन महाविद्यालयातून निलंबित करण्यात आलं होतं. 1910 साली त्यांना नाशिकच्या जिल्हाधिकाऱ्याच्या हत्येच्या कटात सहभागी असल्याच्या आरोपावरून लंडनमध्ये अटक करण्यात आली होती.

सावरकरांवर संशोधन करणारे निरंजन टकले सांगतात, की 1910 मध्ये नाशिक जिल्ह्याचे कलेक्टर जॅक्सनच्या हत्येप्रकरणी पहिल्यांदा सावरकरांच्या भावाला अटक करण्यात आली होती. सावरकरांनी लंडनहून आपल्या भावाला पाठवलेल्या बंदुकीचा वापर जॅक्सनच्या हत्येसाठी करण्यात आल्याचा आरोप त्यांच्यावर होता. 'एसएस मौर्य' नावाच्या जहाजावरून त्यांना भारतात आणलं जात होतं. हे जहाज जेव्हा फ्रान्समधील मार्सेलिस बंदरामध्ये थांबलं होतं तेव्हा सावरकरांनी शौचालयातील पोर्ट होलमधून समुद्रामध्ये उडी मारली.

3. त्या 'प्रसिद्ध' उडीनंतर…

यापुढची गोष्ट 'ब्रेव्हहार्ट' नावानं सावरकरांचं चरित्र लिहिणारे आशुतोष देशमुख सांगतात. "सावरकरांनी जाणूनबुजून आपला नाइट गाउनचा घातला होता. शौचालयाच्या दरवाजाला काच होती, जेणेकरून कैद्यांवर नजर ठेवता येईल. सावरकरांनी आपला गाउन काढून दरवाजावरील काचेवर टाकला."

"त्यांनी आधीच शौचालयाच्या पोर्ट होलचं माप घेतलं होतं आणि त्यांना अंदाज होता, की आपण यातून बाहेर जाऊ शकतो. आपल्या काटकुळ्या शरीराला त्यांनी पोर्ट होलमधून समुद्रात झोकून दिलं."

"नाशिकमध्ये घेतलेलं पोहोण्याचं प्रशिक्षण त्यांच्या कामी आलं आणि ते वेगानं किनाऱ्याच्या दिशेनं जायला लागले. सुरक्षारक्षकांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या, मात्र ते बचावले," असं आशुतोष देशमुख यांनी सांगितलं.

4. सुरक्षारक्षकांच्या ताब्यात

देशमुख पुढे लिहितात, की सावरकरांच्या पाठोपाठ सुरक्षारक्षकांनीही समुद्रात उडी मारली आणि त्यांचा पाठलाग करायला लागले.

"सावरकर जवळपास 15 मिनिटं पोहून किनाऱ्यावर पोहोचले. वेगानं धावत त्यांनी किमान अर्धा किलोमीटरचं अंतर पार केलं. त्यांच्या अंगावर पुरेसे कपडेही नव्हते. तेव्हा त्यांना एक पोलीस अधिकारी दिसला. त्याच्याजवळ जाऊन सावरकरांनी विनंती केली, की त्यांना राजकीय आश्रयासाठी मॅजिस्ट्रेटकडे नेलं जावं. मात्र त्यांच्या मागावर असलेले सुरक्षारक्षकही तोवर किनाऱ्यावर पोहोचले होते आणि 'चोर, चोर' असं ओरडत होते. सावरकरांनी खूप विरोध केला, पण त्याचा उपयोग झाला नाही. त्यांना पकडण्यात आलं.

5. अंदमानच्या सेल्युलर जेलमधले दिवस

पकडले गेल्यानंतर सावरकरांना भारतात पाठवलं गेलं आणि पुढची 25 वर्षें ते इंग्रजांचे कैदी बनून राहिले.

त्यांना 25-25 वर्षांच्या कारवासाच्या दोन शिक्षा सुनावण्यात आल्या आणि शिक्षा भोगण्यासाठी भारतातील अंदमान इथं पाठविण्यात आलं. या शिक्षेला 'काळ्या पाण्या'ची शिक्षाही म्हणायचे.

त्यांना 698 खोल्यांमधील सेल्युलर जेलमध्ये 13.5 बाय 7.5 आकाराच्या खोली क्रमांक 52 मध्ये ठेवण्यात आलं होतं.

जेलमधील जीवनक्रमाबद्दल आशुतोष देशमुख यांनी लिहिलं आहे, की अंदमानमध्ये सरकारी अधिकारी बग्गीमधून जायचे आणि राजकीय कैद्यांना या बग्ग्या ओढाव्या लागायच्या.

"तिथले रस्तेही धड नव्हते आणि बराचसा भाग हा डोंगराळ होता. जेव्हा कैदी बग्गी ओढू शकायचे नाहीत, तेव्हा त्यांना शिवीगाळ आणि मारहाण केली जायची. त्रास देणाऱ्या कैद्यांना जेवण्यासाठी केवळ पाणचट सूप दिलं जायचं."

अनेकदा कैद्यांना हातकड्या आणि बेड्या घालून उभं रहायची शिक्षाही दिली जायची.

6. इंग्रजांकडे दिला माफीनामा

या सेल्युलर जेलमध्येच सावरकरांच्या आयुष्याचा दुसरा अध्याय सुरू झाला होता. या तुरूंगात त्यांनी घालविलेल्या 9 वर्षें आणि 10 महिन्यांनी त्यांचा इंग्रजांना असलेला विरोध पूर्णपणे मावळला.

निरंजन टकले सांगतात, "मी सावरकरांच्या आयुष्याकडे वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये पाहतो. त्यांच्या आयुष्याचा पहिला टप्पा हा रोमँटिक क्रांतिकारी विचारांनी भारलेला होता. याच काळात त्यांनी 1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामावर पुस्तकही लिहिलं होतं. त्यात त्यांनी धर्मनिरपेक्षतेचा पुरस्कार केला होता."

"अटक झाल्यानंतर सावरकरांना वास्तवाची जाणीव झाली. 11 जुलै 1911 ला सावरकर अंदमानमध्ये दाखल झाले आणि 29 ऑगस्टला त्यांनी आपला पहिला माफीनामा लिहिला. म्हणजेच तिथे पोहोचल्यानंतर अवघ्या दीड महिन्यात. त्यानंतर 9 वर्षांच्या काळात त्यांनी सहा वेळा इंग्रजांना माफीनामा लिहून दिला.

"जेलमधील नोंदींनुसार तिथं तीन-चार महिन्यांमध्ये कैद्यांना फाशी दिली जायची. फाशी देण्याचं ठिकाण हे सावरकरांच्या खोलीच्या बरोबर खाली होतं. कदाचित या गोष्टीचाही सावरकरांवर परिणाम झाला असावा. जेलर बॅरीनं सावरकरांना काही सवलती दिल्याचीही कुजबूज होती," असं निरंजन टकले सांगतात.

"अजून एक कैदी बरिंद्र घोष यांनी सांगितलं, की सावरकर बंधू आम्हाला जेलरविरोधात आंदोलन करण्यासाठी गुपचूप प्रोत्साहन द्यायचे. जेव्हा आम्ही त्यांना तुम्हीही आमच्यासोबत या असं म्हणायचो तेव्हा ते मागं हटायचे. तुरूंगात त्यांना कोणतंही अवघड काम दिलं गेलं नव्हतं.

"इंग्रजांकडे माफीनामा देताना सावरकरांनी आपल्याला भारतातील अन्य कोणत्याही तुरूंगात पाठविण्याची विनंती केली होती. त्याबदल्यात कोणत्याही तऱ्हेनं सरकारची मदत करण्याची तयारीही त्यांनी दाखवली होती," असं टकले म्हणतात.

इंग्रजांनी जी काही पावलं उचलली आहेत, त्यामुळे घटनात्मक व्यवस्थेवरचा आपला विश्वास दृढ झाला असून आपण आता हिंसेचा मार्ग सोडल्याचं सावरकरांनी आपल्या माफीनाम्यामध्ये म्हटलं होतं.

या माफीनाम्याचा परिणाम म्हणून कदाचित सावरकरांना 30 आणि 31 मे 1919 ला आपली पत्नी आणि धाकट्या भावाला भेटण्याची परवानगी मिळाली होती.

7. 'जेलमधून बाहेर राहण्यासाठीची रणनीती'

नंतरच्या काळात सावरकरांनी इंग्रजांकडे माफी मागण्याच्या आपल्या कृतीचं समर्थनही केलं होतं. हा आपल्या रणनीतीचा एक भाग असल्याचं त्यांनी म्हटलं.

सावरकरांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात म्हटलं, की जर मी तुरूंगात असहकार पुकारला असता तर माझा भारतात पत्र पाठविण्याचा अधिकार हिरावून घेण्यात आला असता.

भगत सिंह यांच्याकडेही माफी मागण्याचा पर्याय होता. मात्र त्यांनी असं केलं नाही. मग सावरकरांची अशी कोणती हतबलता होती, असा प्रश्न आम्ही ज्येष्ठ पत्रकार आणि इंदिरा गांधी सेंटर फॉर आर्ट्सचे प्रमुख राम बहादुर राय यांना विचारला.

राम बहादुर राय यांनी सांगितलं, की भगत सिंह आणि सावरकरांमध्ये खूप मौलिक अंतर आहे. भगत सिंह यांनी ज्यादिवशी बॉम्ब फेकण्याचा निर्णय घेतला त्याचवेळी निश्चित केलं होतं की आपण फासावर जायचं आहे. दुसरीकडे सावरकर मात्र चतुर क्रांतिकारी होते.

"भूमिगत राहून जितकं काम करता येईल, तितकं करण्याचा त्यांचा प्रयत्न असायचा. आपल्या माफी मागण्यावर लोक काय म्हणतील याचा सावरकरांनी विचार नाही केला. आपण तुरूंगाच्या बाहेर राहिलो, तरच आपल्याला हवं ते काम करता येईल असं त्यांना वाटत होतं."

8. इंग्रजांसोबत करार

1924 साली सावरकरांची पुण्यातील येरवडा जेलमधून दोन अटींवर सुटका करण्यात आली. एक म्हणजे ते कोणत्याही राजकीय चळवळींमध्ये भाग घेणार नाहीत आणि दुसरी म्हणजे रत्नागिरीच्या जिल्हाधिकाऱ्यांच्या परवानगीशिवाय ते जिल्ह्याबाहेर पडणार नाहीत.

निरंजन टकले सांगतात, की सावरकरांनी व्हाईसरॉय लिनलिथगो सोबत लिखित करार केला होता. गांधी, काँग्रेस आणि मुसलमानांना विरोध करणं हे आपल्या दोघांचंही समान उद्दिष्ट असल्याचं त्यांनी म्हटलं होतं.

"इंग्रज सरकार त्यांना महिना साठ रुपये पेन्शनही देत होतं. सावरकर त्यांची अशी कोणती सेवा करत होते, की त्यांना पेन्शन दिलं जावं? असं पेन्शन मिळणारे स्वातंत्र्यलढ्यातील ते एकमेव व्यक्ती होते."

9. महात्मा गांधींच्या हत्येप्रकरणी अटक

महात्मा गांधींच्या हत्येच्या कटात सहभागी असल्याबद्दल आठ लोकांसह जेव्हा सावरकरांनाही अटक झाली, तेव्हा त्यांच्या प्रतिमेला सर्वाधिक धक्का पोहोचला.

ठोस पुराव्यांच्या अभावे त्यांची निर्दोष मुक्तता करण्यात आली.

नीलांजन मुखोपाध्याय सांगतात, "पूर्ण संघ परिवाराला गांधी हत्येचा कलंक दूर करण्यासाठी खूप काळ लागला. सावरकर याप्रकरणी तुरूंगातही गेले होते. त्यानंतर ते सुटले आणि 1966 म्हणजे जोपर्यंत ते जिवंत होते तोपर्यंत त्यांना स्वीकार्यता मिळाली नाही."

"त्या काळात आरएसएसनंही त्यांच्यापासून स्वतःला दूरच ठेवलं होतं. सावरकरांनी खूप प्रयत्न करूनही गांधी हत्येच्या संशयापासून ते स्वतःला वेगळं करू शकले नाहीत. कपूर आयोगाच्या अहवालातही म्हटलं आहे, की सावरकरांना माहीत नसताना गांधींची हत्या घडू शकते यावर विश्वास ठेवणं कठीण आहे."

राम बहादूर राय सांगतात, की अखेरच्या दिवसांत सावरकरांवर जो कलंक लागला, त्यामुळे त्यांचा एकूणच वैचारिक वारसा झाकोळला गेला. एखादा क्रांतिकारक जो कवी आहे, साहित्यकार आहे आणि चांगला लेखकही आहे असं उदाहरण जगाच्या पाठीवर दुर्मिळच म्हणायला हवं.

ते म्हणतात, "अंदमानच्या तुरूंगात असताना त्यांनी विटकरीच्या तुकड्याची लेखणी केली आणि भिंतीवर 6 हजार कविता लिहिल्या, त्या मुखोद्गात केल्या. सावरकरांनी 5 पुस्तकंही लिहिली आहेत. मात्र तरीही महात्मा गांधींच्या हत्येसोबत नाव जोडलं गेलं, की सावरकर संपतात. त्यांच्या राजकीय विचारधारेचा विचारही केला जात नाही."

Published By- Priya Dixit 

Veer Savarkar

सावरकरांवर झालेला अन्याय, त्यांचा त्याग, सहिष्णुता इत्यादी अवघ्या दोन तासांच्या कार्यक्रमात मांडण्याचा यशस्वी प्रयत्न अनंत पणशीकर, नाट्यकला मंच या मुंबईतील प्रतिष्ठित संस्थेने केला आहे. या कामात सावरकर अभ्यासक सौ. अलका गोडबोले यांनी अथक परिश्रमाने मुख्य भूमिका साकारली आहे. शब्दांचे संकलन ज्येष्ठ रंगकर्मी श्री सुहास सावरकर यांनी केले आहे.

क्रांतिकारक, स्वातंत्र्यसेनानी, समाजसुधारक, राष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासाचे विचारवंत, नाटककार, इतिहासकार, राजकारणी आणि महान विचारवंत वीर सावरकर यांना हिंदुत्वाची ज्योत जागविण्याचे खूप मोठे श्रेय जाते. आपल्याला स्वातंत्र्य सहजपणे नाही तर असंख्य लढवय्यांच्या बलिदानामुळे मिळाले आहे, युवा पिढीला अशा महान लोकांबद्दल माहिती व्हावी, म्हणून माझी जन्मठेप सारखे कार्यक्रम सातत्याने करावे लागतील.

कार्यक्रमाचे लेखन डॉ. अनिल बांदिवडेकर, नेपथ्य- संदेश बेंद्रे, संगीत- मयुरेश मडगावकर, प्रकाश योजना- श्याम चव्हाण, कथन कलाकार- अभिजीत धोत्रे, नवसाजी कुडव, जान्हवी दरेकर, शंतनू गजानन अंबाडेकर, मुग्धा गाडगीळ-बोपर्डीकर, विशेष आभार- सात्यकी सावरकर, निर्मिती- अनंत पणशीकर, नाट्यकला मंच, मुंबई.

अशात महान वीर सावरकरजींना अधिक जाणून आणि समजून घेण्यासाठी माझा जन्मठेप कार्यक्रमाचा आस्वाद घेण्याची सुवर्ण संधी सोडू नका.

त्यांनी वयाच्या13 वर्षी स्वदेशी फटका, स्वतंत्रतेचे स्तोत्र रचना केली .चापेकर बंधूंना फाशी दिल्याचे कळताच लहानग्या सावरकरांनी आपल्या कुलदेवी सामोरं "देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र क्रांतीचा केतू उभारून मारता-मारता मरे पर्यंत झुंजेन" अशी शपथ घेतली.

मार्च, इ.स.1901 मध्ये त्यांचा विवाह यमुनाबाईंशी झाला. इ.स. 1902साली लग्नानंतर फर्ग्युसन महाविद्यालयात प्रवेश घेतला व इ.स. 1906 साली उच्च शिक्षणासाठी परदेशात (लंडन)ला गेले.

सावरकरांनी पुण्यामध्ये इ.स.1905 साली विदेशी कापडांची होळी केली. श्यामजीकृष्ण वर्मानं ठेवलेली शिवाजी शिष्यवृत्ती ह्यांना मिळाली व त्या नंतर ते कायद्याचे शिक्षण घेण्यासाठी लंडनला गेले. त्यांनाच शिष्यवृत्ती मिळावी असे लोकमान्य टिळकाने सुचवले होते. लंडन मध्ये इंडिया-हाउस मध्ये वास्तव्यास असताना यांनी जोसेफ मॅझिनीच्या आत्मचरित्राचे मराठीत भाषांतर केले. याची प्रस्तावना करताना ह्यांनी सशस्त्र क्रांतींचे तत्त्वज्ञानं विशद केले होते. लंडनच्या इंडिया-हाउस मध्ये अभिनव भारताचे क्रांतिपर्व सुरू झाले. मदनलाल धिंग्रां हे यांचे पहिले हुतात्मा शिष्य होते. मदनलाल ने कर्झन वायली नावाच्या ब्रिटिश अधिकाऱ्याची हत्या करून हसत हसत फाशीची शिक्षा स्वीकारली. त्याच काळात सावरकरांनी इतर देशातील क्रांतिकारी गटांशी संपर्क साधून त्यांच्यांकडून बॉम्बं तयार करायचे तंत्रज्ञान घेतले. ते तंत्रज्ञान आणि 22 पिस्तुले यांनी भारतात पाठवली. त्यांपैकीच एका पिस्तुलांनी अनंत कान्हेरे या 16 वर्षीय वीराने नाशिकच्या कलेक्टर जेक्सनचे वध केले. तत्पश्चात अनंत कान्हेरे, कृष्णाजी कर्वे आणि विनायक देशपांडे यांना तिघांना फाशी देण्यात आली.

राष्ट्रभक्तसमूह ही गुप्त संघटना सावरकरांनी पागे आणि म्हसकर ह्या आपल्या साथीदारांच्या साहाय्याने स्थापित केली. इ.स.1857 मध्ये इंग्रेजाविरुद्ध भारतात झालेल्या उठावावर सावरकरांनी "अठराशे सत्तावन्नचे स्वातंत्र्यसमर" हा ग्रंथ लिहिला होता. त्यांच्या थोरल्या बंधूंना राजद्रोहावर लिखाणासाठीच्या आरोपावरून काळ्यापाण्याची शिक्षा केली गेली. या गोष्टीवर संतापून मदनलालधिंग्राने कर्झनला मारले. यांच्यात ज्या पिस्तुलाचा वापर करण्यात आला होता ते सावरकरांनी पाठविले हे कळल्यावर ब्रिटिश सरकाराने सावरकरांना अटक केली. त्यांना समुद्राच्या वाटेने भारतात आणताना त्यांनी फ्रान्सच्या मार्सेलिस बेटाजवळ बोटीतून उडी मारून पोहत-पोहत फ्रान्सचा समुद्री किनारा गाठला. तिथून त्यांना अटक करून परत भारतात आणुन त्यांचा वर खटला चालवून त्यांना जन्मठेपेची काळ्यापाण्याची शिक्षा अंदमानच्या तुरुंगात करण्यात आली. अंदमानला त्यांच्यावर अमानुष अत्याचार झालेत पण तरीही तेथे लिहिण्याचे कोणतेही साधन नसताना काळ कोठडीच्या भिंतीवर कोळशानी त्यांनी महाकाव्य लिहिले.

अंदमानातून सुटल्यावर त्यांना रत्नागिरीत स्थानबद्ध के. त्यांनी हिंदू समाजाला संघटित करण्यासाठी रत्नागिरीत कार्य केले. त्यांनी 500 मंदिरे अस्पृश्यांसाठी उघडली, अनेक आंतरजातीय विवाह लावले आणि सर्वांसाठी "पतीत-पावन-मंदिर" सुरु केले. ह्यात सर्व जातीच्या लोकांना प्रवेश सुरू केले. अनेक भोजनालय सर्वधर्मांसाठी सुरू केले.

त्यांच्यातला विशेष गुण म्हणजे की ते फक्त विचार करून थांबत नव्हते तर कृतीतून करून दाखवायचे. त्यांनी त्यांच्या मृत्युपत्रात लिहिले होते की "माझे प्रेत शक्यतो विद्युत चितेवरच जाळण्यात यावे, जुन्या पद्धतीने माणसांनी खांद्यावर नेऊ नये किंवा कोणत्याही प्राणाच्या गाडीमधून नेऊ नये, तर ते यांत्रिक शववाहिकेतूनच विद्युत स्मशानात न्यावे. माझ्या मृत्यू निमित्त कोणीही आपले दुकान किंवा व्यवसाय बंद ठेवू नये. अशाने समाजाला फार त्रास होतो. माझ्या निधनाचे कोणतेही सुतक, विटाळा ज्याने कुटुंबीयांना त्रास होतो. अश्या रूढी पाळू नये. पिंडदान, काकस्पर्श सारख्या काळबाह्य गोष्टी पाळू नये. यांचे निधन 26 फेब्रुवारी 1966 रोजी महाराष्ट्राच्या मुंबई शहरात दादर या ठिकाणी झाले.

उत्कट देशभक्त, जहाल क्रांतिकारक, तेजस्वी लेखक, कुसुमकोमल कवी, नाटककार, इतिहासकार, प्रभावी वक्ता, क्रियाशील समाजसुधारक असे सर्वगुण एकाच माणसात या पृथ्वीतलावर असु शकतात हे कुणालाही खरे वाटणार नाही. स्वा. विनायक दामोदर सावरकर म्हणजे इंद्रधनुष्यासारखा शोभिवंत चमत्कार होता. 

स्वातंत्त्र्यवीर सावरकर यांचे व्यक्तीमत्त्व त्यांच्या भाषाशैलीत प्रतिबिंबित झाले आहे. कवी, निबंधकार, जीवनदर्शन घडविणारा नाटककार, राजकीय व सामाजिक पाश्र्वभूमीवर आधारित कादंबर्‍यांचा लेखक ग्रंथकार, इतिहासकार, भाषाशास्त्रज्ञ ही साहित्यिक सावरकरांची अनेकविध रूपे आहेत. सावरकरांचे पहिले काव्य म्हणजे वयाच्या अकराव्या वर्षी लिहिलेला स्वदेशीचा फटका. ‘जयोस्तुते’हे स्वातंत्र्य देवीचे स्तोत्र वयाच्या 20 व्या वर्षी लिहिले. सावरकरांनी त्यांचा कविता महाविद्यालात, लंडनच्या वास्तवत, अंदमानच काळकोठडीत आणि रत्नगिरीत रचल्या. कोठडीच्या भिंतीवर महाकाव्य लिहिणारा हा जगातील एकमेव महाकवी. शब्दलालित्य, भावोत्कटता, मार्दव व माधरु ही त्यांच्या काव्याची वैशिष्टय़े. 22 व्या साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. तर नाटय़संमेलनाच्या अध्यक्षपदाचा त्यांना मान मिळाला होता.

आयुष्याचा क्षणन् क्षण आणि शरीराचा कणन् कण त्यांनी केवळ देशासाठी अर्पण केला. आधुनिक दधिची असलेल्या या महापुरुषाने अन्नत्याग करून 26 फेब्रुवारी 1966 मध्ये देहत्याग केला.

सावरकर.... एकमेवाद्वितीय.....

१) हिंदुस्तानला संपूर्ण स्वातंत्र्य हवे अशी मागणी करणारे हे पहिलेच पुढारी. सन 1900मध्ये त्यांनी संपूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी केली होती..

२) 1857 च्या बंडास "सातंत्र्ययुद्ध" म्हणून गौरवणारे पहिलेच इतिहास संशोधक.

३) 1857 च्या समरानंतर हिंदुस्तानातील जनतेला शमवण्यासाठी व्हिक्टोरिया राणीने काढलेल्या पत्रकास, "मॅग्ना कार्टा" ला "एक भिकार चिरोटे" म्हणून झिडकारणारे सावरकर पहिलेच, 1900 साली म्हणजे वयाच्या अवघ्या 17 व्या वर्षी..

४) देशभक्ती केली म्हणून ज्यांची बी.ए. ची पदवी काढून घेतली असे पहिले विद्यार्थी...

५) परदेशी मालाची होळी करणारे सावरकर हे पहिलेच पुढारी, सन 1905 मध्येच त्यांनी परदेशी मालावर बहिष्कार व स्वदेशीचा पुरस्कार करण्याचा संदेश दिला, मात्र कॉंग्रेसच्या गांधींनी 1921 साली सावरकरांचे हेच तत्व तंतोतंत उचलले आणि लोकप्रिय झाले.

६) परदेशी मालाच्या होळीमुळे देशभक्तीच्या कारणास्तव वसतीगृहातून काढून टाकलेले सावरकर हे पहिलेच विद्यार्थी.....

७) मे,1909 मध्ये बॅरिस्टर होऊनही सनद दिली नाही असे सावरकर हे पहिलेच विद्यार्थी...

८) शत्रूच्या राजधानीत जाऊन (लंडन) त्यांच्या विरोधात युद्ध पुकारण्याची हिंमत ठेवणारे सावरकर हे पहिलेच...

९) शत्रूच्या ताब्यातून (मार्सेलिस बंदर) धाडसाने सागरात उडी मारून निसटण्याचा प्रयत्न केलेले सावरकर हे पहिलेच क्रांतीकारी...

१०) प्रसिद्धीपूर्वीच ज्यांचे ग्रंथ जप्त करण्यात आले असे पहिलेच क्रांतीकारक...

११) शत्रूच्या राजधानीत जाऊन लंडनमधील 1857 च्या स्वातंत्र्यसमराचा सुवर्णमहोत्सव साजरा करणारे सावरकर हे पहिलेच क्रांतीकारी...

१२) शिखांचा इतिहास लिहिणारे पहिले लेखक हे सावरकरच....

१३) स्वातंत्र्यलढ्याकडे जगाचे लक्ष वेधून घेण्याचा पराक्रम करणारे सावरकर हेच पहिले...

१४) भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यासाठी सर्व देशातील क्रांतीकारकांची संघटना उभारणारे सावरकर हेच पहिले... त्यासाठी तुर्की,रशियन,आयरिश,इजिप्शियन,फ़्रेंच इ. क्रांतीकारकांशी संपर्क केला होता...

१५) विसाव्या शतकात २ जन्मठेपींची शिक्षा सुनावण्यात आलेले सावरकर हे एकमेव आणि फ़क्त सावरकरच...

१६) अंदमानच्या कारावासात भिंतींवर काट्याने आणि खिळ्याने महाकव्य रचणारे महाकवी एकमेव सावरकर.... तसेच सुमारे ६००० पंक्ती कोठडीत लिहिल्या,मुखोद्गत करून बाहेर आल्यावर प्रकाशित करण्याचा महापराक्रम करणारे एकमेव असे सावरकर...

१७) बालपणी वहीनी व बहिणीसोबत ओव्यांच्या भेंड्या खेळताना त्यात नवनवीन ओव्या रचून त्यात स्वातंत्र्याची प्रेरणा गुंफू पहाणारे सावरकर हेच एकमेवाद्वीतीय...

१८) तुरुंगात असताना मराठी व्याकरणातील वृत्ते आठवत नाहीत म्हणून नवी वृत्ते रचून मराठी भाषेच्या व्याकरणात भर घालणारे सावरकर हेच एकमेव... व्याकरणात त्या व्रूत्तांना "वैनायक" म्हणून ओळखले जाते.

१९) अस्पृष्यांना रत्नागिरीत विट्ठल मंदीरात प्रवेश मिळवून देणारे सावरकर हेच पहिले.

२०) एका अस्पृश्याने शंकराचार्यांच्या गळ्यात हार घालण्याची घटना घडविणारे सावरकर हेच पहिले...

२१) अस्पृश्य लोक स्पर्श करू शकतील असे मंदीर स्वखर्चाने बांधवून घेणारे पहिले सावरकरच.. कै. श्री. भागोजी कीर यांनी सावरकरांच्याच प्रेरणेतून रत्नागिरीत "पतितपावन" मंदीर बांधले.

२२) भाषाशुद्धीचे महत्व सांगणारे सावरकरच..

२३) सगळे सुशिक्षित लोक इंग्रजीला वाघिणीचे दूध म्हणून गौरवीत असतना, मात्रूभाषा व राष्ट्रभाषेचा अभिमान देशात जागवणारे फ़क्त सावरकरच पहिले...

२४) प्रत्यक्ष साहित्य संमेलनाच्या व्यासपीठावरून, "लेखण्या सोडा, बंदुका हाती घ्या" असा दिव्य दाहक संदेश देणारे पहिले साहित्यिक सावरकरच...

२५) शास्त्रशुद्ध अभ्यास करून देवनागरी लिपी टंकलेखनास (टायपिंगसाठी) सुयोग्य बनवणारे सावरकरच.... लिपीमध्ये सुधारणा करणारा जगातील एकमेव नेता आणि लोकोत्तर पुरूष म्हणजे फ़क्त सावरकरच.....

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे सुविचार

 हे मातृभूमी तुझंसाठी मरण ते जनन, तुजविण जनन ते मरण

 जेव्हा सूर्य काजव्यांची मन धरणी करू लागतो तेव्हा सौरमंडल सुद्धा त्याच्या बाजूने उभे असत नाही.

 पतितांनाच उद्धरण्याचे कार्य राष्ट्रीय हितास आवश्यक आहे. 

 आपल्यास देण्याची योग्यता आहे तितके तरी शाब्दिक, बौद्धिक, राष्ट्रीय नि आत्मीय शिक्षण देण्याचे कार्य आपण करत राहिले पाहिजे.

 अनादी मी आणि अनंत मी अवध्य मी भला, मारील रिपु जगती असा कवण जन्माला.

 कष्ट च तर ती शक्ती आहे जे माणसाला खऱ्याच्या कसोटीवर पारखते आणि यशाकडे नेण्यास मदत करते.

 मनुष्याच्या सर्व शक्ती ह्या त्याने स्वतःला ओळखण्यात आहे.

 उदात्त ध्येयासाठी केलेले बलिदान कधीही वाया जात नाही.

 आपल्या प्रामाणिक पणाचा वापर होईल पण केव्हा तर दुसर्यास प्रामाणिक बनविण्याइतका आपला प्रामाणिक पणा बलवान असेल तेव्हाच.

छत्रपती श्री शिवाजी महाराजांवर त्यांनी लिहलेली कवीता:

हे हिंदुशक्ति-संभूत-दिप्ततम-तेजा

हे हिंदुशक्ति-संभूत-दिप्ततम-तेजा

हे हिंदुतपस्या-पूत ईश्वरी ओजा

हे हिंदुश्री-सौभाग्य-भूतिच्या साजा

हे हिंदु-नृसिंहा प्रभो शिवाजीराजा

करि हिंदुराष्ट्र हें तूतें । वंदना

करि अंतःकरणज तुज, अभि-नंदना

तव चरणिं भक्तिच्या चर्ची । चंदना

गूढाशा पुरवीं त्या न कथूं शकतों ज्या

हे हिंदु-नृसिंहा प्रभो शिवाजीराजा

हा भग्न तट असे गडागडाचा आजी

हा मग्न आज जयदुर्ग आंसवांमाजी

ही भवानिची ह्या पुन्हा गंजली धारा

ती म्हणुनी भवानी दे न कुणा आधारा

गड कोट जंजिरे सारे । भंगले

जाहलीं राजधान्यांची । जंगले

परदास्य-पराभविं सारीं । मंगले

या जगति जगूं ही आज गमतसे लज्जा

हे हिंदु-नृसिंहा प्रभो शिवाजीराजा

जी शुद्धि हृदाची रामदासशिर डुलवी

जी बुद्धि पांच शाहींस शत्रुच्या झुलवी

जी युक्ति कूटनीतींत खलांसी बुडवी

जी शक्ति बलोन्मत्तास पदतलीं तुडवी

ती शुद्धि हेतुची कर्मी । राहुं दे

ती बुद्धि भाबड्या जीवां । लाहुं दे

ती शक्ति शोणितामाजीं । वाहुं दे

दे मंत्र पुन्हा तो, दिले समर्थें तुज ज्या

हे हिंदु-नृसिंहा प्रभो शिवाजीराजा.

प्रखर भावना देशाप्रती होती ठासून भरून,

जन्माव च लागतं आशा थोर क्रांतीकारकांना,

एका रात्रीतुन जन्मा येत नाही ही भावना,

कष्ट तरी किती सोसाव, त्याची न सीमा,

वाहून घेतले ह्या विराने, समर्पणाची परिसीमा,

काळ्या पाण्याची शिक्षा, होता जिवंत नरकवास,

जाता अंदमानात , काय झेलले तुम्ही होतो भास,

हे तेजस्वी माणसा स्वीकार अभिवादन आमुचे,

तळपत्या सुर्या सम तळपले तेज तुमचे!

होतेच तुम्ही थोर समाजसुधारक  आहे ठाव,

एक उत्तम लेखक ही होता,कवी मन ही तुम्हीच जपावं,

मार्ग दाविला तुम्ही कित्येक जणांना,

अभिमान आम्हांस तुमचा,घ्यावी मानवंदना!

.....सावरकरांना विनम्र अभिवादन !!

* विश्वातील पहिले असे लेखक ज्यांची 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम रचनेला 2-2 देशांनी प्रकाशनापूर्व बंदी घातली होती.

* ते प्रथम असे स्नातक होते ज्यांची पदवी स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतल्यामुळे ब्रिटिश सरकारने हिसकावून घेतली होती.

* वीर सावरकर प्रथम असे भारतीय विद्यार्थी होते ज्यांनी इंग्लंडच्या राजा प्रती निष्ठावान असल्याची शपथ घेण्यास नकार दिला होता. परिणामस्वरूप त्यांना वकालत करता आली नाही.

* वीर सावरकर प्रथम असे भारतीय राजकारणी होते ज्यांनी सर्वप्रथम विदेशी वस्त्रांची होळी जाळली होती.

* वीर सावरकर यांनी राष्ट्रध्वज तिरंगाच्या मधोमध धर्म चक्र लावण्याबद्दल सल्ला दिला होता. राष्ट्राध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांचा सल्ला मान्य केला.

* पूर्ण स्वातंत्र्याला भारताच्या स्वातंत्र्य आंदोलनाचे लक्ष्य घोषित करणारे प्रथम व्यक्ती सावरकर होते. ते प्रथम असे राजकारणी बंदिवान होते ज्यांचे प्रकरण हेग येथील आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात पोहचले.

* ते पहिले असे क्रांतिकारी होते ज्यांनी राष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासाबद्दल चिंतन केले आणि बंदी जीवन समाप्त होताच अस्पृश्यता आणि इतर कुप्रथांविरुद्ध आंदोलन सुरु केले.

* दुनियेतील पहिले असे कवी ज्यांनी अंदमानच्या एकांत कारागृहात भीतींवर खीळ आणि कोळशाने कविता लिहिल्या आणि त्या पाठ केल्या. या प्रकारे पाठ केलेल्या 10 हजार ओळी त्यांनी जेलहून सुटल्यावर पुन्हा लिहिल्या.

* सावरकर लिखित पुस्तक 'द इंडियन वॉर ऑफ इंडिपेंडेंस-1857 एक सनसनाटी पुस्तक ठरली. ब्रिटिश शासनात या पुस्तकामुळे गोंगाट पसरला होता.

सावरकरां कडून शिकून घ्यावी,

त्याग तो असा असावा, सर्वस्व देऊनही देतच राहावा,

एकदा अंदमानात, जाऊन नक्की पहावा,

बोलतात अजूनही तेथील तुरुंगाच्या भिंती,

हात लावला तर, आज ही त्या ओल्या होती,

असा कसा कुणी घडू शकतो?हा प्रश मनी,

अक्ख घरच, मायभूमीच्या प्रेमाचे धनी,

का नाही तो जन्म सार्थ ठरणार?

ज्याचा अंश न अंश ह्या मातीत मिसळणार!

मुजरा अमुचा स्वीकार करा हे थोर विरा,

तुमच्या जन्माने सन्मानित झाली ही धरा!

....अश्विनी थत्ते.

जेव्हा सूर्य काजव्यांची मन धरणी करू लागतो तेव्हा सौरमंडल सुद्धा त्याच्या बाजूने उभे असत नाही.

पतितांनाच उद्धरण्याचे कार्य राष्ट्रीय हितास आवश्यक आहे. 

आपल्यास देण्याची योग्यता आहे तितके शब्द तरी शाब्दिक बौद्धिक राष्ट्रीय नि आत्मीय शिक्षण देण्याचे कार्य आपण करत राहिले पाहिजे.

अनादी मी आणि अनंत मी अवध्य मी भला, मारील रिपु जगती असा कवण जन्माला.

कष्ट च तर ती शक्ती आहे जे माणसाला खऱ्याच्या कसोटीवर पारखते आणि यशाकडे नेण्यास मदत करते.

मनुष्याच्या सर्व शक्ती ह्या त्याने स्वतःला ओळखण्यात आहे.

उदात्त ध्येयासाठी केलेले बलिदान कधीही वाया जात नाही.

आपल्या प्रामाणिक पणाचा वापर होईल पण केव्हा तर दुसर्यास प्रामाणिक बनविण्याइतका आपला प्रामाणिक पणा बलवान असेल तेव्हाच.

"माई, काटक्या एकत्र करायच्या आणि घरटं बांधायचं, त्या घरट्यात पोराबाळांची वीण वाढवायची ह्याला जर संसार म्हणायचा असेल तर हा संसार.. कावळे, चिमण्या सगळेच करतात. आपल्या घरट्या पुरता संसार कोणालाही करता येतो, 'आम्हांला देशाचा संसार करता आला यात धन्यता माना'. आणि जगामध्ये काहीतरी पेरल्याशिवाय काही उगवत नाहीच, वर ज्वारीचं कणीसच्या कणीस उभं रहावं, असं जर वाटतं असेल तर एका कणसाच्या दाण्याला जमिनीत गाडून घ्यावं लागतं. तो शेतात, मातीत मिळतो तेव्हा पुढचं धान्य येतं; मग हिंदुस्थानात पुढची चांगली घर निर्माण होण्यासाठी आपलं घर पेरायला नको का! कुठल्या तरी घरानं मातीत गेल्याशिवाय पुढचं चांगलं कसं उगवणार.

माई, कल्पना करा.. की आपण आपल्या हातानं आपली चूल बोळकी फोडून टाकली. आपल्या घराला आग लावली, तर हे पेरल्यामुळेच उद्या स्वतंत्र झालेल्या भारताच्या प्रत्येक घरातून आपल्याला सोन्याचा धूर बघायला मिळणार आहे. मग सगळ्यांच्या घरातून सोन्याचा धूर यावा, म्हणून आपण आपल्या घराचा धूर नको का करायला! वाईट वाटून घेऊ नका, एकाच जन्मात मी तुम्हाला एतका त्रास दिला की हाच पती जन्मोंजन्मी मिळावा असं तुम्ही म्हणावं तरी कसं.

पुन्हा ह्या जन्मी शक्य झालं तर भेटू, नाहीतर इथेच निरोप."

असं म्हटल्यानंतर ती सव्वीस वर्षांची - पंचवीस वर्षांची पोरगी अशी पटकन खाली बसत त्या तुरुंगाच्या जाळीतून हात आत घालते सावरकरांच्या पायाला हात लावते. ती धूळ आपल्या मस्तकी लावते, सावरकरांनी एकच विचारलं माई काय करता.. त्या पंचवीस वर्षाच्या पोरीनं सुद्धा सांगितलं, "हे पाय बघून ठेवते पुढल्या जन्मी चुकायला नकोत म्हणून. आपल्या घराचे संसार करणारे खूप पाहिले, पण एवढा मोठा देशाचा संसार करणारा पुरुषोत्तम देवाने मला माझा नवरा म्हणून दिला, मला नाही वाईट वाटत त्याच.. मला नाही वाईट वाटत. तुम्ही जर सत्यवान असाल तर मी सावित्री आहे, माझ्या तपश़्चर्येनं यमापासून तुम्हाला मी परत आणिन याची शक्यता बाळगा. स्वतःच्या जीवाला जपा, आम्ही या ठिकाणी तुमची वाट पाहत राहू."

काय ताकद आहे हो, निरोप देण्यात काय ताकद आहे.

२) १८५७ च्या बंडास "सातंत्र्ययुद्ध" म्हणून गौरवणारे पहिलेच इतिहास संशोधक.

३) १८५७ च्या समरानंतर हिंदुस्तानातील जनतेला शमवण्यासाठी व्हिक्टोरिया राणीने काढलेल्या पत्रकास, "मॅग्ना कार्टा" ला "एक भिकार चिरोटे" म्हणून झिडकारणारे सावरकर पहिलेच, १९०० साली म्हणजे वयाच्या अवघ्या १७ व्या वर्षी..

४) देशभक्ती केली म्हणून ज्यांची बी.ए. ची पदवी काढून घेतली असे पहिले विद्यार्थी...

५) परदेशी मालाची होळी करणारे सावरकर हे पहिलेच पुढारी, सन १९०५ मध्येच त्यांनी परदेशी मालावर बहिष्कार व स्वदेशीचा पुरस्कार करण्याचा संदेश दिला, मात्र कॉंग्रेसच्या गांधींनी १९२१ साली सावरकरांचे हेच तत्व तंतोतंत उचलले आणि लोकप्रिय झाले.

६) परदेशी मालाच्या होळीमुळे देशभक्तीच्या कारणास्तव वसतीगृहातून काढून टाकलेले सावरकर हे पहिलेच विद्यार्थी.....

७) मे,१९०९ मध्ये बॅरिस्टर होऊनही सनद दिली नाही असे सावरकर हे पहिलेच विद्यार्थी...

८) शत्रूच्या राजधानीत जाऊन (लंडन) त्यांच्या विरोधात युद्ध पुकारण्याची हिंमत ठेवणारे सावरकर हे पहिलेच...

९) शत्रूच्या ताब्यातून (मार्सेलिस बंदर) धाडसाने सागरात उडी मारून निसटण्याचा प्रयत्न केलेले सावरकर हे पहिलेच क्रांतीकारी...

१०) प्रसिद्धीपूर्वीच ज्यांचे ग्रंथ जप्त करण्यात आले असे पहिलेच क्रांतीकारक...

११) शत्रूच्या राजधानीत जाऊन लंडनमधील १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराचा सुवर्णमहोत्सव साजरा करणारे सावरकर हे पहिलेच क्रांतीकारी...

१२) शिखांचा इतिहास लिहिणारे पहिले लेखक हे सावरकरच....

१३) स्वातंत्र्यलढ्याकडे जगाचे लक्ष वेधून घेण्याचा पराक्रम करणारे सावरकर हेच पहिले...

१४) भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यासाठी सर्व देशातील क्रांतीकारकांची संघटना उभारणारे सावरकर हेच पहिले... त्यासाठी तुर्की,रशियन,आयरिश,इजिप्शियन,फ़्रेंच इ. क्रांतीकारकांशी संपर्क केला होता...

१५) विसाव्या शतकात २ जन्मठेपींची शिक्षा सुनावण्यात आलेले सावरकर हे एकमेव आणि फ़क्त सावरकरच...

१६) अंदमानच्या कारावासात भिंतींवर काट्याने आणि खिळ्याने महाकव्य रचणारे महाकवी एकमेव सावरकर.... तसेच सुमारे ६००० पंक्ती कोठडीत लिहिल्या,मुखोद्गत करून बाहेर आल्यावर प्रकाशित करण्याचा महापराक्रम करणारे एकमेव असे सावरकर...

१७) बालपणी वहीनी व बहिणीसोबत ओव्यांच्या भेंड्या खेळताना त्यात नवनवीन ओव्या रचून त्यात स्वातंत्र्याची प्रेरणा गुंफू पहाणारे सावरकर हेच एकमेवाद्वीतीय...

१८) तुरुंगात असताना मराठी व्याकरणातील वृत्ते आठवत नाहीत म्हणून नवी वृत्ते रचून मराठी भाषेच्या व्याकरणात भर घालणारे सावरकर हेच एकमेव... व्याकरणात त्या व्रूत्तांना "वैनायक" म्हणून ओळखले जाते.

१९) अस्पृष्यांना रत्नागिरीत विट्ठल मंदीरात प्रवेश मिळवून देणारे सावरकर हेच पहिले.

२०) एका अस्पृश्याने शंकराचार्यांच्या गळ्यात हार घालण्याची घटना घडविणारे सावरकर हेच पहिले...

२१) अस्पृश्य लोक स्पर्श करू शकतील असे मंदीर स्वखर्चाने बांधवून घेणारे पहिले सावरकरच.. कै. श्री. भागोजी कीर यांनी सावरकरांच्याच प्रेरणेतून रत्नागिरीत "पतितपावन" मंदीर बांधले.

२२) भाषाशुद्धीचे महत्व सांगणारे सावरकरच..

२३) सगळे सुशिक्षित लोक इंग्रजीला वाघिणीचे दूध म्हणून गौरवीत असतना, मात्रूभाषा व राष्ट्रभाषेचा अभिमान देशात जागवणारे फ़क्त सावरकरच पहिले...

२४) प्रत्यक्ष साहित्य संमेलनाच्या व्यासपीठावरून, "लेखण्या सोडा, बंदुका हाती घ्या" असा दिव्य दाहक संदेश देणारे पहिले साहित्यिक सावरकरच...

२५) शास्त्रशुद्ध अभ्यास करून देवनागरी लिपी टंकलेखनास (टायपिंगसाठी) सुयोग्य बनवणारे सावरकरच.... लिपीमध्ये सुधारणा करणारा जगातील एकमेव नेता आणि लोकोत्तर पुरूष म्हणजे फ़क्त सावरकरच.....

]]> Thu, 28 May 2020 14:59:00 +0530 Thu, 28 May 2020 15:02:11 +0530 Webdunia Desk https://marathi.webdunia.com/article/vir-savarkar-marathi/vinayak-damodar-savarkar-120022300003_1.html https://marathi.webdunia.com/article/vir-savarkar-marathi/vinayak-damodar-savarkar-120022300003_1.html https://nonprod-media.webdunia.com/public_html/_media/mr/img/article/2018-02/26/thumb/1_1/1519631121-7976.jpg

स्वातंत्र्यलढ्यांतील चळवळीचे धुरीण क्रांतिकारक,भारतीय राजकारणातील महत्त्वाचे राजकारणी,हिंदू संघटक,जातिभेदाचा विरोध करणारे सामाजिक तिकारक,प्रतिभावंत,साहित्यिक प्रचारक भाषा आणि लिपी शुद्धीचे प्रणेते सावरकर होते. सावरकरांना स्वातंत्र्यवीर ही उपाधी प्रसिद्ध मराठी लेखक आणि पत्रकार प्रह्लाद केशव अत्रे यांनी दिली आहे.  

यांचे प्राथमिक शिक्षण नाशिकच्या शिवाजी विद्यालय मध्ये झाले. लहानपणापासूनच ते कुशाग्र बुद्धीचे होते. वक्तृत्व,काव्यरचनेवर त्यांचे चांगले प्रभुत्व होते. त्याची लेखणी आणि जिव्हा प्रखर चालत असे. त्यांनी वयाच्या13 वर्षी स्वदेशी फटका, स्वतंत्रतेचे स्तोत्र रचना केली .चापेकर बंधूंना फाशी दिल्याचे कळताच लहानग्या सावरकरांनी आपल्या कुलदेवी सामोरं "देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र क्रांतीचा केतू उभारून मारता-मारता मरे पर्यंत झुंजेन" अशी शपथ घेतली.  

मार्च, इ.स.1901 मध्ये यांचे विवाह यमुनाबाईंशी झाले. यांना 4 अपत्ये झाली. प्रभाकर,प्रभा,शालिनी आणि विश्वास. इ.स. 1902साली लग्नानंतर फर्ग्युसन महाविद्यालयात प्रवेश घेतला व इ.स. 1906 साली उच्च शिक्षणासाठी परदेशात (लंडन)ला गेले. 

सावरकरांनी पुण्यामध्ये इ.स.1905 साली विदेशी कापडांची होळी केली. श्यामजीकृष्ण वर्मानं ठेवलेली शिवाजी शिष्यवृत्ती ह्यांना मिळाली.त्या नंतर ते कायद्याचे शिक्षण घेण्यासाठी लंडनला गेले.त्यांनाच शिष्यवृत्ती मिळावी असे लोकमान्य टिळकाने सुचवले होते.लंडन मध्ये इंडिया-हाउस मध्ये वास्तव्यास असताना यांनी जोसेफ मॅझिनीच्या आत्मचरित्राचे मराठीत भाषांतर केले. याची प्रस्तावना करताना ह्यांनी सशस्त्र क्रांतींचे तत्त्वज्ञानं विशद केले होते. लंडनच्या इंडिया-हाउस मध्ये अभिनव भारताचे 

क्रांतिपर्व सुरू झाले. मदनलाल धिंग्रां यांचे पहिले हुतात्मा शिष्य होते. मदनलाल ने कर्झन वायली नावाच्या ब्रिटिश अधिकाऱ्याची हत्या करून हसत हसत फाशीची शिक्षा स्वीकारली. त्याच काळात सावरकरांनी इतर देशातील क्रांतिकारी गटांशी संपर्क साधून त्यांच्यांकडून बॉम्बं तयार करायचे तंत्रज्ञान घेतले. ते तंत्रज्ञानआणि 22 पिस्तुले यांनी भारतात पाठवली. त्यांपैकीच एका पिस्तुलांनी अनंत कान्हेरे या 16 वर्षीय वीराने नाशिकच्या कलेक्टर जेक्सनचे वध केले. तत्पश्चात अनंत कान्हेरे, कृष्णाजी कर्वे आणि विनायक देशपांडे यांना तिघांना फाशी देण्यात आली.  

राष्ट्रभक्तसमूह ही गुप्त संघटना सावरकरांनी पागे आणि म्हसकर ह्या आपल्या साथीदारांच्या साहाय्याने स्थापित केली. इ.स.1857 मध्ये इंग्रेजाविरुद्ध भारतात झालेल्या उठावाचे इतिहासाला सावरकरांनी लिहिलेले ग्रंथ "अठराशे सत्तावन्नचे स्वातंत्र्यसमर" होते. त्यांचे थोरले बंधूंना राजद्रोहावर लिखाणासाठीचे आरोपावरून काळ्यापाण्याची शिक्षा केली.या गोष्टीवर संतापून मदनलालधिंग्राने कर्झनला मारले. यांच्यात ज्या पिस्तुलाचा वापर करण्यात आल्या होत्या ते सावरकरांनी पाठविले कळल्यावर ब्रिटिश सरकाराने सावरकरांना अटक केली. त्यांना समुद्राच्या वाटेने भारतात आणताना त्यांनी फ्रान्सच्या मार्सेलिस बेटाजवळ बोटीतून उडी मारून पोहत-पोहत फ्रान्सचा समुद्री किनारा गाठला. तिथून त्यांना अटक करून परत भारतात आणले. त्यांचा वर खटला चालवून त्यांना 2 जन्मठेपेची काळ्यापाण्याची शिक्षा अंदमानच्या तुरुंगात करण्यात आली. अंदमानातून सुटल्यावर त्यांना रत्नागिरीत स्थानबद्ध केले. त्यांनी हिंदू समाजाला संघटित करण्यासाठी रत्नागिरीत कार्य केले. त्यांनी 500 मंदिरे अस्पृश्यांसाठी खोलले,अनेक आंतरजातीय विवाह लावले, सर्वांसाठी "पतीत-पावन-मंदिर "सुरु केले. ह्यात सर्व जातीच्या लोकांना प्रवेश सुरू केले. अनेक भोजनालय सर्वधर्मासाठीचे सुरू केले.   

त्यांच्यातला विशेष गुण म्हणजे की ते फक्त विचार करून थांबत नव्हते तर कृतीतून करून दाखवायचे. त्यांनी त्यांच्या मृत्युपत्रात लिहिले होते की "माझे प्रेत शक्यतो विद्युत चितेवरच जाळण्यात यावे,जुन्या पद्धतीने माणसांनी खांद्यावर नेऊ नये किंवा कोणत्याही प्राणाच्या गाडीमधून नेऊ नये,तर ते यांत्रिक शववाहिकेतूनच विद्युत स्मशानात न्यावे. माझ्या मृत्यू निमित्त कोणीही आपले दुकान किंवा व्यवसाय बंद ठेवू नये. अशाने समाजाला फार त्रास होतो. संसारासाठी लागणाऱ्या वस्तू न मिळाल्याने त्रास होतो.माझ्या निधनाचे कोणतेही सुतक,विटाळा ज्याने कुटुंबीयांना त्रास होतो. अश्या रूढी पाळू नये. पिंडदान,काकस्पर्श सारख्या काळबाह्य गोष्टी पाळू नये. 

यांचे निधन 26 फेब्रुवारी 1966 रोजी महाराष्ट्राच्या मुंबई शहरात दादर या ठिकाणी झाले.

काही दिवसांपूर्वी भोपाळमध्ये काँग्रेस सेवा दलाचं 10 दिवसीय निवासी शिबिर सुरू असताना शिबिरार्थींना विविध नेते, महापुरुषांबद्दलच्या माहितीपर पुस्तिका वाटण्यात आल्या. यातली एक पुस्तिका सावरकरांवरही लिहिण्यात आली होती - 'वीर सावरकर कितने 'वीर'?'.

त्यात महात्मा गांधीची हत्या करणारे नथुराम गोडसे आणि वि. दा. सावरकर यांच्यात शारीरिक संबंध असल्याचा खळबळजनक उल्लेख करण्यात आला आहे.

'ब्रह्मचर्य स्वीकारण्यापूर्वी नथुराम यांचे राजकीय गुरू वीर सावरकर यांच्याशी शारीरिक संबंध होते,' या असं या पुस्तिकेत म्हटलं गेलं आहे. यासाठी लॅरी कॉलिंस आणि डोमॅनिक लॅपिएर यांच्या 'फ्रीडम अॅट मिडनाईट' पुस्तकातल्या पृष्ठ क्रमांक 423चा संदर्भ देण्यात आला होता.

यावरून काँग्रेस विरुद्ध भाजप असा नवा संघर्ष नव्याने उफाळून आला. तर सावरकरांच्या कुटुंबीयांनी याबद्दल नाराजी व्यक्त केली.

सावरकरांचे नातू रणजीत सावरकर हे उद्धव ठाकरेंना यासंबंधी भेटायला गेले असता, वारंवार विनंत्या करूनही मुख्यमंत्र्यांनी त्यांना वेळ दिली नाही. हा सावरकरांचा अपमान आहे, असा आरोप रणजीत सावरकरांनी केला. तसंच राहुल गांधी आणि काँग्रेस सेवादलवर खटला दाखल करण्याची मागणी त्यांनी केली.

पण हा दावा का आणि कसा करण्यात आला?

काय खरं काय खोटं?

लॅरी कॉलिंस आणि डोमॅनिक लॅपिएर यांच्या 'फ्रीडम अॅट मिडनाईट' या पुस्तकात सावरकर आणि गोडसे यांच्यात शारीरिक संबंध असल्याचा दावा करण्यात आला होता. हा दावा नथुराम गोडसेंचे भाऊ गोपाळ गोडसे यांच्या हवाल्याने करण्यात आला होता.

अक्षय जोग यांनी 'स्वातंत्र्यवीर सावरकर: आक्षेप आणि वास्तव' हे पुस्तक लिहिलं आहे. 'फ्रीडम अॅट मिडनाईट' या पुस्तकाविषयी बोलताना म्हणतात, "या पुस्तकाच्या पहिल्या आवृत्तीत हा उल्लेख करण्यात आला होता. या लेखकद्वयींनी यासाठी गोपाळ गोडसेंच्या मुलाखतीचा आधार घेतला होता. जेव्हा हे पुस्तक बाहेर आलं तेव्हा गोपाळ गोडसेंनी अशी कोणतीही मुलाखत दिली नाही असं सांगितलं. असं मी काही सांगितलं असेल तर मला त्याचा पुरावा दाखवा, असं आव्हान दिलं. तो पुरावा ते दाखवू शकले नाहीत.

"माधवराव पाठक नावाच्या एका वकिलांनी या लेखकांवर खटला भरला. नंतर कोर्टाबाहेर लेखकांनी तडजोड केली आणि बाजारातल्या पुस्तकाच्या प्रती मागे घेतल्या आणि ती वाक्यं काढून टाकली. सध्या बाजारात जी आवृत्ती आहे त्यात हा उल्लेख नाही."

पत्रकार वैभव पुरंदरे यांनीही The True Story of father of Hindutva हे पुस्तक लिहिलं आहे. त्यांनीही या दाव्याचं खंडन केलं आहे.

सावरकर गोडसेंना भेटले होते का?

"गोडसे सावरकरांना गुरुस्थानी मानायचे," असं ज्येष्ठ विचारवंत रावसाहेब कसबे बीबीसी मराठीशी बोलताना म्हणाले. हे अनेकांना ठाऊकही असेल.

पण मध्य प्रदेश काँग्रेस सेवादलाने वितरित केलेल्या पुस्तिकेमध्ये दावा करण्यात आला आहे की सावरकरांनी म्हटलं होतं की "गांधी हत्येत सहभागी असलेल्या लोकांना मी ओळखत नाही".

सावरकरांनी कोर्टात खरंच असं म्हटलं होतं का? ते गोडसेंना कधीच भेटले नव्हते का?

पत्रकार वैभव पुरंदरे यांच्यामते गोडसेंना ओळखत असल्याबद्दल सावरकरांनी कधीच नकार दिला नाही. "त्यांचे संबंध अतिशय चांगले होते. गोडसे त्यांना राजकीय गुरू मानायचे. गोडसेंनी जे वृत्तपत्र सुरू केलं, त्याच्या मास्टहेडवर सावरकरांचा फोटो होता. त्याशिवाय सावरकरांनी त्या वृत्तपत्रासाठी सहाय्य करण्याचं आवाहनही केलं होतं. त्यामुळे गोडसे आणि सावरकरांच्या भेटी झाल्या."

पुढे ते म्हणतात, "मी सावरकरांच्या आयुष्याचा खोलवर अभ्यास केला. उलटपक्षी त्यांच्या गुरू शिष्याच्या नात्यामुळे सावरकरांच्या कारकीर्दीला डाग लागला. एखाद्या विदेशी लेखकांनी जी थिअरी मांडली त्याला काही आधार नाही."

गोडसे-सावरकर भेटी आधी झाल्या होत्या, पण गांधी खुनाच्या आधी भेट झाली की नाही, हा मुद्दा कोर्टात आला होता.

ज्येष्ठ घटनातज्ज्ञ, राजकीय विश्लेषक ए. जी. नुरानी यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं की गोडसे सावरकरांना गुरुस्थानी मानायचे, मात्र आपण गांधी हत्येच्या खटल्यातून सुटू की नाही, अशी भीती सावरकरांना होती.

दिगंबर बडगे या माफीच्या साक्षीदाराने दिलेल्या साक्षीत सावरकरांनी माधव आपटे आणि नथुराम गोडसे यांना गांधीहत्येपूर्वी झालेल्या भेटीत 'यशस्वी होऊन या' असं सांगितलं होतं, असं बडगे यांनी कोर्टात सांगितलं होतं.

यावेळी सावरकरांनी कोर्टात एक शपथपत्र सादर करत दिगंबर बडगे या माफीच्या साक्षीदाराचा दावा खोडून काढला.

सावरकर तेव्हा म्हणाले होते, "17 जानेवारीला (माधव) आपटे, गोडसे आणि माझी भेट झाल्याचं बडगे सांगतात. त्यादिवशी मी या दोघांना 'यशस्वी होऊन या' असं सांगितलं असाही त्यांचा दावा होता. तसंच बडगे सांगतात की ते खालच्या मजल्यावर होते आणि आम्ही पहिल्या मजल्यावर चर्चा करत होतो. समजा असं मानलं की ते त्यादिवशी मला भेटायला आले होते तर खालच्या मजल्यावरून पहिल्या मजल्यावरचं कसं ऐकू येईल?"

शेवटी सावरकर दावा करतात की त्यादिवशी किंवा त्यानंतर कधीही ते आपटे आणि गोडसेंना भेटले नाहीत. नंतर बडगेंची साक्ष संशयास्पद असल्याच्या कारणावरून कोर्टाने गांधी खून खटल्यातून सावरकरांना निर्दोष सोडलं होतं.

या निर्णयाविरुद्ध सुप्रीम कोर्टाचे तत्कालीन न्यायाधीश जीवनलाल कपूर यांच्या अध्यक्षतेखाली एक आयोग नेमण्यात आला होता. त्यांच्यासमोर सावरकरांचे निकटवर्तीय अप्पासाहेब कासार आणि सावरकरांचे सचिव गजानन दामले यांचीही साक्ष झाली होती.

या दोघांच्या साक्षी कोर्टात झाल्या असत्या तर सावरकर नक्कीच दोषी सिद्ध झाले असते, असा दावा नुरानी एका लेखात करतात.

सावरकर सतत चर्चेत

मात्र या ताज्या वादाला निमित्त ठरलेल्या त्या पुस्तिकेबद्दल विचारणा केली असता काँग्रेस सेवादलाचे प्रमुख लालजी देसाई म्हणाले, "या पुस्तिकेत जे काही लिहिलं गेलंय, ते तथ्यांवर आधारित आहे. यासाठी ही पुस्तिका लिहिणाऱ्या आमच्या कार्यकर्त्याने संशोधनही केलं आहे. तसंच, प्रत्येक ठिकाणी पुराव्यांसाठी संदर्भ दिले गेले आहेत. भाजप आणि RSS नेहमीच सावरकरांचा गांधी हत्येशी संबंध नाही असा उल्लेख करतात. मात्र या पुस्तिकेवरून हे कसं खोटं आहे, हे आम्हाला पुढे आणायचंय."

या संपूर्ण प्रकरणावर बोलताना शिवसेनेचे नेते आणि खासदार संजय राऊत म्हणाले, "वीर सावरकर हे महान होते, आहेत आणि राहतील. त्यांच्याबद्दलची आमची श्रद्धा अशा फालतू पुस्तकाने कधीच कमी होणार नाहीत. भोपाळमध्ये तयार झालेली ही घाण म्हणजे हे पुस्तक आहे. ते अनाधिकृत असून ते महाराष्ट्रात आणलं जाणार नाही. सावरकरांवर इतरांनी आम्हाला ज्ञान देण्याची गरज नाही."

विनायक दामोदर सावरकर हे नाव कायम कोणत्या ना कोणत्या कारणाने चर्चेत असतं. सावरकर हा विषय काँग्रेस विरुद्ध भाजप असा नाही.

काही दिवसांपूर्वी राहुल गांधींनी संसदेत वाढत्या बलात्कारांच्या घटनांवरून एक वक्तव्य केलं होतं. त्यावरून वादंग झाला आणि राहुल गांधींनी माफी मागावी अशी सातत्याने मागणी होऊ लागली. त्यावर "माफी मागायला मी काही राहुल सावरकर नाही," असं वक्तव्य केलं होतं. त्यावरूनही प्रचंड गदारोळ झाला होता.

महाराष्ट्रात महाविकास आघाडीचं सरकार आलंय. शिवसेनेला सावरकर कायमच वंदनीय आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला काँग्रेस सातत्याने सावरकरांवर टीका करत असतं. त्यामुळे या वादाचा परिणाम महाराष्ट्रातील सरकारच्या स्थैर्यावर होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

निमित्त होते पर्यटनाचे. ‘अभिरुची बुक क्लब’ म्हणून गेली 14 वर्षे आम्हा मैत्रिणींचा ग्रुप आहे. पुस्तक वाचनाबरोबरच पर्यटनाचाही आनंद आम्ही छोटय़ा मोठय़ा सहली काढून घेत असतो. दरवर्षी एखादी सहल ठरलेलीच असते. गेली 2-3 वर्षे अंदमानचा प्रस्ताव पुढे येत होता, पण योग मात्र यावर्षी आला. प्रवास खूप मोठा होता. त्यामुळे योग्य व अचूक नियोजन करणे आवश्क होते. कोणत्याही ट्रॅव्हल्स कंपनीशिवाय आम्ही स्वत: नेटवरून फेरफटका मारून सर्व अचूक नियोजन केले. त्यानुसार रेल्वे, विमान, जहाज याचा प्रवास म्हणजे आगाऊ बुकिंग करणे गरजेचे. रेल्वे आरक्षण केले पण ते कनफर्म नव्हते. त्यामुळे थोडीशी भीती होती पण प्रवास तर सुरू केला आता पुढे काय होईल ते होईल. 

19-20 तासाचा लांबचलांब रेल्वेप्रवास करून चेन्नईला पोहोचलो. तेथून थेट विमानतळावर. विमानाने प्रवास करण्याची माझी पहिलीच वेळ. प्रचंड मोठा बंगालचा उपसागर, निळेशार पाणी आणि त्यावर तरंगणारे पांढुरके छोटे मोठे ढग. वि. स. खांडेकरांच ‘दोन मेघ’ या रुपक कथेची आठवण झाली. विमान प्रवासाचे चेन्नई ते अंदमान 1500 किमीचे अंतर दोन तासात पार केले. वैमानिकाच्या सूचना सुरू झाल्या. आता आपण अंदमान बेटावर लँडिंग करीत आहोत. खिडकीतून खाली पाहिले तर खरंच हिरवी गर्द लहान मोठी बेटे. जणू चमकणार्‍या पाचूची बेटे ती. निळ्या हिरव्या पाण्याचा प्रचंड मोठा सागर आणि त्यात ही बेटे आकाशातून अत्यंत रमणीय दिसत होती. हळूहळू आम्ही जमिनीवर उतरलो. विमानातून बाहेर आले तर समोर स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर विमानतळ असा फलक वाचला. मन भरून आले. स्वा. सावरकरांच्या त्या भूमीचे आपल्याला दर्शन झाले. जमिनीवर पाय ठेवताक्षणी तेथील धूळ मस्तकी धारण केली. हीच ती भूमी जेथे महान क्रांतिकारक स्वा. सावरकरांनी देशासाठी अतोनात हालअपेष्टा सहन केल. 

लगेचच दुपारी सेलुलर जेलला भेट दिली. अंदमान निकोबार पूर्वेकडेची बेटे असलमुळे तेथे सूर्यास्त फारच लवकर होतो. त्या दिवशीही 5 वाजता अंधार पडायला सुरूवात झाली. त्यामुळे संपूर्ण जेल फिरून झालेच नाही. जेल दर्शन बंद झाले. दुरूनच सावरकरांची कोठडी पाहिली. या सेलुलर जेलचे राष्ट्रीय स्मारक करण्यात आले आहे. त्याचे समाधान वाटले. त्यावेळच सर्व स्मृती जतन करून ठेवल्या आहेत. रोज संध्याकाळी पर्यटकांसाठी तेथे लाईट व साउंड शो सादर केला जातो. सेलुलर जेलचा सारा इतिहास नसिरोद्दीन शाह व ओमपुरीच भारदस्त आवाजात सादर केला जातो. जेलमध्ये प्रवेश केल्या केल्या समोरच पिंपळाचे एक पुरातन झाड आहे. जे या सर्व इतिहासाची साक्ष आहे. तेच आपणास या सेलुलर जेलचा इतिहास सांगत आहे. तेथील घंटा, फाशी घर, सावरकरांनी ओढलेला कोल्हू, सोललेला नारळ यांच्या प्रतिकृती ठेवलेल्या आहेत. जेलमधील कैद्यांना बांधल्या जाणार्‍या बेडय़ा, हातात, गळ्यात, पात तसेच शिक्षेसाठीचा विशेष पोशाख (तरटाचा) जतन करून ठेवला आहे. जेलच्या प्रांगणात कैद्यांना खोडय़ात घालून फटक्यांची शिक्षा देत. त्याचीही प्रतिकृती आहे. ते सारे पाहून ऐकून कोणत्याही सहृदयी भारतीयांच्या डोळ्यात अश्रू येतीलच पण त्याबरोबरच ऊर मात्र अभिमानाने भरून येईल. धन्य ते देशभक्त व धन्य त्याची देशभक्ती..

अंदमान बेट चारी बाजूंनी समुद्राने घेरलेले त्यामुळे चारी बाजूने समुद्रकिनारे. त्यातील महात्मा गांधी समुद्राधान ज्याचे 2012 सालीच उद्घाटन झाले आहे. तेथून समुद्रात फेरी मारली. सुरूवातीला तेथील हॉलमध्ये नॅशनल जिओग्राफी समुद्रतळाच्या खजिनंची टेली फिल्म पाहिली व नंतर बोटीतून समुद्रातफेरफटका मारला. विमानात बसण्यापूर्वी सामानाची तपासणी करतात तसे पोलीस पहार्‍यात कडक चेकिंग केले. प्लास्टिक सोबत घेत नाहीत ना, पाण्याच्या बाटल्यांसाठी वॉटर बॅग देण्यात आली. बोटीतून 15 हिरवी बेटे पाहिली. त्यातील दोनच बेटांवर आपल्याला जाता येते. पैकी जाली बॉय बीचवर आम्हाला सोडले. समुद्राखालचे विलक्षण जग येथे पाहायला मिळाले. रंगीबेरंगी प्रवाळ, विविधरंगी मासे (सी कुंकुवर) चित्रविचित्र आकाराचे कोरल्स बघितल्यावर मती गुंग होते. थोडय़ा वेळापूर्वी जी टेली फिल्म पाहिली होती त्याचा पुन:प्रत्ययाचा आनंद मिळाला. 

स्वा. सावरकरांनी बॅरिस्टरी करण्यासाठी इंग्लंडला गेले असताना ‘अभिनव भारत’ची स्थापना केली. सरकारविरोधी कारवा करतो म्हणून त्यांना स्थानबद्ध केले होते. तेव्हा मातृभूमीच्या आठवणींनी व्याकुळ होऊ ब्रायटनच्या किनार्‍यावर उभारून ‘सागरा प्राण तळमळला’ या अजरामर काव्याची रचना केली. आता या अथांग सागराकडे पाहून तीच कविता मनात रूंजी घालत होती. आम्ही सर्वजणीच ती गुणगुणत होतो. तेथून परतलो. पुन्हा सेलुलर जेलकडेच पाय वळले. कारण स्वा. सावरकरांची कोठी खुणावत होती. त्यामुळे आज मात्र जेलमध्ये प्रवेश केल्या केल्या सरळ सावरकरांची कोठी गाठली, ती कोठी, ती भिंत. त्या भिंतीला स्पर्श केला. शारीरिक यमयातना भोगत असतानाही ‘कमलाकाव्य’ सारखे कोमल काव्य लिहिण्यासाठी कागद बनलेली ती भिंत! तीही त्यावेळी थरारून गेली असेल. जेलमध्ये असताना सावरकरांनी वापरलेली भांडीही तेथे जतन केली आहेत. त्या पवित्र भूमीत कोठीत नुसते नतमस्तकच नाही तर साष्टांग दंडवत घातले तरीही मनाचे समाधान होत नव्हते. 

तेथील घनदाट जंगले पाहिली, परंतु तेथे वन्यप्राण्यांमध्ये वाघ वगैरे नव्हते. फक्त हरीण व साप असतात, असे रहिवाशांनी सांगितले. आम्हाला एक जंगल अधिकारीही भेटला होता. तेथील राधानगरी बीचवर डोमच्या आकाराची छोटी छोटी घरे दिसली, चौकशी करता ते रेस्ट हाऊस असल्याचे समजले. हॅवलॉक बेटावर तरंगल्यासारखे वाटत होते. राधानगरी, कालापत्थर अशा अनेक छोटय़ा मोठय़ा समुद्रकिनार्‍यांवर फिरलो. प्रत्येक समुद्रकिनारा स्वच्छ नितळ. कोकणातील व कर्नाटकातील, मुंबई चौपाटी कितीतरी किनार्‍यांवर आम्ही यापूर्वी फिरलो होतो. पण तेथील कचरा व घाण पाहून मन विषण्ण होते. येथे अंदमानला मात्र सर्व किनारे प्रदूषणविरहित होते. येथील लोकांची बहुतांश भाषा बंगाली होती. काही तेलुगूही बोलत होते. त्यांच्याशी संवाद साधताना प्रत्येकजण सांगत होता की, तेथे गुन्हेगारी शून्य आहे. तेथील लोक कष्टाळू व प्रामाणिक आहेत. अंदमानच्या महाराष्ट्र मंडळाला आम्ही भेट दिली. तेथे महाराष्ट्राचे सर्व कार्यक्रम साजरे केले जातात. अनेक मराठी साहित्यिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमही साजरे होतात. अंदमानच्या बाजारपेठेतून फेरफटका मारला. थोडीफार खरेदी केली आणि परतीच प्रवासाला निघालो.

विमानतळावर आलो. 4-5 दिवस कसे संपले ते कळलेच नाही. पुन्हा या भूमीत याचे हे ठरवूनच जड अंत:करणाने अंदमानचे सृष्टीसौंदर्य   डोळ्यात साठवून सोलापूरचा रस्ता धरला तो परतण्यासाठी पुन्हा अंदमानला. 

खरंच- जन्मासी येऊन पहावे अंदमान

नतमस्तक व्हावे सेलुलर कोठीपुढे 

माणिक वैद्य

* विश्वातील पहिले असे लेखक ज्यांची 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम रचनेला 2-2 देशांनी प्रकाशनापूर्व बंदी घातली होती.
 

* ते प्रथम असे स्नातक होते ज्यांची पदवी स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतल्यामुळे ब्रिटिश सरकारने हिसकावून घेतली होती.
 

* वीर सावरकर प्रथम असे भारतीय विद्यार्थी होते ज्यांनी इंग्लंडच्या राजा प्रती निष्ठावान असल्याची शपथ घेण्यास नकार दिला होता. परिणामस्वरूप त्यांना वकालत करता आली नाही.
 

* वीर सावरकर प्रथम असे भारतीय राजकारणी होते ज्यांनी सर्वप्रथम विदेशी वस्त्रांची होळी जाळली होती.
 

* वीर सावरकर यांनी राष्ट्रध्वज तिरंगाच्या मधोमध धर्म चक्र लावण्याबद्दल सल्ला दिला होता. राष्ट्राध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांचा सल्ला मान्य केला.
 

* पूर्ण स्वातंत्र्याला भारताच्या स्वातंत्र्य आंदोलनाचे लक्ष्य घोषित करणारे प्रथम व्यक्ती सावरकर होते. ते प्रथम असे राजकारणी बंदिवान होते ज्यांचे प्रकरण हेग येथील आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात पोहचले.
 

* ते पहिले असे क्रांतिकारी होते ज्यांनी राष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासाबद्दल चिंतन केले आणि बंदी जीवन समाप्त होताच अस्पृश्यता आणि इतर कुप्रथांविरुद्ध आंदोलन सुरु केले.
 

* दुनियेतील पहिले असे कवी ज्यांनी अंदमानच्या एकांत कारागृहात भीतींवर खीळ आणि कोळशाने कविता लिहिल्या आणि त्या पाठ केल्या. या प्रकारे पाठ केलेल्या 10 हजार ओळी त्यांनी जेलहून सुटल्यावर पुन्हा लिहिल्या.
 

* सावरकर लिखित पुस्तक 'द इंडियन वॉर ऑफ इंडिपेंडेंस-1857 एक सनसनाटी पुस्तक ठरली. ब्रिटिश शासनात या पुस्तकामुळे गोंगाट पसरला होता.

'मी समुद्रात टाकलेली उडी लोक विसरले तरी चालेल, पण माझा सामाजिक विचार त्यांनी  विसरू नये' या त्यांच्या प्रतिपादनातून ते साजसुधारणांना किती महत्त्व देत होते हे समजून येते. ते हिंदू समाजापुरते बोलत आणि लिहीत होते. तरीपण त्यांना विज्ञाननिष्ठ, पोथीमुक्त आणि ऐहिकतेचे भान असलेला भारतीय समाज घडवायचा होता. सर्व पंथांना एकत्र करून आचार विचार भेद न मानता 'या भूमीला पितृभू आणि पुण्यमू मानणारे ते हिंदू' अशी माझी बौध्दिक व्याख्या आहे, असे ते म्हणत. त्यांच्या सामाजिक विचारांचा हिंदुत्व हा गाभा होता. त्यांनी आधुनिक विश्वसंस्कृतीस हिंदुत्वाला जोडण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी हिंदू धर्मग्रंथांचा, शास्त्रांचा अनुकूल असा अर्थ लावला नाही. त्यांनी वेदांचे प्रामाण्य मानले नाही. ते मनुस्मृतीला, वेदांना अभ्यासनीय, आदरणीय ग्रंथ मानत. पण ते अनुकरणीय नाहीत हे सुध्दा परखडपणे सांगतात. विज्ञानयुगाची, यंत्रयुगाची कास धरण्याचे आवाहन करतात. आधुनिकीकरण ही एक मानसिक प्रक्रिया असल्यामुळे मानसिक आधुनिकीकरणासाठी सर्वप्रथम धर्मग्रंथाचे दास्य झुगारून दिले पाहिजे, असे त्यांचे मत होते. धर्मग्रंथ हे ईश्वरनिर्मित आहेत, हे त्यांना मान्य नव्हते तर धर्मग्रंथ मानवनिर्मित आहेत, अशी त्यांची धारणा होती. त्यांचे सामाजिक विचार हे इहवादावर आणि भौतिकवादावर आधारित होते. तरीपण ते अध्यात्माचे वैयक्तिक स्तरावर महत्त्व मान्य करीत. विज्ञानाच्या संशोधन ग्रंथांनाच ते धर्मग्रंथ मानतात. बुध्दीची प्रतिष्ठापना केल्यावर जो धर्म समाजात अस्तित्वात राहील त्यालाच ते विज्ञानधर्म मानतात. हिंदुस्थानला धार्मिक अज्ञानाच्या तमोयुगातून आजच्या सुधारलेल्या विज्ञान युगात आणून सोडणे हे आपले पवित्र कर्तव्य आहे, हाच खरा धर्म आहे, असे ते म्हणतात. धर्मनिष्ठा बाजूला केल्याशिवाय विज्ञाननिष्ठा प्रस्थापित होत नाही, विज्ञानधर्माशिवाय माणसाचा विकासच होऊ शकत नाही, असे त्यांचे ठाम मत होते.

ते विज्ञाननिष्ठ आणि बुद्धिनिष्ठ असल्याने प्रत्क्षनिष्ठ आणि प्रयोगसिध्द विज्ञानच आजच्या परिस्थितीत आमच्या राष्ट्राचा वेद झाला पाहिजे, असे त्यांचे ठाम प्रतिपादन होते. पाच हजार वर्षांपूर्वीच्या अज्ञानयुगाकडे पाठ फिरवा आणि विज्ञानुगाचे स्वागत करा, अशी त्यांची भूमिका असल्यामुळे त्यांनी शुध्द इहवाद मांडला. ते गाईला-बैलाला उपयुक्त पशू मानत. त्यांना देव मानणे म्हणजे मनुष्यास पशूहूनही नीच मानण्यासारखे आणि माणुसकीला कमीपणा आणणारे आहे, असे ते म्हणत. गोमतापूजन, सत्यनारायण, वास्तुशांती या गोष्टी त्यांना वेडेपणाच्या वाटत. गाय ही बैलाची माता आहे, मनुष्याची नव्हे अशा भाषेत ते गाईबद्दल धर्मश्रध्देची चिकित्सा करतात.

2 मे 1921 रोजी सावरकरांची रत्नागिरीमध्ये स्थानबध्दता आणि कोणत्याही राजकीय आंदोलनात भाग न घेण्याच्या मुख्य अटींवर सुटका करण्यात आली. अंदामानातील बंदिवासात आणि रत्नागिरीतील 1924 ते 1937 या तेरा वर्षांच्या स्थानबध्दतेच्या कालखंडात त्यांनी सखोल असे समाजचिंतन केले. या काळात त्यांनी सामाजिक आंदोलनावर, समाज प्रबोधनावर आणि विज्ञानाच्या प्रसारावर लक्ष केंद्रित केले. जातिभेदाचे उन्मूलन, अस्पृश्यता निवारण, भाषाशुध्दी, अंधश्रध्दा निर्मलून, लिपी सुधारणा, हिंदूंचे संघटन आणि शुद्धिकरण हे त्यांनी आपले कार्यक्षेत्र निश्चित केले. त्यासाठी व्याख्याने देणे, लेख लिहिणे, विचार विनिमय, चर्चा, प्रश्नोत्तरे शंकांचे समाधान, वैयक्तिक गाठीभेटी याद्वारे सवर्णांचे प्रबोधन आणि दलितांमध्ये जाणीवजागृतीला त्यांनी सुरुवात केली. सनातन्यांचा, धर्ममार्तंडांचा आपल्या कार्याला विरोध होणार, प्रतिकूल ते घडणार हे त्यांनी गृहीत धरलेले होतेच. परंतु सावरकरांच्या चार वर्षांच्या अथक प्रयत्नानंतर रत्नागिरीतील बहुतांशी लोकांची मानसिकता समाजसुधारणांना अनुकूल होऊ लागली.

गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने त्यांनी अखिल हिंदूंचा मेळावा आयोजित केला होता. तमध्ये अस्पृश्य मुलांनाही बोलाविण्यात आले होते. या मेळाव्याच्या निमित्ताने हरिजनांच्या मंदिर प्रवेशाची चर्चा सुरू झाली. रत्नागिरीतील विठ्ठल मंदिरात अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश या विषयावर सभा आयोजित करण्यात आली होती. सभेस तीन हजारपेक्षाही जास्त जनसमुताय उपस्थित होता. सभेत गडबडगोंधळ होऊ नये म्हणून कलेक्टर स्वतः जातीने हजर होते. या सभेत सावरकरांनी अत्यंत मुद्देसूद आणि प्रभावी असे भाषण केले. सनातन्यांच्या प्रश्नांना चोख उत्तरे दिली, विचारण्यात आलेल्या शंकांचे निरसन केले. उपस्थित जनसमुदायास डिस्ट्रिक्ट मॅजिस्ट्रेटने हरिजनांना मंदिरात प्रवेश देण्यासाठी अनुमती आहे ना? असा प्रश्न विचारला. जनसमुदायाने त्यास होकार दिला. यावेळी अस्पृश्य मुलांच्या मेळ्यातील शिवू नावाच्या अस्पृश्य मुलाने-

तुम्ही देवाच्या येऊ दिलेती दारी

आभारी जाहले भारी

हे सुतक युगांचे फिटले    

विधिलिखित विटाळ ही मिटले  

जन्माचे भांडण मिटले  

आम्ही शतकांचे दास, आज सहकारी

आभार झाले भारी

असे गीत म्हणत हिंदू धर्माचा जयघोष करीत मंदिरात प्रवेश केला. कोणत्याही प्रकारचा शाब्दिक विरोध, प्रक्षोभ न उसळता शांतता मार्गाने झालेला अस्पृश्यांचा हा पहिलाच मंदिर प्रवेश होता.

एवढ्यावर न थांबता सर्वच हिंदूंना ज्यात प्रवेश मिळेल असे एखादे मंदिर बांधण्याची संकल्पना सावरकरांच्या डोक्यात आली. रत्नागिरीतील दानशूर गृहस्थ भागोजी शेठ कीर यांना मंदिर बांधून देण्याविषयी सावरकरांनी विचारले. त्याप्रमाणे सर्व हिंदूंना प्रवेश आणि पूजा स्वातंत्र्य देणारे एक मंदिर बांधून देण्याचे मान्य केले. या मंदिरात श्री विष्णुलक्ष्मीच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. हेच मंदिर पतितपावन मंदिर म्हणून ओळखले जाते. मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यासाठी काशी आणि नाशिकहून शास्त्री आले होते. त्यांनी भागोजी शेठ कीर हे जातीने भंडारी असल्याने त्यांना वेदोक्ताचा अधिकार नसल्याचे सांगताच सावरकरांनी सर्व हिंदूंना मग ते कोणत्याही जातीचे असोत त्यांना वेदोक्ताचा समान अधिकार असल्याचे ठणकावून सांगितले आणि जर तुम्ही मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली नाही तर मी हिंदू धर्म की जय हा एकच मंत्र म्हणून पतितपावन मंदिरात मूर्तीची प्रतिष्ठापना करेन असे बजावले. तेव्हा कुठे सनातन्यांचा विरोध मावळला. भागोजी शेठ यांच्या हस्ते वेदोक्त विधीने 22 फेब्रुवारी 1931 रोजी नियोजित वेळेस मूर्तीची स्थापना करण्यात आली.

गणेशोत्सव, हनुमान उत्सव, संक्रांतीला तिळगूळ समारंभ, दसर्‍याला सोने देणे अशा उपक्रमात सवर्णांच्या बरोबरीने पूर्वास्पृश्यांना सहभागी करण्याच्या मोहिमाच त्यांनी उघडल. रोटी बंदी तोडण्यासाठी त्यांनी अस्पृश्यांना आणि सवर्णांचे सहभोजनाचे अनेक कार्यक्रम रत्नागिरीत आयोजित केले. अस्पृश्यांनीसुध्दा पोटजातीतील दुरावा सोडून देऊन भोजनाच्यावेळी सरमिसळ बसले पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह असे. त्यांनी अस्पृश्योद्धार या शब्दाऐवजी स्पृश्योद्धार हा शब्द रूढ केला. जातीच्या आधारावरील जनगणनेस त्यांचा विरोध होता. गुण आणि गुणवत्तेला महत्त्व असायला हवे, असे त्यांचे मत होते. महिलांमधील अस्पृश्यता कमी करण्यासाठी उच्चवर्णीय महिला आणि मागासवर्गीय महिलांचे संयुक्त हळदी-कुंकवाचे कार्यक्रम आयोजित केले. अखिल हिंदू उपहारगृह सुरू करून ते स्वतः त्या उपहारगृहात जाऊन बसत. त्या ठिकाणी चहा फराळाचे पदार्थ तयार करण्यास दलित जातीचा मुलगा ठेवला होता. या उपहारगृहात एक अभिप्राय नोंद पुस्तक ठेवले होते. त्यात पहिला अभिप्राय दादासाहेब मावळंकरांचा होता. सावरकरांचे अस्पृश्यता निवारणाचे आणि जातिभेदाच्या उच्चाटनाचे कार्य पाहून महर्षी विठ्ठल राजी शिंदे यांनी कौतुक करून सावरकरांना माझे उरलेले आयुष्य द्यावे, अशी प्रार्थना केली. माझे अपुरे कार्य हाच वीर पूर्ण करेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली.

हिंदूंच्या समाजजीवनावर आघात करणार आणि हिंदूंनी आपल्या हातांनी हौसेने पायात घालून घेतलेल्या वेदोक्त बंदी, व्यवसाय बंदी, स्पर्शबंदी, सिंधुबंदी, शुध्दीबंदी, रोटीबंदी आणि बेटीबंदी या सात बेड्या तोडून घेतल्याशिवाय राष्ट्र त्याग केला पाहिजे. परधर्मात गेलेल्या किवा परधर्मीयांना हिंदू धर्मात घेता आले पाहिजे. त्यांना समतने आणि ममतेने वागवावे, अशी त्यांची शिकवण होती. यज्ञाने पाऊस पडतो हे साफ कोटे असून यज्ञात तुपाचा एक थेंबही वाया गावू नका असे ते सांगत. यज्ञाने पेटलेल्या भारतात दुष्काळ कसे पडतात? असा सवाल ते विचारतात. रत्नागिरीत अस्पृश्यतेचा पुतळा जाळण्यासाठी त्यांनी तरुणांना संमती दिली. 

त्यांनी डॉ. बाबसाहेब आंबेडकरांच्या महाडच्या चवदार तळ्याच्या तढ्याला जाहीर पाठिंबा दिला होता. डा. आंबेडकरांचे व्यक्तिमत्व, विद्वता, नेतृत्व, संघटनकौशल्य त्यांचे समाजजागृतीचे कार्य आपल्या राष्ट्राचे धन आहे. त्यांनी केलेले कार्य म्हणजे देशभक्तीचे, मानवतवादी, चिरकालीन महत्त्वाचे आहे, असे त्यांनी म्हटले होते. सावरकरांचे हिंदुत्वाबद्दलचे, हिंदू राष्ट्राबद्दलचे विचार हे वादग्रस्त असू शकतील, पण त्यांचे पोथीमुक्तीचे, विज्ञानवादी, सुधारणावादी आणि इहवादी विचार त्यांच्या अनुयायांनाही पेलले नाहीत. पण त्यांचे हे विचार सगळ्यांनीच स्वीकारले, अमलात आणण्याच्या दृष्टीने पावले टाकली तर जातिवादचे, अंधश्रद्धांचे निर्मूलन होऊन जग सर्वांगीण प्रगतीच्या दृष्टीने वाटचाल करू शकेल. अशा या विज्ञानवादी, समाजसुधारक, उत्कट देशभक्तीचे प्रतीक झालेल्या स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र आदरांजली.

प्रा. डॉ. श्रीकांत येळेगावकर

सावरकरांनी एकच सांगितलं,

"माई, काटक्या एकत्र करायच्या आणि घरटं बांधायचं, त्या घरट्यात पोराबाळांची वीण वाढवायची ह्याला जर संसार म्हणायचा असेल तर हा संसार.. कावळे, चिमण्या सगळेच करतात. आपल्या घरट्या पुरता संसार कोणालाही करता येतो, 'आम्हांला देशाचा संसार करता आला यात धन्यता माना'. आणि जगामध्ये काहीतरी पेरल्याशिवाय काही उगवत नाहीच, वर ज्वारीचं कणीसच्या कणीस उभं रहावं, असं जर वाटतं असेल तर एका कणसाच्या दाण्याला जमिनीत गाडून घ्यावं लागतं. तो शेतात, मातीत मिळतो तेव्हा पुढचं धान्य येतं; मग हिंदुस्थानात पुढची चांगली घर निर्माण होण्यासाठी आपलं घर पेरायला नको का! कुठल्या तरी घरानं मातीत गेल्याशिवाय पुढचं चांगलं कसं उगवणार.

माई, कल्पना करा.. की आपण आपल्या हातानं आपली चूल बोळकी फोडून टाकली. आपल्या घराला आग लावली, तर हे पेरल्यामुळेच उद्या स्वतंत्र झालेल्या भारताच्या प्रत्येक घरातून आपल्याला सोन्याचा धूर बघायला मिळणार आहे. मग सगळ्यांच्या घरातून सोन्याचा धूर यावा, म्हणून आपण आपल्या घराचा धूर नको का करायला! वाईट वाटून घेऊ नका, एकाच जन्मात मी तुम्हाला एतका त्रास दिला की हाच पती जन्मोंजन्मी मिळावा असं तुम्ही म्हणावं तरी कसं.

पुन्हा ह्या जन्मी शक्य झालं तर भेटू, नाहीतर इथेच निरोप."

असं म्हटल्यानंतर ती सव्वीस वर्षांची - पंचवीस वर्षांची पोरगी अशी पटकन खाली बसत त्या तुरुंगाच्या जाळीतून हात आत घालते सावरकरांच्या पायाला हात लावते. ती धूळ आपल्या मस्तकी लावते, सावरकरांनी एकच विचारलं माई काय करता.. त्या पंचवीस वर्षाच्या पोरीनं सुद्धा सांगितलं, "हे पाय बघून ठेवते पुढल्या जन्मी चुकायला नकोत म्हणून. आपल्या घराचे संसार करणारे खूप पाहिले, पण एवढा मोठा देशाचा संसार करणारा पुरुषोत्तम देवाने मला माझा नवरा म्हणून दिला, मला नाही वाईट वाटत त्याच.. मला नाही वाईट वाटत. तुम्ही जर सत्यवान असाल तर मी सावित्री आहे, माझ्या तपश़्चर्येनं यमापासून तुम्हाला मी परत आणिन याची शक्यता बाळगा. स्वतःच्या जीवाला जपा, आम्ही या ठिकाणी तुमची वाट पाहत राहू."

काय ताकद आहे हो, निरोप देण्यात काय ताकद आहे.

ND

ND

ND

ND

ND

ND

ND