गौतम बुद्ध यांच्या जयंतीनिमित्त 

सर्वांना बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा!

तुमच्या आयुष्यात सुख आणि शांती नांदो

बुद्धं शरणं गच्छामि... 

धम्मं शरणं गच्छामि... 

संघं शरणं गच्छामि... 

बुद्ध पौर्णिमेच्या पावन पर्वावर 

आपणास आणि आपल्या परिवारास खूप खूप शुभेच्छा!

क्रोध सोडून द्या, 

लोभ सोडा आणि 

शांततेचा मार्ग स्वीकारा

भगवान बुद्धांच्या शिकवणीने 

तुमचे जीवन उजळून निघो

बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा!

ज्याप्रमाणे दिवा अंधार दूर करतो,

त्याप्रमाणे बुद्धांचे विचार 

तुमच्या जीवनातील अज्ञान दूर करोत

बुद्ध पौर्णिमेच्या शुभेच्छा!

बुद्ध पौर्णिमेचा हा शुभ दिवस 

तुमच्या आयुष्यात आनंद, 

समाधान आणि उत्तम आरोग्य घेऊन येवो, 

हीच सदिच्छा

शुभ बुद्ध पौर्णिमा!

हृदयात दया, नजरेत करुणा आणि मनात शांतता असू द्या

भगवान बुद्धांचे आशीर्वाद कायम तुमच्या पाठीशी राहोत

बुद्ध पौर्णिमेच्या शुभेच्छा!

सत्य आणि अहिंसेचा मार्ग दाखवणाऱ्या 

तथागत गौतम बुद्धांना कोटी कोटी प्रणाम

सर्वांना बुद्ध पौर्णिमेच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

या बुद्ध पौर्णिमेला तुमच्या जीवनातील सर्व दुःख दूर होवोत 

आणि सुखाचा प्रकाश सर्वत्र पसरू दे

भगवान बुद्ध तुम्हाला सुख-समृद्धी देवो!

जगाचा उद्धार करणाऱ्या, 

शांतीच्या देवदूताला वंदन

बुद्ध पौर्णिमेचा हा सण तुमच्यासाठी मंगलमय ठरो

बुद्ध जयंतीच्या शुभेच्छा!

स्वतःचा दिवा स्वतः व्हा (अत्त दीपो भव)

भगवान बुद्धांच्या या महान विचाराने 

आपल्या जीवनाला नवी दिशा मिळो

बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा!

महाल सुख सोडूनी घातला

भिक्षुकाचा वेश

नाकारले राजपुत्र असून युद्ध

असे होते तथागत गौतम बुद्ध

बुद्ध पौर्णिमा हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: Buddha Purnima बुद्ध पौर्णिमेला या वस्तू खरेदी केल्यास घरात समृद्धी आणि आनंद येईल

* बुद्धं शरणं गच्छामि, 

धम्मं शरणं गच्छामि, 

संघं शरणं गच्छामि

बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

* बुद्ध धम्म आहे, धर्म नाही

बुद्ध मार्ग आहे, धर्मकांड नाही

बुद्ध मानव आहे, देवता नाही

बुद्ध करूणा आहे, शिक्षा नाही

बुद्ध शुद्ध आहे, थोतांड नाही

बुद्ध विचार आहे, दुराचार नाही

बुद्ध शांती आहे, हिंसा नाहीट

बुद्ध प्रबुद्ध आहे, युद्ध नाही

बुद्ध पौर्णिमेच्या  हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: Buddh Purnima 2025 बुद्ध पौर्णिमा 2025 कधी, वैशाख पौर्णिमेचे महत्त्व जाणून घ्या

* जगात तीनच गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत, 

आपण किती प्रेम केले, 

आपण किती शांतपणे जगलो

आणि आपण किती उदारपणे क्षमा केली

बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

* भयाने व्यापत या विश्वात

दयाशील वृत्तीचा मनुष्यच 

निर्भयपणे राहू शकतो… 

बुद्धपौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

* बुद्ध विचार आहेत, दुराचार नाही

बुद्ध शांती आहेत, हिंसा नाही

बुद्ध प्रबुद्ध आहेत, युद्ध नाही

बुद्ध शुद्ध आहेत, थोतांड नाही

बुद्ध पौर्णिमेच्या शुभेच्छा

* क्रोधाला प्रेमाने,

पापाला सदाचाराने,

लोभाला दानाने आणि 

असत्याला सत्याने जिंकता येते…

बुद्धपौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

* अखंड विश्वाला शांततेचा संदेश देणारे

दया, क्षमा, शांतीची शिकवण देणारे

विश्व वंदनीय महाकारूणीक तथागत गौतम बुद्ध जयंतीच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा

* बुद्ध पौर्णिमा तुमच्या आयुष्यातील अज्ञान अंधःकार दूर करेल 

आणि तुम्हाला शांती आणि ज्ञानमार्गाकडे घेऊन जाईल… 

बुद्ध जयंतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

* सत्याची साथ सदैव देत राहा

चांगले बोला चांगले वागा

प्रेमाचा झरा ह्रदयात स्फुरत ठेवा

बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

* नमो बुद्धाय !

बुद्ध पौर्णिमेच्या शुभेच्छा!

* वेळ आली आहे शांतीची,

आला आहे प्रेमाचा सण..

ज्यांनी जगाला शिकवले शांती आणि प्रेम,

अशा भगवान बुद्धांस माझे नमन

आपणा सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा

* बुद्ध पौर्णिमेचा सण आहे

आनंद आणि साधनेने भरलेले घर असो

जो पण येईल तुमच्या मनाजवळ

तो नेहमी आनंदाने भरलेला असो

बुद्ध पौर्णिमेच्या शुभेच्छा

* बुद्ध पौर्णिमा निमित्त

आपणास व आपल्या

परिवारास हार्दिक शुभेच्छा

* एक छोटी मेणबत्ती हजारो मेणबत्त्यांना

प्रकाश देऊ शकते तसेच

बुद्ध धम्माचा एक विचार तुमचं आयुष्य

उज्वल करु शकतो

बुद्ध पौर्णिमेच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

Edited by - Priya Dixit

ALSO READ: Buddh Purnima 2025 बुद्ध पौर्णिमा 2025 कधी, वैशाख पौर्णिमेचे महत्त्व जाणून घ्या

बौद्ध धर्माच्या अनुयायांसाठी, हा दिवस ध्यान, तपस्या आणि करुणेचे प्रतीक आहे, तर हिंदू धर्मात, तो देवाचा अवतार म्हणून पूजला जातो. या दिवशी बरेच लोक सत्य, अहिंसा आणि संयमाचे व्रत पाळून पुण्य कमावतात. बुद्ध पौर्णिमा हा आत्मशुद्धी आणि आध्यात्मिक जागृतीचा एक विशेष प्रसंग मानला जातो.

बुद्ध पौर्णिमा कधी आहे?

२०२५ या वर्षी बुद्ध पौर्णिमा उत्सव ११ मे २०२५ रोजी रात्री ८:०१ वाजता सुरू होईल आणि १२ मे २०२५ रोजी रात्री १०:२५ वाजता संपेल. उदय तिथीनुसार, बुद्ध पौर्णिमेचा उत्सव सोमवार, १२ मे रोजी साजरा केला जाईल. या दिवशी, भगवान गौतम बुद्धांची २५८७ वी जयंती साजरी केली जाईल, जी बौद्ध आणि हिंदू धर्माच्या अनुयायांसाठी खूप पवित्र आणि महत्त्वाची आहे.

बुद्ध पौर्णिमेचा शुभ मुहूर्त आणि वेळ

बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी, वरीयण योग आणि रवि योग यांचे संयोजन असते, जे या सणाला आणखी खास बनवते. रवि योगाची वेळ सकाळी ५:३२ ते ६:१७ पर्यंत असेल, तर भाद्रवास योग सकाळी ९:१४ पर्यंत राहील.

या योगांमध्ये, पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करून भगवान विष्णू आणि भगवान बुद्धांची पूजा केल्याने अचुक परिणाम मिळतात ज्यामुळे आध्यात्मिक शांती आणि पुण्य प्राप्ती होते. हा काळ पूजा, ध्यान आणि तपश्चर्येसाठी अत्यंत योग्य मानला जातो. या दिवसाच्या विशेष योगाचा फायदा घेऊन, लोक भगवान बुद्धांचे आशीर्वाद मिळविण्याचा तसेच त्यांच्या जीवनात शांती आणि समृद्धी आणण्याचा प्रयत्न करतात.

बुद्ध पौर्णिमेचे महत्त्व

बुद्ध पौर्णिमेचा सण हिंदू आणि बौद्ध दोन्ही धर्मांसाठी खूप महत्त्वाचा आहे. हा दिवस केवळ भगवान गौतम बुद्धांचा वाढदिवस नाही तर त्यांना सत्याचे ज्ञान प्राप्त झाल्याचा दिवस देखील आहे. बौद्ध धर्माचे अनुयायी भगवान बुद्धांनी दाखवलेल्या जीवनाच्या सत्याचे आणि त्यांच्या धर्माच्या शिकवणीचे पालन करण्यासाठी हा दिवस साजरा करतात. या दिवसाचे धार्मिक महत्त्व देखील वाढते कारण हा दिवस आध्यात्मिक जागरूकता आणि मानवतेच्या सेवेला प्रेरित करतो. ध्यान, अभ्यास आणि करुणेने भगवान बुद्धांची पूजा केल्याने मानसिक शांती मिळते आणि जीवनातील संकटांवर मात करण्यास मदत होते.

ALSO READ: Baby Name on Gautam Buddha तुमच्या मुलाला भगवान बुद्धांशी संबंधित हे सुंदर नाव द्या, अर्थासह यादी पहा

या दिवसाला हिंदू धर्मातही महत्त्व आहे कारण तो भगवान विष्णूचा नववा अवतार म्हणून पाहिला जातो. भगवान बुद्धांनी जीवनातील कर्माचे दुःख, पाप आणि परिणाम समजावून सांगितले आणि ते त्यांच्या पवित्र शिकवणींद्वारे मानवतेला दाखवले. हा दिवस आध्यात्मिक प्रगती, आध्यात्मिक शांती आणि पुण्य कमाईची संधी मानला जातो.

अस्वीकरण: येथे दिलेली माहिती सामान्य श्रद्धा, ज्योतिष, पंचांग, ​​धार्मिक ग्रंथ इत्यादींवर आधारित आहे. येथे दिलेल्या माहिती आणि तथ्यांच्या अचूकतेसाठी आणि पूर्णतेसाठी वेबदुनिया जबाबदार नाही.

अतिद - अतिद नावाचा अर्थ सूर्य आहे. हे नाव दिल्याने तुमचा मुलगा नेहमीच सूर्यासारखा चमकेल.

अनुरक - थाई पौराणिक कथेनुसार, या नावाचा अर्थ पुरुष देवदूत असा होतो.

तथागत - भगवान बुद्धांशी संबंधित एक सुंदर नाव

निर्वाण - या नावाचा अर्थ शून्य स्थिती प्राप्त करणे असा आहे.

अनुमन - गौतम बुद्धांशी संबंधित नाव. याचा अर्थ संयम.

इशिन - या नावाचा अर्थ बुद्धिमान असा आहे.

मुनीश - भगवान बुद्धांशी संबंधित नाव

न्यान - या नावाचा अर्थ हुशार आहे.

न्यूंत - या नावाचा अर्थ भरभराट होणे असा आहे.

दीपांकर - शांततेत राहायला आवडणारी व्यक्ती.

दैशिन - या नावाचा अर्थ प्रामाणिक, शुद्ध आत्मा असलेला, सत्यवादी असा होतो. केवळ हे नावच नाही तर त्याचा अर्थही खूप पवित्र आहे.

फुमिको - म्हणजे शैक्षणिक किंवा बौद्धिक.

चिंशु - चिंशु नावाचा अर्थ शांत, सुखदायक ठिकाण असा होतो.

सोवाय - सोन्यासारखा.

द्रुकी - या नावाचा अर्थ शांतता आवडणारी व्यक्ती आहे.

अनित्य - परिवर्तनीय 

अभिनीत - योग्य 

शिखर- यश

सफल - यश

सागर- समुद्र

सुधांशु- चंद्र

सक्षम - समर्थ

सारथी- मार्गदर्शन देणारा

हर्ष - खुशी

हेतु - उद्देश

अंशुल - तेजस्वी

अर्हत - योग्य किंवा पात्र

अक्षय - कधी क्षय न होणार

आदर्श - उत्तम किंवा श्रेष्ठ

आदित्य - सूर्य

आधार - आधार

आलेख - वर्णन

आदर - सन्मान

आनंद - सुख

आयुष - दीर्घायु

उदय - प्रकट 

उत्तम - श्रेष्ठ

उल्लेख - वर्णन

उतंग - बुलंदी

उत्कर्ष - प्रगती

एकांश - संपूर्ण

केतन - ध्वज

कथन - गोष्ट सांगणारा

कुलवंत - चांगल्या कुटुंबातील

कुणाल - सुंदर डोळे असणारा

किशोर - तरुण

कल्याण - शुभ

ख्याति - प्रसिद्ध

गगन - आकाश

ध्रुव - तारा

निवेश - गुंतवणूक

निशंक - साहसी

चरित्र - चरित्र

चयन- निवड

जयंत - विजयी

तिष्य - शुभ सूचक

तरुण - तरुण 

तेजल - प्रकाशमान

तन्मय - लीन

तनिष्क - मौल्यवान

ALSO READ: गणपतीच्या नावांवरून बाळासाठी सुंदर आणि यूनिक ११ नावे, अर्थ जाणून घ्या

अस्वीकारण - येथे दिलेली माहिती सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया हे खरे आणि अचूक असल्याचा दावा करत नाही.

काही लोकांच्या मते बुद्धाला हिंदूंचा अवतार मानणे योग्य नाही. त्यांचा युक्तिवाद असा आहे की कोणत्याही पुराणात त्यांचा विष्णूचा अवतार असल्याचा उल्लेख नाही आणि हे काही प्रमाणात खरेही आहे. बुद्ध हा शब्द पुराणात नक्कीच आढळतो पण तो शब्द विशेषणासारखा आहे. तेथे कोणत्याही गौतम बुद्धांचा उल्लेख नाही.

बौद्ध पुराण ललितविस्तारपुराणात बुद्धांचे तपशीलवार चरित्र आहे. हिंदूंच्या अठरा महापुराणांमध्ये आणि उपपुराणांमध्ये बुद्धांचा समावेश नाही. तथापि, कल्कि पुराणात त्यांच्या अवताराचा उल्लेख आहे. आता प्रश्न पडतो की कल्कि पुराण कधी लिहिले गेले? हा वादाचा मुद्दा असू शकतो. कल्याणच्या अनेक अंकांमध्ये, बुद्धांना विष्णूंच्या 24 अवतारांपैकी एक म्हणून चित्रित केले आहे. दशावताराच्या क्रमातील 9वा अवतार म्हणून त्यांचे चित्रण करण्यात आले आहे. या संदर्भात, पुराणांव्यतिरिक्त इतर अनेक ग्रंथांमध्ये बुद्ध हे हिंदूंचा अवतार असल्याचा उल्लेख आहे, परंतु मूळ पुराणांमध्ये नाही.

बुद्ध मूर्तीचे वर्णन अग्नि पुराणात (49/8-9) आढळते, कल्किपुराणाच्या आधी :- 'भगवान बुद्ध एका उंच कमळाच्या आसनावर बसले आहेत. त्यांच्या एका हातात वरद आणि दुसऱ्या हातात अभय मुद्रा आहे. ते शांतताप्रिय आहेत. त्यांच्या शरीराचा रंग गोरा आणि कान लांब आहेत. ते सुंदर पिवळ्या कपड्यांनी झाकलेले आहेत.' ते उपदेश करून कुशीनगरला पोहोचले आणि तेथेच त्यांचे निधन झाले - कल्याण पुराणकथंक (वर्ष 63) विक्रम संवत 2043 मध्ये प्रकाशित. पृष्ठ क्रमांक 340 वरून उद्धृत. या वर्णनात ते विष्णूंचा अवतार असल्याचे कुठेही सांगण्यात आलेले नाही.

भागवत पुराणात वर्णन केलेल्या बुद्धांचा जन्म महात्मा बुद्धांच्या खूप आधी (कलियुगातच) झाला होता. यामध्ये त्यांच्या वडिलांचे नाव अजान आणि जन्मस्थान प्राचीन किकट आहे, तर गौतम बुद्धांच्या वडिलांचे नाव शुद्धोदन आणि जन्मस्थान नेपाळची लुंबिनी आहे. 

खरं तर, त्यांच्या मृत्यूनंतर सुमारे 600-700 वर्षांनंतर त्यांना विष्णूंचा अवतार मानले जात होते कारण त्या काळात ख्रिश्चन धर्माचा प्रभाव वाढत होता. त्या काळात सनातन धर्म हिंदू धर्मापासून वेगळा असल्याने दोन्ही धर्मातील लोकांमध्ये मतभेद व भांडणे होत होती. बौद्धांना वेदविरोधी आणि ब्रह्मविरोधी असा प्रचार केला जात होता. या खोट्या प्रचारामुळे भारतीय आणि बौद्धांनीही नकळत हिंदू धर्माला विरोध करायला सुरुवात केली. हे पाहता, काही बौद्ध अनुयायी गौतम बुद्धांना नारायणाचा अवतार म्हणून प्रचार करू लागले, असे म्हटले जाते.

याला त्यावेळी मठांच्या शंकराचार्यांनी विरोध केला होता. त्यात एका शंकराचार्यांचे नाव ठळकपणे आढळते, ज्यांना नवीन शंकराचार्य असे म्हणतात. ते शृंगेरी मठाचे शंकराचार्य होते. आजही हिंदू धर्मातील हे चार प्रमुख मठ गौतम बुद्धांना नारायणाचा अवतार मानत नाहीत. मात्र समाजात त्यांची वारंवार प्रसिद्धी झाल्यामुळे आता गौतम बुद्ध हा विष्णूंचा नववा अवतार असल्याचे प्रस्थापित झाले आहे.

हे शुभ योगायोग बुद्ध पौर्णिमेला घडले आहेत

23 मे रोजी बुद्ध पौर्णिमा असून या दिवशी दुपारी 12.11 ते सकाळी 11.22 पर्यंत शिवयोग असेल. यासोबतच या दिवशी गुरु, शुक्र आणि सूर्य वृषभ राशीत असल्यामुळे त्रिग्रही योग तयार होईल. गुरु आणि सूर्याच्या संयोगामुळे या दिवशी गुरु आदित्य योगही असेल. या योगांशिवाय गजलक्ष्मी आणि शुक्रादित्य योगही या दिवशी घडतील. या शुभ योगांमध्ये कोणते कार्य तुमच्यासाठी फायदेशीर ठरू शकतात? याबद्दल सविस्तर माहिती द्या.

बुद्ध पौर्णिमेचे हे उपाय तुम्हाला उत्तम यश मिळवून देतील

धार्मिक मान्यतांनुसार पौर्णिमेच्या दिवशी देवी लक्ष्मी पिंपळाच्या झाडावर वास करते. अशा परिस्थितीत जर तुम्ही बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी पिंपळाच्या झाडाखाली काहीतरी गोड ठेवा आणि पिंपळाच्या झाडाच्या मुळास पाणी अर्पण केले तर देवी लक्ष्मीची कृपा तुमच्यावर वर्षाव होईल. या सोप्या उपायाचा अवलंब केल्याने देवी लक्ष्मी तुमची झोळी संपत्तीने भरू शकते.

पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्रपूजेलाही खूप महत्त्व आहे. म्हणून बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी दुधात साखर आणि तांदूळ मिसळून चंद्राला अर्घ्य अर्पण करावे. अर्घ्य अर्पण करताना 'ऊं एं क्लीं सोमाय नम:' या मंत्राचा जप करावा. या उपायामुळे तुमच्या आर्थिक समस्या तर सुटतातच पण कौटुंबिक जीवनात स्थिरताही येते. हा उपाय केल्याने भक्त मानसिकदृष्ट्याही मजबूत बनतात.

जर पैशाशी संबंधित समस्या तुम्हाला वारंवार त्रास देत असतील, तुम्हाला पैसा जमवता येत नसेल किंवा तुमच्यावर कर्जाचा बोजा असेल तर बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी 11 कवड्यांशी संबंधित उपाय करा. तुम्हाला फक्त देवी लक्ष्मीच्या पूजेमध्ये या 11 कवड्या अर्पण करायच्या आहेत, लक्ष्मीला हळदीचा तिलक लावा आणि त्यानंतर विधीनुसार लक्ष्मीची पूजा करा. लक्ष्मी मातेची पूजा केल्यानंतर या गोवऱ्या लाल कपड्यात बांधा आणि हे वस्त्र आपल्या तिजोरीत ठेवा. असे मानले जाते की हा उपाय केल्याने तुम्हाला पैशाशी संबंधित प्रत्येक समस्या दूर होण्यास सुरुवात होते आणि तुमच्या संचित धनातही वाढ होते.

जर तुमच्या कुंडलीत चंद्राची स्थिती चांगली नसेल, तुमच्या आईशी तुमचे संबंध चांगले नसतील, तुमच्या कौटुंबिक जीवनात मतभेद असतील किंवा तुम्हाला मानसिक समस्या येत असतील तर बुद्धाच्या दिवशी चंद्रप्रकाशात किमान 15 मिनिटे घालवा. पौर्णिमा या काळात तुम्ही तुमच्या आवडत्या किंवा भगवान शिवाचे ध्यान करू शकता. असे केल्याने तुमच्या सर्व समस्या दूर होऊ शकतात.

यावेळी बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी शिवयोग असेल. शिवयोगात ध्यान आणि योग केल्याने तुमची दबलेली शक्ती जागृत होते. प्रत्येक पौर्णिमेच्या दिवशी योग आणि ध्यान केल्याने तुम्हाला विशेष लाभ मिळत असला, तरी बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी शिवयोगामध्ये योग आणि ध्यान केल्यास तुमचे विचार अधिक तीक्ष्ण होऊ शकतात. तसेच तुमच्या ज्ञानाचे डोळे उघडू शकतात आणि तुम्ही प्रत्येक क्षेत्रात यशस्वी होऊ शकता.

अस्वीकरण: येथे दिलेली माहिती धार्मिक श्रद्धा आणि लोकश्रद्धेवर आधारित आहे. त्यासाठी कोणताही वैज्ञानिक पुरावा नाही. वेबदुनिया या गोष्टीच्या सत्यतेचा पुरावा देत नाही. कोणताही उपाय करण्यापूर्वी तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

गौतम बुद्धांच्या जीवनाशी संबंधित शैक्षणिक कथा तुमच्यासाठी येथे सादर केल्या आहेत.

1. कथा: मेहनत 

एकदा भगवान बुद्ध आपल्या अनुयायांसह एका गावात उपदेशासाठी जात होते. त्या गावाच्या आधी वाटेत ठिकठिकाणी अनेक खड्डे खोदलेले दिसले. ते खड्डे पाहून बुद्धांच्या एका शिष्याने कुतूहल व्यक्त केले, असा खड्डा खणण्यात अर्थ काय?

बुद्ध म्हणाले, पाण्याच्या शोधात कोणीतरी इतके खड्डे खणले आहेत. त्याने धीराने एका ठिकाणी खड्डा खणला तर त्याला नक्कीच पाणी मिळेल, पण तो थोडा वेळ खड्डा खणायचा आणि पाणी न मिळाल्यास तो दुसरा खड्डा खणायला लागला. कष्टासोबतच माणसाने संयमही ठेवायला हवा.

2. कथा : चक्षुपाल

एकदा भगवान बुद्ध जेतवन विहारात मुक्काम करत असताना भिक्षू चक्षुपाल भगवानांना भेटायला आले. त्यांच्या येण्याने त्यांच्या दिनचर्येची, वागणूकीची आणि गुणांचीही चर्चा झाली. भिक्षु चक्षुपाल आंधळे होते. एके दिवशी विहारातील काही भिक्षूंना चक्षुपालांच्या झोपडीबाहेर काही मेलेले किडे दिसले आणि त्यांनी या जिवंत प्राण्यांना मारल्याबद्दल चक्षुपालांवर टीका करण्यास सुरुवात केली.

भगवान बुद्धांनी निंदा करणाऱ्या भिक्षूंना बोलावून विचारले की त्यांनी भिक्षूंना कीटक मारताना पाहिले आहे का? त्याने उत्तर दिले - नाही. यावर भगवान बुद्धांनी त्या भक्तांना सांगितले की, ज्याप्रमाणे तुम्ही त्यांना कीटक मारताना पाहिले नाही, त्याचप्रमाणे चक्षुपालनेही त्यांना मरताना पाहिले नाही आणि त्यांनी जाणूनबुजून कीटकांना मारलेले नाही, त्यामुळे त्यांच्यावर टीका करणे योग्य नाही.

मग भिक्षूंनी विचारले की चक्षुपाल आंधळे का होते? त्यांनी या जन्मात किंवा मागील जन्मात कोणती पापे केली होती का? भगवान बुद्धांनी चक्षुपाल बद्दल सांगितले की ते त्यांच्या मागील जन्मात एक वैद्य होते. एका अंध स्त्रीने त्यांना वचन दिले होते की जर त्यांनी तिचे डोळे बरे केले तर ती आणि तिचे कुटुंब त्यांचे गुलाम होतील. महिलेचे डोळे बरे झाले. पण गुलाम होण्याच्या भीतीने तिने हे स्वीकारण्यास नकार दिला.

महिलेचे डोळे बरे झाल्याचे चिकित्सक जाणत होते की ती खोटे बोलत आहे. तिला धडा शिकवण्यासाठी किंवा बदला घेण्यासाठी चक्षुपालांनी तिला दुसरे औषध दिले, ज्यामुळे ती महिला पुन्हा अंध झाली. ती खूप ओरडली, रडीली तरी चक्षुपालला अजिबात फरक पडला नाही. या पापामुळे चिकित्सकांना पुढील जन्मात आंधळे व्हावे लागले.

3. कथा : दान 

भगवान बुद्ध पाटलीपुत्रात आल्यावर प्रत्येक व्यक्तीने त्यांच्या मालमत्तेनुसार त्यांना भेटवस्तू देण्याची योजना सुरू केली.

राजा बिंबिसाराने त्यांना मौल्यवान हिरे, मोती आणि रत्नेही दिली. बुद्धदेवांनी एका हाताने सर्वांचा आनंदाने स्वीकार केला. यानंतर मंत्री, श्रीमंत लोक आणि सावकारांनी त्यांना भेटवस्तू दिल्या आणि बुद्धदेवांनी ते सर्व एक हाताने स्वीकारले.

इतक्यात एक वृद्ध स्त्री काठीला टेकून तिथे आली. भगवान बुद्धांना नमस्कार केल्यावर ती म्हणाली, 'भगवान, जेव्हा मला तुमच्या आगमनाची बातमी मिळाली तेव्हा मी हे डाळिंब खात होते. माझ्याकडे बाकी काही नसल्यामुळे मी फक्त हे अर्धवट खाल्लेले फळ आणले आहे. माझी ही क्षुल्लक भेट जर तुम्ही स्वीकारली तर मी स्वत:ला भाग्यवान समजेन. भगवान बुद्धांनी त्यांच्या समोर दोन्ही हात ठेवून ते फळ स्वीकारले.

हे पाहून बिंबिसार राजाने बुद्धदेवांना म्हटले, 'भगवान, क्षमा करा! मला एक प्रश्न विचारायचा आहे. आम्ही सर्वांनी तुम्हाला मौल्यवान आणि मोठ्या भेटवस्तू दिल्या, ज्या तुम्ही एका हाताने स्वीकारल्या, परंतु या वृद्ध महिलेने दिलेले लहान आणि उष्टे फळ तुम्ही दोन्ही हातांनी स्वीकारले, असे का?'

हे ऐकून बुद्धदेव हसले आणि म्हणाले, 'राजा! तुम्ही सर्वांनी नक्कीच मौल्यवान भेटवस्तू दिल्या आहेत पण हे सर्व तुमच्या संपत्तीचा दहावा भागही नाही. तुम्ही हे दान दीन-दुबळ्यांच्या कल्याणासाठी दिलेले नाही, त्यामुळे तुमचे दान 'सात्विक दान' या श्रेणीत येऊ शकत नाही. उलट या म्हाताऱ्या बाईने तिच्या तोंडाचा घास मला दिला आहे. ही वृद्ध स्त्री गरीब असली तरी तिला संपत्तीची लालसा नाही. म्हणूनच मी हे दान खुल्या मनाने आणि दोन्ही हातांनी स्वीकारले आहे.

4. कथा : शेती

एकदा भगवान बुद्ध भिक्षा मागण्यासाठी एका शेतकऱ्याच्या घरी पोहोचले. तथागत भिक्षा मागायला येताना पाहून शेतकरी अनादराने म्हणाला, श्रमण, मी नांगरतो आणि मग खातो. तुम्हीही नांगरणी करून बी पेरून मगच अन्न खावे.

बुद्ध म्हणाले- महाराज ! मी पण शेती करतो...

हे पाहून शेतकरी कुतूहलाने म्हणाला – मला ना नांगर दिसत नाही ना बैल, ना शेतीची जागा. मग तुम्ही पण शेती करता असे कसे म्हणता. कृपया तुमच्या शेतीबद्दल स्पष्टीकरण द्या.

बुद्ध म्हणाले- महाराज ! माझ्याकडे श्रद्धेचे बीज आहे, तपश्चर्येच्या रूपात पाऊस आणि प्रजा रूपात नांगर आहे... भ्याडपणाची शिक्षा आहे, विचारांच्या रूपात दोरी, स्मृती आणि जागरुकतेच्या रूपात नांगरणी आणि पेनी आहे.

मी वचन आणि कर्म याने संयत राहतो. मी माझ्या या शेताला निरुपयोगी गवतापासून मुक्त ठेवतो आणि आनंदाची कापणी होईपर्यंत प्रयत्न करत राहीन. अप्रमाद हा माझा बैल आहे जो अडथळे पाहूनही मागे फिरत नाही. तो मला सरळ शांतीधामला घेऊन जातो. अशा प्रकारे मी अमृताची लागवड करतो.

5. कथा : आम्रपाली

एकदा भगवान बुद्ध भटकंती करत वैशालीच्या अभयारण्यात आले. त्यांच्या आगमनाची बातमी काही मिनिटांतच शहरात पसरली आणि त्यांच्या दर्शनासाठी लोक तेथे येऊ लागले. शहरातील मोठमोठी लोकंही त्यांना भेटायला आली होती. तथागतांनी त्यांचे आमंत्रण स्वीकारावे आणि त्यांच्या घरी जेवायला यावे अशी प्रत्येकाची इच्छा होती.

आम्रपाली ही वैशालीची सर्वात सुंदर आणि प्रतिष्ठित गणिका होती. ती देखील बुद्धदेवांच्या तपस्वी जीवनाने प्रभावित झाली होती आणि स्वतःच्या तिरस्करणीय जीवनाचा तिला वीट आला होता. तीही बुद्धदेवांना आमंत्रण देण्यासाठी पोहोचली. त्यांनी तथागतांना आमंत्रण दिले आणि त्यांनी त्यांचे निमंत्रण स्वीकारले आणि ते त्यांच्या घरी आले.

जेव्हा त्यांच्या शिष्यांना हे कळले तेव्हा त्यांना वाईट वाटले आणि त्यांनी त्यांना स्पष्टपणे सांगितले की त्यांनी एका गणिकेच्या घरी जाऊन अत्यंत अनुचित कृत्य केले आहे. शिष्यांचे म्हणणे ऐकून तथागत त्या सर्वांना म्हणाले, 'शिष्यांनो! तुम्हा लोकांना आश्चर्य वाटते की मी एका गणिकेच्या घरी जेवण कसे केले. याचे कारण म्हणजे ती जरी गणिका असली तरी तिने पश्चातापाच्या आगीत स्वतःला जाळून पवित्र केले आहे.

ज्या संपत्तीसाठी माणूस इच्छा करतो आणि अनेक पद्धती वापरतो त्या संपत्तीला क्षुल्लक समजून आम्रपालीने नाकारले आहे आणि आपले घृणास्पद जीवन सोडून दिले आहे. अशा परिस्थितीत मी तिचे निमंत्रण कसे नाकारू शकेन? तुम्हीच विचार करा की तिला अजून हीन समजायचे का?

गौतम बुद्धांचे म्हणणे ऐकल्यानंतर सर्व शिष्यांच्या लक्षात आले की बुद्ध बरोबर बोलत आहेत. त्यामुळे त्याला खूप पश्चाताप झाला आणि त्यांनी तथागतांकडे क्षमा मागितली. तथागतांनीही आपल्या शिष्यांना क्षमा केली.

गौतम बुद्ध आणि आम्रपाली यांच्याबद्दल काही खास जाणून घेऊया-

1. आंब्याच्या झाडाखाली भेटली आम्रपाली: बिहारमध्ये वैशाली नावाचा एक जिल्हा आहे. नगर वधू आम्रपाली आणि येथील राजांच्या कथांनी इतिहास भरलेला आहे. एका गरीब जोडप्याला आंब्याच्या झाडाखाली एक निष्पाप मुलगी सापडल्याचे सांगितले जाते. तिचे पालक कोण होते आणि त्यांनी तिला आंब्याच्या झाडाच्या पायथ्याशी का सोडले हे माहित नाही. ती आंब्याच्या झाडाखाली सापडल्यामुळे तिला आम्रपाली असे नाव पडले.

2. जेव्हा तिच्या सौंदर्याची चर्चा संपूर्ण शहरात पसरली: आम्रपाली जेव्हा तरुणावस्थेत पोहोचली तेव्हा तिच्या रुप आणि सौंदर्याची चर्चा शहरात पसरली. शहरातील प्रत्येक पुरुष तिच्याशी लग्न करण्यास उत्सुक होता. राजापासून ते उद्योगपतीपर्यंत सर्वांनाच आम्रपाली हवी होती. आता तिच्या आई-वडील कोंडीत पडले आणि त्यांना भीती वाटू लागली. आम्रपालीने कोणाचीही निवड केली असती तर राज्यात अशांतता पसरली असती.

3. अशाप्रकारे नगरवधू बनले: जेव्हा वैशालीच्या शाही प्रशासनाला याची माहिती मिळाली, तेव्हा शहरात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आम्रपालीला नगरवधू बनवण्यात आले. आम्रपालीला 7 वर्षांसाठी जनपथ कल्याणी ही पदवी देण्यात आली होती. हे साम्राज्यातील सर्वात सुंदर आणि प्रतिभावान स्त्रीला दिली जात असे.

4. आम्रपाली तिच्या स्वतःच्या महाल आणि दासींनी वेढलेली राहायची: ती नगरवधू बनली आणि जनपथ कल्याणी ही पदवी मिळवताच तिला एक आलिशान राजवाडा आणि तिची देखभाल करण्यासाठी नोकर आणि दासी मिळाल्या. आम्रपालीला पूर्ण स्वातंत्र्य होते. तिला लोकांशी शारीरिक संबंध ठेवण्याचा अधिकारही मिळाला. यासोबतच ती दरबार नर्तकीही झाली.

5. तिच्या सौंदर्याची चर्चा दूरवरच्या देशांमध्ये होती: आम्रपालीच्या सौंदर्याची जगभर प्रसिद्धी होती आणि त्यावेळी तिची एक झलक पाहण्यासाठी दूरदूरच्या देशांतून अनेक राजपुत्र तिच्या महालाभोवती तळ ठोकून असायचे. त्यांच्या वाड्याभोवती सतत हालचाली सुरू होत्या. त्यांच्या सुरक्षेसाठी अनेक जवान तैनात करण्यात आले होते. आम्रपाली मिळवण्यासाठी मगधचा राजा बिंबिसार याने वैशालीवर हल्ला केला होता असे म्हणतात. आम्रपाली बिंबिसाराच्या मुलाची आई झाली. पुढे बिंबिसाराचा मुलगाही आम्रपालीच्या प्रेमात पडला होता, असेही म्हटले जाते.

6. एके दिवशी गौतम बुद्ध शहरात आले: वैशालीमध्ये गौतम बुद्धांच्या पहिल्या दर्शनाची कीर्ती ऐकून, आम्रपाली सोळा श्रृंगार करुन तिच्या अनेक सेवक आणि दासींसह गंडक नदीच्या काठी पोहोचली. तिला गौतम बुद्धांना भेटायचे होते. तिला तेथे बघून भिक्षूंमध्ये एकच गोंधळ उडाला.

7. बुद्धाने भिक्षूंना इशारा दिला: असे म्हणतात की आम्रपालीला पाहिल्यानंतर बुद्धांना आपल्या शिष्यांना डोळे बंद किंवा नजर खाली करण्यास सांगावे लागले, कारण भगवान बुद्धांना माहित होते की आम्रपालीचे सौंदर्य पाहून त्यांच्या शिष्यांना संतुलन राखणे कठीण होईल. त्याचा संन्यास संपेल. ते मार्गापासून दूर जातील.

8. आम्रपालीने बुद्धाचे स्वागत केले: असे म्हटले जाते की ज्ञानप्राप्तीनंतर 5 वर्षांनी भगवान बुद्ध वैशाली येथे आले आणि त्यांचे स्वागत प्रसिद्ध शाही नृत्यांगना आम्रपालीने केले. बौद्ध धर्माच्या इतिहासात, आम्रपालीद्वारे आपल्या आम्रकानानमध्ये भगवान बुद्ध आणि त्यांच्या शिष्यांना आमंत्रित करुन भोजन केल्यानंतर त्यांना दक्षिणा म्हणून अर्पण करण्याची मोठी कीर्ती आहे.

9. आम्रपाली भिक्षूवर मोहित होती: असे देखील म्हटले जाते की आम्रपाली एका बौद्ध भिक्षूवर मोहित झाली होती. आम्रपालीने बौद्ध भिक्षूला फक्त जेवणासाठी आमंत्रित केले नाही तर 4 महिने राहण्याची विनंतीही केली. बौद्ध भिक्षूने उत्तर दिले की तो त्याच्या गुरु बुद्धांच्या परवानगीनंतरच असे करू शकतो. असे म्हणतात की गौतम बुद्धाने त्या भिक्षुला आम्रपालीसोबत 4 महिने राहण्याची परवानगी दिली होती. शेवटी आम्रपालीने गौतम बुद्धांना सांगितले की मी तुमच्या साधूला मोहित करू शकत नाही आणि त्यांच्या अध्यात्माने मला मोहित केले आहे आणि मला धम्माच्या मार्गावर चालण्यास भाग पाडले आहे.

10. भिक्षुणी बनली आम्रपाली : आम्रपालीने गौतम बुद्धांसमक्ष भिक्षु बनण्याची इच्छा प्रकट केल्यावर आधीतर बुद्धांने यासाठी नकार दिला. तथापि या घटनेनंतरच बुद्धांनी महिलांना बौद्ध संघात प्रवेश देण्याची परवानगी दिली. आम्रपाली नंतर एक सामान्य बौद्ध भिक्षुणी बनली बनली आणि तिने वैशालीच्या कल्याणासाठी अनेक गोष्टी केल्या. तिने आपले केस कापले आणि भिक्षा पात्र घेऊन एका सामान्य भिक्षुणीचे जीवन जगले.

अस्वीकरण: वरील माहिती ऐकीव आणि लोकप्रिय समजुतीवर आधारित आहे. धर्म, ज्योतिष इत्यादी विषयांवर वेबदुनियावर प्रकाशित/प्रसारण केलेले व्हिडिओ, लेख आणि बातम्या केवळ तुमच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग किंवा पुष्टी करण्यापूर्वी तज्ञांचा सल्ला अवश्य घ्या.

धम्मं शरणं गच्छामि, 

संघं शरणं गच्छामि

बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

बुद्ध धम्म आहे, धर्म नाही

बुद्ध मार्ग आहे, धर्मकांड नाही

बुद्ध मानव आहे, देवता नाही

बुद्ध करूणा आहे, शिक्षा नाही

बुद्ध शुद्ध आहे, थोतांड नाही

बुद्ध विचार आहे, दुराचार नाही

बुद्ध शांती आहे, हिंसा नाहीट

बुद्ध प्रबुद्ध आहे, युद्ध नाही

बुद्ध पौर्णिमेच्या  हार्दिक शुभेच्छा

जगात तीनच गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत, 

आपण किती प्रेम केले, 

आपण किती शांतपणे जगलो

आणि आपण किती उदारपणे क्षमा केली

बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

भयाने व्यापत या विश्वात

दयाशील वृत्तीचा मनुष्यच 

निर्भयपणे राहू शकतो… 

बुद्धपौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

बुद्ध विचार आहेत, दुराचार नाही

बुद्ध शांती आहेत, हिंसा नाही

बुद्ध प्रबुद्ध आहेत, युद्ध नाही

बुद्ध शुद्ध आहेत, थोतांड नाही

बुद्ध पौर्णिमेच्या शुभेच्छा

क्रोधाला प्रेमाने,

पापाला सदाचाराने,

लोभाला दानाने आणि 

असत्याला सत्याने जिंकता येते…

बुद्धपौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

अखंड विश्वाला शांततेचा संदेश देणारे

दया, क्षमा, शांतीची शिकवण देणारे

विश्व वंदनीय महाकारूणीक तथागत गौतम बुद्ध जयंतीच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा

बुद्ध पौर्णिमा तुमच्या आयुष्यातील अज्ञान अंधःकार दूर करेल 

आणि तुम्हाला शांती आणि ज्ञानमार्गाकडे घेऊन जाईल… 

बुद्ध जयंतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

सत्याची साथ सदैव देत राहा

चांगले बोला चांगले वागा

प्रेमाचा झरा ह्रदयात स्फुरत ठेवा

बुद्ध पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

नमो बुद्धाय !

बुद्ध पौर्णिमेच्या शुभेच्छा!

वेळ आली आहे शांतीची,

आला आहे प्रेमाचा सण..

ज्यांनी जगाला शिकवले शांती आणि प्रेम,

अशा भगवान बुद्धांस माझे नमन

आपणा सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा

बुद्ध पौर्णिमेचा सण आहे

आनंद आणि साधनेने भरलेले घर असो

जो पण येईल तुमच्या मनाजवळ

तो नेहमी आनंदाने भरलेला असो

बुद्ध पौर्णिमेच्या शुभेच्छा

बुद्ध पौर्णिमा निमित्त

आपणास व आपल्या

परिवारास हार्दिक शुभेच्छा

एक छोटी मेणबत्ती हजारो मेणबत्त्यांना

प्रकाश देऊ शकते तसेच

बुद्ध धम्माचा एक विचार तुमचं आयुष्य

उज्वल करु शकतो

बुद्ध पौर्णिमेच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा

आज बुद्ध पौर्णिमा आहे. या घटनेच्या स्मरणार्थ बौद्धांची मेजवानी असते. या दिवशी बौद्ध धर्माचे संस्थापक महात्मा बुद्ध यांचा जन्म, मृत्यू आणि ज्ञानप्राप्ती झाली. या कारणास्तव बौद्ध लोक या घटनेचे स्मरण करतात. आजच्या लेखात आपण बुद्धा यांच्या बद्दल संपूर्ण माहिती पाहूया.

भगवान बुद्धांची जयंती वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेला साजरी केली जाते. म्हणूनच या पौर्णिमेला बुद्ध पौर्णिमा म्हणतात. भगवान बुद्धांनी बौद्ध धर्माची स्थापना करून संपूर्ण जगाला सत्य, शांती, मानवतेच्या सेवेचा संदेश दिला. त्यांनी जगाला पंचशील उपदेश दिले. हे पंचशील आहेत – हिंसा करू नका, चोरी करू नका, व्यभिचार करू नका, खोटे बोलू नका आणि मादक पदार्थ घेऊ नका. बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी गौतम बुद्धांची उपासना केल्याने व्यक्तीचा आत्मविश्वास आणि प्रतिष्ठा वाढते. त्याच्या जीवनात समृद्धी आणि आनंद वाढतो. याशिवाय बुद्ध पौर्णिमेला व्रत केल्याने व्यक्तीच्या पापांचा नाश होतो आणि तो मोक्षमार्गाकडे वाटचाल करतो.

बुद्ध पौर्णिमा म्हणजे काय? 

बुद्ध पौर्णिमा २०२२, ज्याला बुद्ध जयंती देखील म्हणतात, हा बौद्धांचा सर्वात पवित्र सण आहे. भगवान बुद्धांच्या सन्मानार्थ बुद्ध पौर्णिमा साजरी केली जाते. वैशाखमध्ये, पौर्णिमेच्या रात्री (हिंदू कॅलेंडरनुसार जे सहसा एप्रिल किंवा मेमध्ये येते) येते. बौद्ध धर्माचे संस्थापक भगवान बुद्ध हे विष्णूचे नववे अवतार असल्याचा दावा केला जातो जो कि पूर्ण खोटां आहे, 

बुद्धाचे जीवन तीन महत्त्वपूर्ण घटनांनी चिन्हांकित होते: त्यांचा जन्म, त्यांचा जन्म आणि त्यांचा मृत्यू (निर्वाण). गौतम बुद्धांना ज्ञानप्राप्ती झाली आणि त्याच दिवशी त्यांचा मृत्यू झाला असे म्हणतात. बुद्ध पौर्णिमेला बुद्ध जयंती, वैशाख, वैशाख आणि बुद्धाचा जन्मदिवस असेही संबोधले जाते.

गौतम बुद्ध कोण होते आणि ते कोठून आले? 

सिद्धार्थ गौतम हे गौतम बुद्धांचा जन्म इ.स.पूर्व ५६३ मध्ये झाले तेव्हा त्यांना दिलेले नाव होते. तो आधुनिक काळातील भारत आणि नेपाळच्या सीमेवरील एक लहान राज्य शकलचा राजकुमार होता. तो आर्थिक विकास आणि सामाजिक सुधारणांच्या काळात जगला. सिद्धार्थाने एका सुंदर स्त्रीशी लग्न केले आणि त्याला वयाच्या सोळाव्या वर्षी मुलगा झाला.

सिद्धार्थ जेव्हा सत्तावीस वर्षांचा होता आणि राजवाड्याच्या पलीकडे गेला तेव्हा त्याच्या आयुष्यात बदल झाला. त्याने आपली पत्नी, मुलगा आणि पैसा यांचा त्याग करून ज्ञानाच्या शोधात भटके तपस्वी बनले, जगाच्या संकटांनी (वृद्धत्व, रोग आणि मृत्यू) वेढले.

वयाच्या ३५ व्या वर्षी बोधगया येथे येण्यापूर्वी ते विविध क्षेत्रांतून गेले, तेथे ते एका झाडाखाली बसले. जोपर्यंत आत्मज्ञान होत नाही तोपर्यंत उठणार नाही अशी शपथ त्यांनी घेतली. एकतीस दिवसांच्या एकाकी सरावानंतर त्याला निर्वाण किंवा स्थिरता प्राप्त झाली. परिणामी त्यांना बुद्ध ही पदवी प्राप्त झाली.

बुद्ध पौर्णिमेचे महत्त्व काय आहे? 

वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी लुंबिनीमध्ये भगवान बुद्धांचा जन्म झाला आणि बुद्धत्व प्राप्त केल्यानंतर ते गौतम बुद्ध म्हणून ओळखले जाऊ लागले. वैशाख पौर्णिमेला गौतम बुद्धांचा जन्म झाल्यामुळे हा दिवस बुद्ध पौर्णिमा म्हणूनही ओळखला जातो. सत्याची जाणीव झाल्यावर भगवान बुद्धांनी लोकांसमोर उपदेश केले आणि आपण ते धडे लक्षात ठेवले पाहिजेत.

बौद्ध धर्माची प्रमुख तीर्थक्षेत्रे

बौद्धांच्या मते, गौतम बुद्धांच्या जीवनाशी संबंधित सर्वात महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र बोधगया येथे आहे. बोधगया व्यतिरिक्त, तीन अतिरिक्त महत्त्वाची तीर्थक्षेत्रे आहेत: कुशीनगर, लुंबिनी आणि सारनाथ. बुद्धांनी बोधगया येथे ज्ञान प्राप्त केले आणि सारनाथमध्ये प्रथम धर्म शिकवण दिली असे म्हटले जाते.

बुद्ध पौर्णिमा कधी येते? 

बुद्ध पौर्णिमा कधी असते असा प्रश्न तुम्ही विचार करत असाल, तर मी तुम्हाला सांगतो की हिंदू कॅलेंडरनुसार, बुद्ध पौर्णिमा वैशाख महिन्याच्या पौर्णिमेला (वैशाख पौर्णिमा) पाळली जाते. ग्रेगोरियन कॅलेंडरनुसार बुद्ध पौर्णिमा दरवर्षी एप्रिल किंवा मे महिन्यात येते.
Edited by : Ratnadeep Ranshoor

हजारो वर्षांनंतर आजही सत्य, अहिंसा, दया, करुणा, शांती आणि मैत्री या मानवी मूल्यांवर आधारित गौतम बुद्ध आपल्या सर्वांच्या हृदयात राहतात.

बुद्ध पौर्णिमा पूजा वेळ

पौर्णिमा तिथी प्रारंभ: 4 मे रोजी रात्री 11:43 मिनिटापासून

पौर्णिमा तिथी समाप्त: 5 मे रोजी रात्री 11.03 मिनिटापर्यंत

चला जाणून घेऊया बुद्ध पौर्णिमेला पूजा कशी करावी, सोप्या पद्धती आणि उपाय...

बुद्ध पौर्णिमा पूजा विधी

हिंदू मान्यतेनुसार बुद्ध हे विष्णूंचे नववे अवतार आहे. हिंदूंसाठी देखील हा दिवस महत्त्वाचा असल्याचे मानले जाते. या दिवशी घरात दिवे लावले जातात, दान-पुण्य केलं जातं. मिठाई, सत्तू, जलपात्र, वस्त्र दान करुन पितरांना तर्पण केल्याने पुण्य प्राप्ती होते असे म्हणतात.

- बुद्ध जयंती किंवा वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून नदीत स्नान करावे.

- नदीत स्नान केल्यानंतर हातात तीळ ठेऊन पितरांना तृप्त करून त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा.

- नदी स्नान शक्य नसल्यास बादलीभर पाण्यात गंगेचे पाणी मिसळून स्नान करावे.

- नंतर स्वच्छ वस्त्र परिधान करून व्रत पाळण्याची प्रतिज्ञा घ्या.

- आता नियमानुसार भगवान श्री विष्णूंची पूजा करावी.

- भगवान विष्णूसमोर तूप, तीळ आणि साखरेने भरलेले भांडे ठेवावे.

- दिवा लावताना त्यात तिळाचे तेल टाकून दिवा लावावा.

- आरती करावी.

- या दिवशी बोधीवृक्षाच्या फांदीवर दूध आणि सुगंधित पाणी घालून दिवा लावा.

- पिंजऱ्यात अडकलेल्या पक्ष्यांना मुक्त करावे.

- बौद्ध स्थळांना भेट देऊन प्रार्थना करावी.

- बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी बौद्ध धर्मग्रंथांचे पठण करावे.

- आपल्या कुवतीनुसार गरिबांना धर्मादाय साहित्य वाटप करावे.

- रात्री चंद्राची फुले, धूप, दिवा, खीर इत्यादींनी पूजा करावी.

बुद्ध पौर्णिमा उपाय

1. या शुभ दिवशी शुभ मुहूर्तावर पवित्र नदीत स्नान केल्याने अनेक जन्मांची पापे नष्ट होतात.

2. गौतम बुद्ध प्राण्यांच्या हिंसेच्या विरोधात होते, त्यामुळे या दिवशी मांसाहार करू नका आणि खाऊ देऊ नका.

3. वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी गरिबांना वस्त्र आणि अन्न दान केल्याने गोदान केल्यासारखेच फळ मिळते.

4. तीर्थक्षेत्री जाऊन नदीत स्नान करा आणि तळहातात पाणी घेऊन त्यात काळे तीळ टाकून पितरांना अर्पण करा.

5. बुद्ध भगवान विष्णूचा नववा अवतार मानले जातात म्हणून या दिवशी भगवान विष्णूंची पूजा आणि दान केल्याने पुण्य प्राप्त होते.

6. पुण्य प्राप्तीसाठी बुद्ध पौर्णिमेला सत्तू, मिठाई, जल पात्र, अन्न, भोजन आणि वस्त्र दान करावे। 

7. या दिवशी तीळ आणि मध दान केल्याने पापांपासून मुक्ती मिळते.

Disclaimer : धर्म, ज्योतिष इत्यादी विषयांवर वेब जगतात प्रकाशित/प्रसारण केलेले व्हिडिओ, लेख आणि बातम्या फक्त तुमच्या माहितीसाठी आहेत. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही. यासंबंधीचा कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

भगवन बुद्ध यांचा जन्म कपिलवस्तूजवळ लुम्बिनी स्थळी झाले असे. यांच्या लहानपणीचे नावं सिद्धार्थ असे. वयाच्या 27 व्या वर्षी त्यांनी आपले घर सोडून संन्यास घेतले. ह्यांना ज्या स्थळी ज्ञान प्राप्ती झाली त्या स्थानाला बोधगया असे म्हटले गेले. 

ह्यांनी आपले सर्वात पहिले उपदेश सारनाथ येथे दिले आणि बौद्ध धर्म स्थपित केले. बुद्धांनी 4 आर्य सत्याचे ज्ञान दिले. वैशाख पौर्णिमेला बोधगया येथे ह्यांना बोधी वृक्षाच्या खाली ज्ञान प्राप्ती झाल्याने या दिनाला बुद्ध पौर्णिमा असे म्हटले जाते. 

या दिवशी या धर्माचे लोकं आपल्या घरात दिवे लावतात. बौद्ध धर्माचे ग्रंथांचे पठण केलं जातं. चांगली कामं केली जातात, पशू आणि प्राण्यांना मोकळे सोडतात, गरजूंना अन्न, वस्त्र दान दिले जातं. 

बुद्धांचे 10 मौल्यवान विचार

1 संशय करण्याची सवय चांगली नसते. संशय नात्यांमध्ये दुरावा आणतो. संशय नवरा बायकोच्या नात्यामध्ये, दोन जिवलग मित्रांच्या नात्यामध्ये तसेच दोन प्रेम करणाऱ्यांचा नात्यामध्ये दुरावा आणतो. या वाईट सवयी पासून नेहमीच लांब राहायला हवे. 

2 आपण एखाद्या गोष्टीवर चिडतो. त्याचा रागराग करतो. राग मनामध्ये ठेवल्यास सत्याचा मार्ग सोडून वाईट मार्गाकडे वळतो आणि स्वार्थी बनतो. त्यामुळे स्वतःचे खरे करू लागतो. या साठी राग करणे टाळावे. 

3 कोणाचाही द्वेष करण्याची सवय जीवनात कोणतेही सुख मिळवू देत नाही. ही सवय आपली मानसिक शांती भंग करते. 

4 अज्ञानी माणूस बैलाकार असतो. फक्त आकारानेच मोठा असतो पण मनाने खूप लहान असतो. 

5 राग मनात ठेवणे म्हणजे जळत्या कोळसा आपल्या हाती धरून कोणावर टाकणे. असे केल्याने आपलेच हात भाजतात, ह्याची जाणीव राग मनात ठेवणाऱ्याला ठाऊकच नसते. 

6 ज्या प्रकारे या संसारात आनंद आणि सुख जास्त काळ टिकून राहत नाही त्याच प्रमाणे दुःख पण जास्त काळ राहत नसतं. आपण दुःख रुपी अंधारात आहात आणि वाईट काळ आपल्याला भोगावे लागत असल्यास आपल्याला चांगले विचार ठेवले पाहिजे. त्यामधून मार्ग शोधले पाहिजे. 

7 आपण वाईट काळात गुंतायला नको. भविष्याचा अतिविचार करायला नको. आपले मन आणि कर्म वर्तमानामध्येच गुंतवायला हवे. त्या प्रमाणे कृती करावी. 

8 आयुष्यात ध्यान करून ज्ञान मिळविण्यापेक्षा शहाणपणाने वागणे कधीही चांगले.

9 आपला राग आपण कोणाला दंडित करण्यासाठी नव्हे तर आपल्यालाच त्याची शिक्षा भोगावी लागते. 

10 आपल्या खाण्या पिण्याच्या दिनचर्येला नियमाने ठेवायला हवे. प्रत्येक मनुष्याच्या हाती आपले आरोग्य चांगले ठेवणे असतं. आपल्या खाण्यापिण्याचा सवयी चांगल्या ठेवाव्या.

पॉल ब्रंटन हे एक युरोपियन पत्रकार आणि लेखक होते ज्यांनी भारतीय अध्यात्मावर अनेक अस्सल पुस्तके लिहिली. आपल्या पुस्तकांद्वारे त्यांनी युरोपमध्ये भारतीय योगसाधना आणि अध्यात्माचा परिचय करून देण्याची दारे खुली केली. ते अनेकदा भारतात आले. ते हिमालय आणि तिबेटमध्ये गेले तेव्हा कोणीही युरोपियन तेथे जाऊ शकला नाही. पण धोके असूनही, ब्रंटनने तिथे प्रवास केला आणि ए हर्मिट इन द हिमालय नावाचे पुस्तक लिहिले, जे खूप गाजले.  

त्यांनी लिहिले की, ‘ज्या भिक्षूने मला बौद्ध धर्मात दीक्षा दिली त्यांनी मला एकदा एक मानसिक पद्धत सांगितली. ज्याची मूळ दीक्षा स्वतः भगवान बुद्धांनी दिली होती, जी त्यांच्या मठात शिकवली जात होती. त्याच्या पूर्वजन्मीच्या ज्ञानाचे निश्चित परिणाम होते. या पद्धतीद्वारे एखाद्याच्या मागील जन्माची माहिती मिळू शकते.

दैनंदिन व्यवहारात स्मृती दिवसेंदिवस, आठवडा दर आठवडा, महिना दरमहा मागे जात असे. वर्षभराची आठवण ताजी होईपर्यंत. यानंतर, मागील वर्षांच्या स्मृती त्याच पद्धतीने हळूहळू पुनरावृत्ती झाली. सरतेशेवटी, हे करत असताना, मनात स्मरण आणि दृष्य करण्याची अद्भुत शक्ती साधकामध्ये विकसित होते. जो त्याच्या नवजात अवस्थेपर्यंत जात असे.

 हे विचित्र वाटेल, परंतु मागील जन्माचा वाढदिवस लक्षात ठेवतो. बौद्ध धर्म केवळ मागील जन्मावर पूर्ण विश्वास ठेवत नाही, तर त्याचे सर्व भक्त देखील या पद्धतीद्वारे त्यांच्या मागील जन्मात गेले. पुस्तक लिहिते की आपले सर्व मागील जीवन सुप्त मनाच्या स्मृतीमध्ये लपलेले आहे.

हे सांगणारे बौद्ध भिक्खू एवढ्यावरच थांबले नाहीत, तर सरावाच्या बळावर आपल्या जन्माच्या आठवणी जाणून घेतल्यावर आणखी जुन्या आठवणींकडे जाता येईल, असे त्यांनी पुस्तकात लिहिले आहे. या विचित्र मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया आणि सरावाच्या आधारे मृत्यूपासून मागील जन्मापर्यंतची सर्व माहिती जाणून घेता येते. (रॉयटर्स)

भिक्षु म्हणाले, ही प्रथा इतकी अवघड होती की केवळ काही बौद्ध लोकच या पद्धतीचा वापर करू शकतात. त्यांनी स्वत: 20 वर्षे त्याचा सराव केला आणि त्याच्या परिणामाचे साक्षीदार होते पण एवढी मोठी आठवण परत आणण्यासाठी खरोखरच खूप मेहनत घ्यावी लागली.
Edited by : Smita Joshi

 बुद्ध पौर्णिमा 2023 तारीख

हिंदू कॅलेंडरनुसार, वैशाख महिन्याच्या शुक्ल पक्षाची पौर्णिमा गुरुवार 04 मे रोजी रात्री 11.44 वाजता सुरू होईल आणि दुसऱ्या दिवशी शुक्रवारी 05 मे रोजी रात्री 11.03 वाजता समाप्त होईल. उदयतिथीनुसार, शुक्रवार, 05 मे रोजी बुद्ध पौर्णिमा साजरी केली जाईल.

बुद्ध पौर्णिमेला चंद्रग्रहण आणि सिद्धी योगासह भद्रा काल

5 मे रोजी वैशाख पौर्णिमा किंवा बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशीही चंद्रग्रहण होत आहे. 5 मे रोजी रात्री 8.45 ते 5 आणि 6 मे च्या मध्यरात्री 1 वाजेपर्यंत असेल. याआधी 5 मे च्या सूर्योदयापासून सकाळी 917७ पर्यंत सिद्धी योग राहील. या दिवशी स्वाती नक्षत्रही राहील. स्वाती नक्षत्र हे सकाळपासून रात्री 9:40 पर्यंत आहे. अशाप्रकारे वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी पूजेचा शुभ मुहूर्त सकाळी 11.51 ते दुपारी 12.45 पर्यंत आहे.

 एवढेच नाही तर वैशाख पौर्णिमा किंवा बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी भाद्रची सावली राहील. सकाळी 05:38 ते 11:27 पर्यंत आहे. या भद्राचे निवासस्थान पाताळ असल्याने त्याचा दुष्परिणाम पृथ्वीवर होणार नाही.

Buddhist stupa

बौद्ध स्तूप प्रतीक

इतिहासकार महावीर पुरोहित यांच्या मते, बौद्ध स्तूप घुमट किंवा अर्धवर्तुळाकार ढिगाऱ्याच्या आकारात दिसतो. ज्याच्या मूळ संरचनेत चौरस पायाचा दगड जमिनीचे आणि चार उदात्त सत्यांचे प्रतीक आहे. वरील छत्री वारा आणि वाईटापासून संरक्षणाचे प्रतीक आहे. दोघांना जोडणाऱ्या पायऱ्या अग्नीचे प्रतीक मानल्या जातात. छत्रीच्या वर, मुकुटाच्या रूपात एक आकाशीय नक्षत्र आहे.

स्तूपाच्या शीर्षस्थानी अग्नीची ज्योत दाखवणारे शिखर हे परम ज्ञानाचे प्रतीक आहे. सूर्य आणि चंद्र हे सत्य आणि परस्परावलंबी सत्य यांच्यातील संयोगाचे सूचक आहेत. तेरा पायऱ्यांपैकी पहिल्या दहा पायऱ्या 'दशा-भूमी' आणि शेवटच्या तीन पायऱ्या 'अवेनिका-समृत्युपस्थापन' दर्शवतात. स्तूपाचा घुमट हा 'धतु-गर्भ' आणि अधोलोकाचा पाया आहे. स्तूपातील बुद्ध पदांना गौतम बुद्धांच्या पाऊलखुणा म्हणतात. स्तूपांना एक किंवा अधिक प्रदक्षिणा असतात म्हणजेच प्रदक्षिणा मार्ग.

बौद्ध स्तूपांचे पाच प्रकार

बौद्ध धर्मात पाच प्रकारचे स्तूप बांधले गेले आहेत. जे भौतिक, उपभोक्ता, वस्तुनिष्ठ, प्रतीकात्मक आणि प्रार्थना स्तूप आहेत. यामध्ये गौतम बुद्ध आणि इतर आध्यात्मिक व्यक्तींचे अवशेष भौतिक स्तूपमध्ये जतन करण्यात आले आहेत. सांची स्तूपासारखा. परिभोगिका स्तूप बुद्ध आणि त्यांच्या अनुयायांच्या वस्तूंवर बांधलेले आहेत. गौतम बुद्धांच्या जीवनातील घटनांशी संबंधित ठिकाणी उज्जचिका (स्मारक) स्तूप बांधले आहेत. बौद्ध धर्मशास्त्राच्या विविध पैलूंचे प्रतीक असलेले प्रतीकात्मक स्तूप आणि मनौती स्तूप मूळ स्तूपांची प्रतिकृती म्हणून बांधले गेले आहेत.

बौद्ध धर्माचे प्रमुख स्तूप

सांची, सारनाथ, भरहुत, बंगाल, पिप्रहवा, गांधार, अमरावती आणि नागार्जुन कोंडा येथील स्तूप हे बौद्ध धर्माचे प्रमुख स्तूप मानले जातात.
Edited by : Smita Joshi

मेष राशीच्या लोकांसाठी हे चंद्रग्रहण खूप चांगले परिणाम घेऊन येत आहे. या राशीच्या लोकांना समाजात महत्त्वाचे स्थान मिळेल, सन्मान, प्रगती, उत्पन्नाचे नवीन साधन विकसित होईल. अशा प्रकारे चंद्रग्रहण मेष राशीच्या लोकांसाठी खूप चांगले सिद्ध होईल. 

तसेच सिंह राशीच्या लोकांसाठी हे ग्रहण गुंतवणुकीत फायदेशीर ठरेल. या काळात तुम्ही गुंतवणूक केलेल्या गोष्टींमध्ये तुम्हाला चांगला नफा मिळेल. त्यामुळे या वेळेचा योग्य वापर करा

धनु राशीच्या लोकांसाठी हे ग्रहण खूप फायदेशीर आहे. धनु राशीच्या लोकांसाठी पदोन्नतीची शक्यता असली तरी वैवाहिक जीवनात आनंद आणि लाभ मिळण्याचे योग आहेत.

 1. असे म्हटले जाते की ख्रिश्चन आणि इस्लामच्या आधी बौद्ध धर्माचा उगम झाला आणि वरील दोन धर्मांनंतर जगातील तिसरा सर्वात मोठा धर्म आहे.

2. तुम्हाला माहित असेल की या धर्माचे बहुतेक अनुयायी चीन, जपान, कोरिया, थायलंड, कंबोडिया, श्रीलंका, नेपाळ, भूतान आणि भारत इत्यादी देशांमध्ये राहतात.

3. पूर्वी हा धर्म ग्रीस, अफगाणिस्तान, पाकिस्तान, बांगलादेश आणि अरबस्तानच्या अनेक भागांत पसरला होता, परंतु ख्रिश्चन आणि इस्लामच्या प्रभावामुळे या धर्माला मानणारे लोक आता या भागात नगण्य आहेत.

4. असे मानले जाते की या धर्माचे मुख्यतः दोन पंथ आहेत, हीनयान आणि महायान. होय आणि हीनयान म्हणजे छोटी गाडी किंवा वाहन आणि महायान म्हणजे मोठी गाडी. हीनयानाला थेरवाद असेही म्हणतात. वज्रयान ही महायान अंतर्गत बौद्ध धर्माची तिसरी शाखा होती. झेन, ताओ, शिंटो इत्यादी अनेक बौद्ध पंथांचाही वरील दोन पंथांतर्गत विचार केला जातो.

5. बौद्ध धर्माची चार तीर्थक्षेत्रे आहेत - लुंबिनी, बोधगया, सारनाथ आणि कुशीनगर. लुंबिनी देवस्थान नेपाळमध्ये आहे. बोधगया भारतातील बिहारमध्ये आहे. सारनाथ हे भारतातील उत्तर प्रदेशातील काशीजवळ आहे. कुशीनगर हा उत्तर प्रदेशातील गोरखपूरजवळील जिल्हा आहे.

भगवान बुद्धांनी दिलेली शिकवण आजही प्रासंगिक आहे. गौतम बुद्धांनी सारनाथ येथे आपल्या पहिल्या प्रवचनात दुःखाबद्दल सांगितले. बुद्धाने सांगितले आहे की, दु:खाबद्दल चांगले जाणून घेतल्यावरच सुख मिळते. त्यांनी सांगितले की प्रत्येक माणूस कधी ना कधी दुःखी असतो. दुःखाचे कारण काय आहे, दुःख का येतात हे प्रत्येक माणसाला कळले पाहिजे, सर्व प्रकारच्या दुःखातून मुक्ती मिळू शकते. आणि दुःख संपवण्याचे मार्ग कोणते आहेत? ज्याला या गोष्टी समजतात तो कोणत्याही परिस्थितीत अस्वस्थ होत नाही.

आज प्रत्येक व्यक्ती कोणत्या ना कोणत्या गोष्टीबद्दल नाराज आहे किंवा तो नाखूष आहे असे म्हणता येईल. भगवान बुद्ध म्हणतात की दुःखी राहिल्याने संकटे संपत नाहीत. दुःखापासून मुक्ती मिळवण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने संबंधित गोष्टींचा विचार केला पाहिजे. यासाठी भगवान बुद्धांची शिकवण मदत करते.

बुद्धाचे 4 धडे

दुःख आहे: महात्मा बुद्धांची पहिली शिकवण सांगते की जगात दुःख आहे. बुद्ध म्हणतात की या जगात असा एकही प्राणी नाही ज्याला दुःख होत नाही. त्यांच्या मते, दुःख ही सामान्य स्थिती समजली पाहिजे. ते स्वतःलाच दडपून टाकू देऊ नये. म्हणून प्रत्येक मनुष्याने दुःखी असताना काळजी करू नये. उलट स्वतःला आनंदी ठेवण्याचा प्रयत्न करा.

दु:खाचे कारण: महात्मा बुद्धांनी आपल्या दुसऱ्या शिकवणीत दुःखाचे कारण सांगितले आहे. बुद्ध म्हणतात की सर्व दुःखाचे कारण म्हणजे तृष्णा, म्हणजेच तीव्र इच्छा. त्यामुळे माणसाला कशाचीही लालसा नसावी. म्हणजेच, असे म्हणता येईल की एखाद्या व्यक्तीची किंवा व्यक्तीची काहीही अपेक्षा करू नये.

दुःखावर इलाज आहे : महात्मा बुद्धांनी तिसर्‍या पाठात सांगितले आहे की कोणत्याही प्रकारचे दुःख दूर केले जाऊ शकते. ते म्हणतात की, प्रत्येक माणसाने हे समजून घेतले पाहिजे की कोणतेही दु:ख चिरकाल टिकत नाही, ते संपवता येते.

दुःखावर उपाय आहे: बुद्ध म्हणतात की प्रत्येक दुःख दूर करण्याचा एक मार्ग आहे. उपचारात्मक उपाय देखील अस्तित्वात आहेत. दु:ख दूर करण्यासाठी माणसाला खरा मार्ग म्हणजे भगवान बुद्धांनी सांगितल्याप्रमाणे अष्टांगिक मार्ग माहित असला पाहिजे. जे तुम्हाला कधीही दुःखी होणार नाही.

budhha Jayanti 2022

गौतम बुद्ध ग्रामस्थांचे बोलणे शांतपणे ऐकत राहिले आणि जेव्हा गावकरी बोलून थकले तेव्हा बुद्ध म्हणाले - 'तुम्ही सर्वांचे बोलणे संपले असेल तर मी निघतो.'

हे ऐकून ग्रामस्थ आश्चर्यचकित झाले. 'त्यापैकी एक म्हणाला - 'आम्ही तुमची प्रशंसा केली नाही. तुम्हाला वाईट बोलत आहोत त्यात तुमची हरकत नाही का?'

बुद्ध म्हणाले - जा, मी तुझ्या शिव्या घेत नाही. तुम्ही मला शिव्या दिल्यावर काय होते, जोपर्यंत मी शिव्या स्वीकारत नाही, तोपर्यंत त्याचे काही परिणाम होणार नाहीत. काही दिवसांपूर्वी मला काही भेटवस्तू दिली होती पण मी ती भेट स्वीकारण्यास नकार दिला. नकार दिल्यानंतर त्या व्यक्तीने भेट परत घेतली. मी घेत नाही तेव्हा कोणी मला ते कसे देईल?

बुद्धांनी अतिशय विनम्रपणे विचारले - 'ज्याने भेट दिली असेल त्याचे काय झाले असते जर मी ती भेट घेतली नाही.' गर्दीतून कोणीतरी म्हणाले - 'त्या व्यक्तीने ती भेट स्वतःकडे ठेवली.

बुद्ध म्हणाले - 'मला तुम्हा सर्वांचे खूप वाईट वाटते कारण मी तुमच्या या शिव्या सहन करू शकत नाही आणि म्हणून तुमच्या या शिव्या तुमच्याकडे परत येतील.'

1. सर्वं क्षणिकम् (किंवा सर्वंअनित्यम्)

2. सर्वं दु:खम्

3. सर्वं अनात्मम्

4. सर्वं स्वलक्षणम् (किंवा, सर्व तथात्वम्)

5. निर्वाणं शान्तम्.

बौद्ध संप्रदायामध्ये अनेक मतमतान्तरे आहेत. परंतु त्या सर्वांचे या पाच सिद्धांतावर मात्र एकमत आहे. या पाच सिद्धांतापैकी एखादा सिद्धांत एखद्या संप्रदायाला मान्य नाही असे होऊच शतक नाही. कारण त्यातील एका सिद्धान्ताला अमान्यता म्हणजे बौद्ध तत्त्वज्ञानालाच अमान्यता देण्यासारखे होईल. यापैकी सर्वं क्षणिकम् या वचनानुसार वस्तूचे सर्व धर्म अनित्य आहेत. त्यासाठी ते खालील युक्तिवाद देतात.

1. सर्व क्षणिकम् - ते म्हणतात, जे अस्तित्वात आहे म्हणजे जे सत् आहे ते क्षणिकच असणार. अस्तित्व म्हणजे तरी काय? एखादी गोष्ट आहे याचा अर्थ काय? बुद्ध म्हणतात, याचा अर्थ त्यास 'अर्थक्रियाकारित्व' आहे. या पारिभाषिक शब्दाचा अर्थ आहे काहीतरी घडवून आणण्याचे सामर्थ्य अथवा कारकत्व, जे काहीच करीत नाही, ज्याच्या योगाने काहीच घडत नाही, ते असून नसून सारखेच. खरे म्हणजे त्याच्या अस्तित्वास काही पुरावाच नाही. ते नाहीच, जर क्रिया नाही किंवा क्रिया करण्याचे सामर्थ्य नाही, तर अस्तित्वही नाही. एखादी गोष्ट 'आहे' याचा अर्थ तिच्याने काही निष्पन्न होते. काहीतरी घडवून आणण्याचे सामर्थ्य तिच्यात आहे असा होतो. पण असे घडून येणे म्हणजे पहिल्या गोष्टीने नाहीसे होणे आलेच. बीजातून अंकुर फुटतो पण त्या वेळी बीज नाहीसे होते. काहीतरी उत्पन्न केल्याशिवाय अस्तित्व नाही पण दुसरे काही उत्पन्न होण्यासाठी स्वत:चा विनाश ओढवलाच. याचाच अर्थ असा की सर्व धर्म क्षणिक आहेत. कोणी असे म्हणेल की कुणग्यात ठेवलेल्या बियांच्या ठिकाणी अंकुरोत्पत्ती हे कार्य घडवून आणण्याचे सामर्थ्य आहे, पण ते घडवून न आणता कितीतरी क्षण ते कुणग्यात तसेच टिकून राहतात. ते बी अस्तित्वात नाही असे म्हणता येणार नाही. त्याच्या ठिकाणी कार्य घडवून आणण्याते सामर्थ्यही आहे पण त्यास क्षणिक म्हणता येणार नाही. बुद्धांचे त्यावर उत्तर असे आहे की, घडवून आणण्याचे सामर्थ्य तत्काल दिसलेच पाहिजे. काही क्षणापर्यंत त्या सामर्थ्याने वाट पाहिली असे म्हणता येणार नाही म्हणजे कुणग्यात असलेले बीज काही कालाने शेतातल्या मातीत रुजेपर्यंत त्यात काही ना काही परिवर्तन घडतच असते. काही जुन्या बीजांची अंकुर उत्पन्न करण्याची क्षमता वाढते तर काहींची कमी होते म्हणजे कमी वा अधिक असा बदल त्यामध्ये होतच असतो. थोडक्यात बीज आहे म्हणणे म्हणजेच त्यात अर्थक्रियाकारित्व आहे आणि म्हणून ते क्षणिक आहे.

दुसरा युक्तिवाद असा. आपल्या भोवताली असलेल्या समग्र अस्तित्वामध्ये प्रतिक्षण बदल होत असतात. म्हणूनच आपण म्हणतो की अहो, तो 200 वर्षे जुना असलेला वटवृक्ष कालच्या वादळात जमीनदोस्त झाला. त्याचा अर्थ 200 वर्षे प्रतिक्षण त्यात बदल होत होता. या दृष्टीने झाड, पुस्तक, टेबल, डोगर, नदी, नाले, माणसे सर्वच प्रत्येक क्षणी बदलत असतात. म्हणूनच एखाद्या लहान मुलाला 5-10 वर्षांनी पाहिल्याबरोबर आपण म्हणतो, 'वा! चांगलाच उंच झालास! याचा अर्थ त्याची उंची त्या 5-10 वर्षात प्रतिक्षण वाढत होती. एका रात्रीतून तर ती वाढली नाही. थोडक्यात बुद्धांनी या सर्व उदाहरणांतून 'सर्व क्षणिकम्' हा आपला सिद्धान्त प्रस्थापित केला आहे.

यातूनच पुढे क्षणभंगवाद या सिद्धान्ताचीही उत्पत्ती झाली. हा सिद्धांत केवळ घटपट अशा बाह्य जड पदार्थांना म्हणजे रूपस्कंधांनाच लागू आहे असे नाही, तर आंतरिक म्हणजे चित्तचैत्यस्कंधांनाही लागू आहे. गेल्या क्षणीचा घट आणि या क्षणीचा घट हे जसे एकमेकांपासून भिन्न आहेत तसेच गेल्या क्षणीचा मी आणि या क्षणीचा मी हेही एकमेकांपासून निराळे आहेत. परंतु मग शंका निर्माण होते की, प्रत्येक क्षणाचा घट वेगवेगळा असूनही आपण तोच घट म्हणून त्यास कसे काय ओळखतो? बुद्धांचे यावर उत्तर असे की, प्रत्येक क्षण पुढच्या क्षणी त्याच्या सारख्याच घटाला जन्म देतो. या सादृष्यामुळे तादात्म्याचा आभास होऊन हा तोच घट आहे जो की काल तुमच्याकडे पाहिला होता असते आपण म्हणतो. यावर आणखी एक शंका अशी निर्माण होते, की घटाच्या सादृष्यामुळे तादाम्म्याचा भास होते हे खरे असले तरी कालचाच मी आजही आहे अशी स्वत:संबंधीची जाणीव भ्रमात्मक कशी मानता येईल? परंतु बौद्ध तत्त्वचिंतकांनी मी संबंधीचे हे तादाम्म्याचे स्मरण भ्रम ठरविले हे मात्र खरे! त्यांनी कुठल्याही अर्थाने नित्य आत्मतत्त्व मानण्याचे नाकारले. दिव्याच्या ज्योतीत भिन्नभिन्न तैलकण जळत असल्याने दर क्षणाला नवीन ज्योत उत्पन्न होत असतांनाही त्यांच्यातील सादृष्यामुळे त्या ज्योति:संतानाला आपण तीच ही ज्योत असे मानतो. तद्वतच दर क्षणाचा 'मी' भिन्न असतांनाही आपणांस नित्य आत्म्याचा भास होतो असेच सर्व बौद्ध दर्शनांनी प्रतिपादले आहे.

2. सर्वं दु:खम् - हे सर्व बौद्ध संप्रदायांना समान असलेले दुसरे सूत्र होय. जरा, व्याधी व मृत्यू या स्वरूपातील मानवी दु:ख पाहिल्यामुळेच राजपुत्र सिद्धार्थाने आपला नेहमीचा जीवनक्रम सोडून दिला व नव्या मार्गाचा शोध केला. आर्य अष्टांगमार्ग आक्रमित असतांना त्यातील निरनिराळ्या टप्यांवर संसाराच्या दु:खमयतेचे चिंतन कसकसे करावे यासंबंधी खुलासेवार उपदेश खुद्द बुद्धानेच केलेला आहे. तो उपदेश विपश्यना मार्गात आपणांस निरनिराळ्या रूपात भेटतोच.

जीवनाच्या दु:खमयतेवर बौद्ध दर्शनात पराकाष्ठेचा भर दिला असला तरी त्यास दु:खवादी दर्शन असे एकांतिपणे म्हणता येणार नाही. त्यांतील दु:खवाद प्रारंभिक आहे, अंतिम नाही. कारण दु:खाच्या उपशमाचा मार्ग त्यात सांगितला आहे. दुसरे म्हणजे बौद्ध दर्शनात दु:खाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन उदात्त आहे. 'सुख पाहता जवापाडे, पु:ख पर्वताएवढे' असा व्यवहारी नाही. येथील दु:ख जसे क्षणिक आहे तसे येथील सुखही क्षणिक आहे. किंबहुना सर्वच क्षणभंगूर, अशाश्वत, परिवर्तनशील असल्यामुळे, आलेले दु:खही कायम ठाण मांडून बसणार नाही, त्याचप्रमाणे सुखही कायमचे असणार नाही. सुख, दु:खाच्या, यशापशयाच्या, जयापराजयाच्या प्रत्येक क्षणी उतावीळ वा अधीर न होता शांतचित्ताने त्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन ठेवल्यास आभाळभर काळेकुट्ट ढगही क्षणात पांगण्यास सुरूवात होते. हे लक्षात आल्याशिवाय रहान नाही.

3. सर्वं अनात्मम् - अनात्मवाद हा सर्व बौद्ध संप्रदायांचा 'आत्मा' आहे असे काहीसे आत्मविसंगत विधान आपणांस बौद्ध दर्शनासंबंधात करावे लागते. आत्मा याचा अर्थ केवळ सजीव पदार्थांच्या ठिकाणी मानला जाणारा आत्मा (Self,Soul)एवढाच नाही. आत्मा म्हणजे ज्या निरनिराळ्या धर्मांचा वा गुणांचा आपणांस प्रत्यय येत राहतो, त्यांना आधारभूत असलेला एक स्थिर पदार्थ. त्यालाच द्रव्य (Substance)हा पारिभाषिक शब्द आहे. उदाहरणार्थ - गंध, रंग, स्पर्श इत्यादी धर्म, फू या पदार्थांच्या ठिकाणी राहतात. हे सर्व धर्म अधांतरी तर राहू शकत नाही. या विविध धर्मांचा जो आधार आहे त्या आधाराला द्रव्य 'सबस्टन्स' किंवा आत्मा असे आपण मानतो. बौद्धांना हा, द्रव्यपदार्थ नाकारायचा आहे. गंध, रंग, स्पर्श इत्यादी धर्मांहून वेगळा असा फूल नावाचा काही द्रव्य पदार्थ नाही. जी गोष्ट फुलासारख्या अचेतन पदार्थांची तीच 'मी', 'तू', 'देवदत्त', या सारख्या चेतन पदार्थांची. प्रतिक्षण निर्माण होणार्‍या राग, द्वेष, इच्छा, सुख, दु:ख इत्यादी चित्तधर्मांना आधारभूत अशा एका स्थिर पदार्थाची आपण कल्पना करतो व त्यास आत्मा म्हणतो. पण येथेही निरनिराळ्या चित्तधर्मांच्या समुदायांचा (स्कंधाचा) संघात मानून काम भागते.

ग्रीक राजा मिलिंद व भिक्षु नागसेन यांची गोष्ट प्रसिद्धच आहे. नागसेनाने प्रश्न केला, 'महाराज, आपण कसे आलात?' राजा म्हणाला, 'रथातून आलो. 'नागसेन म्हणाला, 'रथ कशाला म्हणायचे, काय चाके म्हणजे रथ, की कणा म्हणजे रथे की घोडे म्हणजे रथ?' अशा वेगवेगळ्या अवयवांहून वेगळा असा रथ नांवाचा पदार्थ दाखविता येणार नाही. खरोखर रथ म्हणजे या सर्व अवयवांचा केवळ संघातच होय. हीच गोष्ट ज्यास आपण 'मी' म्हणतो त्याचीही आहे. 'तू' किंवा 'मी' धर्मांच्या स्कंधांचे संघातच होय. या संघाताहून वेगळ्या स्थिर आत्म्याची आपण कल्पना करतो तीच आपल्या तापाला कारण होते. तेथपर्यंत सांगितलेल्या अनात्मवादाला 'पुद्गलनैरात्म्य' व पुढे जाऊन 'धर्म नैरात्म्य' असे म्हटले आहे.

4. सर्वं स्वलक्षणम् - स्वलक्षण म्हणजे मानवी बुद्धीने आणि कल्पनेने भरीस घातलेला सारा भाग वगळल्यावर पदार्थांच्या प्रत्यक्ष ज्ञानाच जो भाग शिल्लक उतरो तो. तेवढ्या उरलेल्या भागासच 'वास्तविक आहे' (Really exist)असे म्हणता येईल. स्वलक्षण एवढेच काय ते परमार्थत: 'सत्' अथवा 'वस्तु' होय. पदार्थाचे नेहमी जे ज्ञान आपणांस होते त्यातील बराचसा भाग बुद्धिनिर्मित असतो, हे आपल्या सहसा लक्षात येत नाही. 'हे दूध पांढरे आहे असे जे प्रत्यक्ष ज्ञान होते ते संबंधच्या संबंध काही वस्तुगत नसते. 'दूध' ही पदार्थांची एक जाती परंतु जाती या मान‍वनिर्मित असतात हे अगदी उघड आहे. वास्तवात नुसत्या व्यक्ती असतात. जाती ही आपल्या मनातील कल्पना आपण त्यांच्यावर लादतो. पांदरेपण ही सुद्धा अनेक रंगच्छटांना सामावून घेणारी एक जाती आहे. तसेच 'पांढरे' हा दुधाचा गुण इतर रंगांशी तुलना करूनच ठरणार. म्हणजे जे स्वलक्षण नव्हे. स्वलक्षण हे त्याच पदार्थामध्ये राहणारे, 'स्व' मध्येच राहणारे असले पाहिजे. पण 'पांढरे' हा गुण इतरांच्या तुलनेत जेव्हा निश्चित केला जातो तेव्हा त्याचा आधार 'स्व'च्या बाहेर आहे हे सिद्ध होते. अशा रितीने द्रव्य, जाति, गुण, कर्म, नाम हे पाच विकल्प किंवा ज्ञानाचे आकार काढून टाकल्यावर जे उरते ते 'स्वलक्षण' होय. तेच वास्तविक आहे. प्रत्येक पदार्थ स्वलक्षण आहे, म्हणजे तो इतर कशासारखा नाही. तो त्याच्यसारखाच आहे, 'युनिक' आहे. ज्ञानाच्या या आकारांना वा विकल्पांना वजा करण्याच्या प्रक्रियेला बौद्ध दर्शनात 'क्लपनापोढम्' हा पारिभाषिक शब्द आहे.

5. निर्वाणं शान्तम् - हा बौद्ध दर्शनातील शेवटचा पण सर्वात महत्त्वाचा सिद्धांत होय. त्याचा अर्थ निर्वाण नावाची अत्यंत शांत (तृष्णेचा पूर्ण उपशम असलेली) अशी एक अनुभाव्य स्थिती आहे, असा करता येईल. ती स्थिती कशी असते? निर्वाण म्हणजे स्वरूपत: कोणती स्थिती? इत्यादी प्रश्न निर्माण होतात.

निर्वाण या शब्दाचा अर्थ (दिवा किंवा ज्योत) विझणे, शांत होणे असा होतो. जीवनास ज्योतीची उपमा बौद्ध दर्शनात वारंवार येते. त्या उपमेने जशी अनात्मचा सुचवायची असते तशीच जीवनाची तापदायकताही सुचवायची असते. तेव्हा जीवन ज्योत शांत होणे, जीवनाच्या तापाचा उपशम होणे म्हणजे निर्वाण. दिव्याने दिवा लागावा तसे स्कंधाच्या एका संघातापासून दुसरा स्कंध संघात निर्माण होत असतो. हे क्षण संतान आपोआप नष्ट होणारा नही. बारी निदानांचे (कड्यांचे) रहाटगाडे कायमच चालू राहील. त्याच्या बुद्धीपूर्वक निरोध करावा लागतो. बुद्धाने सांगितलेल्या अष्टांगमार्गाने तो निरोध केल्यावर जी स्थिती रहते त्यास निर्वाण म्हणावयाचे. 'निर्वाण' म्हणजे काहीच नाही असे होणे. व्यक्तित्वाचा पूर्ण निरास होणे. अहंकार एखाद्या पक्क फळाप्रमाणे गळून पडणे म्हणजे निर्वाण. येते व्यक्तित्वाचा निरास म्हणजे अस्तित्वाचा निरास नव्हे. तो निर्वाणपदी पोहोचला म्हणजे मृत्यू पवला असा याचा अर्थ नाही. जो निव्वळ साक्षीभावात जीवन जगतो, कुठल्याही वादळ-वार्‍याने ज्याची जीवनज्योत फडफडत नाही, अचल, निष्कंप रहाते त्यांस निर्वाण प्राप्त झाले असे म्हणता येईल. स्वत: बुद्धाने मृत्यूनंतर तथागताचे काय होते? या प्रश्नास उत्तर देण्यास नकार दिला होता. यावरून आपण म्हणू शकतो की निर्वाण म्हणजे अशी अवस्ता की जिच्यासंबंधी कसलेच विधान करता येत नाही. ती एक ‍अनिर्देश्य, अनीर्वाच्य स्थिती आहे. बुद्धाचा उपदेश प्राय: नैतिक स्वरूपाचा हाता हे लक्षात हेऊन निर्वाण म्हणजे चौथाही एक अर्थ करता येतो. सर्व नैतिक गुणांची कमाई करून पूर्णावस्थेस पोहोचलेल्या अर्हताच्या मनाची प्रसन्न, गंभीर आणि शांत अवस्था म्हणजे निर्वाण अवस्था होय.

 - डॉ. उषा गडकरी

या दिवशी महात्मा बुद्धांना ज्ञानप्राप्ती झाली आणि याच दिवशी महात्मा बुद्धांचा मृत्यू झाला. म्हणूनच बौद्ध धर्माचे लोक हा पवित्र सण म्हणून साजरा करतात. बुद्ध पौर्णिमा वैशाख महिन्याच्या अमावस्येस साजरी केली जाते. ती इंग्रजी दिनदर्शिकेनुसार मे महिन्यात येते. 

भारतासह अनेक देशांमध्ये हा सण साजरा केला जातो. जिथे बौद्ध धर्माचे लोक राहतात. जसे की नेपाळ आणि बांगलादेश थायलंड इत्यादी. वेगवेगळ्या देशांमध्ये याला वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ याला विशाखामध्ये बुका, इंडोनेशियामध्ये वेसाक आणि श्रीलंका आणि मलेशियामध्ये वेसाक म्हणतात आणि भारतात याला बुद्ध पौर्णिमा म्हणतात.

बौद्ध धर्माचे संस्थापक महात्मा बुद्ध यांच्या जयंतीनिमित्त हा सण साजरा केला जातो. तैवान सरकारने बुद्ध पौर्णिमा सुरू केली. त्यानंतर ती दरवर्षी मोठ्या थाटामाटात साजरी केली जाते. हा सण आशिया खंडातील अनेक देशांमध्ये साजरा केला जातो. आणि हा सण बौद्ध धर्मातील सर्वात पवित्र सण आहे. तो वेगवेगळ्या चालीरीतींनी साजरा केला जातो. 

बुद्ध जयंती किंवा पौर्णिमेचे समारंभ आणि विधी

पौर्णिमा भारतभर साजरी केली जात असली तरी पण तिचे मुख्य ठिकाण म्हणजे बोधगया. जे गौतम बुद्धांचे तीर्थक्षेत्र आहे. हे ठिकाण महात्मा बुद्धांसाठी प्रसिद्ध आहे. हे ठिकाण बिहार राज्यात आहे. आणि त्याचा संबंध महात्मा बुद्धांशी जोडला गेला आहे. म्हणूनच या ठिकाणी बुद्धाची पूजा केली जाते आणि बुद्ध पौर्णिमा साजरी केली जाते.

ज्याप्रमाणे हिंदू दीप प्रज्वलित करून रामाचा सण साजरा करतात, त्याचप्रमाणे बौद्ध धर्माचे लोकही दिवा लावून हा महात्मा बुद्धांचा सण साजरा करतात. या दिवशी दूरदूरवरून बौद्ध धर्माचे लोक भारतात येतात आणि महात्मा बुद्धांची पौर्णिमा साजरी करतात. या दिवशी सर्व लोक आपली घरे रंगीबेरंगी ध्वजांनी सजवतात. कारण महात्मा बुद्धांचा आवडता रंग रंगीबेरंगी होता.

बौद्ध धर्माचे अनुयायी दोन प्रकारचे आहेत. ज्यामध्ये भिक्षूंना भिक्षू आणि गृहनगरातील लोकांना उपासक म्हणतात. या दिवशी भिक्षू आणि उपासक दोघेही बुद्धाची पौर्णिमा साजरी करण्यासाठी एकत्र येतात. या दिवशी बौद्ध धर्माचे लोक बुद्ध म्हणतात. अनेक लोक उपदेश करतात आणि मिरवणूक काढून आनंद व्यक्त करतात.

बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी सर्वजण शुभ्र वस्त्रे परिधान करून पौर्णिमा साजरी करण्यासाठी येतात. या दिवशी अनेकजण पिंपळाच्या झाडाला फुले अर्पण करतात. दिवे- मेणबत्ती लावतात कारण या दिवशी बुद्ध यांना पिंपळाच्या झाडाखालीच ज्ञान प्राप्त झाले होते. 

या दिवशी सर्व लोक एकमेकांच्या घरी जातात आणि अनेक पदार्थ तयार करतात. या दिवशी विशेषतः खीरपुरी तयार केली जाते. बौद्ध लोक हा दिवस अत्यंत पवित्र मानतात. हा सण साजरा करून सर्व लोक आनंदाने आपापल्या घरी परततात. आणि अशा प्रकारे हा सण साजरा केला जातो.
 

भगवान बुद्धाच्या शिकवणी आणि नियम Lord Buddha’s teachings

भगवान बुद्धांनी आपल्या पहिल्या प्रवचनात चार सत्य सांगितले जे बौद्ध धर्माचा पाया बनले.

बौद्ध धर्माची तीन रत्ने

बुद्ध

धम्म

फेडरेशन

गौतम बुद्धांनी चार उदात्त सत्यांचा उपदेश केला, खालील चार उदात्त सत्ये आहेत.

दुःख - हे जग दुःखी आहे.

दुःखाचे कारण - तृष्णा किंवा वासना हे दुःखाचे कारण आहे.

दु:खाचा नाश - दुःखाचा नाश होऊ शकतो.

दु:खाचा नाश करण्याचा मार्ग - तृष्णेचा नाश करणे हाच दुःखाचा नाश करण्याचा मार्ग आहे जो अष्टांगिक मार्गाने शक्य आहे.

आठ मार्ग

योग्य दृष्टी

योग्य ठराव

योग्य भाषण

योग्य परिश्रम

योग्य जीवन

योग्य व्यायाम

योग्य स्मृती

योग्य समाधी

दहा उपदेश

सत्य

अहिंसा

चोरी न करणे

धन संग्रह न करणे

ब्रह्मचर्याचे पालन करणे

नृत्य आणि गायनाचे त्याग

सुवासिक पदार्थांचा त्याग

अवेळी भोजन त्याग

कोमल शय्या त्याग

कामनी आणि कंचन त्याग

प्रत्येक पौर्णिमेच्या तिथीचे स्वतःचे विशेष महत्त्व असते आणि प्रत्येक पौर्णिमा तिथी वेगळ्या पद्धतीने साजरी केली जाते. या क्रमाने वैशाख महिन्यात येणाऱ्या पौर्णिमेला वैशाखी पौर्णिमा किंवा बुद्ध पौर्णिमा म्हणतात. ही पौर्णिमा तिथी खास आहे कारण या दिवशी भगवान विष्णूचा नववा अवतार महात्मा बुद्ध अवतरला होता. चला जाणून घेऊया या वर्षी बुधाची पौर्णिमा कधी पडेल आणि त्याचे महत्त्व काय आहे.

बुद्ध पौर्णिमा तिथी

यंदा भगवान बुद्धांची 2584 वी जयंती आहे. बुद्ध पौर्णिमेची तारीख आशियाई चंद्र सौर कॅलेंडरवर आधारित असल्याने, बुद्ध पौर्णिमेची तारीख दरवर्षी बदलते. 

यंदा बुद्ध पौर्णिमा सोमवार, 16 मे रोजी साजरी होणार आहे.

वैशाख महिन्याची पौर्णिमा तारीख सुरू होते - 15 मे, रविवार दुपारी 12:45 पासून

पौर्णिमा तिथी समाप्त - 16 मे, सकाळी 9:43 पर्यंत

उदय तिथीमध्ये 16 मे रोजी पौर्णिमा तिथी येणार असल्याने या दिवशी पौर्णिमा व्रत केले जाईल.

बुद्ध पौर्णिमा का साजरी केली जाते?

सर्व धर्माचे लोक गौतम बुद्धांचा जन्मदिवस बुद्ध जयंती म्हणून साजरा करतात. गौतम बुद्ध भगवान विष्णूचा नववा अवतार मानला जातो आणि बुद्ध पौर्णिमेला त्यांची पूजा केली जाते. असे मानले जाते की 563 ईसापूर्व पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान बुद्ध राजकुमार सिद्धार्थ गौतमाच्या रूपात प्रकट झाले होते. त्यांचा जन्म लुंबिनी येथे झाला आणि त्या दिवशी वैशाख महिन्यातील पौर्णिमा असल्याने हा दिवस त्यांचा वाढदिवस म्हणून साजरा केला जात असे.

बुद्ध पौर्णिमेला कोणत्या देवांची पूजा केली जाते?

बुद्ध पौर्णिमेला, बौद्ध समुदायाचे लोक मठात प्रार्थना करतात, मंत्र म्हणतात, ध्यान करतात आणि उपवास करतात. सनातन धर्माचे लोक या दिवशी भगवान विष्णूची पूजा करतात आणि चंद्र पाहतात आणि चंद्राचीही पूजा करतात. असे मानले जाते की या पौर्णिमेच्या दिवशी पवित्र नदीत स्नान केले जाते. गंगासारख्या पवित्र नदीत स्नान करणे अत्यंत फलदायी मानले जाते.

बुद्ध पौर्णिमेचे महत्त्व

केवळ सनातन धर्माचे लोकच नाही तर बौद्ध धर्माचे लोकही बुद्ध पौर्णिमा मोठ्या उत्साहात साजरी करतात. बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्र आपल्या सर्व कलांनी परिपूर्ण असतो, म्हणून या दिवशी चंद्रदर्शन फलदायी मानले जाते. भगवान बुद्धांनी सारनाथ येथे पहिला उपदेश केला. त्यांनी 45 वर्षे अखंड 'धर्म', अहिंसेचा धडा शिकवला. त्यामुळे या पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान बुद्धाची पूजा करणे फलदायी मानले जाते.

बुद्ध पौर्णिमेची कथा

पौराणिक कथेनुसार एकदा भगवान श्रीकृष्णाचा परममित्र सुदामा त्यांना द्वारकेत भेटायला आले तेव्हा भगवानांनी त्यांना या व्रताचे महत्त्व सांगितले. या व्रताच्या प्रभावामुळे सुदामाचे दारिद्र्य दूर झाले. तेव्हापासून हे व्रत अत्यंत फलदायी मानले जाते आणि असे मानले जाते की हे व्रत केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

बुद्ध पौर्णिमेला चंद्रग्रहण होणार

यावर्षीची बुद्ध पौर्णिमा तिथी अधिक महत्त्वाची आहे कारण वर्षातील पहिले चंद्रग्रहणही याच दिवशी होणार आहे. 16 मे रोजी वैशाख पौर्णिमा, विशाखा नक्षत्र आणि वृश्चिक राशीत चंद्रग्रहण होईल. हे चंद्रग्रहण संपूर्ण चंद्रग्रहण असेल. या दिवशी परीघ योगात बुद्ध पौर्णिमेला चंद्रग्रहण साजरे केले जाईल. धार्मिक मान्यतांमध्ये चंद्रग्रहणाला विशेष महत्त्व आहे. हे चंद्रग्रहण भारतात दिसणार नसले तरी भारतीय वेळेनुसार ते 16 मे रोजी सकाळी 8.59 ते सकाळी 10.23 पर्यंत राहील. या दिवशी नदीत स्नान करणे आणि दान करणे खूप फलदायी ठरेल.

अशाप्रकारे बुद्ध पौर्णिमेला विशेष महत्त्व दिले गेले असून या दिवसाची उपासना अत्यंत फलदायी मानली जाते.

गरज आहे तुमची उद्द्धारण्या मानवा,

शिकवण तुमची कुठं लोपली नकळे?

कळतंय मानवास पण त्यांचे मन न वळे!

शांती चा पाठ तुमचा कुणी गिरवीत नाही,

घात करण्या परस्परांचा, कुणी मागे न पाही!

मूल्य जीवनातील चालले हरवत रे देवा,

म्हणून प्रार्थना तुजला, तुम्ही परत जन्म घ्यावा,

आणा जागेवर चक्र हे जीवनाचे,

मानवतेवर होतील उपकार तुमचे,

राजमहाल सोडुनी दावल निर्मोही मन,

बोधी वृक्षा खाली मिळविला बोधाचा मान,

आम्हांस ही द्यावा आशिष असाच काही,

उपयोगी पडो जीवन, परोपकारा पायी!

....अश्विनी थत्ते

१. अनिश्वरवाद- 

बुद्ध इश्वरी सत्ता मानत नाहीत. ही जगरहाटी प्रतित्यसमुत्पादाच्या नियमावर चालते असा त्यांचा विश्वास आहे. प्रतित्यसमुत्पाद म्हणजे कार्यकारण भाव. कार्यकारण साखळीमध्ये अनेक चक्र आहेत. त्यांना बारा विभागात विभाजित केले आहे. त्यामुळे हे ब्रम्हांड चालविणारा कुणी एक व्यक्ती नाही. त्याला कोणी उत्पन्न केलेले नाही. कारण उत्पत्तीचा विचार केल्यास अंतही येतो. त्यामुळे प्रारंभही नाही आणि अंतही. 

२. अनात्मवाद. 

अनात्मवाद म्हणजे आत्मा नाही असे नाही. आत्मा म्हणजे चेतनेचा न थांबणारा वाहता प्रवाह. हा प्रवाह जडाशी संपर्कात येऊ शकतो आणि अंधारात लीनही होऊ शकतो. स्वतःला जाणून घेतल्याशिवाय आत्मवान होता येणार नाही. निर्वाणाच्या अवस्थेतच स्वत-ला जाणून घेता येते. मृत्यूनंतर आत्मा महासुसुप्तिमध्ये गायब होऊ शकतो. अनंतकाळ तो अंधारात पडून राहू शकतो वा लगेचचा दुसरा जन्म घेऊन पुन्हा एकदा जगरहाटीत येऊ शकतो. 

३. क्षणिकवाद- 

या ब्रह्मांडात सर्व काही क्षणिक आहे. नश्वर आहे. काहाही कायमस्वरूपी रहाणारे नाही. सगळे काही बदलत जाणारे आहे. शरीर आणि ब्रह्मांड म्हणजे रथासारखे आहे. रथाचे घोडे, चाक व पालखी काढून घेतल्यास रथाला अस्तित्व उरणार नाही. तसेच शरीर व ब्रह्मांड परस्परांपासून दूर नेल्यास परस्पर अस्तित्वाला अर्थ उरणार नाही. 

वरील तीन सिद्धांत बौद्ध दर्शनाचा पाया आहे. या तीन सिद्धांतातूनच निरनिराळ्या विचारधारा प्रसव पावून सहा उपसंप्रदाय या धर्मात जन्माला आले.

जीभ ही एखाद्या धारदार सुरीप्रमाणे असते. पण त्यातून आलेले शब्द हे घायाळ करतात, रक्ताचा सडा घालत नाहीत इतकाच फरक आहे. 

रोज सकाळी आपला पुनर्जन्म होत असतो. आपण जे काही करतो ते आजच्या दिवसापुरतेच ठेवा. अन्यथा आयुष्यभर त्रासच सहन करावा लागेल.

प्रेम म्हणजे एखाद्याच्या आंतरिक परमात्म्याची ओढ. हे दोन जीव एकत्र आले की ते परिपूर्ण होतात. प्रेमाने जग जिंकता येते.

एक हजार लढाई जिंकण्यापेक्षा स्वतःवर विजय मिळवणे हे अधिक चांगले आहे. कारण स्वतःवर विजय मिळवला तर सर्व काही जिंकता येते. ते तुमच्याकडून कोणीच हिरावून 

घेऊ शकत नाही.  

एक हजार पोकळ शब्दांपेक्षा एका चांगल्या शब्दाने मनाला शांंतता मिळते. त्यामुळे नेहमी चांगलेच बोला. वाह्यात बोलून शब्दसंपदा खर्च करू नका.

नेहमी चांगला विचार करा. दुसऱ्यांबरोबर चांगले वागा. त्यांच्याबद्दल चांगले बोला. या सगळ्याचा परिणाम म्हणजे तुमचेही नेहमी चांगलेच होईल.

कोणते काम करून झाले आहे हे मी कधीच पाहात नाही. कोणते काम करायचे शिल्लक आहे याकडेच माझे लक्ष असते

आपलं आयुष्य हे दुसऱ्यांच्या आयुष्याशी तुलना करत राहिल्यास तुम्हाला कधीच मनःशांती मिळणार नाही. आपल्याकडे जे आहे त्यामध्ये आनंदी राहा.

जगात इतर कोणावरही अधिक प्रेम करण्यापेक्षा तुम्ही स्वतःच स्वतःवर अधिक प्रेम करण्यासाठी पात्र आहात. स्वतःवर प्रेम करण्यास शिका.

लोक तुमच्याशी कसे वागतात हे त्यांचे कर्म आहे. पण तुम्ही त्यांच्याशी कसे वागता हे मात्र तुमचे कर्म आहे. त्यामुळे कोणाशीही वागताना चांगलेच वागा. कर्माचे फळ 

तुम्हाला नक्कीच मिळेल.

आदर हा आरशाप्रमाणे असतो. जितका तुम्ही अधिक दाखवाल तितका तुम्हाला तो अधिक परत मिळेल.

प्रत्येक गोष्टीचा जसा आरंभ असतो त्याचप्रमाणे त्याचा शेवटही असतो.  ही गोष्ट तुम्ही नेहमी मनात ठेवली की तुमच्या मनाला नक्कीच शांतता मिळेल.

कोणाचाही सूड उगवू नका. आपल्या कर्माला त्याचे काम करू द्या. कारण कोणतीही वाईट गोष्ट जास्त काळ टिकत नाही.  

दुःख हे टाळता येण्याजोगे अजिबातच नाही. पण त्यामध्ये किती रमून राहायचे हे आपल्या हातात आहे. त्यामुळे हा पर्याय निवडायचा की नाही हे तुमचे तुम्हीच ठरवायचे.

आपल्या अस्तित्वाचे रहस्य म्हणजे कोणाचीही भीती न बाळगणे. कधीही कोणाचीही भीती बाळगून राहू नका. कोणावरही अवलंबून राहू नका.

दुसरे कोणीही तुम्हाला आनंदी वा दुःखी करू शकेल असा विचार करणेच हास्यास्पद आहे.

लोक आयुष्यात येतात आणि जातात पण जे योग्य असतात ते कायम राहतात आणि ते मित्र असतात.

शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिकरित्या जी गोष्ट तुम्हाला अधिक कमकुवत करत असेल ती गोष्ट सोडून द्या कारण ते तुमच्या आयुष्यातील विष आहे.

यशस्वी आयुष्यापेक्षा समाधानकारक आयुष्य हे अधिक महत्त्वाचे असते.

भिक्षुक चक्षुपाल हे आंधळे होते. एके दिवशी विहारातील काही इतर भिक्षुकांना चक्षुपालाच्या झोपडीच्या बाहेर काही मेलेले कीटक आढळले. त्यांनी चक्षुपालाची निंदा-नालस्ती करायला सुरुवात केली की चक्षुपालाने प्राण्यांना ठार मारले. 

भगवान बुद्धांनी निंदा-नालस्ती करणाऱ्या त्या भिक्षुकांनां बोलविले आणि विचारले की आपण चक्षुपालला हे जीव मारतांना बघितले आहेस का?  

त्यांनी उत्तर नाही बघितले असे दिले. 

या वर भगवान म्हणाले की ज्या प्रकारे आपण चक्षुपालला कीटक मारताना बघितले नाही त्याच प्रकारे चक्षुपालाने हे कीटक देखील बघितले नाही. म्हणून त्यांची निंदा करणे योग्य नाही.      

भिक्षुकांनी भगवान बुद्ध यांना विचारले की चक्षुपाल हे आंधळे का आहे? त्यांनी या जन्मी किंवा गतजन्मी अशी कोणती पापे केली आहे. 

भगवान बुद्धांनी चक्षुपाल बद्दल सांगितले की गतजन्मी ते एक चिकित्सक होते. एका आंधळ्या स्त्री ने त्यांना वचन दिले होते की जर ते तिचे डोळे बरे करतील तर ती आणि तिचे कुटुंब त्यांचे गुलाम होतील. त्या अंध स्त्रीचे डोळे बरे झाले. परंतु दासी होण्याच्या भीतीमुळे तिने हे मानून घेण्यास नकार दिला.  

चिकित्सकाला माहित होते की ही स्त्री खोटं बोलत आहे. त्यांनी त्या स्त्रीला अद्दल शिकवण्यासाठी आणि तिचा सूड घेण्यासाठी चक्षुपालाने तिला एक औषध दिले, त्यामुळे ती स्त्री पुन्हा आंधळी झाली. तिने त्या चिकित्सकांची खूप गयावया केली ती फार रडली तरी त्या चिकित्सकाला तिच्यावर काहीच दया आली नाही. त्यांनी हे पाप केलं त्या परिणामी त्या चिकित्सकाला म्हणजे चक्षुपालाला पुढील जन्मी अंधत्व आले. 

बुद्ध म्हणाले, पाण्याच्या शोधात असणाऱ्याने एवढे खड्डे खणले आहे. जर त्याने धैर्य राखून एकाच ठिकाणी खड्डा खणला असता तर त्याला तिथेच पाणी मिळाले असते. त्याने खड्डा खणल्यावर पाणी मिळाले नाही तर दुसरीकडे खड्डा खणायला सुरुवात केली. 

माणसाने  कठोर परिश्रम करण्यासह धैर्य देखील ठेवले पाहिजे.

बुद्ध म्हणाले- महाराज !मी देखील शेतीच करतो. यावर त्या शेतकऱ्याला उत्सुकता वाटली आणि तो म्हणाला की -मी तर आपल्याकडे कधीही नांगर,बैल आणि शेत बघितले नाही.आपण या संदर्भात आपले स्पष्टीकरण द्यावे.   

बुद्ध म्हणाले -महाराज ! माझ्या कडे श्रद्धेचे बियाणे, तपश्चर्या रुपी पाऊस,प्रजा स्वरूपात नांगर आहे. पापभयाचे दंड आहे. विचारांची दोरी आहे, स्मृती आणि जागरूकता स्वरूपी नांगराची पैनी आहे. 

मी वचन आणि कर्मानें राहतो .मी आपल्या या शेतीला वाया गेलेल्या गवता पासून मुक्त ठेवतो. आनंद रुपी पेरणीची कापणी होई पर्यंत प्रयत्नशील राहतो. अप्रामाद माझे बैल आहे जे कोणतेही अडथळे बघून देखील मागे हटत नाही ते मला माझ्या शांतिस्थळी घेऊन जातात. अशा प्रकारे मी अमृताची शेती करतो.    

1. गौतम बुद्धांचे जन्म नाव सिद्धार्थ होते. सिद्धार्थच्या मावशी गौतमीने त्यांचे संगोपन केले कारण सिद्धार्थच्या जन्मानंतर सात दिवसांनी त्यांच्या आईचे निधन झाले होते.

2. गौतम बुद्ध शाक्यवंशी छत्रिय होते म्हणून त्यांना शाक्यमुनी देखील म्हणायचे. एका मान्यतेनुसार शाक्यांच्या वंशावळीनुसार गौतम बुद्ध श्रीरामांचे पुत्र कुश यांच्या वंशात जन्मले होते. महाभारतात शल्य कुशवंशी होते व याच शल्यांच्या सुमारे 25 व्या पिढीतच गौतम बुद्धांचा जन्म झाला.

3. संशोधन असे दर्शवितो की जगातील बहुतेक प्रवचन बुद्धांचे होते. बुद्धाने जेवढे सांगितले आणि जितके सांगितले तितके दुसर्‍या कोणीही सांगितलेले नाही हे रेकॉर्ड आहे. पृथ्वीवर बुद्ध समान कोणी नाही. त्याच्या प्रवचनांनी भरलेली शेकडो ग्रंथ आहेत परंतु आश्चर्याची बाब म्हणजे त्यांच्यात कोठेही पुनरावृत्ती नाही. बुद्धांनी आपल्या जीवनातील सर्वाधिक उपदेश हे कौशल देशाच्या राजधानी श्रावस्ती येथे दिले. त्यांनी मगधला देखील आपलं प्रचार केंद्र बनवले. महात्मा बुद्धांनी आपले उपदेश पाली भाषा (मूळची मगधी) मध्ये दिले होते. असे म्हणतात की ते नियमितपणे उपवास करीत असत आणि सामान्यत: काही मैलांचा प्रवास पायी जात असत, जेणेकरून तो सर्वत्र ज्ञान पसरवणे असा उद्धेश असत.

4. अंगुत्तर निकाय धम्मपद अठ्ठकथा यानुसार वैशाली राज्यमध्ये तीव्र साथीचा आजार पसरला होता. मृत्यूचे तांडव सुरु होते. लोकांना प्राण कसे वाचवावे कळत नव्हते. चारीबाजूला केवळ मृत्यू दिसत होती. भगवान बुद्धांनी येथे रतन सुत्त उपदेश दिलं ज्याने ज्यामुळे लोकांचे आजार बरे झाले.

5. असे म्हणतात की एकदा बुद्धांना मारण्यासाठी वेडा हत्ती सोडण्यात आला होता परंतु हत्ती बुद्धांजवळ येऊन त्यांच्या चरणात बसून गेला. त्यांनी एकदा नदी पायी चालत पार केल्याची घटना देखील उल्लेखित आहे. या प्रकारे त्यांच्याद्वारे अनेक चमत्कार घडले असल्याची माहिती ‍दिली जाते.

6. गौतम बुद्धांना त्यांच्या बर्‍याच जन्माच्या आठवणी होत्या व त्यांना त्यांच्या भिक्षूंची अनेक जन्मांची माहिती होती. एवढेच नव्हे तर ते भिक्षूंना आपल्या आजूबाजूच्या प्राणी, पक्षी आणि वनस्पती इत्यादींच्या मागील जीवनाविषयी सांगायचे. जातक कथांमध्ये बुद्धांच्या सुमारे  549 मागील जन्मांविषयी वर्णन आहे.

7. वारणसीच्या जवळ सारनाथ येथे महात्मा बुद्द यांनी आपलं पहिलं उपदेश पाच पंडित, साधूंना दिले होते जे बौद्ध परंपरेत धर्मचक्रप्रवर्तन नावाने प्रसिद्ध आहे. महात्मा बुद्धांनी तपस्स व मल्लक नावाच्या दोन लोकांना बौद्ध धर्माचे सर्वप्रथम अनुयायी केले, ज्यांना शूद्र मानले जात असे. बौद्ध धर्म वर्ण व्यवस्था आणि जाति प्रथेला विरोध दर्शवतं.

8. 'माझा जन्म दोन शालच्या झाडांमध्ये झाला होता, म्हणून शेवटही दोन शालच्या झाडांमध्ये होईल. आता माझी शेवटची वेळ आली आहे.' आनंदला खूप दु:ख झालं. ते रडू लागले. बुद्धांना समजल्यावर त्यांना बोलावून म्हटले की, 'मी आपल्याला आधीच सांगितले होते की जी वस्तू उत्पन्न झाली आहे तिचा मृत्यू होतो. निर्वाण अनिवार्य व स्वाभाविक आहे. म्हणून रडतोस कशाला? बुद्ध यांनी आनंदला म्हटे की मी मेल्यावर मला गुरु म्हणून अनुसरण करू नकोस.

9. गौतम बुद्धांच्या निर्वाणानंतर लोक 6 दिवसांपर्यंत दर्शनासाठी येत राहिले. सातव्या दिवशी मृतदेहावर अत्यंत संस्कार केले गेले. मग त्याच्या अवशेषांसाठी मगधचा राजा अजातशत्रु, कपिलावस्तूच्या शक्य आणि वैशालीचा विच्छावासींमध्ये भांडण झाले. जेव्हा वाद शांत झाला नाही तेव्हा द्रोण नावाच्या ब्राह्मणाने तडजोड करत निर्णय दिला की अवशेष आठ भागात विभागले पाहिजेत. असेच झाले. आठ स्तूप आठ राज्यांमध्ये तयार करुन अवशेष ठेवण्यात आले. असे म्हटले जाते की नंतर अशोकाने त्यांना बाहेर काढून 84000 स्तूपात विभागले. गौतम बुद्धाच्या अस्थिंच्या अवशेषांवर भट्टी (द.भारत) मध्ये निर्मित प्राचीन स्तुपाला महास्तूप म्हणतात.

10. भगवान् बुद्धांनी भिक्षुंच्या आग्रहावर त्यांना वचन दिले होते की मी 'मैत्रेय' मधून पुन्हा जन्म घेईन. त्यानंतर 2500 पेक्षा जास्त वर्षे गेली आहेत. असे म्हणतात की दरम्यान बुद्धांनी जन्म घेण्याचा प्रयत्न केला, परंतु काही कारणे अशी होती की त्यांना जन्म घेता आला नाही. शेवटी, थिओसोफिकल सोसायटीने जे.डी. कृष्णमूर्तीच्या आत

त्याच्या अवतरणासाठी सर्व व्यवस्था केली होती, परंतु तो प्रयत्नही अयशस्वी ठरला. नंतर ओशो रजनीश यांनी देखील त्यांना आपल्या शरीरात अवतरित होण्याची परवानगी दिली होती. त्या दरम्यान जोरबा दी बुद्धा नावाने प्रवचन माळ ओशो यांनी केली.

हा योगायोग किंवा नियोजन आहे की बुद्धांचा जन्म वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी नेपाळमधील लुंबिनी जंगलात 563 ईसापूर्व झाला होता. त्यांची आई त्याच्या माहेरी देवदह जात असताना  कपिलवस्तु व देवदह यांच्यामध्ये नौतनवा स्थानकापासून 8 मैल दूर पश्चिममध्ये रुक्मिनदेई नावाच्या जागेवर त्याकाळी लुम्बिनी वन होतं तेथे पुत्राला जन्म दिला. याच दिवशी पौर्णिमेला 528 ईसापूर्व त्यांना बोधगया मध्ये एका वृक्षाखाली सत्य काय आहे याचे ज्ञान प्राप्त झाले व याच दिवशी 483 ईसापूर्व 80 वर्षाच्या वयात त्यांनी कुशीनगरमध्ये जगाचा निरोप घेतला.

एवढ्यात तिथे काठी टेकत एक म्हातारी बाई आली.ती भगवान बुद्धदेव यांना नमस्कार करत म्हणाली की,आपण येणार अशी बातमी मिळाल्यावर, मी हे डाळिंब खात होते. माझ्याकडे इतर कोणतीही भेट वस्तू नसल्याने मी हे अर्धवट खाललेले फळ आपणास घेऊन आले आहे. आपण माझ्या कडून ही लहानशी भेटवस्तू स्वीकारावी. आपण हे स्वीकार केलेस तर मी स्वतःला भाग्यवान समजेन. भगवान बुद्धांनी ते फळ दोन्ही हात समोर करून स्वीकार केले.

राजा बिंबिसाराने हे बघितल्यावर त्यांना विचारले ,"भगवान क्षमा करावे परंतु मी आपणास एक प्रश्न विचारू इच्छित आहोत. आम्ही सर्वानी आपल्याला मौल्यवान भेटवस्तू दिला त्याचा आपण एका हाताने स्वीकार केला पण या म्हताऱ्या बाई ने आपले लहान आणि उष्टे फळ भेट म्हणून दिले ते आपण दोन्ही हाताने स्वीकारले असं का? '' 

हे ऐकून भगवान बुद्ध हसले आणि म्हणाले, 'राजन! आपण सर्वांनी अतिशय मौल्यवान भेट वस्तू दिल्या आहेत पण हे आपल्या संपत्तीचा दहावा भाग देखील नाही. आपण दिलेली ही देणगी घोर गरिबांच्या भल्यासाठी नाही म्हणून आपली ही देणगी 'सात्विक देणगी च्या श्रेणीत येणार नाही. या उलट या म्हाताऱ्या बाई ने आपल्या तोंडातील घास ही मला देणगी म्हणून दिले आहे. जरी ही म्हतारी गरीब आहे तरीही  तिला संपत्ती चा कसलाच  लोभ नाही. हेच कारण आहे की मी तिने दिलेली देणगी मोकळ्या मनाने ,दोन्ही हाताने स्वीकार केली.       

- या ‍दिवशी मांसाहाराचे सेवन टाळावे. 

- घरात कोणत्याही प्रकाराचा वाद निर्माण होऊ नये याची काळजी घ्यावी.

- कोणालाही अपशब्द बोलू नये.

- या ‍दिवशी खोटे बोलणे टाळावे.

या दिवशी पूजा पाठ केल्यावर गरीबांना भोजन द्यावे आणि त्यांना कपडे दान करावे. तसेच घरात पक्षी पिंजर्‍यात असल्यास त्यांना स्वतंत्र करावे. नंतर संध्याकाळी चंद्राला जल अर्पित करावे.

गौतम बुद्ध यांचे जन्म 563 इ.पू. वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेला लुम्बिनी (सध्याच्या काळात नेपाळ) मध्ये झाले होते. याच दिवशी वैशाख पौर्णिमेला 483 ई.पू. वयाचा 80व्या वर्षी कुशीनगर येथे याना मोक्ष मिळाले. हे पहिले महात्मा आहे ज्यांना जन्म, ज्ञानप्राप्ती आणि मोक्षप्राप्ती तिन्ही एकाच दिवशी मिळाले असे. ह्याच दिवशी त्यांना बुद्धत्वची प्राप्ती झाली होती. 

बौद्ध धर्मीय लोक हा दिवस खूप उत्साहाने साजरा करतात. जगभरात कमीत कमी 180 कोटी लोक बुद्ध धर्मी आहे. बुद्धांना विष्णूंचा 9 वा अवतार मानला गेला आहे. हिंदूंसाठी हा एक पवित्र दिवस मानला जातो. भारत बरोबरच हा सण चीन, नेपाळ, सिंगापूर, व्हियेतनाम, थायलंड, जपान, कंबोडिया, मलेशिया, श्रीलंका, म्यानमार, इंडोनेशिया, पाकिस्तान, सारख्या देशांमध्ये साजरा केला जातो. 

बिहार मधील बोधगया पवित्र स्थळी सिद्धार्थ (बुद्ध) यांनी सत्य शोधण्यासाठी तपश्चर्या केली आणि बोधी वृक्षाच्या खाली त्यांना ज्ञानाची प्राप्ती झाली. त्या दिवसापासून हा दिवस बुद्धपौर्णिमेचा नावाने ओळखला जातो. 

या दिवशी बुद्धांची मोक्ष स्थळी कुशीनगर मधील "महापरिनिर्वाण विहार" येथे महिन्याभर जत्रे सुरू असतात. या विहारामध्ये गौतम बुद्धांची झोपलेली मूर्ती आहे. ज्याचे दर्शन घेण्यासाठी दूर वरून लोकं येतात. विहाराच्या पूर्वीमध्ये स्तूप आहे जेथे भगवान बुद्धांचे अंत्यसंस्कार केले गेले. 

श्रीलंका आणि इतर दक्षिण पूर्वी आशियाई देशांमध्ये या दिवसाला 'वैसाक' उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. वैसाक हे वैशाख शब्दांचे अपभ्रंश आहे. या दिवशी बुद्ध धर्मीय घराला फुलाने सजवतात, दिवे लावतात, बुद्धांच्या मूर्तीसमोर दिवे लावतात. फळांचा नैवेद्य दाखवतात. बौद्ध ग्रंथाचे पठण करतात. 

या दिवशी बोधवृक्षाची पूजा करणे पण महत्त्वाचे असते. बोध वृक्षाच्या पारंब्यांना हार घालतात. त्यांना सजवतात. वृक्षाच्या भोवती दिवे लावतात. दूध आणि सुगंधी पाणी वाहिले जाते. अशी आख्यायिका आहे की या दिवशी चांगले कार्य करावे जेणे करून पुण्याची प्राप्ती होते. पिंजऱ्यामधून पक्ष्यांना मोकळे सोडतात. गरजूंना अन्न, वस्त्र दान दिले जाते. दिल्लीमधील बुद्ध संग्रहालयातील बुद्धांच्या अस्थींना भाविकांच्या दर्शनासाठी बाहेर काढतात. जेणे करून बौद्ध धर्मीय दर्शन करू शकतात.

* ज्याला हेतुपुरस्सर खोटं बोलण्यात लाज वाटत नाही, ती व्यक्ती कुठलाही पाप करू शकते. म्हणून हृद्यात ठरवून घ्यावे की मी विनोद करतानादेखील असत्य बोलणार नाही.

* हे लोकं कसे आहेत. सांप्रदायिक मतांमध्ये पडून विविध प्रकाराचे तर्क प्रस्तुत करतात आणि सत्य - असत्य दोन्ही मांडतात, अरे पण सत्य तर जगात एकच आहे, अनेक नव्हे.

* सत्यवाणीच अमृतवाणी आहे, सत्यवाणीच सनातन धर्म आहे। सत्य, सदर्थ आणि सधर्मावर संत सदैव दृढ असतात.

* असत्य बोलणारे नरक भोगतात. आणि ते ही नरकात जातात जे करून, आम्ही केले नाही असे म्हणतात.

* ज्याला खोटं बोलायला लाज वाटत नाही, त्याचे साधूपण रिकाम्या मटक्याप्रमाणे आहे. साधुतेचे एक थेंबदेखील त्याच्या हृदयात नाही.

* सभेत, परिषदेत किंवा एकांतात कोणाशीही खोटे बोलू नये. खोटे बोलण्यासाठी दुसर्‍याला भाग पडू नये. असत्य बोलण्यासाठी प्रोत्साहित करू नये. असत्याचा परित्याग केला पाहिजे.

* जीवनात हजारो युद्ध जिंकण्यापेक्षा स्वत:वर विजय प्राप्त करणे सर्वोत्तम ठरेल. मग जीत नेहमी आपलीच होणार, ही जीत तुमच्याकडून कोणीच हिसकावून घेऊ शकणार नाही.

* हजारो पोकळ शब्दांपेक्षा एकच चांगला शब्द योग्य आहे ज्यामुळे शांती नांदेल.

* संतोष सर्वात मोठे धन आहे, निष्ठा सर्वात मोठे संबंध आहे आणि आरोग्य सर्वात मोठे उपहार आहे.

तृष्णात्याग म्हणजे धम्म...

* धम्मपदात बुद्ध म्हणतात, 'आरोग्यासारखा श्रेष्ठ लाभ नाही. संतोषासारखे श्रेष्ठ धन नाही.'

* येथे संतोषाचा अर्थ दीनपणा अथवा परिस्थितीला शरण जाणे असा नाही. 

* असे समजणे हे बुद्धाच्या शिकवणीविरुद्ध आहे. 

* 'निर्धन लोक धन्य आहेत' असे बुद्धाने कोठेही म्हटले नाही. * 'पीडितांनी परिस्थिती परिवर्तनाचा प्रयास करू नये.' असे बुद्धाने कोठेही म्हटले नाही.

* या उलट बुद्ध म्हणतो, 'संपन्नतेचे स्वागत असो. प्राप्त परिस्थितीत उपेक्षित जिणे जगण्यापेक्षा वीर्यपूर्वक (प्रयत्नपूर्वक) परिस्थिती परिवर्तनाचे प्रयास श्रेयस्कर आहेत.' * या उलट बुद्ध म्हणतो की, संतोष हे श्रेष्ठतम धन आहे. तेव्हा त्याचा अर्थ माणसाने लोभाच्या आहारी जाऊ नये असा आहे. कारण लोभाला सीमा नाही. * जसे भिक्खू रठ्ठपालने म्हटले आहे, 'मी अनेक धनवान पाहिले, जे मूर्खतावश कधीही दान करीत नाहीत. ते अधिकाधिक संग्रह करतात. त्यांची धनतृष्णा कधीच शमत नाही. एखाद्या राजाने सागरापर्यंत पृथ्वी पादाक्रांत केली तरीही सागरापलीकडे पृथ्वी पादाक्रांत करण्याची त्याची आकांक्षा असतेच. त्याची तृष्णा जिवंत असतेच. असे राजे, महाराजे आणि सामान्यजन येतात आणि जातात. परंतु त्यांची तृष्णा, अभावाची भावना कायमच राहते. ते देहत्याग करतात तरीही या पृथ्वीवर जिवंत असेपर्यंत त्यांची कामेच्छांची तृप्ती कधीच होत नाही.' * महानिर्वाण सुत्त्कात बुद्धाने आनंदाला लोभ नियंत्रणाची महती कथन केली. बुद्ध असे म्हणाला की, * आनंद, हे असे आहे की, लोभाची इच्छाच तृष्णेची जननी आहे. जेव्हा लोभाची इच्छा स्वामित्वाच्या इच्छेत परिवर्तित होते तेव्हा या स्वामित्वाची इच्छा आपणास मिळाले ते आपणाशीच राहावे या इच्छेत परिवर्तित होते. तेव्हा या इच्छेचे लोभात परिवर्तन होते.' * लोभ, अर्थात अन्यथा संग्रहाच्या असंयत कामनेवर नजर ठेवणे आवश्क आहे. नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

* या तृष्णेचा किंवा लोभाचा का धिक्कार करावा? बुद्ध आनंदास म्हणाले, 'कारण यातून अनेक दुष्ट आणि वाईट गोष्टींचा उद्‌भव होतो. यातून हाणामारी, जखमी करणे, भांडणतंटा, घात-प्रतिघात, विरोध आणि संघर्ष उद्‌भवतात. यातून कलह, निंदा आणि मिथ्या कथन आदी प्रवृत्ती प्रसवतात.'

* वर्ग संघर्षाचे हे अप्रतिम आणि सत्य विश्लेषण आहे. यात शंकाच नाही. * म्हणूनच बुद्धाने तृष्णा आणि लोभ यावर नियंत्रण ठेवण्याचा उपदेश केला आहे.

नैतिकता आणि धम्म 

* धम्मकात नैतिकतेचे स्थान का? * याचे साधे सरळ उत्तर असे आहे की, 'धम्म म्हणजे नैतिकता आणि नैतिकता म्हणजे धम्म.' * दुसर्‍या शब्दात नैतिकतेला धम्मात ईश्वराचे स्थान प्राप्त झाले आहे. धम्मात ईश्वराला स्थान नाही. तरीही इतर धर्मात ईश्वराला जे स्थान आहे तेच स्थान धम्मात नैतिकतेला आहे. * धम्मात प्रार्थना, तीर्थयात्रा, कर्मकांड, धर्मविधी, यज्ञयाग यांना कोणतेही स्थान नाही. * नैतिकता हे धम्माचे सार आहे. नैतिकतेशिवाय धम्मच नाही. नैतिकता नाही म्हणजे धम्म नाही. * माणसाने माणसांशी मैत्री करावी. माणसाने माणसांवर प्रेम करावे. या आवश्यकतेपोटी धम्मात नैतिकता उदय पावली आहे. * याला ईश्वराच्या अनुज्ञेची आवश्यकता नाही. माणसाने नीतिवान होणे ईश्र्वराला प्रसन्न करणसाठी नाही. हे मानवाच्या स्वतःच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आवश्यक आहे की त्याने माणसावर प्रेम करावे, मैत्री करावी.

बी. के. तळभंडारे

भगवान गौतम बुद्ध यांच्याप्रमाणे राग किंवा संताप उत्पन्न झाल्यावर या 5 प्रकारे त्यापासून मुक्ती मिळू शकते.

1. मैत्री: ज्या व्यक्तीप्रती राग उत्पन्न होत असेल, त्याशी मैत्रीची भावना असू द्या.
 

2. करुणा: ज्या व्यक्तीप्रती राग उत्पन्न होत असेल, त्याच्याप्रती करुणेची भावना असू द्या.
 

3. मुदिता: ज्या व्यक्तीप्रती राग उत्पन्न होत असेल, त्याच्याप्रती आनंदाची भावना असू द्या.
 

4. दुर्लक्ष: ज्या व्यक्तीप्रती राग उत्पन्न होत असेल, त्याला दुर्लक्ष करण्याची भावना असू द्या.
 

5. कर्म: ज्या व्यक्तीप्रती राग उत्पन्न होत असेल, त्याबद्दल असा विचार करा की तो जो कर्म करतं आहे, त्याचे फल चांगले असो वा वाईट हे त्यालाच भोगावे लागतील.

मनुष्य मनुष्याचे शोषण का करतो? समाजामध्ये विषमता का आहे? या विचारातून मनुष्याची दयनीय अवस्था बघून सिध्दार्थाचे मन द्रवीत झाले. वयाच्या 28 व्या वर्षी सर्व ऐश्वर्य सोडून ते मानवाच्या मुक्तीचा मार्ग शोधण्यासाठी घराबाहेर पडले. 

निरंजना नदीच्या किनारी एका पिंपळाच्या वृक्षाखाली त्यांनी सतत सहा वर्षे घोर तपश्चर्या केली. इ. स. पूर्व 528 मध्ये वयाच्या 35 व्या   वर्षी वैशाख पौर्णिमेला बौध्द गया येथे पिंपळाच्या वृक्षखाली सिध्दार्थ गौतमाला बुध्दत्व प्राप्त झाले. ते बुध्द झाले. 

बुध्दाच्या मते दु:खाचे मूळ कारण तृष्णा हेच आहे. तृष्णा म्हणजे इच्छांचे विकृत स्वरूप. तृष्णेमुळे राग व आसक्ती वाढते. तृष्णेच्या नाशातच खरे सुख दडलेले आहे. भगवान बुध्दाने पंचशील तत्वांच्या आचरणावर भर दिला. हिंसा करू नये, चोरी, कामवासना यापासून दूर रहावे, खोटे न बोलणे, वाईट पदार्थाचे सेवन न करणे हेच सदाचरण आहे. यालाच पंचशील असे म्हटले जाते. पंचशीलाचे आचरण केल्यास  मनुषला दु:खापासून मुक्ती मिळविता येते असे ते सांगत. 

बुध्दाने समानतेचा उपदेश दिला आणि तो अमलातही आणला. स्त्रियांना धर्म दीक्षेचा अधिकार देणारा बौध्द धम्म हा मानवी इतिहासातील पहिला धर्म होय. भारतीय स्त्रीमुक्तीची बैठक भगवान बुध्दाच्या समतेच्या तत्वज्ञानाच्या पायावर उभी आहे. 

बुध्दाच्या मते निसर्ग भेदभाव करीत नाही. आकाश सर्वासाठी एक आहे. पाणी सर्व तहानलेल्यांची तहान भागवते. पृथ्वी भेदभाव करीत नाही. मग माणसा माणसात भेदभाव कशासाठी? 

बुध्दांनी स्वत:ला देवाचा प्रेषित असलचा किंवा देवदूत असलचा कधी दावा केला नाही. असंख्य मनुष्यांपैकी ते एक आहेत, असे ते म्हणत. बुध्दाचा धर्म हा शील आणि सदाचरणाचा धर्म आहे. बुध्दाची शिकवण सर्व जगात वंदनीय आहे. आज जगाला बुध्दाच्या विचारांची गरज आहे. म्हणूनच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी सर्व धर्माचा अभ्यास करून बौध्द धर्माची दीक्षा घेण्याचा निर्णय घेतला होता. 

तथागत गौतम बुध्द खर्‍या अर्थाने मानव जातीच्या कल्याणाचे मार्गदाते आहेत. जगाला शांतीचा संदेश देणार्‍या भगवान गौतम बुध्दांना जंतीनिमित्त आदरपूर्वक वंदन.

अॅड. जयप्रकाश भंडारे