कुळथाची पिठी (पिठलं)

समर्थांना कुळथाचे (हुलग्याचे) पदार्थ अत्यंत आवडत असत. आजही सज्जनगडावर कुळथाची पिठी आणि भात हा प्रसाद म्हणून आवर्जून दिला जातो. हे आरोग्यासाठी पौष्टिक आणि पचायला हलके असते.

साहित्य-

१ कप कुळथाचे पीठ, ४-५ लसूण पाकळ्या, २ हिरव्या मिरच्या, कढीपत्ता, मोहरी, जिरे, हिंग, हळद, चवीनुसार मीठ, बारीक चिरलेली कोथिंबीर आणि फोडणीसाठी तेल.

कृती-

सर्वात आधी एका बाऊलमध्ये कुळथाचे पीठ घेऊन त्यात पाणी घालून गुठळ्या होणार नाहीत असे पातळ द्रावण तयार करून घ्या.  कढईत तेल गरम करून त्यात मोहरी, जिरे, हिंग, कढीपत्ता आणि ठेचलेला लसूण घालून फोडणी करा.  लसूण लालसर झाला की त्यात हळद आणि हिरव्या मिरच्या टाका. आता तयार केलेले कुळथाचे मिश्रण कढईत ओता. चवीनुसार मीठ घाला.  मंद आचेवर सतत हलवत राहा जोपर्यंत पिठीला छान उकळी येत नाही आणि ती घट्ट होत नाही.वरून कोथिंबीर घाला. ही गरम पिठी भातासोबत किंवा भाकरीसोबत नैवेद्यासाठी वाढा.

मऊ लुसलुशीत पुरणपोळी

दास नवमीच्या मोठ्या उत्सवात पुरणपोळीचा महानैवेद्य दाखवला जातो.

साहित्य-

१ कप चणा डाळ, १ कप गूळ (बारीक चिरलेला), वेलची पूड, १ कप मैदा/कणीक, चिमूटभर मीठ, तेल आणि तूप.

कृती-

सर्वात आधी चणा डाळ कुकरमध्ये मऊ शिजवून घ्या. पाणी उपसून (कटाच्या आमटीसाठी वापरू शकता) डाळ कोरडी करा. डाळीत गूळ घालून मिश्रण आचेवर परता. मिश्रण घट्ट झाले की त्यात वेलची पूड घाला. हे गरम असतानाच पुरणयंत्रातून किंवा चाळणीतून बारीक वाटून घ्या (पुरण तयार). कणीक किंवा मैदा तेल आणि पाणी लावून खूप मऊ मळून घ्या. कणकेच्या गोळ्यात पुरणाचा गोळा भरून हलक्या हाताने पोळी लाटा. तव्यावर साजूक तूप लावून दोन्ही बाजूंनी खरपूस भाजून घ्या.

भिक्षापात्रातील 'मिश्र अन्न'

समर्थांनी आयुष्यभर भिक्षा मागून उदरनिर्वाह केला. भिक्षेत जे काही अन्न मिळे (जसे की ज्वारी, बाजरी, तांदूळ), ते सर्व एकत्र करून त्याचे ग्रहण करणे ही त्यांची वृत्ती होती. यालाच 'भिक्षा' किंवा 'प्रसाद' मानले जाते.

सात्त्विक आहार

समर्थांच्या मते 'अन्न हे पूर्णब्रह्म' होते. त्यांना तेलकट, तिखट किंवा तामसी पदार्थांऐवजी दूध, दही, तूप आणि सात्त्विक वरण-भात असे पदार्थ आवडत असत.

शेंगादाण्याची चटणी आणि भाकरी

ग्रामीण भागातील मुख्य आहार असलेल्या ज्वारी-बाजरीच्या भाकरीचा उल्लेख त्यांच्या संदर्भात येतो. ही भक्ती आणि साधेपणाचे प्रतीक मानली जाते.

नैवेद्याची मांडणी (ताट कसे असावे?)

दास नवमीच्या दिवशी नैवेद्याचे ताट तयार करताना खालील गोष्टी क्रमाने मांडा

मध्यभागी: गरम भात, त्यावर वरण आणि साजूक तुपाची धार.

उजव्या बाजूला: कुळथाची पिठी (पिठलं), एखादी पालेभाजी.

डाव्या बाजूला: लिंबू, मीठ आणि चटणी.

मुख्य पक्वान्न: पुरणपोळी आणि सोबत कटाची आमटी.

खास टीप-

नैवेद्य दाखवण्यापूर्वी समर्थांनी रचलेला 'भोजन श्लोक' नक्की म्हणा.

"वदनी कवळ घेता नाम घ्या श्रीहरीचे | सहज हवन होते नाम घेता फुकाचे || जीवन करी जिवित्वा अन्न हे पूर्णब्रह्म | उदरभरण नोहे जाणिजे यज्ञकर्म ||"

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: रामदास नवमी विशेष रेसिपी नैवेद्याला बनवा आंब्याचा शिरा

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: नैवेद्य कसा दाखवावा?

Maharashtra Tourism : महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात सज्जनगड हे एक अत्यंत पवित्र आध्यात्मिक केंद्र आणि ऐतिहासिक किल्ला आहे. समर्थ रामदास स्वामींच्या वास्तव्याने आणि त्यांच्या समाधीने पावन झालेल्या या गडाला 'परळीचा किल्ला' असेही म्हटले जाते. समर्थ रामदास स्वामींच्या वास्तव्याने पावन झालेला आणि त्यांच्या विचारांनी भारलेला सज्जनगड म्हणजे केवळ एक किल्ला नाही, तर महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक क्रांतीचे केंद्र आहे.  

ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व

समर्थांची कर्मभूमी-छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु समर्थ रामदास स्वामी यांनी या गडाला आपले निवासस्थान बनवले. समर्थांनी याच ठिकाणी आपला देह ठेवला (समाधी घेतली). तसेच हा किल्ला आदिलशाहीकडून शिवरायांनी जिंकला होता. महाराजांनी समर्थांना राहण्यासाठी आणि धर्मकार्यासाठी हा गड अर्पण केला होता. समर्थांनी आपले अमूल्य ग्रंथ आणि विचार याच भूमीत अधिक विस्ताराने मांडले.

 गडावर आजही समर्थांनी घालून दिलेली शिस्त पाहायला मिळते. दररोज होणारी आरती, दासबोध वाचन आणि भिक्षा फेरी यामुळे गडावर एक वेगळीच सकारात्मक ऊर्जा जाणवते. सातारा शहरापासून जवळच असलेल्या या किल्ल्यावरून आजूबाजूचा निसर्ग आणि उरमोडी धरणाचे विलोभनीय दर्शन घडते. मनाच्या शांतीसाठी आणि समर्थांचे 'मनाचे श्लोक' व 'दासबोध' समजून घेण्यासाठी शेकडो साधक येथे येतात.

गडावरील प्रेक्षणीय स्थळे

समर्थांची समाधी: गडावरील मुख्य मंदिर जिथे समर्थांची समाधी आहे. येथील वातावरण अतिशय शांत आणि सात्त्विक असते.

श्री राम मंदिर: गडावर सुंदर राम मंदिर आहे, जिथे आजही समर्थांच्या काळातील परंपरेने पूजा-अर्चा केली जाते.

समर्थांची गुंफा: जिथे समर्थ ध्यानधारणा करत असत.

अंगापूरचा गणपती: गडावर प्रवेश करताना या मूर्तीचे दर्शन होते.

पाण्याचे टाके: गडावर आजही पिण्याच्या पाण्याचे नैसर्गिक टाके आहे (उदा. सोनटक्के) 

गडावरील शिस्त आणि परंपरा

भिक्षा फेरी: समर्थांनी सुरू केलेली 'भिक्षा' मागण्याची परंपरा आजही प्रतिकात्मक स्वरूपात येथे पाळली जाते.

प्रसाद आणि भोजन: गडावर दुपारी आणि रात्री भाविकांसाठी 'महाप्रसाद' (भोजन) दिला जातो. हे भोजन अतिशय सात्त्विक असते.

स्वच्छता: सज्जनगड हा त्याच्या अफाट स्वच्छतेसाठी आणि शिस्तीसाठी ओळखला जातो.

जावे कसे? 

सातारा बस स्थानकापासून सज्जनगड साधारण १५-१८ किमी अंतरावर आहे. साताऱ्याहून एसटी बस किंवा खाजगी टॅक्सी सतत उपलब्ध असतात. पूर्वी गडावर जाण्यासाठी बऱ्याच पायऱ्या चढाव्या लागत असत, पण आता पायथ्यापर्यंत रस्ता झाला आहे. तिथून फक्त २५०-३०० सोप्या पायऱ्या चढून मंदिरात जाता येते.

सज्जनगडला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ कोणती?

१. हिवाळा (ऑक्टोबर ते मार्च) - सर्वोत्तम वेळ

हवामान: हवा अतिशय प्रसन्न, थंड आणि आल्हाददायक असते.

फायदा: गडावर जास्त चढ-उतार करताना थकवा जाणवत नाही. तसेच सकाळी गडावर असणारे धुकं आणि शांतता एक वेगळाच आध्यात्मिक अनुभव देते.

विशेष: समर्थ रामदास स्वामींची 'दास नवमी' (माघ वद्य नवमी) साधारणपणे फेब्रुवारी महिन्यात येते. या काळात गडावर मोठा उत्सव असतो.

२. पावसाळा (जुलै ते सप्टेंबर) - निसर्गप्रेमींसाठी

हवामान: मुसळधार पाऊस आणि चहुबाजूंनी हिरवळ.

फायदा: जर तुम्हाला निसर्गाची आवड असेल, तर हा काळ उत्तम आहे. गडावरून दिसणारा उरमोडी धरणाचा जलाशय आणि ढगांच्या दुलईत लपलेला गड अतिशय सुंदर दिसतो.

टीप: पायऱ्या थोड्या निसरड्या असू शकतात, त्यामुळे काळजीपूर्वक चढणे आवश्यक आहे.

३. उन्हाळा (एप्रिल ते जून) - टाळलेले बरे

हवामान: दुपारी कडक ऊन आणि उष्णता असते.

फायदा: गर्दी खूपच कमी असते.

टीप: जर तुम्ही उन्हाळ्यात जाणार असाल, तर पहाटे लवकर किंवा संध्याकाळी उशिरा दर्शन घेणे सोयीचे ठरेल.

सज्जनगडावर राहण्याची सोय आहे का?

प्रसाद आणि निवास: गडावर संस्थानतर्फे निवास आणि महाप्रसादाची उत्तम सोय केली जाते.

सज्जनगड आरतीची वेळ किती आहे?

गडावर सकाळी आणि संध्याकाळी होणारी 'आरती' अनुभवाण्यासारखी असते. जर तुम्हाला शक्य असेल, तर एकदा गडावर मुक्काम करून तिथल्या पहाटेच्या काकड आरतीचा लाभ नक्की घ्या.

saint samarth ramdas

आरती रामदासा | भक्त विरक्त ईशा | 

उगवला ज्ञानसूर्य || उजळोनी प्रकाशा || धृ || 

साक्षात शंकराचा | अवतार मारुती | 

कलिमाजी तेचि झाली | रामदासाची मूर्ती || १ || 

वीसही दशकांचा | दासबोध ग्रंथ केला | 

जडजीवां उद्धरिले नृप शिवासी तारीले || २ || 

ब्रम्हचर्य व्रत ज्याचे | रामरूप सृष्टी पाहे | 

कल्याण तिही लोकी | समर्थ सद्गुरुपाय || ३ || आरती रामदासा || 

दासनवमीची मुख्य माहिती:

समर्थ रामदास स्वामी हे स्वतःला श्रीरामाचा 'दास' (सेवक) मानत, त्यामुळे त्यांच्या स्मृतीला 'दासनवमी' म्हणतात. समर्थांनी माघ वद्य नवमी (शके १६०३, सन १६८१) रोजी सज्जनगडावर समाधी घेतली. सातारा जवळील सज्जनगड हे दासनवमीचे मुख्य केंद्र आहे, जिथे हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. या दिवशी पहाटे काकड आरती, मंत्रपुष्पांजली, समाधीची पूजा आणि समर्थांच्या दासबोध ग्रंथाचे पारायण व कीर्तन होते.

समर्थ रामदास स्वामींनी समाज प्रबोधन, दासबोध ग्रंथनिर्मिती, मनाचे श्लोक, आणि ११ मारुतींची स्थापना करून लोकशिक्षण व धर्मसंस्थापनेचे मोठे कार्य केले.

दासनवमी म्हणजे काय?

दासनवमी म्हणजे समर्थ रामदास स्वामींचा पुण्यतिथीचा दिवस. ज्या दिवशी त्यांनी आपला देह ठेवला आणि अनंतात विलीन झाले, त्या तिथीला 'दासनवमी' म्हणतात. समर्थ रामदास स्वामींनी याच दिवशी (माघ वद्य नवमी, शके १६०३) सज्जनगडावर समाधी घेतली होती. हा दिवस केवळ एका संतांची पुण्यतिथी नाही, तर तो 'विवेकाचा उत्सव' आहे. समर्थांनी समाजाला शिकवले की संसारातील जबाबदाऱ्या टाळून परमार्थ करू नका, तर संसारात राहूनच ईश्वराची भक्ती करा. तसेच कठीण काळातही आपला निश्चय ढळू देऊ नका.

मनाचे श्लोक एकूण किती आहेत?

समर्थ रामदास स्वामींनी रचलेले 'मनाचे श्लोक' हे अत्यंत लोकप्रिय आणि मनावर संस्कार करणारे आहेत. 

मनाचे श्लोक एकूण २०५ आहेत. 

या श्लोकांविषयीची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत:

हे सर्व श्लोक 'भुजंगप्रयात' वृत्तात रचलेले आहेत. यामुळे त्यांना एक विशिष्ट लय प्राप्त झाली असून ते पाठ करायला अत्यंत सोपे आहेत.

मनाच्या श्लोकांची सुरुवात 'गणाधीश जो ईश सर्वा गुणांचा' या गणपतीच्या स्तवनाने होते.

आपल्या चंचल मनाला शिस्त लावून, वाईट विचारांचा त्याग करून विवेकाने कसे वागावे, हे समर्थांनी यात सांगितले आहे.

संत रामदास स्वामी यांच्याबद्दल माहिती

समर्थ रामदास स्वामी हे महाराष्ट्रातील संत परंपरेतील एक अत्यंत तेजस्वी आणि अद्वितीय व्यक्तिमत्व होते. त्यांचा काळ साधारणपणे सतराव्या शतकातील (१६०८ ते १६८१) आहे. ते केवळ अध्यात्मिक गुरु नव्हते, तर एक महान समाजसुधारक, संघटक आणि राष्ट्रप्रेमी संत होते.

जन्म आणि बालपण

पूर्ण नाव: नारायण सूर्याजीपंत ठोसर.

जन्म: चैत्र शुद्ध नवमी (राम नवमी), शके १५३० (सन १६०८) रोजी जालना जिल्ह्यातील जाम गावी झाला.

विवाहातून पलायन: लग्नाचे अक्षता पडण्यापूर्वीच "सावधान" शब्द ऐकताच ते बोहल्यावरून पळून गेले. त्यांना संसारापेक्षा लोककल्याणाची ओढ जास्त होती.

१२ वर्षांची तपश्चर्या: नाशिकजवळील टाकळी येथे त्यांनी सलग १२ वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. 

त्यांनी दररोज पहाटे गोदावरी नदीत उभे राहून १३ कोटी वेळा 'श्री राम जय राम जय जय राम' या मंत्राचा जप केला. 

त्यांनी सूर्योदयकाळी १२० सूर्यनमस्कार घालण्याचा परिपाठ ठेवला होता, जो आजही आरोग्यासाठी आदर्श मानला जातो.

प्रमुख ग्रंथसंपदा: समर्थांनी विपुल लेखन केले आहे. त्यांचे साहित्य आजही मार्गदर्शक ठरते:

दासबोध: हा त्यांचा मुख्य ग्रंथ. यात प्रपंच आणि परमार्थ यांचा सुरेख संगम घातला आहे.

मनाचे श्लोक (२०५ श्लोक): मनाला संस्कारित करण्यासाठी अत्यंत सोपे आणि प्रभावी मार्गदर्शन.

करुणाष्टके: देवाची आर्त हाक मारणारी पदे.

आत्माराम: अध्यात्मिक ज्ञानावर आधारित ग्रंथ.

संघटनात्मक कार्य (बलोपासना): 

समर्थांनी पाहिले की त्या काळातील समाज गुलामगिरीत आणि नैराश्यात होता. त्यांना चैतन्य देण्यासाठी समर्थांनी:

११ मारुतींची स्थापना: तरुणांनी शक्तिशाली व्हावे यासाठी जागोजागी हनुमानाची मंदिरे उभारली.

मठ परंपरा: संपूर्ण भारतात मठांचे जाळे निर्माण केले जेणेकरून स्वराज्यासाठी गुप्तहेर यंत्रणा आणि समाज प्रबोधन दोन्ही साध्य होईल.

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ: 

समर्थ रामदास स्वामी हे महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु होते. त्यांनी शिवरायांना 'निश्चयाचा महामेरु, बहुत जनांसी आधारु' अशा शब्दांत गौरवले. स्वराज्यासाठी लागणारे नैतिक आणि मानसिक बळ समर्थांच्या विचारांतून मिळत असे.

समर्थांची काही महत्त्वाची शिकवण:

प्रयत्नवाद: "केल्याने होत आहे रे, आधी केलेची पाहिजे."

सामाजिक जाणीव: "बुद्धी वैभव सांडावे, लोकी लोकी मिसळावे" (लोकात मिसळून कार्य करा).

स्वच्छता: समर्थांनी त्या काळातही "सावधान आणि स्वच्छ" राहण्याचा संदेश दिला होता.

दासनवमी महत्त्व

समर्थ रामदास स्वामी हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु मानले जातात. त्यांनी समाजाला 'बलोपासना' आणि 'भक्ती' यांचा संगम शिकवला. त्यांनी 'दासबोध' या ग्रंथाद्वारे प्रपंचासह परमार्थ कसा साधावा, याचे मार्गदर्शन केले. समाज संघटित करण्यासाठी त्यांनी गावोगावी हनुमानाची मंदिरे स्थापन केली.

दासनवमी हा दिवस त्यांच्या विचारांचे स्मरण करण्याचा आणि जीवनात शिस्त आणण्याचा दिवस मानला जातो.

दासनवमी कशी साजरी केली जाते?

हा उत्सव मुख्यत्वे सज्जनगड (सातारा) येथे मोठ्या उत्साहात साजरा होतो, पण महाराष्ट्रात आणि इतर राज्यात देखील रामदासांचे भक्त याप्रकारे समारंभ आयोजित करतात-

ग्रंथराज दासबोध वाचन: अनेक ठिकाणी दासबोधाचे सामूहिक पारायण केले जाते.

प्रभात फेऱ्या: सकाळी लवकर रामनामाचा जप करत प्रभात फेऱ्या काढल्या जातात.

रामरक्षा आणि मारुती स्तोत्र: हनुमानाची मंदिरे आणि मठांमध्ये स्तोत्र पठण होते.

कीर्तन आणि प्रवचन: समर्थांच्या जीवनावर आणि त्यांच्या साहित्यावर आधारित कीर्तने आयोजित केली जातात.

अन्नदान: दासनवमीच्या दिवशी अनेक घरांमध्ये 'नैवेद्याचा बेत' हा समर्थांना प्रिय असलेल्या पदार्थांचा असतो, ज्यामध्ये प्रामुख्याने बाजरीची भाकरी, पिठलं आणि मेथीची भाजी यांचा समावेश असतो.

'जय जय रघुवीर समर्थ': हा समर्थांचा विजयमंत्र दिवसभर जपला जातो.

समर्थांच्या विचारांची शिदोरी आपल्या आयुष्यात सदैव सोबत राहो. 

दासनवमीच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा!

दासबोधाच्या माध्यमातून जगाला जगण्याचा मार्ग दाखवणाऱ्या
समर्थ रामदास स्वामींना विनम्र अभिवादन!

जय जय रघुवीर समर्थ! 

दासनवमी निमित्त समर्थांच्या पावन स्मृतीस कोटी कोटी प्रणाम.

मनाला प्रसन्नता आणि बुद्धीला सात्विकता देणाऱ्या

समर्थांच्या विचारांना मानाचा मुजरा

दासनवमी शुभेच्छा!

राष्ट्राला भक्ती आणि शक्तीचा संदेश देणाऱ्या
समर्थ रामदास स्वामींच्या चरणी त्रिवार वंदन!

बलोपासना आणि विवेक यांचा संगम घडवणाऱ्या
समर्थांच्या स्मृतीस दासनवमी निमित्त विनम्र अभिवादन!

साधुसंतांची ही मांदियाळी आणि समर्थांचा हा वारसा
आपल्या सर्वांसाठी प्रेरणादायी ठरो
शुभ दासनवमी!

'प्रचितीविण बोलणे ते नसावे'
असा संदेश देणाऱ्या
समर्थांच्या विचारांना दासनवमी निमित्त वंदन

शिस्त, भक्ती आणि समाजहिताचा

ध्यास घेणाऱ्या समर्थांच्या चरणी नतमस्तक! 

दासनवमीच्या शुभेच्छा.

आपल्या शब्दांनी समाजाला जागृत करणाऱ्या महापुरुषास,
समर्थ रामदास स्वामींना त्रिवार वंदन!

ज्ञान आणि वैराग्याची मूर्ती असलेल्या

मर्थ रामदास स्वामींना
दासनवमी निमित्त कोटी कोटी प्रणाम!

समाजाला 'सावध' राहण्याचा मंत्र देणाऱ्या

समर्थांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन. 

जय जय रघुवीर समर्थ!

सामर्थ्य आहे चळवळीचे, जो जो करील तयाचे... 

समर्थांच्या या ऊक्तीप्रमाणे मार्गक्रमण करूया. 

दासनवमीच्या शुभेच्छा!

॥ श्रीराम समर्थ ॥

नमन योगिराया स्वामी दत्तात्रेया । गाईन वोविया संसारीच्या ॥ १ ॥

संसारीचें दुःख आठवलें मनीं । मागें नाना योनी भोगियेल्या ॥ २ ॥

भोगियेल्या परी नाहीं आठवण । दुःख तें कठीण विसरलों ॥ ३ ॥

विसरलों राम चित्तीं दृढकाम । तेणें गुणें श्रम थोर जाला ॥ ४ ॥

जालों कासावीस थोर गर्भवासीं । नको त्या दुःखासी सांगवेना ॥ ५ ॥

सांगवेना शीण अत्यंत कठीण । रामा तुजवीण दुःख जालें ॥ ६ ॥

दुःख जालें भारीं मातेच्या उदरीं । नवमासवरि कोंडियेले ॥ ७ ॥

कोंडियेले मज अत्यंत सांकडीं । रामा कोण सोडी तुजवीण ॥ ८ ॥

तुजविणें मज जाहलें बंधन । जठरीं शयन जननीचे ॥ ९ ॥

जननीजठर संकोचित थोर । विष्टा आणी मूत्र नाकीं तोंडीं ॥ १० ॥

नाकीं तोंडीं जंत वांति आणी पित्त । निर्बुजलें चित्त वायो नाहीं ॥ ११ ॥

वायो नाहीं तेथें वन्हीचा उबारा । तेणें या शरीरा दुःख होय ॥ १२ ॥

दुःख होय थोर सर्वांग आहाळे । तेणें गुणें पोळे अस्थिमांस ॥ १३ ॥

अस्थीचा पंजर शिरीं वेटाळिला । नाडीं गुंडाळिला मेदमांसें ॥ १४ ॥

मेदमांस कृमी कुश्चिळ कातडीं । गळती आंतडीं लवथवित ॥ १५ ॥

ऐसें अमंगळ अत्यंत कुश्चीळ । प्राण हा व्याकूळ होय दुःखें ॥ १६ ॥

दुःखें आला त्रास तेणें कोंडे श्वास । कोंडिलें उमस घेतां न ये ॥ १७ ॥

नये नये येतां सर्वथा बाहेरी । ऐसीये दाथरीं उकडीलें ॥ १८ ॥

उकडीतां प्राणी करी तळमळ । तंव जन्मकाळ आलें पुढें ॥ १९ ॥

आलें पुढें अंतकाळाचें संकट । कष्टांवरी कष्ट थोर जाले ॥ २० ॥

थोर जाले कष्ट मातेच्या उदरीं । शिणलों श्रीहरी दास तुझा ॥ २१ ॥

दास्य मी करीन ऐसें होतें ध्यान । जन्मकाळीं प्राण गेला माझा ॥ २२ ॥

गेला माझा प्राण जालें विस्मरण । स्वामीचें चरण विसरलों ॥ २३ ॥

विसरलों सोहं मग म्हणे कोहं । जन्मकाळीं बहु दुःख जालें ॥ २४ ॥

दुःखें दुखवलों मग म्हणे आहा । जन म्हणे टाहा फोडियेला ॥ २५ ॥

फोडियेला टाहो पडतां भूमीवरी । दिवसेंदिवस हरी विसरलों ॥ २६ ॥

विसरलों बुद्धि स्वहिताची शुद्धि । अज्ञानाची वृद्धि होत आहे ॥ २७ ॥

होत आहे वृद्धी दृढ देहबुद्धि । तुज कृपानिधी अंतरलों ॥ २८ ॥

अंतरलों सुख तुज विसरतां । विषयो भोगितां दुःख जालें ॥ २९ ॥

दुःख जालें फार ऐसा हा संसार । पुढे षड्‌विकार उद्‌भवले ॥ ३० ॥

उद्‌भवले तेणें सुखदुःख कळे । प्राण हा आंदोळे दुःख होतां ॥ ३१ ॥

दुःख होय देहीं माता नेंणे कांहीं । मज वाचा नाहीं काय करूं ॥ ३२ ॥

काय करूं दुःखें पोळे अभ्यंतर । मातेसी अंतर जाणवेना ॥ ३३ ॥

जाणवेना माझें दुःख मी अज्ञान । मग मी रुदन करीं देवा ॥ ३४ ॥

करीं देवा आतां माझी सोडवण । दुःख हें दारुण भोगवेना ॥ ३५ ॥

भोगवेना दुःख संसारीचें आतां । धांवें बा अनंता पावें वेगीं ॥ ३६ ॥

पावें वेगीं दास सोडवीं आपुले । लोभें वाहवले मायाजाळीं ॥ ३७ ॥

मायाजाळीं दृढ जालें माझें माझें । रामा नाम तुझें आठवेना ॥ ३८ ॥

आठवेना चित्तीं स्वहितांचें ज्ञान । मायबापीं लग्न केलें लोभें ॥ ३९ ॥

लोभें लग्न केलें मानिली आवडी । पांई वोली बेडी बंधनाची ॥ ४० ॥

बंधनाची बेडी प्रबळला काम । मग कैचा राम आठवेल ॥ ४१ ॥

आठवेना राम स्वामी त्रैलोक्याचा । जालों कुटुंबाचा भार वाही ॥ ४२ ॥

भारवाही जालों रामा अंतरलों । बंधनीं पडिलों काय करूं ॥ ४३ ॥

काय करूं मज कामाचें सांकडें । संसाराचें कोडें उगवेना ॥ ४४ ॥

उगवेना मन आठवे कांचन । सर्वकाळ ध्यान प्रपंचाचें ॥ ४५ ॥

प्रपंचाचें ध्यान लागलें मानसीं । चित्त अहर्निशी दुश्चंचळ ॥ ४६ ॥

चंचळ मानस संसार‌उद्वेगें । क्षणक्षणा भंगे चित्तवृत्ती ॥ ४७ ॥

वृत्ति कांता धन पाहे जनमान । इच्छेचें बंधन दृढावलें ॥ ४८ ॥

दृढावलें वोझें प्रपंचाचें माथां । तेणें गुणें व्यथा थोर होय ॥ ४९ ॥

थोर होय व्यथा तारुण्याच्या भरें । कामाचें काविरें आवरेना ॥ ५० ॥

आवरेना क्रोध तेणें होय खेद । वृत्तीचा उच्छेद करूं पाहे ॥ ५१ ॥

करूं पाहे घात थोर पुढिलांचा । मार्ग स्वहिताचा अंतरलों ॥ ५२ ॥

अंतरलों भक्ती ठाकेना विरक्ती । देवा तुझी प्राप्ती केवी घडे ॥ ५३ ॥

केवी घडे प्राप्ती मज पतितासी । जाल्या पापरासी सांगों कीती ॥ ५४ ॥

सांगों किती दोष जाले लक्षकोटी । पुण्य माझे गांठी आडळेना ॥ ५५ ॥

आडळेना पुण्य पापाचे डोंगर । करीतां संसार माझें माझें ॥ ५६ ॥

माझी माता पिता माझे बंधुजन । पुत्र कांता धन सर्व माझें ॥ ५७ ॥

सर्व माझें ऐसें मानिला भर्वसा । तुज जगदीशा विसरलों ॥ ५८ ॥

विसरलों तुज वैभवाकरितां । शेखीं माता पिता राम जाली ॥ ५९ ॥

राम जाली माता देखत देखतां । तर्‍ही म्हणे कांता पुत्र माझें ॥ ६० ॥

माझे पुत्र माझे स्वजन सोईरे । दृढ देहीं भरे अहंभाव ॥ ६१ ॥

अहंभाव मनीं दुःख आच्छादुनी । वर्ततसे जनीं अभिमानें ॥ ६२ ॥

अभिमान माथां वाहे कुटुंबाचा । अंतरीं सुखाचा लेश नाहीं ॥ ६३ ॥

नाहीं नाहीं सुख संसारीं पाहातां । पुरे देवा आतां जन्म नको ॥ ६४ ॥

नको नको आतां घालूं या संसारीं । पोळलों अंतरीं काय करूं ॥ ६५ ॥

काय करूं माझें नेणती स्वहित । आपुलालें हित पाहतील ॥ ६६ ॥

पाहतील हित वैभवाचीं सखीं । कोण्ही मज सेखीं कामा न ये ॥ ६७ ॥

कामा न ये कोण्ही तुजवीणें रामा । नेईं निजधामा माहियेरा ॥ ६८ ॥

माहियेर माझें अंतरलें दूरी । लोभें दुराचारी गोवियेलें ॥ ६९ ॥

गोवियेलें मज आपुलाल्या हिता । माझी कोण्ही चिंतां केली नाहीं ॥ ७० ॥

केली नाहीं चिंता लोभें गुंडाळिलें । पिळून घेतलें सर्व माझें ॥ ७१ ॥

सर्व माझें गेलें जालों निःकारण । स्वामीचें चरण अंतरलों ॥ ७२ ॥

अंतरलो देवा आयुष्य वेंचलें । अंतर पडिलें कायकरूं ॥ ७३ ॥

काय करूं आतां शरीर खंगलें । मज वोसंडिलें जिवलगीं ॥ ७४ ॥

जिवलगीं मज वोसंडिलें देवा । काय करूं ठेवा प्रारब्धाचा ॥ ७५ ॥

प्रारब्धाचा ठेवा प्रपंचीं रंगला । देहे ही खंगला वृद्धपणीं ॥ ७६ ॥

वृद्धपणीं माझें चळलें शरीर । श्रवण बधीर नेत्र गेले ॥ ७७ ॥

नेत्र गेले मज पाहातां दिसेना । स्वयें उठवेना पाय गेले ॥ ७८ ॥

पाय गेले तेणें दुःख होये भारीं । तेथेंचि बाहेरी जाववेना ॥ ७९ ॥

जाववेना तेणें जालें अमंगळ । अत्यंत कुश्चीळ वांती पित्त ॥ ८० ॥

वांति पित्त जन देखोनि पळती । दुर्गंधीं गळती नवनाळीं ॥ ८१ ॥

नवनाळीं वाहे दुर्गंधी न साहे । वांति होऊं पाहे देखतांची ॥ ८२ ॥

देखती सकळ सुटले पाझर । मळमूत्रीं धर धरवेना ॥ ८३ ॥

धरवेना तृषा क्षुधा आणि दिशा । पराधीन आशा प्रबळली ॥ ८४ ॥

प्रबळली आशा जाली अनावर । चित्तीं तृष्णातुर सर्वकाळ ॥ ८५ ॥

सर्वकाळ चित्तीं थोर लोलंगता । खायासी मागतां नेंदी कोण्ही ॥ ८६ ॥

नेंदी कोण्ही कांहीं क्षीण जालों देहीं । जिवलगीं तेहीं वोसंडीलें ॥ ८७ ॥

वोसंडीलें मज वैभव गेलियां । देहे खंगलियां दुःख जालें ॥ ८८ ॥

दुःख जाले थोर क्षुधा आवरेना । अन्नही जिरेना वांती होय ॥ ८९ ॥

वांती होय तेणें निर्बुजे वासना । स्वादिष्ट चाववेना दांत गेले ॥ ९० ॥

दांत गेले तेणें जिव्हेची बोबडी । कंठ गडगडी बोलवेना ॥ ९१ ॥

बोलवेना अंतकाळींच्या विपत्ती । सर्वही म्हणती मरेना कां ॥ ९२ ॥

मरेना कां आतां कासया वांचला । देव विसरला नेणों यासी ॥ ९३ ॥

नेणों याची नाहीं मर्यादा खुंटली । सकळां लागली चिंता मनीं ॥ ९४ ॥

चिंता मनीं वाटे मृत्यूची सकळां । सर्वांसी कंटाळा आला थोर ॥ ९५ ॥

आला थोर त्रास जिवलग बोलती । देवा याची माती उचलावी ॥ ९६ ॥

उचलावी माती सर्वांचे अंतरीं । सुखाचीं सोईरीं दूरी ठेलीं ॥ ९७ ॥

दूरी ठेलीं सर्व सुखाचीं चोरटीं । कोण्हीच सेवटीं सोडवीना ॥ ९८ ॥

सोडवीना कोण्ही श्रीरामावांचूनि । संकटीं धांवणी राम करी ॥ ९९ ॥

राम करीतसे दासांचा सांभाळ । भक्तांचा स्नेहाळ राम येक ॥ १०० ॥

बारा ओव्या शतके  – २. बंधमोक्ष शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

संसाराची कथा आतां सांगईन । सुखासाठी लग्न आरंभीलें ॥ १ ॥

आरंभिलें लग्न आणिली नोवरी । रिणें घरोघरीं मागतसे ॥ २ ॥

मागतसे त्यासी कोण्हीच देईना । अन्नही मिळेना खावयासी ॥ ३ ॥

खावयासी नाहीं लेवयासी नाहीं । अन्न वस्त्र नाहीं सर्वकाळ ॥ ४ ॥

सर्वकाळ गेला चिंताचि करितां । अखंड दुश्चिता श्वास सांडी ॥ ५ ॥

सांडी स्नानसंध्या सांडी नित्यनेम । रात्रंदिवस काम संसाराचे ॥ ६ ॥

संसाराचें काम पुरेना उदंड । दीसेंदीस भंड आरंभलें ॥ ७ ॥

आरंभीं नोवरी म्हणे आणा आणा । रात्रदिस आणा आरंभिल्या ॥ ८ ॥

आरंभलें घर मांडला संसार । नित्य करकर भांडणाची ॥ ९ ॥

तेलमीठ आणा भाजीपालें आणा । धान्य घरा आणा कांहीं तरी ॥ १० ॥

कांहीं तर्‍हीं शेणी सर्पण जळण । पात्र सांठवण करावया ॥ ११ ॥

करावया स्वयंपाक सांठवणी । गाडगे वेळणी परियेळ ॥ १२ ॥

घालावया धुण पाहिजे मांदण । फुटके रांजण धड आणा ॥ १३ ॥

धड आणा डेरे भाचरी मडकीं । कुंडाले आणिखी घागरी त्या ॥ १४ ॥

घागरी दुधाणी सेंदावया पाणी । आणी चिंचवणी घालावया ॥ १५ ॥

घालावया सुठी हिंग जीरें मीरें । सेणेरें पोतेरें पाहिजे कीं ॥ १६ ॥

गोठे दारवठे चौकटी आर्गळा । कड्या कोंड्या खिळा ठांई ठांई ॥ १७ ॥

ठांई पडे अन्न तरी हा भाग्याचा । धोका संसाराचा रात्रंदीस ॥ १८ ॥

दिसा धोका करी रात्रीं चिंता करी । दुःख परोपरीं संसारीचें ॥ १९ ॥

संसारीचें दुःख कांहीं येक सुख । सर्वकाळ धाक वाहातसे ॥ २० ॥

वाहातसे धाका धाकतसे लोका । तोंडावरी थुंका पडेना कीं ॥ २१ ॥

पडेना कीं घर मोडलेंसें आढें । रोडकेसें घोडें हारपलें ॥ २२ ॥

हारपलें आतां पाहों कोणे वाटे । मोडताती कांटे आणी ठेंचा ॥ २३ ॥

ठेंचा तिडका द्याव्या मुमळीं सोसाव्या । रात्रंदिस शिव्या देती लोक ॥ २४ ॥

लोक लाता देती चुकतां मारिती । रिणकरी घेती वेंटाळूनि ॥ २५ ॥

वेंटाळूनी घेती मुलें घरभरी । अन्न पोटभरी मिळेना कीं ॥ २६ ॥

मिळेना कीं आन कोरडें भोजन । पोरें वणवण करिताती ॥ २७ ॥

करिताती चिंता तें अस्त्रीपुरुषें । आहा जगदीशें काय केलें ॥ २८ ॥

केलें थोर पाप सीणावरी सीण । संसार कठीण कळों आला ॥ २९ ॥

आला गेला लोक पाहेना विचार । पाहुण्यांनीं घर बुडविलें ॥ ३० ॥

बुडविलें घर ते आणा घालिती । येती काकुळती दोघेजणें ॥ ३१ ॥

दोघेंजणें होतीं बहुजणें जालीं । भीकेसी लागलीं दारोदारीं ॥ ३२ ॥

दारोदारीं दोघें मागती उसणें । रिणें केलें दुणें द्याया नाही ॥ ३३ ॥

नाहीं सूप पांटी पाळीं काथवटी । कांहीं हाटवटी मागतसे ॥ ३४ ॥

मागतसे मालें नागवणेसाठीं । म्हणे देशा कांठी घेउनी जावें ॥ ३५ ॥

जावें आतां देशीं कामा नये कदा । भोगाव्या आपदा किती म्हणूं ॥ ३६ ॥

किती म्हणूं सीण कराया हव्यास । चित्ता कासावीस रात्रंदिस ॥ ३७ ॥

करीतसे यत्‍न हो‍उनी येईना । आहा रे प्राक्तना काय करूं ॥ ३८ ॥

काय करूं आतां कर्म बळवंत । आम्हां भगवंत कोठें गेला ॥ ३९ ॥

गेला हा लौकीक आतां राहे कैसा । ऐसा दाही दिशा येकवटी ॥ ४० ॥

येकवटी सेण गोवर्‍या कराया । आणी पेटवाया शेणकाड्या ॥ ४१ ॥

शेणकाड्या तृण पानें पत्रावळी । कोण्ही नाहीं वळी गुरे खासा ॥ ४२ ॥

खासा वेगा ताणी खासा आणी पाणी । मागुती आइणी बोलतसे ॥ ४३ ॥

बोलतसे येक चालतसे येक । मागें पुढें लोक हांसताती ॥ ४४ ॥

हांसताती त्यांसी भांडावया उठतो । भांडतां तुटतो ठांई ठांई ॥ ४५ ॥

ठांई ठांई पोरें हागती मुतती । खोकिती वोकिती चहूंकडे ॥ ४६ ॥

चहूंकडे केर दाटला उकीर । नित्य करकर भांडणाची ॥ ४७ ॥

भांडतां भांडतां निघोनियां गेला । जाउनियां आला किती वेळ ॥ ४८ ॥

कितीवेळ व्यथा वांचला मागुता । व्यथेवरी व्यथा उद्‌भवल्या ॥ ४९ ॥

उद्‌भवल्या व्यथा रोग परोपरीं । तेथेंचे बाहेरी बैसतसे ॥ ५० ॥

बैसतसे चोर पोर जाला थोर । मारमारूं बुर काढीतसे ॥ ५१ ॥

काढीतसे बुर त्या दोघां जणांचा । पाळिला पोरांचा पोरवडा ॥ ५२ ॥

पोरवडा जाला कामा नाहीं आला । अदृष्ट-पोराला काय बोल ॥ ५३ ॥

बोलतां बोलतां लाविला गळफांस । अस्त्री कासावीस होत असे ॥ ५४ ॥

होत असे भंड त्या दोघां जणाचें । सुख संसाराचें बरें पाहा ॥ ५५ ॥

बरें पाहा मनीं जाणते लोकहो । वायांवीण मोहो धरीतसा ॥ ५६ ॥

धरीतसी मोहों देवेंवीण वायां । अंतीं आया बाया चावळतां ॥ ५७ ॥

चावळता कां रे देव वोळखाना । धुंडूनि काढाना कोठें तर्‍ही ॥ ५८ ॥

कोठें तर्‍ही देव पावेल निर्वाणी । नित्यनिरूपणीं संतसंगें ॥ ५९ ॥

संतसंगें दोष नासती विशेष । आणी जगदीश ठांई पडे ॥ ६० ॥

ठांई पडे तेव्हां जिणें धन्य जालें । सार्थकचि केलें संसाराचें ॥ ६१ ॥

संसाराचेंकोण शाश्वत मानावें । म्हणोनि जाणावें परब्रह्म ॥ ६२ ॥

निरंजनीं जन जनीं निरंजन । जाणती सज्जन विवेकाचे ॥ ६३ ॥

विवेकाचे जन मिळतां संकट । व्यर्थ खटपट ठांई ठांई ॥ ६४ ॥

ठांई ठांई बंडें मांडलीं पाषांडें । सांगती उदंडें पोटासाठी ॥ ६५ ॥

पोटासाठी रडे कष्टती बापुडे । त्यासी कोणेकडे परलोक ॥ ६६ ॥

परलोक घडे बहुत सायासें । तेथें ऐसें कैसें बाह्याकारें ॥ ६७ ॥

बाह्याकारें वांयां व्यर्थचि सीणावें । म्हणोनि जाणावें परब्रह्म ॥ ६८ ॥

परब्रह्म येक तें नव्हे आनेक । पाहातां विवेक नित्यानित्य ॥ ६९ ॥

नित्यानित्य जाणे तो साधु जाणावा । उगवील गोवा बहुतांचा ॥ ७० ॥

बहुतांचा बंद सोडी निरूपणें । उत्तमें लक्षणें विवेकाचीं ॥ ७१ ॥

विवेकाचें वाक्य विवेकी जाणई । ज्ञानी वोळखती पूर्ण ब्रह्म ॥ ७२ ॥

पूर्ण ब्रह्म येक निर्मळ निश्चळ । भ्रांतीचें आभाळ तेथें नाही ॥ ७३ ॥

तेथें नाहीं जन्ममरण यातना । पूर्ण सनातन वोळखतां ॥ ७४ ॥

वोळखतां देव वोळखतां भक्त । वोळखतां मुक्त होत असे ॥ ७५ ॥

होत असे मुक्त संसारापासूनि । देह विवरूनि तत्त्वज्ञानी ॥ ७६ ॥

तत्त्वज्ञानीं जरी तत्त्वें तत्व झडे । तरी ठांई पडे परब्रह्म ॥ ७७ ॥

परब्रह्म येक नित्य निराकार । धरिजे जोजार मूळमाया ॥ ७८ ॥

मूळमाया देव चंचळ ईश्वर । विधीहरीहर तेथूनियां ॥ ७९ ॥

तेथूनियां पंचभूतें हें निर्माण । उत्पत्तिलक्षण इच्छारूप ॥ ८० ॥

इच्छारूप वृत्ती कल्पना कामना । जया पुनः पुन्हा गर्भवास ॥ ८१ ॥

गर्भवास जाण विवेकें नासती । विवेकी आसती जन्म नाहीं ॥ ८२ ॥

जन्म नाहीं ऐसें कैसेंनि जाणावें । विवेकें बाणावें समाधान ॥ ८३ ॥

समाधान जालें मीपण शोधीतां । वस्तूसी बोधितां वस्तुरूप ॥ ८४ ॥

वस्तु रूप नाहीं वस्तु नाम नाहीं । आकारचि नाहीं विवंचिता ॥ ८५ ॥

विवंचावें महावाक्याचें अंतर । नित्य निरंतर जैसें तैसें ॥ ८६ ॥

तैसेंचि असावें मीपण सांडूनी । पाहों जातां मनीं मन नाहीं ॥ ८७ ॥

मन नाहीं तेथें उन्मनही नाहीं । आतां कांहीं कांहीं उमजलें ॥ ८८ ॥

उमजलें मज मीच आडळेना । मीपणें कळेना सर्व कांहीं ॥ ८९ ॥

सर्व कांहीं मिथ्या मीपणही गेलें । आपण राहिलें पूर्णपणें ॥ ९० ॥

पूर्ण बोध जाला संदेह तुटला । संसारी सुटला येणें रीती ॥ ९१ ॥

येणें रीती आतां समाधान जालें । शरीर लागलें भजनासी ॥ ९२ ॥

भजन रामाचें त्रैलोक्य पावन । करितो चिंतन शूळपाणी ॥ ९३ ॥

शूळपाणी चिंती तें करा चिंतन । माझें तनमन दाशरथी ॥ ९४ ॥

दाशरथी देव देवांचा कैपक्षी । सर्व काळ रक्षी भक्तजना ॥ ९५ ॥

भक्तजन लीन जाले रामपदीं । सज्जन संवादीं विवरतां ॥ ९६ ॥

विवरतां जड चंचळ निश्चळ । तुटे खळखळ मीपणाची ॥ ९७ ॥

मीपण हें रामपदीं निवेदिलें । समाधान जालें रामदासीं ॥ ९८ ॥

बारा ओव्या शतके – ३. ज्ञान शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

संताचे संगती काय प्राप्त होतें । तें आतां निरुतें सांगईन ॥ १ ॥

सांगईन परी मानसीं धरावें । मग उद्धरावें संवसारीं ॥ २ ॥

संवसारीं सार जया नाश नाहीं । तेंचि पडे ठांई संतसंगें ॥ ३ ॥

संतसंगें तुटे जननीजठर । दुस्तर संसार मायाजाळ ॥ ४ ॥

मायाजाळ तुटे तरी देव भेटे । संतसंगें आटे भवसिंधु ॥ ५ ॥

भव भयानक बुडवी सकळां । त्याहूनी वेगळा संतसंग ॥ ६ ॥

संतसंगें साधीं असाध्य वस्तूसी । जेथें अहंतेसी ठाव नाहीं ॥ ७ ॥

ठाव नाहीं जेथें जावया इतरां । अभाविकां नरां पापबुद्धी ॥ ८ ॥

पापबुद्धि झडे संतांचे संगती । नाहीं अधोगती गर्भवास ॥ ९ ॥

गर्भवास संतसंगें मुक्त होय । वेगीं धरीं सोय आलया रे ॥ १० ॥

आलया संसारीं स्वहित विचारीं । येकभावें धरें संतसंग ॥ ११ ॥

संतसंग धरी धन्य तो संसारीं । बोलिले श्रीहरि भागवतीं ॥ १२ ॥

भागवतगीतासार निरूपण । त्याचें विवरण संतसंगें ॥ १३ ॥

संतसंगें कळे सर्व शास्त्रभाग । आणी ज्ञानयोग अप्रयासें ॥ १४ ॥

प्रयासें साधितां कदा नये हाता । तें लाभे तत्वता साधुसंगें ॥ १५ ॥

साधूचेनि संगें अलभ्याचा लाभ । मुक्ति हे सुल्लभ होत आहे ॥ १६ ॥

आहे येक देव परी तो कळेना । जयासी मिळेना संतसंग ॥ १७ ॥

संतसंग नाहीं जयालागीं जनीं । तया कां जननी प्रसवली ॥ १८ ॥

प्रसवली माता शीणचि उरला । पुत्र नाहीं जाला हरिभक्त ॥ १९ ॥

हरिभक्त नर वंशाचें मंडण । दोषाचें खंडण करीतसे ॥ २० ॥

करितसे भक्ती संताचे संगती । सायुज्यता मुक्ती पावावया ॥ २१ ॥

पावावया मुक्ती हरीचें भजन । श्रवण मनन सर्वकाळ ॥ २२ ॥

सर्वकाळ होय सार्थक श्रवणें । ब्रह्मनिरूपणें संतसंगें ॥ २३ ॥

संतसंगें ब्रह्मपद वोळखावें । विवेकें पावावें निरंजना ॥ २४ ॥

निरंजना जातां नाहीं जन वन । अंतराळीं गमन येकायेकी ॥ २५ ॥

येकायेकी देव निर्मळ निश्चळ । आतुडे प्रांजळ दुजेंवीण ॥ २६ ॥

दुजेंवीण देव येकला येकट । उभा घनदाट मागें पुढें ॥ २७ ॥

मागें पुढें सर्व देवांचा नायक । सांपडे विवेक जालियानें ॥ २८ ॥

जालियानें कृपा संतसज्जनाची । मग विवेकाची वाट फुटे ॥ २९ ॥

वाट अवघड पाहातां दिसेना । जेथें नाहीं मना समागम ॥ ३० ॥

समागमें जातां वाटचि फुटेना । संशयो तुटेना बहुविध ॥ ३१ ॥

बहुबिध पंथ कोण तो धरावा । दुजेपणें देवा पाविजेना ॥ ३२ ॥

पाविजेना देव संतसंगेंवीण । मार्ग हा कठीण विवेकाचा ॥ ३३ ॥

विवेकाचा मार्ग विवेकें चालावा । मनाचा त्यागावा सर्वसंग ॥ ३४ ॥

संगत्याग करी पावसी श्रीहरी । परी येक धरी संतसंग ॥ ३५ ॥

संतसंगेंवीण त्याग हा घडेना । श्रीहरी पडेना कदा ठांई ॥ ३६ ॥

ठाव सज्जनाचा सज्जन जाणती । तेथें नाही गती मीपणाची ॥ ३७ ॥

मीपणाची गती संगाचें लक्षण । ठाउकी हे खूण सज्जनासी ॥ ३८ ॥

सज्जनाचें वर्म सज्जना आतुडे । इतरां कुवाडें मायाजाळ ॥ ३९ ॥

मायाजाळ पाहों जातां आडळेना । सर्वथा कळेना न पाहतां ॥ ४० ॥

पाहातां संसार मायिक वेव्हार । परी निरंतर लागलासे ॥ ४१ ॥

लागला दिसेना परी निरसेना । मायिक वासना साच जाली ॥ ४२ ॥

साच जाली असे विवेकें निरसे । निरसोनि वसे जवळीच ॥ ४३ ॥

जवळीच आहे अंतरीं चोरटा । आतां कोणें वाटा धांवसील ॥ ४४ ॥

धांवसील परी वासना सरेना । सर्वहा मरेना साधुवीण ॥ ४५ ॥

साधुविणें प्राणी पडती आटणीं । तपीं तीर्थाटणी नानाकर्मी ॥ ४६ ॥

नानाकर्मी देव चुकोनी राहिला । सज्जनीं पाहिला अनुभवें ॥ ४७ ॥

अनुभव सर्व देहीं वेगळाले । कोण जाणे भले संतजन ॥ ४८ ॥

संतजन कोणे परी वोळखावे । कैसे ते जाणावे संतजन ॥ ४९ ॥

संतांची वोळखी साधु वोळखेल । येर भांबावेल मायाधारी ॥ ५० ॥

मायाधारी प्राणी जवळी चुकले । नाहीं वोळखिले संतजन ॥ ५१ ॥

संतजन कोण कैसी वोळखण । तेंचि निरूपण सांगितलें ॥ ५२ ॥

सांगितलें आहे मागें थोरथोरीं । तेंचि अवधारी आलया रे ॥ ५३ ॥

आलया रे साधु जाणावा कवणें । तयाचीं लक्षणें असंख्यातें ॥ ५४ ॥

असंख्यातें परी वोळखीकारणें । साधु धूर्तपणें सारिखाची ॥ ५५ ॥

सारिखाची दिसे जनाचियेपरी । परी तो अंतरीं वेगळाची ॥ ५६ ॥

वेगळाची ज्ञानें पूर्ण समाधानें । स्वस्वरूपीं मनें वस्ती केली ॥ ५७ ॥

वस्ती केली मनें निर्गुणें सर्वदा । मीपणें आपदा तया नाहीं ॥ ५८ ॥

तया नाहीं काम तया नाहीं क्रोध । तया नाहीं खेद स्वार्थबुद्धी ॥ ५९ ॥

बुद्धि निश्चयाची स्वरूपीं जयाची । कल्पना ठांईची निर्विकल्प ॥ ६० ॥

निर्विकल्प मदमत्सर सारिला । आणि संहारिला लोभदंभ ॥ ६१ ॥

दंभ हा लौकिकीं विवेकें सारिला । दूरी वोसंडिला अहंकार ॥ ६२ ॥

अहंकार नाहीं दुराशा अंतरीं । ममता हे दुरी मोकलीली ॥ ६३ ॥

मोकलिली भ्रांती शरीरसंपत्ती । वैभव संतती लोलंगता ॥ ६४ ॥

लोलंगता नसे ज्ञानें धालेपणें । ऐसीं हीं लक्षणें सज्जनाचीं ॥ ६५ ॥

सज्जनलक्षणें सांगेन पुढती । अथीं चित्तवृत्ती लंचावली ॥ ६६ ॥

लांचावली वृत्ती सज्जन सांगतां । होय सार्थकता जयाचेनी ॥ ६७ ॥

जयाचेनि ज्ञानें तरती अज्ञानें । साधु समाधानें समाधानी ॥ ६८ ॥

समाधान शांती क्षमा आणी दया । रंका आणि राया सारिखाचि ॥ ६९ ॥

सारिखाचि बोध तेथें नाही खेद । सर्वांसी अभेद सर्वकाळ ॥ ७० ॥

सर्वकाळ गेला श्रवणमननें । सत्क्रियाभजनें हरिभक्ती ॥ ७१ ॥

हरिभक्ती करी जन तरावया । स्वधर्म विलया जाऊं नेदी ॥ ७२ ॥

जाऊं नेदि भक्ती जाऊं नेदी ज्ञान । अनुतापीं मन निरंतर ॥ ७३ ॥

निरंतर भाव सगुणभजन । येणें बहुजन उद्धरती ॥ ७४ ॥

उद्धरती जन करितां साधन । क्रियेचें बंधन आचरतां ॥ ७५ ॥

आचरतां साधुजना होय बोधु । लागतसे वेधु भक्तिभावें ॥ ७६ ॥

भक्तिभावें देव प्रतिष्ठापूजन । कथानिरूपण महोत्साव ॥ ७७ ॥

महोत्साव साधु भक्तीचें लक्षण । करी तीर्थाटन आदरेंसीं ॥ ७८ ॥

आदरेंसीं विधी करणें उपाधी । लोकिकीं सुबुद्धी लागावया ॥ ७९ ॥

लागावया भावें सत्क्रियाभजन । करितो सज्जन मुक्तिदाता ॥ ८० ॥

मुक्तिदाता साधु तोचि तो जाणावा । जेणें संपादावा लोकाचार ॥ ८१ ॥

लोकाचार करी तो जना उद्धरी । ज्ञाता अनाचारी कामा नये ॥ ८२ ॥

नये नये निंदूं जनीजनार्दन । म्हणोनि सज्जन क्रियावंत ॥ ८३ ॥

क्रियावंत साधु विरक्त विवेकी । तोचि तो लौकिकीं मान्य आहे ॥ ८४ ॥

मान्यता सत्क्रिया लौकिक सोडील । तोचि उद्धरेल जन नाहीं ॥ ८५ ॥

जना नाहीं मान्य तो सर्व अमान्य । म्हणोनियां धन्य क्रियावंत ॥ ८६ ॥

क्रियाभ्रष्ट तेणें लौकिकां सोडावें । आणी वसवावें ब्रह्मारण्य ॥ ८७ ॥

ब्रह्मारण्य सेवी तो साधु येकला । जना नाहीं आला उपेगासी ॥ ८८ ॥

उपेगासी येणें जना पूर्णपणें । तयाचीं लक्षणें निरोपीलीं ॥ ८९ ॥

निरोपीलें येणें लक्षणें जाणावा । साधु वोळखावा मुमुक्षूनें ॥ ९० ॥

मुमुक्षूनें गुरु क्रियाभ्रष्ट केला । तरी अंतरला दोहीं पक्षीं ॥ ९१ ॥

दोहीं पक्षीं शुद्ध तया ज्ञानबोध । येर ते अबद्ध अनाचारी ॥ ९२ ॥

अनाचार करी कोण आहे जनीं । परी निरूपणीं बोलिजेतें ॥ ९३ ॥

बोलिजे साचार सत्य निरूपणीं । घडे ते करणीं सुखें करूं ॥ ९४ ॥

करूं नये कदा मिथ्यानिरूपण । करिता दूषण लागों पाहे ॥ ९५ ॥

पाहें पाहें बापा सत्य ते शोधूनी । ठाकेना म्हणोनि निंदूं नको ॥ ९६ ॥

निंदूं नको शास्त्र निंदूं नको वेद । तरीच स्वानंद पावसील ॥ ९७ ॥

पावसील राम जीवांचा विश्राम । अहंतेचा श्रम सांडितांची ॥ ९८ ॥

सांडितां विवेकें मिथ्या अभिमान । तरी समाधान पावसील ॥ ९९ ॥

पावसील गती शुद्धनिरूपणें । रामदास म्हणे क्षमा करीं ॥ १०० ॥

बारा ओव्या शतके  – ४. उपदेश शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

उपदेशपद्धती आतां सांगईन । होईं सावधान आलया रे ॥ १ ॥

आलया रे सांग तूं कोण आहेसी । वेगें आपणासी ठांई पाडी ॥ २ ॥

ठांई पाडी तुज तूंचि चुकलासी । देहाचा धरिसी अभिमान ॥ ३ ॥

अभिमान देहीं कोण्या आवेवाचा । पांचा पंचकांचा स्थूळ देह ॥ ४ ॥

स्थूळ देह दृश्य याचा तूं जाणता । देह मी म्हणतां जीवदशा ॥ ५ ॥

जीवदशा गेली साक्षत्वें वर्ततां । ईश्वरु तत्वता याचें नांव ॥ ६ ॥

नांवरूप देहीं साक्षी तो विदेही । या विवेकें नाहीं देहबुद्धी ॥ ७ ॥

देहबुद्धी गेली या स्थूळ देहाची । उरी संदेहाची लिंगदेह ॥ ८ ॥

लिंगदेहीं मन वासनेची वृत्ती । होतसे निवृत्ती साक्षरूपें ॥ ९ ॥

साक्षरूपें पांच पंचकें राहिलीं । जाणोनि सांडिलीं कर्णादिकें ॥ १० ॥

कर्ण प्राण आणी विषयपंचक । इंद्रियदशक पंचवीस ॥ ११ ॥

पंचवीस तत्वें या लिंगदेहाचीं । साक्षी वेगळाचि अनुभवें ॥ १२ ॥

अनुभवें साक्षी स्थूळसूक्ष्माचा । जागृतीस्वप्नाचा जाणता तूं ॥ १३ ॥

जाणता तूं कोण सांग वोळखण । नेणें मी आपण आपणासी ॥ १४ ॥

आपणासी नेणें स्वामीनें सांगवें । अज्ञान जाणावें रूप तुझें ॥ १५ ॥

तुझें तूंचि बा रे नेणें म्हणतोसी । तेंचि निश्चयेंसी रूप तुझें ॥ १६ ॥

तुझें रूप तुज दृश्य होत आहे । नेणपण पाहे साक्षरूप ॥ १७ ॥

साक्षरूप मज कळेना म्हणसी । तो तूं निश्चयेंसी वेगळाची ॥ १८ ॥

वेगळाचि तींही देहाविलक्षण । वर्ततो आपण साक्षरूपें ॥ १९ ॥

साक्षरूप सर्व पदार्थ जाणता । तो कांहीं तत्वता आत्मा नव्हे ॥ २० ॥

आत्मा नव्हे जाण जाणे अंतःकर्ण । नाहीं जाणपण आत्मरूपीं ॥ २१ ॥

आत्मरूप मन बुद्धी अगोचर । आठव विसर जेथें नाही ॥ २२ ॥

जेथें नाही वृत्ति सर्वहि निवृत्ती । जाणती नेणती वृत्ति बापा ॥ २३ ॥

वृत्तिरूप आत्मा हें कई घडावें । तेव्हां विघडावें निवृत्तीसी ॥ २४ ॥

निवृत्ती उन्मनी निःशब्द विज्ञान । ऐसें समाधान अनिर्वाच्य ॥ २५ ॥

अनिर्वाच्य तेथें नाहीं जाणपण । आपुलें आपण पुरातन ॥ २६ ॥

पुरातन येक प्रपंच मायिक । मिथ्याचि अनेक भासमात्र ॥ २७ ॥

भासमात्र कांहीं नसोनियां आहे । विचारुनि पाहें अनुभवें ॥ २८ ॥

अनुभवेंवीण उठे जाणपण । जाणपणें शीण वाउगाची ॥ २९ ॥

वाउगाची शीण करीतसे मन । आत्मा ज्ञानघन म्हणोनियां ॥ ३० ॥

म्हणोनियां मुळीं अज्ञानची नाहीं । तेथें ज्ञान काई वाउगेंची ॥ ३१ ॥

वाउगेंची ज्ञान मनाची कल्पना । निर्विकल्प जाणा कल्पूं पाहे ॥ ३२ ॥

कल्पूं पाहे मन कल्पनाविषय । तरी आत्मा काय विषयांऐसा ? ॥ ३३ ॥

ऐसा नव्हे आत्मा मनासी नाकळे । मनचि मावळे पाहों जातां ॥ ३४ ॥

पाहोंजातां त्यासी क्षयो पाहत्यासी । म्हणोनि मनासी अगोचर ॥ ३५ ॥

अगोचर मना तें कैसें पाहावें । मीपणासी ठावें कदा नव्हे ॥ ३६ ॥

नव्हे जाणीजेसें ऐसेंचि जाणावें । मग होय ठावें समाधान ॥ ३७ ॥

समाधान तें तूं वाक्य तत्वमसी । सोहं हंसा ऐसी मात आहे ॥ ३८ ॥

पाहे अहं ब्रह्म ऐसेंचि वचन । ब्रह्म सनातन तूंचि बापा ॥ ३९ ॥

तूंचि येक ब्रह्म येर सर्व भ्रम । दृढ धरीं वर्म अंतरींचें ॥ ४० ॥

अंतरींचें वर्म अंतरीं धरावें । विचारें करावें दृढोत्तर ॥ ४१ ॥

दृढोत्तर होय श्रवणमननें । अद्वैतचि मनें विवरावें ॥ ४२ ॥

विवरावें जरी भक्तीचें लक्षण । वैराग्य तें कोण कैसें आहे ॥ ४३ ॥

आहे भक्ती ऐसी विवेकें जाणावी । आवडी धरावी शाश्वताची ॥ ४४ ॥

शाश्वताची प्रीति विषयीं विरक्ति । नाशिवंत चित्तीं जाणोनियां ॥ ४५ ॥

जाणोनियां सर्व नाशवंत ऐसें । शाश्वतीं विश्वासे मन बुद्धी ॥ ४६ ॥

बुद्धीचा निश्चयो स्वरूप जाहाला । प्राणी विश्वासला स्वस्वरूपीं ॥ ४७ ॥

स्वरूपीं आसक्ति याचें नांव भक्ति । पाहातां विभक्ति जेथें नाहीं ॥ ४८ ॥

जेथें नाहीं देहबुद्धीचें अज्ञान । तया नांव ज्ञान बोलिजेतें ॥ ४९ ॥

बोलिजेतें ज्ञान सर्वसाक्षभूत । जाणावें अद्वैत तेंचि ज्ञान ॥ ५० ॥

ज्ञान आणि भक्ति येकचि असती । वैराग्याची स्थिती बोलिजेल ॥ ५१ ॥

बोलिजे वैराग्य त्यागाचें लक्षण । साक्षी विलक्षण जाणोनियां ॥ ५२ ॥

जाणोनी मायिक सर्वहि त्यागिलें । मन सुखावलें संगत्यागें ॥ ५३ ॥

संगत्याग केला निःसंग राहिला । सर्वहि येकला येकरूप ॥ ५४ ॥

येकरूप जाले भक्ति आणि ज्ञान । वैराग्यहि जाण येकरूप ॥ ५५ ॥

येकरूप जाले भक्ति आणि ज्ञान । बुडालें साधन वैराग्याचें ॥ ५६ ॥

वैराग्यावांचूनि सर्व खंडे ज्ञान । त्यागाचें लक्षण तेथें नाही ॥ ५७ ॥

नाही भक्ति भाव सगुणाच्या ठाईं । शब्दज्ञान काई बोलोनियां ॥ ५८ ॥

बोलोनियां मुखें तैसी क्रिया करी । धन्य तो संसारीं ब्रह्मज्ञानी ॥ ५९ ॥

ब्रह्मज्ञानी भला वर्तणुकेपासीं । कोरड्या शब्दासी कोण पुसे ॥६० ॥

कोण पुसे बापा ज्ञान हें शाब्दिक । क्रिया अलोलीक सत्य जाण ॥ ६१ ॥

सत्य जाण भक्ति शरीरें करावी । आवडी धरावी सगुणाची ॥ ६२ ॥

सगुणीं आदरें देह झिजवावें । भजन करावें नवविधा ॥ ६३ ॥

नवविधा खूण श्रवणकीर्तन । नामाचें स्मरण सर्वकाळ ॥ ६४ ॥

सर्वांचे जीवन तें पादसेवन । करावें पूजन यथासांग ॥ ६५ ॥

यथासांग पूजा देवाब्राह्मणांची । प्रीती वंदनाची सर्वकाळ ॥ ६६ ॥

सर्वकाळ दास्य मानसीं आवडे । सख्यचि रोकडें सर्वांभूतीं ॥ ६७ ॥

सर्वांभूतीं मन आत्मनिवेदन । ऐसें हें भजन नवविधा ॥ ६८ ॥

नवविधा भक्ति हा देह चालतां । करावी सर्वथा सर्वभावें ॥ ६९ ॥

सर्वभावें सदा सगुणीं भजावें । कोरडें त्यागावें शब्दज्ञान ॥ ७० ॥

शब्दज्ञान भक्ति संसारीं आसक्ती । त्या नांव विभक्ती सत्य जाण ॥ ७१ ॥

सत्य जाण मनें आधार घेतला । सुखें सुखविला विषयांच्या ॥ ७२ ॥

विषयांचें सुख चोरूनि अंतरीं । त्याग दुराचारी उच्छेदीतो ॥ ७३ ॥

उच्छेदित आहे भक्ति सगुणाची । वाट साधनाची मोडतसे ॥ ७४ ॥

मोडतो आचार कर्मकुळाचार । करी भ्रष्टाकार पापरूपी ॥ ७५ ॥

पापरूपी नर जाणावा साचार । करी येकंकार शब्दज्ञानें ॥ ७६ ॥

शब्दज्ञानगाथा अहंतेच्या माथा । तेणें तो सर्वथा आवरेना ॥ ७७ ॥

आवरेना तोंडीं धरितां पाषांडी । वेदाज्ञाहि मोडी अंगबळें ॥ ७८ ॥

तोडबळें बापा क्रिया न संडावी । आसक्ति दंडावी वीतरागें ॥ ७९ ॥

वीतरागें मन मोकळें करावें । सुख न धरावें संसाराचें ॥ ८० ॥

संसारांचें सुख नाशवंत आहे । जाईजणें पाहे विचारूनी ॥ ८१ ॥

विचारूनि पाहीं आसक्ती मनाची । दुर्दशा ज्ञानाची करूं नको ॥ ८२ ॥

करूं नये मुक्तक्रियेचा निश्चयो । तेणें होतो क्षयो साधनाचा ॥ ८३ ॥

साधन सांडितां सिद्धपण गेलें । साधनेंसीं भलें सिद्धपण ॥ ८४ ॥

सिद्धपण अंगीं आदळों नेदावें । जाणपण द्यावें सोडूनियां ॥ ८५ ॥

सोडूनी जाणीव जाणोनि नेणता । सिद्धपणें स्वता साधक तो ॥ ८६ ॥

साधक तो आहे ब्रह्माविष्णुहर । साधनीं तत्पर सर्वकाळ ॥ ८७ ॥

सर्वकाळ त्याग करूनि उदास । योगीये तापस दिगंबर ॥ ८८ ॥

दिगंबर हर साधनीं तत्पर । त्याहूनि हे थोर जीव काय ? ॥ ८९ ॥

काय ते चुकले उदासीन जाले । त्याहूनि हे भले शब्दज्ञानी ? ॥ ९० ॥

शब्दज्ञानी भला तोचि तो जाणावा । स्वयें पालटावा जालेपणें ॥ ९१ ॥

जालेपणें भावें भजावें सगुणा । भक्ति उपासना जपध्यान ॥ ९२ ॥

जपध्यान मन भोगीं उदासीन । स्वधर्मरक्षण यथाशक्ति ॥ ९३ ॥

शक्तीहूनी वाड ज्ञान बोलों जये । सांडूं नये सोय सगुणाची ॥ ९४ ॥

सगुणाची सोय सांडूं नये कदा । तीर्थक्षेत्रें सदा आवडावीं ॥ ९५ ॥

आवडावें सदा स्वयें निरूपण । श्रवणमनन निजध्यास ॥ ९६ ॥

निजध्यासें होय अंतरीचा त्याग । बाह्य वीतराग उदासीन ॥ ९७ ॥

उदासीन वृत्ति कोठें गुंडाळेना । उपाधी जडेना बाह्याकारें ॥ ९८ ॥

बाह्य‍अभ्यंतरीं त्याग निरंतरीं । वैराग्य यापरी आचरावें ॥ ९९ ॥

आचरावें कर्म ज्याचा जो स्वधर्म । आणि नित्यनेम साधनाचा ॥ १०० ॥

साधनाची वाट वोस पाडूं नये । बोलावी हे सोय निरूपणीं ॥ १०१ ॥

निरूपणीं सत्य तेंचि प्रतिष्ठावें । मग आचरावें यथाशक्ति ॥ १०२ ॥

शक्तिसार स्वयें जैसा आचरतो । तेचि प्रतिष्ठीतो मूढ जन ॥ १०३ ॥

मूढ जन तरे साधनीं लागतां । पाविजे अनंता भक्तिपंथें ॥ १०४ ॥

भक्तिपंथें जातां होय सायुज्यता । निश्चयो तत्वता दास म्हणे ॥ १०५ ॥

बारा ओव्या शतके  – ५. नवविधाभक्ति शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

पृथ्वी आप तेज वायु तें आकाश । ऐसें सर्व दृश्य नासिवंत ॥ १ ॥

नासिवंत सृष्टि पाहे ज्ञानदृष्टी । सांगतो मी गोष्टी शास्त्रमतें ॥ २ ॥

शात्रमतीं सृष्टि प्रळय बोलिला । विचारें पाहिला संतजनीं ॥ ३ ॥

संतजन नित्यानित्य विचारूनी । सत्य वोळखोनि सुखी जाले ॥ ४ ॥

सुखी जाले संत शोधितां अनंत । कल्पनेचा प्रांत परब्रह्म ॥ ५ ॥

परब्रह्म संतसंगें वोळखावें । बोधें विवरावें स्वस्वरूपीं ॥ ६ ॥

स्वस्वरूपीं पंचभूतें नासिवंत । देव तो शाश्वत सत्य जाण ॥ ७ ॥

सत्य मिथ्या ऐसा करावा विचार । सत्याचा निर्धार निःसंदेह ॥ ८ ॥

निसंदेह भक्ति केल्या होय मुक्ति । दास म्हणे युक्ति सावधान ॥ ९ ॥

सावधान आतां हे वृत्ति करावी । भक्ति वोळखावी नवविधा ॥ १० ॥

नवविधा भक्ति सांगईन आतां । श्रवणीं दुश्चिता राहों नको ॥ ११ ॥

राहों नको कदा श्रवणावांचूनी । सर्वकाळ मनीं विचारणा ॥ १२ ॥

विचारणा करीं श्रवणमनन । ध्यासें समाधान पाविजेतें ॥ १३ ॥

पाविजेतें सर्व केलिया श्रवण । भक्तीचें लक्षण हेंचि बापा ॥ १४ ॥

हेचि बापा भक्ति प्रथम जाणावी । दुजी वोळखावी हरीकथा ॥ १५ ॥

हरीकथा भक्ति थोर कलीयुगीं । कीर्तनाचे रंगीं देव आहे ॥ १६ ॥

देव आहे सदा तिष्ठत कीर्तनीं भक्ति श्रेष्ठ जनीं हरिकथा ॥ १७ ॥

करीकथा भक्ति श्रवण कीर्तन । येणें बहुजन उद्धरती ॥ १८ ॥

उद्धरले श्रोते वक्ते नेणों किती । दृढ धरा चित्तीं हरिकथा ॥ १९ ॥

कथानिरूपण श्रवण करावें । येणें उद्धरावें संवसारीं ॥ २० ॥

संसारीं सुटिजे केल्यानें श्रवण । कदा विस्मरण पडों नये ॥ २१ ॥

पडों नये भ्रांति नामस्मरणाची । त्रितीय भक्तीची वोळखण ॥ २२ ॥

वोळखण होय नाम उच्चारितां । उद्धार बहुतां रामनामें ॥ २३ ॥

रामनामें गती प्राणियांसी अंतीं । सांगे उमापती महादेव ॥ २४ ॥

महादेव स्वयें निवाला अंतरीं । म्हणोनियां धरा रामनाम ॥ २५ ॥

रामनामें मुक्त क्षेत्र वाराणसी । शिव उपदेशी रामनाम ॥ २६ ॥

रामनाम वाणी त्या नाहीं जाचणी । नामें बहु प्राणी उद्धरले ॥ २७ ॥

उद्धरले संत सज्जन शोधितां । हेंचि जाण आतां चौथी भक्ति ॥ २८ ॥

भक्ति सज्जनाची हे वाट मुक्तीची । येथें संदेहाची उरी नाहीं ॥ २९ ॥

उरी नाहीं दोषा सज्जन सेवितां । मुक्ति सायुज्यता पाठीं लागे ॥ ३० ॥

पाठी लागे मुक्ति संतांचे संगतीं । उद्धरले किती सांगों आतां ॥ ३१ ॥

सांगों आतां भक्ति पांचवी अर्चन । तें पूजाविधान विधियुक्त ॥ ३२ ॥

विधियुक्त पूजा देवांब्राह्मणाची । संतसज्जनांची सर्वकाळ ॥ ३३ ॥

सर्वकाळ गोडी अर्चनीं आवडी । येणें होय जोडी ईश्वराची ॥ ३४ ॥

ईश्वराची जोडी अर्चनें होतसे । बहु जन ऐसे उद्धरले ॥ ३५ ॥

उद्धरले देवांब्राह्मणा वंदितां । साहवी ते आतां भक्ति जाण ॥ ३६ ॥

भक्ति जाण सर सर्वां नमस्कार । घाली अधिकार पाहोनियां ॥ ३७ ॥

पाहोनियां सर्व आचरतां सुख । मूर्खपणें दुःख होत आहे ॥ ३८ ॥

आहे आतां भक्ति सातवी ते कैसी । सेवा सर्वस्वेसीं दास्य जाण ॥ ३९ ॥

दास्य करूनियां देवासी पावले । ऐसे उद्धरले नेणों किती ॥ ४० ॥

नेणों किती जन या रिती तरले । दास्यें उतरले भवसिंधु ॥ ४१ ॥

भवसिंधु नाहीं हरीच्या दासांसी । दासा हृषीकेशी उपेक्षीना ॥ ४२ ॥

उपेक्षीना देव हें सत्यवचन । अष्टमी ते जाण सख्य भक्ति ॥ ४३ ॥

सख्यत्व देवाचें भाग्येंवीण कैचें । सांगावें जीवीचें देवापासीं ॥ ४४ ॥

देवापासीं सुखदुःख तें सांगावें । कैवारी करावें ईश्वरासी ॥ ४५ ॥

ईश्वरें टाकितां संसारीचा भार । मग हा संसार सुखरूप ॥ ४६ ॥

सुखरूप भक्ति आठवी बोलिली । ऐसी गती जाली बहुतांसीं ॥ ४७ ॥

बहुतांचे भक्ति पावे नारायेण । नववें लक्षण सांगईन ॥ ४८ ॥

सांगईन भक्ति सर्वांमध्यें सार । पावती साचार मुक्ति जेणें ॥ ४९ ॥

मुक्ति जेणें होय ते भक्ति नवमी । जेथें नाना उर्मी मावळई ॥ ५० ॥

मावळे अज्ञान होय शुद्ध ज्ञान । आत्मनिवेदन भक्ति सार ॥ ५१ ॥

भक्ति सार आहे जेथें द्वैत राहे । संतसंगें लाहे निजभक्ति ॥ ५२ ॥

निजभक्ति जेथें विभक्ति नाढळे । ऐक्यरूपें कळे ज्ञान होतां ॥ ५३ ॥

ज्ञान होतां तुटे संसार बंधन । नाहीं समाधान ज्ञानेंवीण ॥ ५४ ॥

ज्ञानेवीण शीण सर्वथा नाथिला । नाहीं वोळखिला साच देव ॥ ५५ ॥

साच देव कळे संतांचे संगती । चुके अधोगती गर्भवास ॥ ५६ ॥

गर्भवास चुके यातना यमाची । जरी शाश्वताची सोय लागे ॥ ५७ ॥

सोय लागे मनीं तोचि धन्य जनीं । आत्मनिवेदनीं तदाकार ॥ ५८ ॥

तदाकार होणें आत्मनिवेदनें । मग येणें जाणें निरसलें ॥ ५९ ॥

निरसलें दृश्य विवेकें पाहतां । स्वरूपीं राहतां स्वरूपचि ॥ ६० ॥

स्वरूपाचि असे येर सर्व नासे । ऐसें हें विश्वासे गुरुमुखें ॥ ६१ ॥

गुरुवाक्यें ज्ञान होय समाधान । आत्मनिवेदन याचें नांव ॥ ६२ ॥

नांवरूप धरी ते मायासुंदरी । तये अभ्यंतरीं स्वस्वरूप ॥ ६३ ॥

स्वरूपाची प्राप्ती संताचे संगतीं । बोलिली हे भक्ति नवविधा ॥ ६४ ॥

नवविधा भक्ति केल्या होय मुक्ति । चळेना कल्पांतीं सायुज्यता ॥ ६५ ॥

सायुज्यता मुक्ती चिरंजीव आहे । येरी सर्व पाहे नासिवंत ॥ ६६ ॥

नासिवंत मुक्ति जाण चतुर्विधा । तया अनुवादा चित्त देई ॥ ६७ ॥

चित्त देईं येकी मुक्ति सलोकता । दुजी समीपता सत्य जाण ॥ ६८ ॥

सत्य जाण मुक्ति तिजी स्वरूपता । चौथी सायुज्यता मुक्ती जाण ॥ ६९ ॥

मुक्ती जाण बापा सर्व नासिवंत । मांडतां कल्पांत भस्म होती ॥ ७० ॥

भस्म होई मुक्ती सर्व कोणेपरी । तेही अवधारीं सांगईन ॥ ७१ ॥

सांगईन बापा तेथें चित्त द्यावें । मग तूं स्वभावें बुझसील ॥ ७२ ॥

बुझसिल आतां मुक्ति सलोकता । वैकुंठीं तत्वता ठाव होय ॥ ७३ ॥

ठाव हा स्वलोकीं तेचि मुक्ति येकी । दुजी समीप कीं समीपता ॥ ७४ ॥

समीपता मुक्ति समीप असावें । स्वरूपता व्हावें स्वरूपचि ॥ ७५ ॥

स्वरूप सगुण होइजे आपण । श्रीवत्सलांछन तेथें नाहीं ॥ ७६ ॥

नाहीं मुख्य रमा तेचि स्वरूपता । आतां सायुज्यता सांगईन ॥ ७७ ॥

सायुज्यता मुक्ति ज्ञानाचेनि द्वारें । आपण निर्धारें स्वस्वरूप ॥ ७८ ॥

स्वस्वरूपीं नाहीं पूर्वेंचें बंधन । तेथें मुक्ति कोण कासयासी ॥ ७९ ॥

कासयासी मुक्ति बंधनावांचूनि । मुक्तिदाता जनीं आपणची ॥ ८० ॥

आपणचि स्वयें अचळ अढळ । निर्मळ निश्चळ आपणची ॥ ८१ ॥

आपणचि होणें मुक्ति द्यावी कोणें । मुक्ति येंएं गुणें नासिवंत ॥ ८२ ॥

नासिवंत मुक्ति सज्जन जाणती । स्वरूपाची स्थिती अनिर्वाच्य ॥ ८३ ॥

अनिर्वाच्य ब्रह्मीं मुक्ति नासिवंता । प्रळयहि आतां सांगईन ॥ ८४ ॥

सांगईन आतां सृष्टीचा संव्हार । तेणें तूं निर्धार पावसील ॥ ८५ ॥

पावसील खूण निखळ निर्गुण । तेंचि निरूपण प्रळयाचें ॥ ८६ ॥

प्रळयाचे काळीं शत संवत्सर । अनावृष्टी थोर वोढवेल ॥ ८७ ॥

वोढवे प्रळय सूर्य बारा कळी । तेणें होय होळी वसुंधरा ॥ ८८ ॥

वसुंधरा बुडे प्रळय‍उदकीं । जालें येकायेकी जळमय ॥ ८९ ॥

जळमय जालें तें तेजें सोरखिलें । तेजे झोडपीलें समीरानें ॥ ९० ॥

समीर आकाशीं सर्व वितुळला । त्याचा नाश केला तमोगुणें ॥ ९१ ॥

तमोगुणा रज ग्रासूनियां जाय । रजोगुणा खाय सत्वगुणा ॥ ९२ ॥

सत्वगुणा माया माये मूळमाया । गुणसाम्य तिया निर्दाळील ॥ ९३ ॥

निर्दाळील गुणसाम्य तेंनिर्गुणीं ।ऐसी संहारणी विवेकाची ॥ ९४ ॥

विवेकें पाहातां सर्व सृष्टी नासे । तेथें लोक कैसे वांचतील ॥ ९५ ॥

वांचती ना लोक ते महाप्रळयीं । तेथें मुक्ती कायी साच होती ॥ ९६ ॥

साच होती मुक्ती हें कईं घडावें । सर्व विभडावें प्रळयानें ॥ ९७ ॥

प्रळयाचे अंतीं देवचि नासती । तेथें कैंच्या मुक्ती राहतील ॥ ९८ ॥

राहतील ज्ञानी आत्मनिवेदनीं । पूर्ण समाधानी स्वस्वरूपीं ॥ ९९ ॥

स्वस्वरूपीं ऐक्यरूप चिरंजीवी । जाणे अनुभवी अनुभवें ॥ १०० ॥

अनुभवी ज्ञानी तेचि समाधानी । आत्मनिवेदनी रामदास ॥ १०१ ॥

बारा ओव्या शतके  – ६. निरंजनदेव-शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

देवासी सांडूनि देऊळ पूजिती । लौकिकाची रीती काये सांगा ॥ १ ॥

काय सांगों आतां देखतदेखतां । देव पाहों जातां जेथें तेथें ॥ २ ॥

जेथें तेथें देव लोक वोळखेना । विचार पाहीना कांहीं केल्या ॥ ३ ॥

कांहीं केल्यां तरी देव सांपडेना । संसारें घडेना समाधान ॥ ४ ॥

समाधान नाहीं देवावांचूनियां । सर्व कर्म वाया निरर्थक ॥ ५ ॥

निरर्थक तीर्थें व्रतें तपें दानें । एका ब्रह्मज्ञानेंवांचूनियां ॥ ६ ॥

वांचूनियां ज्ञान तें पशुसमान । अज्ञानें पतन पाविजेतें ॥ ७ ॥

पाविजेतें दुःख विचार नसतां । कर्म करूं जातां कासाविस ॥ ८ ॥

कासाविस कर्में होइजे भ्रमिष्ट । देव सर्व श्रेष्ठ अंतरला ॥ ९ ॥

अंतरला देव सर्वांचें कारण । सर्व निःकारण सहजचि ॥ १० ॥

सहजचि जालें कर्मभोगें केलें । वाताहात जालें सर्व कांहीं ॥ ११ ॥

सर्वकांहीं नाहीं एका देवेंवीण । शाश्वताची खूण वेगळीच ॥ १२ ॥

वेगळीच खूण सज्जन जाणती । खुणेसी बाणती संतजन ॥ १३ ॥

संतजन बोधीं जाहले सज्जन । त्यांचा अनुमान दुरावला ॥ १४ ॥

दुरावला देव दुरी सांडूं नये । धरावा उपाय साधुसंग ॥ १५ ॥

साधुसंगें साधा सद्वस्तु विवेकें । तुम्हासी लौकिकें काय काज ॥ १६ ॥

काय काज आहे परलोकां जातां । लौकिक तत्वता इह लोकीं ॥ १७ ॥

इह लोकीं करा लोकसंपादणी । त्रैलोक्याचा धणी वोळखावा ॥ १८ ॥

वोळखावा देव नित्यनिरंजन । तया जन वन सारिखेंचि ॥ १९ ॥

सारिखेंचि ब्रह्म आहे सर्वां ठाईं । संतां शरण जाईं आलया रे ॥ २० ॥

आलया रे तुज देवचि कळेना । जेणें केले नाना सृष्टिभाव ॥ २१ ॥

सृष्टिभाव कोणें केले हें पाहावें । पाहोनि राहावें समाधानें ॥ २२ ॥

समाधान केलें संसार करितां । देवासी नेणतां जन्म गेला ॥ २३ ॥

जन्म गेला सर्व केला खटाटोप । उदंड आटोप आटोपिला ॥ २४ ॥

आटोपिला परें देव अंतरला । अभाग्या काशाला जन्मलासी ॥ २५ ॥

जन्मलासी वाया जननी कष्टली । नाहीं उद्धरीली कुळवल्ली ॥ २६ ॥

कुळाचें मंडण ब्रह्मज्ञानी जन । जया सनातन प्रगटला ॥ २७ ॥

प्रगटला देव जयाचे अंतरीं । धन्य सृष्टीवरी तोचि येक ॥ २८ ॥

तोचि येक धन्य ब्रह्मादिकां मान्य । निर्गुणीं अनन्य सर्वकाळ ॥ २९ ॥

सर्वकाळ गेला कथानिरूपणें । अध्यात्मश्रवणें निजध्यासें ॥ ३० ॥

निजध्यास जया लागला स्वरूपीं । जाले ब्रह्मरूपीं ब्रह्मरूप ॥ ३१ ॥

ब्रह्मरूप तेथें ब्रह्मचि नाडळे । विवेकानें गळे अहंभाव ॥ ३२ ॥

अहंभाव गळे ब्रह्म-अनुसंधानें । आत्मनिवेदनें अनन्यता ॥ ३३ ॥

अनन्यता जोडे ऐसे ज्ञाते थोडे । ज्यांचेनि निवडे सारासार ॥ ३४ ॥

सारासार पाहे तो साधु पुरता । जाणे अनन्यता भक्ती करूं ॥ ३५ ॥

भक्ति करूनियां मुक्ति पाविजेते । विवेकें आइतें ब्रह्मरूप ॥ ३६ ॥

ब्रह्मरूप जाले लौकिकीं वर्तले । साधु वोळखिले साधुजनीं ॥ ३७ ॥

साधुजनीं साधु ऐसा जाणिजेतो । इतराजनां तो चोजवेना ॥ ३८ ॥

चोजवेना लीळा कैसी अंतर्कळा । असोनि निराळा जनांमध्ये ॥ ३९ ॥

जनांमध्यें आहे जनांसी कळेना । जैसा आकळेना निरंजन ॥ ४० ॥

निरंजन जनीं कळेना असोनी । तैसा साधु जनीं निरंजन ॥ ४१ ॥

निरंजन नाहीं आणिला प्रचीती । तया जना गती कोण म्हणे ॥ ४२ ॥

कोण म्हणे धन्य ते प्राणी जघन्य । जयासी अनन्यभक्ती नाहीं ॥ ४३ ॥

भक्ती नाहीं मनीं त्या नांव अभक्त । संसारीं आसक्त जन्मवरी ॥ ४४ ॥

जन्मवरी लोभें सर्व स्वार्थ केला । अंतीं प्राणी गेला येकलाची ॥ ४५ ॥

येकलाचि गेला दुःख भोगूनियां । कन्यापुत्रजाया सांडूनियां ॥ ४६ ॥

सांडूनी स्वजन गेला जन्मोजन्मीं । अज्ञानाची उर्मी निरसेना ॥ ४७ ॥

निरसेना उर्मी अंतर्देहधर्मी । प्राणी परब्रह्मीं अंतरला ॥ ४८ ॥

अंतरला दूरी असोनि अंतरीं । तया कोण करी सावधान ॥ ४९ ॥

सावधान व्हावें आपलें आपण । सृष्टीचें कारण वोळखावें ॥ ५० ॥

वोळखावें ब्रह्म तेणें तुटे भ्रम । आणी मुख्य वर्म अज्ञानाचें ॥ ५१ ॥

अज्ञानाचें वर्म अंतरीं निरसे । जरी मनीं वसे विचारणा ॥ ५२ ॥

विचारें पाहातां सर्वत्रांचें मूळ । तेणें तें निर्मूळ ब्रह्म भासे ॥ ५३ ॥

ब्रह्म भासे ऐसें कदा म्हणों नये । परंतु उपाय श्रवणाचा ॥ ५४ ॥

श्रवणाचा अर्थ यथातथ्य काढी । ऐसा कोण गडी सावधान ॥ ५५ ॥

सावधान मन करूनी मनन । मनाचें उन्मन होत आहे ॥ ५६ ॥

होत आहे परी केलेंचि पाहिजे । विचारें लाहिजे मोक्षपद ॥ ५७ ॥

मोक्षपद कैसें कोणासी म्हणावें । विवेकें जाणावें हेंचि येक ॥ ५८ ॥

हेंचि येक बरें पाहातां सुटका । संसार लटिका बंधनाचा ॥ ५९ ॥

बंधनाचा भाव ज्ञानें केला वाव । मोक्षाचा उपाव विचारणा ॥ ६० ॥

विचारणा करी धन्य तो संसारीं । संदेह अंतरीं आडळेना ॥ ६१ ॥

आडळेना देहो कायसा संदेहो । नित्य निःसंदेहो संतजन ॥ ६२ ॥

संतजन जेथें धन्य जन तेथें । सार्थकचि होतें अकस्मात ॥ ६३ ॥

अकस्मात देव सांपडे उदंड । दृश्याचें थोतांड नाशिवंत ॥ ६४ ॥

नाशिवंत काय विचारें पाहावें । तें सर्व राहावें सांडूनियां ॥ ६५ ॥

सांडूनियां दृश्य आणि मनोभास । मग जगदीश वोळखावा ॥ ६६ ॥

वोळखावें तया असावें अनन्य । तरी संतमान्य होइजेतें ॥ ६७ ॥

होइजेतें कैसें ज्याचें त्यास कळे । जो कोण्ही निवळे मनामधें ॥ ६८ ॥

मनामधें मन जनांमधें जन । निर्गुणीं अनन्य निर्गुणचि ॥ ६९ ॥

निर्गुणचि नव्हे जो कोण्ही चांडाळ । त्यासी सर्वकाळ जन्ममृत्यु ॥ ७० ॥

जन्ममृत्ययमयातना दारुण । चुकवील कोण ज्ञानेंवीण ॥ ७१ ॥

ज्ञानेंवीण जिणें व्यर्थ दैन्यवाणें । वाचितो पुराणें पोटासाठी ॥ ७२ ॥

पोटासाठी लोकां करी नमस्कार । होतसे किंकर किंकराचा ॥ ७३ ॥

किंकराचा दास भूषण मिरवी । सृष्टीचा गोसावी वोळखेना ॥ ७४ ॥

वोळखेना देव वोळखेना भक्त । वोळखेना संत महानुभाव ॥ ७५ ॥

महानुभाव देव कांहींच कळेना । मन ही वळेना पुण्यमार्गे ॥ ७६ ॥

पुण्यमार्ग कैसा पाप आहे कैसें । कळेना विश्वासेंवीण कांहीं ॥ ७७ ॥

कांहीं तरी येक पाहावा विचार । कैसा पैलपार पाविजेतो ॥ ७८ ॥

पाविजेतो पार होतसे उद्धार । सर्व ही ईश्वर सन्निधानें ॥ ७९ ॥

संन्निधान ज्याचें ईश्वरीं सर्वदा । संसार आपदा तया नाहीं ॥ ८० ॥

तया नाहीं जन्ममरणाची बाधा । मिळाले संवादा संतांचिया ॥ ८१ ॥

संतांचिया गुणा जे गुणग्राहक । तया बाहीं नरक येरां बाधी ॥ ८२ ॥

बाधीतसे येरा सर्वहि संसार । ज्ञानी पैलपार उतरले ॥ ८३ ॥

उतरले पार सर्व मायिकाचा । धन्य विवेकाचा उपकार ॥ ८४ ॥

उपकार जाला थोर या शब्दांचा । मार्ग निर्गुणाचा सांपडला ॥ ८५ ॥

सांपडला मार्ग धन्य सांख्ययोग । फळासी विहंग पावे जैसा ॥ ८६ ॥

पावे जैसा पक्षी फळी अकस्मात । तैसा अकल्पित ज्ञानमार्ग ॥ ८७ ॥

ज्ञानमार्ग सर्व मार्गामधें श्रेष्ठ । बोलिले वरिष्ठ ठाईं ठाईं ॥ ८८ ॥

ठाईं ठाईं कर्म मांडूनि बैसती । तेणें कांहीं मुक्ती पाविजेना ॥ ८९ ॥

पाविजेना मुक्ती भक्तिवांचुनीयां । भक्तीवीण वायां गेले लोक ॥ ९० ॥

लोक गेले वायां भक्ती न करितां । देवासी नेणतां जाणपणें ॥ ९१ ॥

जाणपणें मूर्खें आणिलें जायाचें । जैसें भांडें कांचें मृत्तिकेचें ॥ ९२ ॥

मृत्तिकेचें भांडें वळेना वाकेना । सेवटीं तगेना कांहीं केल्या ॥ ९३ ॥

कांही केल्यां लोक करेना सार्थक । होय निरर्थक सर्व कांहीं ॥ ९४ ॥

सर्व कांहीं जातें प्रचीतेस येतें । भ्रमलें मागुतें मायाजाळीं ॥ ९५ ॥

मायाजाळ तुटे जरी देव भेटे । परिसेंसीं झगटे लोहो जैसा ॥ ९६ ॥

लोहो जैसा रूपें पालटे सर्वांगीं । तैसा जाण योगी योगीसंगें ॥ ९७ ॥

योग्याचे संगती सर्वकाळ योग । कैचा मा वियोग परब्रह्मीं ॥ ९८ ॥

परब्रह्मी लोक प्रत्यक्ष वागती । परी त्याची गती चोजवेना ॥ ९९ ॥

चोजवेना गती गुरुमुखेंवीण । रामदास खूण सांगतसे ॥ १०० ॥

बारा ओव्या शतके  – ७. कर्तृशोधन शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

अहो जना तुम्ही भजा निरंतर ।चुकती यातना संसारीच्या ॥ १ ॥

संसारीची माया सर्व वोरंगेल । देहे हा खंगेल अंतकाळीं ॥ २ ॥

अंतकाळीं करी कोण सोडवण । सोइरे पिशुन दुरावले ॥ ३ ॥

दुरावले सर्व आपुले पारिखे । तेथें कोण राखे जिवलग ॥ ४ ॥

जिवलगें जाती फिरोनिया घरा । मग तुज दारा पुत्र कैंचे ॥ ५ ॥

कैचे पुत्र जन आपुले पारिखे । सर्वहि सारिखे कळों आले ॥ ६ ॥

कळों आले परि आयुष्य वेचलें । चुकोनियां गेलें सर्व कांहीं ॥ ७ ॥

सर्व कांहीं होतें संचिलें वैभव । रात्रंदिस जीव लाउनियां ॥ ८ ॥

लाउनियां जीव जीवें मेळविलें । तें घरीं राहिंलें कांहीं ॥ ९ ॥

सर्व कांही नये तुज समागमें म्हणोनियां भ्रमें भुलों नको ॥ १० ॥

भुलों नको भ्रमें संसारीं आलया । कैसी आहे माया वोळखावी ॥ ११ ॥

वोळखावी माया आणि परब्रह्म । तेणें तुझा भ्रम नासईल ॥ १२ ॥

नासईल भ्रम श्रवण करितां । विचारें पाहतां सारासार ॥ १३ ॥

सारासार जंव नाहीं विचारणा । तंव तूं कारणा चुकलासी ॥ १४ ॥

चुकलासी देव देखतदेखतां । मुक्ती सायुज्यता अंतरली ॥ १५ ॥

अंतरली मुक्ती जाली अधोगती । निरंजन चित्तीं न धरितां ॥ १६ ॥

न धरितां दृढ सोय शाश्वताची । शीण वाउगाचि नाना कर्मीं ॥ १७ ॥

नानाकर्मी तुज काय प्राप्त जालें । उगवे पेरिलें निश्चयेंसीं ॥ १८ ॥

निश्चयेंसीं देव धुंडितां पाविजे । येर सर्व कीजे निरर्थक ॥ १९ ॥

निरर्थक देव नेणतां सर्वही । येथें कांहीं नाहीं अनुमान ॥ २० ॥

अनुमानें केलें तें तें व्यर्थ गेलें । प्रचीतीनें जालें समाधान ॥ २१ ॥

समाधान घडे सज्जनसंगतीं । चुके अधोगती गर्भवास ॥ २२ ॥

गर्भवास चुके सद्गुरु करितां । विवेकें धरितां नित्यानित्य ॥ २३ ॥

नित्यानित्य जंव नाहीं विचारीलें । तंव काय केलें आलया रे ॥ २४ ॥

आलया रे पुन्हां कासया सिणावें । विवेकें पाहावें मोक्षपद ॥ २५ ॥

मोक्षपद कैसें हेंचि विचारावें । श्रवण करावें निरंतर ॥ २६ ॥

निरंतर जेथें श्रवणमनन । निजध्यासें जाण साक्षात्कार ॥ २७ ॥

साक्षात्कार जंव सिद्ध पाविजेना । तरी हे यातना चुके केवीं ॥ २८ ॥

केवीं चुके जन्ममृत्यु अनुमानें । केलें संदेहानें कासावीस ॥ २९ ॥

कासावीस होतें समाधान जातें ।तें जोडे मागुतें विवरतां ॥ ३० ॥

विवरतां ब्रह्म जीव माया भ्रम । देवभक्त वर्म वोळखावें ॥ ३१ ॥

वोळखावें वर्म हें मीतूंपणाचें । नित्य निर्गुणाचें निरूपण ॥ ३२ ॥

निरूपणेंवीण जें कांहीं साधन । तेंचि तें बंधन निश्चयेंसीं ॥ ३३ ॥

निश्चयेंसी बरा करावा निवाडा । तत्वें तत्वझाडा । सप्रचीत ॥ ३४ ॥

सप्रचीत झाडा होतां मायिकांचा । मग कोण कैचा आपण तो ॥ ३५ ॥

आपण तो जाला विवेकानें केला । भ्रमचि उडाला सर्व कांहीं ॥ ३६ ॥

सर्व कांहीं कळे विवेकें निवळे । आपेंआप गळे मींतूंपण ॥ ३७ ॥

मीतूंपण कैचें कोठें आपणासी । होतें येके दिसीं हारपलें ॥ ३८ ॥

हारपलें जैसें आकाशीं आभाळ । तैसें तें केवळ सर्वकांहीं ॥ ३९ ॥

सर्व कांही मिथ्या प्रचीतीस येतें । निर्गुणानें होतें समाधान ॥ ४० ॥

समाधान जालें मीपण बुडालें । प्रबोधें उडालें सर्व कांहीं ॥ ४१ ॥

सर्वकांहीं नाहीं विवेकें पाहातां । बाणलें तें आतां पालटेना ॥ ४२ ॥

पालटेना ब्रह्मस्थिती हे आपुली । जरी कांहीं केली उठाठेवी ॥ ४३ ॥

उठाठेवी गेली शरीराच्या माथां । आपण तत्वता वस्तुरूप ॥ ४४ ॥

वस्तुरूप तो मी सज्जन सांगती । तीन्हि ही प्रचिती आणूनियां ॥ ४५ ॥

आणूनियां केला वस्तुचा निश्चय । आतां हा संशय कोण धरी ॥ ४६ ॥

कोण धरी मिथ्या साच सांगती । तीन्हि ही प्रचिती आणूनियां ॥ ४७ ॥

मीपणाचें मूळ शोधितां सुटलें । विवेकें तुटलें मायाजळ ॥ ४८ ॥

मायाजाळ जालें पांचाजणीं केलें । तें मज लाविलें कोणेपरी ॥ ४९ ॥

कोणेपरी कैसें येतें अनुमाना । साधकु दिसेना साध्य जाला ॥ ५० ॥

साध्य जाला बोधें जाहला साधक । तयासी बाधक कोण करी ॥ ५१ ॥

कोण करी सर्व तें तरी पाहावें । पाहोनि राहावें समाधानें ॥ ५२ ॥

समाधानकर्ता कोण सर्वधर्ता । कर्तृत्वाची वार्ता कोठें लागे ॥ ५३ ॥

कोठें लागे वार्ता कर्ता जगदीश । तया केवि दोष लागों शके ॥ ५४ ॥

लागों शके दोष हें कईं घडावें । सर्व केलें देवें हें तों खरें ॥ ५५ ॥

खरें आलें केलें देवाचिया माथां । मज काय आतां संबंधु हा ॥ ५६ ॥

संबंधु हा जाला या पांचा भूतांचा । अष्टधा मायेचा खेळ जाला ॥ ५७ ॥

खेळ ऐसा जाला प्रकृतीनें केला । लावितां मजला कोणेपरी ॥ ५८ ॥

कोण परी न्याय अन्याय सारिखा । म्हणोनियां देहा गुप्त जालों ॥ ५९ ॥

गुप्त जालों आतां पाहतां दिसेना । नये अनुमाना ब्रह्मादिकां ॥ ६० ॥

ब्रह्मादिकां माझा पडिला संदेहो । तुम्हीं कां वेडीं हो वोळखाना ॥ ६१ ॥

वोळखाना कर्ता कोणाला लाविता । शाहाणें दिसता ऐसे कैसे ॥ ६२ ॥

ऐसे कैसे तुम्ही येकाचें येकासी । लावितां कोणासी कर्तेपण ॥ ६३ ॥

कर्तेपण बरें शोधूनी पहारे । मग तुम्ही व्हारे कासावीस ॥ ६४ ॥

कासावीस जाले किती येक गेले । । कर्तृत्व बोलिलें निर्गुणासी ॥ ६५ ॥

निर्गुणासी गुण हें कईं घडावें । संदेहीं पडावें मीपणाचे ॥ ६६ ॥

तयावीण शीण कासया करिता । संदेह धरिता निर्गुणाचा ॥ ६७ ॥

निर्गुणाचा अंत पाहतां अनंत । तेथें अंतवंत लाऊं नका ॥ ६८ ॥

नका नका तुम्ही बोलों अनुमानें । तत्वें थानमानें बरीं शोधा ॥ ६९ ॥

बरें शोधूं जातां देव माया जीव । या तिघां कर्तृत्व आडळेना ॥ ७० ॥

आडळेना भूतीं कर्तृत्व पाहातां । कोणीकडे आतां धुंडाळावें ॥ ७१ ॥

धुंडाळावें परी कोठेंचि लागेना । कासावीस मना होत आहे ॥ ७२ ॥

होत असे परी तें पिंडीं पाहावें । देहें प्राणें जीवें किंवा ब्रह्में ॥ ७३ ॥

ब्रह्म निर्विकार त्या नाहीं आकार । जीव तो साचार अंश त्याचा ॥ ७४ ॥

त्याचा अंश देहेसमंध कल्पिलें । ब्रह्मांशानें केलें हें घडेना ॥ ७५ ॥

घडेना कीं प्राण कर्ता अप्रमाण । श्वासोच्छास जाण करणें त्याचें ॥ ७६ ॥

त्याचें करणें नव्हे स्थूल अचेतन । अंतःकरण मन जाणतेंचि ॥ ७७ ॥

जाणतेंचि परी तें काहीं करीना । वायो तो जाणेना कांहीं केल्या ॥ ७८ ॥

कांहीं केल्यां कर्ता ठांईंच न पडे । आतां कोणेकडे कर्तेपण ॥ ७९ ॥

कर्तेपण नाहीं येकाचे मस्तकीं । हें बरें विवेकीं वोळखावें ॥ ८० ॥

वोळखावें करणें आहे समस्तांचें । त्रिगुण भूतांचें विचारावें ॥ ८१ ॥

विचारावें जालें बहुतांचें केलें । तें मज लाविलें कोणेपरी ॥ ८२ ॥

कोणेपरी येकावीण येक घडे । कांहींच न घडे सर्वेविण ॥ ८३ ॥

सर्वत्रांचें केलें सर्वांस लागलें । तें तुम्ही लाविलें मज कैसें ॥ ८४ ॥

कैसें माझें रूप मज सांपडेना । कांहींच घडेना माझ्या ठाईं ॥ ८५ ॥

माझ्या ठाईं मज ठावचि नाडळे । रूप हें नाकळे माझें मज ॥ ८६ ॥

माझें मज नाहीं पाहातां मीपण । तेथें कर्तेपण वाव जालें ॥ ८७ ॥

वाव जालें बरें हिशेबीं पाहातां । विवेकें राहतां समाधान ॥ ८८ ॥

समाधान देहीं असोनि विदेही । कर्तृत्वाचा नाहीं अभिमान ॥ ८९ ॥

साभिमान कैचा मेळ हा भूतांचा । भूतें त्रिगुणाचा सृष्टिभाव ॥ ९० ॥

सृष्टिभाव जाला भूतांचा उद्भव । देव निरावेव जैसा तैसा ॥ ९१ ॥

जैसा तैसा देव जाण अनुभवें । दृश्य हें स्वभावें होत जाएं ॥ ९२ ॥

होत जात जीव सर्व भावाभाव । कळों आली माव मायिकाची ॥ ९३ ॥

मायिकांची माव संती निरोपिली । प्रत्ययासी आली जेथें तेथें ॥ ९४ ॥

जेथें तेथें राम आत्मा पूर्ण काम । योगियांचें धाम निरंतर ॥ ९५ ॥

निरंतर देव अंतरेना कदा । तुटली आपदा मीपणाची ॥ ९६ ॥

मीपणाची बुंथी बोधें उगवली । जन्माची जाहली सार्थकता ॥ ९७ ॥

सार्थकता जाली रामासी भजतां । दृढ धरूं आतां उपासना ॥ ९८ ॥

उपासना भक्त होऊनि करीन । ज्ञानें उद्धरीन अज्ञानासी ॥ ९९ ॥

अज्ञानासी ज्ञान रामाचें करणें । शीघ्र उद्धरणें रामदासी ॥ १०० ॥

बारा ओव्या शतके  – ८. सगुणनिर्गुण संवाद शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

करीं चापबाण माहेश्वरी ठाण । रूप हें सगुण राघवाचें ॥ १ ॥

राघवाचें रूप निर्गुण जाणावें । सगुण स्वभावें नाशिवंत ॥ २ ॥

नाशिवंत देव कदा म्हणों नये । निर्गुणासी काय पाहासील ॥ ३ ॥

पाहातां निर्गुण देवासी दुल्लभ । याचा होय लाभ पूर्वपुण्यें ॥ ४ ॥

पूर्वपुण्यें लाभ ब्रह्मादिकां जाला । कैवारी जोडला रामचंद्र ॥ ५ ॥

रामचंद्र रूप नाम हें मायिक । बोलिला विवेक वेदशास्त्रीं ॥ ६ ॥

वेदशास्त्रीं भक्ती राघवाची सार । तेणें पैलपार पाविजेतो ॥ ७ ॥

पाविजेतो पार आत्मनिवेदनें । भक्तीचीं लक्षणें नवविधा ॥ ८ ॥

नवविधा भक्ति करितां तरले । जीव उद्धरले नेणों किती ॥ ९ ॥

नेणोनिया देव मायिक भजतां । मुक्ति सायुज्यता अंतरली ॥ १० ॥

अंतरली भक्ति मुक्ति मागें धांवे । राघवाच्या नावें निरंतर ॥ ११ ॥

निरंतर देव अंतरों नेदावा । विवेक पाहावा सज्जानाचा ॥ १२ ॥

सज्जन संगती चुके अधोगती । राम सीतापतीचेनि नामें ॥ १३ ॥

नाम ज्याचें घ्यावें त्यासी वोळखावें । देवासी धुंडावें आदरेंसी ॥ १४ ॥

आदरेंसी जपे रामनाम वाणी । स्वयें शूळपाणी महादेव ॥ १५ ॥

महादेवें गुरुगीता निरोपिली । तेथें मन घाली आलया रे ॥ १६ ॥

आलया संसारी रामनाम तारी । दुजें पृथ्वीवरी आडळेना ॥ १७ ॥

आडळेना परी संतसंग धरीं । तेणें तूं अंतरीं निवसील ॥ १८ ॥

निवालें अंतर रामासी भजतां । दुजें कांहीं आतां आडळेना ॥ १९ ॥

आडळेना जया संतांची संगती । तया अधोगती गर्भवास ॥ २० ॥

गर्भवास माझे राम चुकवील । मज सोडवील अनाथासी ॥ २१ ॥

अनाथांचा नाथ पतीतपावन । तया संतजन दाखविती ॥ २२ ॥

दाखविती वाट संत निजधामी । माझें मन रामीं विश्वासलें ॥ २३ ॥

विश्वासलें परी रामासी नेणवे । तो राम जाणवे संतसंगें ॥ २४ ॥

संतसंगें करी निःसंग होईजे । मग तो जाणिजे राम केवी ॥ २५ ॥

रामासी मिळतां संतांचे मिळणी । मग दुजेपणी उरी नाहीं ॥ २६ ॥

उरी या रामाची जन्मोजन्मी असो । मन हें विश्वासो रामपायीं ॥ २७ ॥

रामपायीं मन होतसे उन्मन । तेथें भिन्नाभिन्न ऐक्यरूप ॥ २८ ॥

ऐक्यरूप ज्ञान तें मज नावडे । गाईन पवाडे राघवाचे ॥ २९ ॥

राघवासी गुण नाहीं तो निर्गुण । ठांईं पडे खुण संतसंगें ॥ ३० ॥

संतसंगतीचा निर्गुण पवाड । मज वाटे गोड रामकथा ॥ ३१ ॥

कथानिरूपण श्रवण मनन । होय समाधान संतसंगें ॥ ३२ ॥

संतसंगें बोध होय निर्गुणाचा । मोडे सगुणाचा भक्तिभाव ॥ ३३ ॥

भक्तिभावें करी निर्गुण पावावें । मग काय व्हावें सांग बापा ॥ ३४ ॥

बापमाय राम विश्वाचा आधार । भक्तां निरंतर सांभाळितो ॥ ३५ ॥

सांभाळीतो काय प्रारब्ध वेगळें । होणार न टळे ब्रह्मादिकां ॥ ३६ ॥

ब्रह्मादिकां मान्य तो नव्हे सामान्य । असावें अनन्य सगुणासीं ॥ ३७ ॥

सगुणासी उरी उरेना कल्पांतीं । म्हणोनि सांगती संतजन ॥ ३८ ॥

संतजन ज्ञानी पूर्ण समाधानी । तेही जपध्यानी सर्वकाळ ॥ ३९ ॥

सर्वकाळ ध्यान करिती सज्जन । परी तें निर्गुण ध्यान त्यांचें ॥ ४० ॥

ध्यानीं आकळेना मनासी कळेना । तयासी कल्पना केवी धरी ॥ ४१ ॥

धरिला विश्वास साधुचे वचनीं । अवस्था उन्मनी तेणें गुणें ॥ ४२ ॥

गुणेंचि निर्गुण कळे सर्व खूण । म्हणोनी सगुण देव धरीं ॥ ४३ ॥

धरावा सगुण निर्गुणाकारणें तयावीण येणें चाड नाहीं ॥ ४४ ॥

चाड नाहीं ऐसें कासया म्हणावें । सगुण पावावें निर्गुणासी ॥ ४५ ॥

निर्गुणासी पावे सगुणाकरितां । सगुण पाहातां तेथें नाहीं ॥ ४६ ॥

नाहीं कां म्हणसी सद्गुरु सगुण । आणि निरूपण बहुविधा ॥ ४७ ॥

बहुविध रूप नव्हे सद्गुरुचें । निर्गुण ठांईंचे जाण बापा ॥ ४८ ॥

जाण बापा आतां तूं तरी सगुण । जालासी शरण सद्गुरुसी ॥ ४९ ॥

सद्गुरुसी गेला जो कोण्ही शरण । तयासी सगुण कोण म्हणे ॥ ५० ॥

म्हणसील काय सगुणांवाचुनी । सर्वही करणी सगुणाची ॥ ५१ ॥

सगुणाची नव्हे निर्गुणाची सत्ता । निर्गुणाकरितां सर्व जालें ॥ ५२ ॥

सर्व जालें जेव्हां निर्गुणाकरितां । तेव्हां सगुणता निर्गुणासी ॥ ५३ ॥

निर्गुण हें सर्व करूनि वेगळा । ऐसी आहे लीळा निर्गुणाची ॥ ५४ ॥

निर्गुणाची लीळा वांजेची कुमरी । बोलतां चतुरी मानिजेना ॥ ५५ ॥

मानिजेना तरी सृष्टीसी रचिलें । सर्व कोणे केलें तयाविण ॥ ५६ ॥

तयाविणें दुजें काय सत्य आहे । अनुभवें पाहे आलया रे ॥ ५७ ॥

आपुला विचार निर्गुणी सर्वदा । निर्गुणासी कदा विसंभेना ॥ ५८ ॥

विसंभणें घडे सत्संग नसतां । संग विचारितां सगुण कीं ॥ ५९ ॥

सगुणाचा संग ज्ञानियांसी नाहीं । ज्ञानिया विदेही पुरातन ॥ ६० ॥

पुरातन देहीं तरीच विदेही । देहाविण नाहीं विदेहता ॥ ६१ ॥

विदेहता बोली स्वभावें लागली । निर्गुणाची खोली कोण जाणे ॥ ६२ ॥

जाणे सुखदुःख जाणे गुणागुण । तयासी निर्गुण बोलवेना ॥ ६३ ॥

बोलवेना परी निर्गुण कळावें । विवेकें मिळावे निर्गुणासी ॥ ६४ ॥

निर्गुणासी गुण मिळतां संकट । व्यर्थ खटपट कां करीसी ॥ ६५ ॥

कां करीसी भक्ती सगुणदेवाची । तुज निर्गुणाची शुद्धि नाहीं ॥ ६६ ॥

शुद्धि नाहीं जाली जया आनंदाची । तया विवादाची उरी नाही ॥ ६७ ॥

उरी नाहीं कदा निर्गुणी भजतां । निर्गुण सर्वथा सार आहे ॥ ६८ ॥

सार तें आकार भक्तीचा निर्धार । भक्ति पूर्वापार सगुणाची ॥ ६९ ॥

सगुणाची भक्ती अज्ञानें करावी । सज्ञानें करावी निर्गुणाची ॥ ७० ॥

निर्गुणाची भक्ती या नांव अभक्ती । अव्यक्तासी व्यक्ती लाऊं नये ॥ ७१ ॥

लाऊं नये भाव सगुणदेवासी । व्यर्थ पाषाणासी काय काज ॥॥ ७२ ॥

कार्य कारण हा विवेक पाहिजे । भावार्थें लाहिजे सर्व कांहीं ॥ ७३ ॥

सर्व कांही नाहीं जैसें मृगजळ । वाया खळखळ कां करीसी ॥ ७४ ॥

कां करीसी सर्व देहाचा समंध । जरी जाला बोध निर्गुणाचा ॥ ७५ ॥

निर्गुणाचा बोध संसार निरसी । तेथें अज्ञानासी रीग नाहीं ॥ ७६ ॥

रीग नाहीं जया भावार्थभजनीं । तया हृदयसुनी शून्याकार ॥ ७७ ॥

शून्याकार होय विवेकें वासना । मग समाधाना काय उणें ॥ ७८ ॥

उणें जालें दुणें निर्गुणाच्या गुणें । अभाविकां कोणें उद्धरावें ॥ ७९ ॥

उद्धरावें येका सज्जनसंगती । ऐसें वेदश्रुती बोलताती ॥ ८० ॥

बोलताती परी नाहीं आठवण । म्हणोनि सगुण आवडेना ॥ ८१ ॥

आवडेना मिथ्या मायिक भजन । असत्यासी मन विश्वासेना ॥ ८२ ॥

विश्वासेना मन सगुणासी जरी । तयासी कैवारी देव कैचा ॥ ८३ ॥

कैचा देवभक्त कल्पना आपुली । ते सर्व नाथिली ज्ञानियांसी ॥ ८४ ॥

ज्ञानियांसी देव दूरी अंतरला । संदेह पडिला अंतकाळीं ॥ ८५ ॥

अंतकाळ कैसा अनंत ठायीचा । संदेह देहाचा मिथ्याभूत ॥ ८६ ॥

मिथ्या शब्दज्ञानें माया वोसरेना । अभक्त तरेना मायापुरीं ॥ ८७ ॥

माया मोहपुर दुस्तर संसार । अद्वैतविचार जंव नाही ॥ ८८ ॥

जंव नाहीं भावें श्रीहरी अर्चिला । तंव नव्हे भला ज्ञानगर्वी ॥ ८९ ॥

ज्ञानगर्वी नव्हे ज्ञानियां सुल्लभ । जयाचेनि लाभ स्वरूपाचा ॥ ९० ॥

स्वरूप रामाचें मनीं आठवावें । नाम उच्चारावें रात्रंदिस ॥ ९१ ॥

दिस ना रजनी मन ना उन्मनी । ज्ञाता जनीं वनीं सारिखाचि ॥ ९२ ॥

सारिखाचि भाव तया भेटे देव । येर सर्व वाव शब्दज्ञान ॥ ९३ ॥

ज्ञानेंवीण सर्व व्यर्थची जाणावें । जंव नाहीं ठावें आत्मज्ञान ॥ ९४ ॥

ज्ञानदाता हरी मनीं दृढ धरी । तोचि यमपुरी चुकवील ॥ ९५ ॥

चुकवील ज्ञान सर्वही अज्ञान । पाविजे विज्ञान संतसंगें ॥ ९६ ॥

संतसंगें धरी सगुणभजन । स्वधर्मसाधन क्रियाकर्म ॥ ९७ ॥

क्रियाकर्म कैचें ज्ञानियाचे आंगीं । मुक्त ज्ञानी जगीं विचारितां ॥ ९८ ॥

विचारितां देही तो कीजे सर्वही । क्रिया कर्म कांहीं सांडूं नये ॥ ९९ ॥

सांडूं नये भक्ती स्वधर्म विरक्ती । ब्रह्मज्ञानप्राप्ती रामदासीं ॥ १०० ॥

रामदास म्हणे रामउपासका । भक्ती सांडूं नका राघवाची ॥ १०१ ॥

बारा ओव्या शतके  – ९. सर्व ब्रह्म-दृश्य मिथ्या संवादशतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

जें जें कांहीं दिसे तें तें सर्व नासे । सर्वांतीत असे परब्रह्म ॥ १ ॥

परब्रह्म आहे सर्व विस्तारलें । आकारासी आलें तेंचि येक ॥ २ ॥

तेंचि येक कैसें आकारा येईल । कल्पांतीं नासेल सर्व कांहीं ॥ ३ ॥

सर्व कांही जीव आणी किडा मुंगी । ब्रह्म राजयोगी बोलताती ॥ ४ ॥

बोलताती ब्रह्म कल्पनेवेगळें । श्रुतीसी नाकडे पार ज्याचा ॥ ५ ॥

पार ज्याचा कळे सज्जनसंगती । सर्व ब्रह्म श्रुती बोलतसे ॥ ६ ॥

बोलतसे श्रुती दृश्य नाशिवंत । स्वरूप तें संत सर्वकाळ ॥ ७ ॥

सर्वकाळ गेला संदेहीं पडतां । दृश्य सांडूं जातां सांडवेना ॥ ८ ॥

सांडवेना कदा द्वैताच्या संबंधें । अद्वैताच्या बोधें सर्व मिथ्या ॥ ९ ॥

सर्व मिथ्या नव्हे ब्रह्मचि साचार । ब्रह्म चराचर नांदतसे ॥ १० ॥

नांदतसे तया काळ संहारील । नाहींसें होईल चराचर ॥ ११ ॥

चराचर ऐक्यारूपा आलें जेथें । काळ कैचा तेथें भिन्नपणें ॥ १२ ॥

भिन्नपणें भिन्न नांदे सर्व लोक । तया कैसें येक म्हणतोसी ॥ १३ ॥

म्हणतोसी भिन्न परी तो अभिन्न । ’सर्व ब्रह्म’ ज्ञान तुज नाहीं ॥ १४ ॥

तुज नाहीं जालें ज्ञान शाश्वताचें । ध्यान या भूतांचें करितोसी ॥ १५ ॥

करितोसी वाद वाउगा विवाद । सांडवेना भेद अंतरीचा ॥ १६ ॥

अंतरीचा भेद नाहींसा होईल । जरी तो जाईल भासभ्रम ॥ १७ ॥

भास भ्रम नव्हे वस्तुचि केवळ । जीव हे सकळ ब्र्ह्मरूप ॥ १८ ॥

ब्रह्म रूप नव्हे अरूप ठाईंचें । रूप तेथें कैसें लावितोसी ॥ १९ ॥

लावितोसी वाया कासया वाचाळी । पडावें सुकाळीं सर्वब्रह्मीं ॥ २० ॥

सर्व ब्रह्मीं बुद्धी तया कैची शुद्धी । कुबुद्धी सुबुद्धी सारिखीच ॥ २१ ॥

सारिखीच बुद्धी जालीयां अंतरीं । मग लोकाचारी काय काज ॥ २२ ॥

काय काज ऐसें म्हणतोसी आतां ।माता आणि कांता येक होती ॥ २३ ॥

येक होती काय पूर्वींच आहेती । भेद तयाप्रती काय आहे ॥ २४ ॥

काय आहे भेद ऐसें बोलों जातां । दोषचि तत्वता वाढतसे ॥ २५ ॥

वाढतसे दोष सुंदरी ते माता । येक पुत्र होतां वेद बोले ॥ २६ ॥

वेद बोले ज्ञान तें कांहीं पाहावें । देहाचेनि व्हावें कासावीस ॥ २७ ॥

कासावीस कैचें देह ब्रह्म साचें । ब्रह्मेवीण कैचें दुजेपण ॥ २८ ॥

दुजेपणें माया आकारासि आली । तें हें विस्तारलें पाहातोसी ॥ २९ ॥

पाहतोसी माया ते तुज दिसते । येरवीं हें सत्य सर्वब्रह्म ॥ ३० ॥

सर्वब्रह्म कैचें रूप हें मायेचें । दिसे तया साचें कोण मानी ॥ ३१ ॥

कोण मानी तुझें ज्ञान येकदेसी । दिसेना तयासी काय पाहों ॥ ३२ ॥

काये पाहों ऐसें वाउगें बोलणें । दृष्टीचें देखणे नाशिवंत ॥ ३३ ॥

नाशिवंत आहे कल्पना आपुली । ते हे सांपडली सर्वब्रह्मीं ॥ ३४ ॥

सर्वब्रह्मीं मन कैसें विश्वासलें । अंतवंत गेलें हारपोनी ॥ ३५ ॥

हारपोनि गेलें तूप हें थिजलें । जरें विघुरलें तर्हीं तूप ॥ ३६ ॥

तूप हें चळोन जाहाले पातळ । ब्रह्म हें अचळ चळेना कीं ॥ ३७ ॥

चळेना कीं तूपपण त्या तुपाचें । तैसें जाण साचें सर्व ब्रह्म ॥ ३८ ॥

सर्व नाशिवंत बोलिला वेदांत । तेथें हा दृष्टांत कोणेकडे ॥ ३९ ॥

कोणेकडे गेलें सांग सोनेंपण । आटितां कंकण सोनें आहे ॥ ४० ॥

सोनें आहे जड आणी येकदेसी । वस्तूसी कायसी उपमा हे ॥ ४१ ॥

उपमा हे सर्व ब्रह्मचि तत्वता । आटितां नाटितां सोनें जैसें ॥ ४२ ॥

हेम हेंची आहे मुळीं नाशिवंत । पीतवर्ण जात निघोनियां ॥ ४३ ॥

निघोनीयां भ्रांती येकीकडे गेली । मृत्तिका संचली पालटेना ॥ ४४ ॥

पालटेना तुझे मातीस बोलणें । माती मिथ्या कोणें जाणीजेना ॥ ४५ ॥

जाणीजेना तरी होईं सावधान । गारेचें जीवन गार जाली ॥ ४६ ॥

गार जाली तुझी माती हे सकळ । अचळासी चळ भावितोसी ॥ ४७ ॥

भावितां तरंग कोणेकडे गेला । सागरु संचला जैसा तैसा ॥॥ ४८ ॥

तैसा हा विस्तार तरंगाचे परी । साच हा चतुरीं मानिजेना ॥ ४९ ॥

मानिजेना परी येकचि साचार । वृक्षाचा विस्तार मूळ येक ॥ ५० ॥

मूळ एक ब्रह्म नित्यनिराकार । वृक्षाचा विस्तार तेथें कैचा ॥ ५१ ॥

कैचा हा म्हणसी तोचि आकारला । सविता बिंबला जळीं जेवीं ॥ ५२ ॥

जळीं जेवीं दिसे जळीं प्रतिबिंब । तैसें नाहीं बिंब स्वस्वरूपीं ॥ ५३ ॥

स्वस्वरूपीं आहे सर्वही साकार । असेना आकार तयावीण ॥ ५४ ॥

तयावीण बापा सर्वही मायिक । जाण हा विवेक योगियांचा ॥ ५५ ॥

योगियांचा भाव योगीच जाणती । सर्वही देखती ब्रह्मरूप ॥ ५६ ॥

ब्रह्मरूप होतां भावचि मोडला । आत्मा हा जोडला आत्मरूपें ॥ ५७ ॥

रूपें ब्रह्म जाला तया सर्व ब्रह्म । भ्रमिष्टासी भ्रम भासतसे ॥ ५८ ॥

भासतसे भास तया आहे नाश । धरें हा विश्वास शास्त्रमत्तें ॥ ५९ ॥

शास्त्रमत्तें सर्व ब्रह्मचि बोलिलें । दृष्टीसी पडीलें जें जें कांहीं ॥ ६० ॥

जें जें कांहीं आहे दृष्टीचें देखणें । तें तें मिथ्या कोणें जाणिजेना ॥ ६१ ॥

जाणिजेना सर्व ब्रह्म ऐसी खूण । तयासी संपूर्ण ज्ञान कैचें ॥ ६२ ॥

ज्ञान कैचें आतां सर्व ब्रह्म जालें । साधन बुडालें साधकाचें ॥ ६३ ॥

साधक साधन कैचें दुजेंपण । ऐक्यरूप जाण सर्व कांहीं ॥ ६४ ॥

सर्व कांहीं भिन्न भिन्न आकारलें । ऐक्यरूप जालें कोणेपरी ॥ ६५ ॥

कोणेपरी कार्यकारणभिन्नत्व । सिद्धचि येकत्व भिन्नपणें ॥ ६६ ॥

भिन्नपणें येक हें कईं घडावें । संदेहीं पडावें वाउगेंची ॥ ६७ ॥

वाउगा संदेह कासया धरावा । कासवा अवेवा भेद नाहीं ॥ ६८ ॥

भेद नाहीं जया तेंचि नाशिवंत । दृढत्वाचा हेत लागों नेदी ॥ ६९ ॥

लागेना विवेक पूर्ण ब्रह्मस्थिति । येकदेसी किती सांगतील ॥ ७० ॥

सांगतील सदा सर्वब्रह्म ऐसा । स्वर्ग नर्क कैसा ऐक्यरूप ॥ ७१ ॥

ऐक्यरूपें जया बाणला विश्वास । तया भेदभास आडळेना ॥ ७२ ॥

आडळेना भास तेहें सर्व कैंचे । वाउगें केव्हांचें बोलतोसी ॥ ७३ ॥

बोलतोसी परी नाहीं समाधान । तुज हें अज्ञान मागें पुढें ॥ ७४ ॥

मागें पुढें मज ब्रह्मचि आघवें । भासाचिया नावें शून्याकार ॥ ७५ ॥

शून्याकार जालें तुझें अभ्यंतर । नव्हे तें साचार पूर्णब्रह्म ॥ ७६ ॥

पूर्णब्रह्म दृश्य पदार्थ जाणसी । वांयां वोसणसी जाणपणें ॥ ७७ ॥

जाणपणें सर्व मायिक म्हणावें । दृश्य हें जाणावें कोणेपरी ॥ ७८ ॥

कोणेपरी तुझें जालें समाधान । मिथ्या सावपण लावितोसी ॥ ७९ ॥

लावितोसी कैसी अद्वैतीं कल्पना । द्वैत हे तुटेना जन्मवरी ॥ ८० ॥

जन्मवरी सर्व अभेद म्हणसी । भेदची लाविसी सर्वकाळ ॥ ८१ ॥

सर्वकाळ गेला मिथ्या म्हणतांची । दृश्य असतांची जैसें तैसें ॥ ८२ ॥

जैसें तैसें आहे विवेकें जाणसी । वायांची म्हणसी ’सर्व ब्रह्म’ ॥ ८३ ॥

सर्व ब्रह्म ऐसें वेद बोलियेला । नेणसी कां तुला ठावें नाहीं ॥ ८४ ॥

ठावें नाहीं तुज वेदाचें वचन । सर्व मिथ्याभान नेति नेति ॥ ८५ ॥

नेति नेति श्रुति वेदा अगोचर । तें हें विश्वाकार विस्तारलें ॥ ८६ ॥

विस्तारलें सर्व मायेचें स्वरूप । माया मिथ्यारूप जाण बापा ॥ ८७ ॥

जाण बापा सर्वब्रह्माचें स्वरूप । माया मिथ्यारूप कल्पना हे ॥ ८८ ॥

कल्पनेची सृष्टी दिसताहे दृष्टी । सांडीं माझी गोष्टी वायकोळ ॥ ८९ ॥

वायकोळ नव्हे सर्व तेंची पाहे । दुजें कोण आहे तयावीण ॥ ९० ॥

तयावीण नाहीं तें दिसों लागलें । तेंची ब्रह्म जालें मंदमती ॥ ९१ ॥

मंदमती नव्हे सर्वांभूतीं भाव । भूतें आणी देव भिन्न नाहीं ॥ ९२ ॥

भिन्न नाहीं जरी भूतें आणी देव । तरी भावाभाव कासयासी ॥ ९३ ॥

कासयासी माया मिथ्या हे म्हणावी । ब्रह्मची जाणावी सर्व कांहीं ॥ ९४ ॥

सर्व कांहीं मिथ्या मग सर्व ब्रह्म । दृश्यातीत वर्म अनिर्वाच्य ॥ ९५ ॥

अनिर्वाच्य ब्रह्म व्यतिरेकें जाण । अन्वयाची खूण सर्वब्रह्म ॥ ९६ ॥

सर्व ब्रह्म पूर्वपक्षाचें बोलणें । सिद्धांतासी येणें चाड नाहीं ॥ ९७ ॥

चाड नाहीं तेथें सिद्धांत अलक्ष । तेथें दोन्ही पक्ष आटतील ॥ ९८ ॥

आटतील परी सारासार आहे । दृश्य हें न साहे निर्मळासी ॥ ९९ ॥

निर्मळासीं तेथें कांहींच न लागे । शब्द तोहि भंगे निःशब्देंसीं ॥ १०० ॥

निःशब्देंसीं शब्द जे ठायीं आटला । ’सर्वब्रह्म’ बोला कोण पूसे ॥ १०१ ॥

कोण पूसे तेथें तुझ्या निर्मळासी । कैंचा मा शब्दासी ठाव आधीं ॥ १०२ ॥

आधीं सर्व मिथ्या होऊनीयां गेलें । मग पुढें जालें अनिर्वाच्य ॥ १०३ ॥

अनिर्वाच्य जालें ब्रह्म बोलों नये । न्यून पूर्ण काय पाहासील ॥ १०४ ॥

पाहाणें खुंटलें बोलणें तुटलें । स्वस्वरूपीं जालें ऐक्यरूप ॥ १०५ ॥

ऐक्यरूपें रामी रामदासीं जालें । बोलणें खुंटलें तेथूंनियां ॥ १०६ ॥

बारा ओव्या शतके  – १०. समाधान शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

पृथ्वी आप तेज वायु तें आकाश । ऐसें सर्व दृश्य कोणें केलें ॥ १ ॥

केलें हें देवानें सर्व चराचर । आपण ईश्वर वेगळाचि ॥ २ ॥

वेगळाचि आहे त्याचें रूप कैसें । हें आम्ही कळेसें निरोपावें ॥ ३ ॥

निरोपावें काय बोलिलें न जाये । अनुमाना न ये पूर्ण ब्रह्म ॥ ४ ॥

पूर्ण ब्रह्म जरी तुम्ही निरोपांना । तरी काय जना पुसावें हें ॥ ५ ॥

पुसावें हें सर्व आपुल्या गुरूसी । व्यर्थ कासावीसी जेथें तेथें ॥ ६ ॥

जेथें तेथें नाहीं संतासी पुसावें । पुसतां सांगावें संतजनीं ॥ ७ ॥

संतजनी काय कोणासी सांगावें । लोक कुडभावें पुसताती ॥ ८ ॥

पुसताती लोक कळेना म्हणोनी । तया संतजनी निरोपावें ॥ ९ ॥

निरोपावें जैसें ते तया मानेना । वेवाद सरेना जन्मवरी ॥ १० ॥

जन्मवरी आम्हां कोण्हीच सांगेना । नये अनुमाना सर्व कांहीं ॥ ११ ॥

सर्व कांही बापा उमजेना तुला । तरी गुरु केला कासयासी ॥ १२ ॥

कासयासी केला ऐसें न म्हणावें । पुसतां सांगावें साधुजनीं ॥ १३ ॥

साधुजनीं काय म्हणोनि सांगावें । प्रत्ययाच्या नांवें शून्याकार ॥ १४ ॥

शून्याकार सर्व साधूनें मोडावें । विवेकें जोडावें परब्रह्म ॥ १५ ॥

परब्रह्म कैसें निरोपिलें तुज । सांग गुह्य गुज अंतरीचे ॥ १६ ॥

अंतरीचे गुज शाश्वत जाणावें । संतांसीं भजावें गुरुरूपें ॥ १७ ॥

गुरुचिया रूपें कोणासी भजावें । संदेहीं पडावें जन्मवरी ॥ १८ ॥

जन्मवरी संत साधूसी भजतां । मग संदेहता कोठें राहे ॥ १९ ॥

कोठें राहे भाव भिन्न समाधानें । साधूचीं वचनें वेगळालीं ॥ २० ॥

वेगळालीं परी अनुभवीं येक । पूर्व पक्ष लोक पाहताती ॥ २१ ॥

पाहताती लोक बहुधा निश्चयें । तेणें गुणें होय कासावीस ॥ २२ ॥

कासावीस कैच संताचे संगती । संतसंगें गती शीघ्र काळें ॥ २३ ॥

शीघ्र काळें गती हें कैसी प्रचीति । समाधान चित्तीं कोण कैसें ॥ २४ ॥

कैसें समाधान ज्याचें तोचि जाणे । गुज तें सांगणें कोणेपरी ॥ २५ ॥

कोणेपरी कळे खरें किंवा खोटें । खोटें तेचि मोठें वाटतसे ॥ २६ ॥

वाटतसें मनीं संतांसी पुसावें । स्दर्वही त्यजावें वाग्‌जाळ ॥ २७ ॥

वाग्जाळ जनीं त्यागणेंचि तुज । तरी गुह्य गुज अंतरलें ॥ २८ ॥

अंतरलें गुज हातासी चढेल । जरी ते घडेल संतसेवा ॥ २९ ॥

संतसेवा करी विवेक अंतरीं । पाहतां संसारीं तरिजेल ॥ ३० ॥

तरिजेल सर्व कांहीं न करितां । संतांसीं भजतां सर्व काळ ॥ ३१ ॥

सर्वकाळ तुवां भजनचि केलें । परी नाहीं जालें समाधान ॥ ३२ ॥

समाधान माझें सज्जनांचे पायीं । माझे मनीं नाहीं दुजाभाव ॥ ३३ ॥

दुजाभाव नाहीं संतांचे चरणीं । तरी कां वचनीं अविश्वास ॥ ३४ ॥

अविश्वासें कदा भजन घडेना । प्रत्ययोचि येना कदा काळीं ॥ ३५ ॥

कदाकाळीं प्राणी जरी विवरेना । तरी तें घडेना समाधान ॥ ३६ ॥

समाधान धरे हें तुम्हीं करावें । मज विवरावें ज्ञानमार्गी ॥ ३७ ॥

ज्ञानमार्गीं तुझें मनचि निघेना । तेथें विवंचना पाहिजे ते ॥ ३८ ॥

पाहिजे ते परी मज निरोपावी । चिंताचि असावी अनाथांची ॥ ३९ ॥

अनाथांची चिंता श्रीराम करील । विचार देईल सेवकांसी ॥ ४० ॥

सेवक मी सेवा अल्प करूं जाणें । सर्व कांहीं नेणें ज्ञानमार्ग ॥ ४१ ॥

ज्ञानमार्गें वीण सर्वकाळ शीण । संसार कठीण चुकेना कीं ॥ ४२ ॥

चुकेना संसार हे लज्या तुम्हांसी । मज पतितासी कोण पुसे ॥ ४३ ॥

कोण पुसे तुज माझी लज्या मज । म्हणोनियां गुज सांगतसें ॥ ४४ ॥

सांगतसें माझा सर्व अभिप्राव । आतां अंतर्भाव वोळखावा ॥ ४५ ॥

वोळखावा ऐसा जरी म्हणतोसी । तरी तूं मानसीं सावधान ॥ ४६ ॥

सावधानपणें म्यां काय करावें । हें मज सांगावें निश्चयेसीं ॥ ४७ ॥

निश्चयेंसीं देव आधीं वोळखावा । निश्चयो राखावा मनामधें ॥ ४८ ॥

मनामधें कोण करावा निश्चय । आणी मनोजय कैसा घडे ॥ ४९ ॥

घडे मनोजय मनासी जाणतां । निश्चय तत्वता परब्रह्म ॥ ५० ॥

परब्रह्म कोणेपरी वोळखावें । मनांत राखावें कोणे रीती ॥ ५१ ॥

रीती या ब्रह्माची निरूपणीं कळे । सर्वही निवळे समाधान ॥ ५२ ॥

समाधान जनीं कैसे वोळखावें । जीवेंसीं धरावें काय आतां ॥ ५३ ॥

काय आहे ऐसें हें मज कळेना । नये अनुमाना माझें मज ॥ ५४ ॥

माझें मज कळे हें कांहीं पहावें । स्वरूपीं राहावें निरंतर ॥ ५५ ॥

निरंतर कैसे स्वरूपीं राहावें । निर्गुणीं पहावें काय आतां ॥ ५६ ॥

आतां येक करी तत्वविचारणा । तेणें निज खुणा पावसील ॥ ५७ ॥

पावसील खूण ऐसें ही म्हणतां । तत्वें पाहों जातां वेगळालीं ॥ ५८ ॥

वेगळालीं तत्वें परी तोतूं कोण । पाहें वोळखण निश्चयाची ॥ ५९ ॥

निश्चयाची गोष्टी तत्वरूप सृष्टी । जनांलागी वेष्टी तत्वें तत्व ॥ ६० ॥

तत्व झाडा होतां उरतें तें काय । वेगी धरीं सोय मीपणाची ॥ ६१ ॥

मीपणाची सोय पाहतां दिसेना । तत्वीं आडळेना कांहीं केल्यां ॥ ६२ ॥

कांहीं केल्या तुज दिसेना मीपण । तरी कर्ता कोण सांग आतां ॥ ६३ ॥

आतां काय सांगों मीपण नाडळे । विचारितां गळे तत्वें तत्व ॥ ६४ ॥

तत्वें तत्व झाडा करूनी पाहावें । मीपणा नावेंशून्याकार ॥ ६५ ॥

शून्याकार जालें हें माझें मीपण । आतां मी ते कोण निरोपावें ॥ ६६ ॥

निरोपावें तरी तूं वस्तु आहेसी । वेगी आपणासी विभांडावें ॥ ६७ ॥

विभांडावें कोण तेंचि तें मीपण । तरी आतां खूण कैसी पावों ॥ ६८ ॥

कैसी पावों ऐसें जरी म्हणतोसी । तरी त्या हेतूसी वोळखावें ॥ ६९ ॥

वोळखतां हेतु अंतःकरण आहे । विचारितां राहे तत्वांमधें ॥ ७० ॥

तत्वांमधें राहे पाहे सर्व कांहीं । तरी तुज नाहीं मीतूंपण ॥ ७१ ॥

मीतूपण नाहीं विचारें पाहातां । मज वाटे आतां समाधान ॥ ७२ ॥

समाधान आहे संगत्याग होतां । हेतूनें दुश्चिता होऊं नको ॥ ७३ ॥

नको देवा आतां हेतूची संगती । व्यर्थ अधोगती हेतुसंगें ॥ ७४ ॥

हेतुसंग सदा लागला हेतूसी । तो तूं निश्चयेंसीं वस्तुरूप ॥ ७५ ॥

वस्तुरूप होतां कृत्याकृत्य जालों । प्रत्ययें पावलों समाधान ॥ ७६ ॥

समाधान पाहे आहे तैसें आहे । निश्चय न राहे सर्वकाळ ॥ ७७ ॥

सर्वकाळ मज साधूची संगती । विचारानें गती पावईन ॥ ७८ ॥

पावईन गती हा तुझा उधार । गतीचा निर्धार हो‌उनी पाहें ॥ ७९ ॥

हो‍उनियां गेला प्रचीतीस येतें । संशय धरीतें पुन्हा मन ! ॥ ८० ॥

मनाचा संशयो मनाचा निश्चयो। मनें मनजयो कामा नये ॥ ८१ ॥

काया न ये तरी मनेंवीण कैसें । मनेंची विश्वासें पाविजेतें ॥ ८२ ॥

पाविजेतें परी वृत्ति शून्य होतां । हेतु आठवितां असमाधान ॥ ८३ ॥

असमाधान घडे ऐसें न करावें । देवें उद्धरावें भक्तजना ॥ ८४ ॥

भक्तजन मुळीं विभक्त नाहींत । असमाधान तेथ आडळेना ॥ ८५ ॥

आडळेना कांहिं स्वरूपीं पाहातां । संसारीं राहातां दिसों लागे ॥ ८६ ॥

दिसों लागे कोण तूं तरी निर्गुण । निर्गुणासी गुण लाऊं नको ॥ ८७ ॥

लाऊं नको गुण हें तुम्ही म्हणता । देहसंगें व्यथा बाधीतसे ॥ ८८ ॥

बाधीतसे व्यथा देहाच्या संबंधें । विचारप्रबोधें समाधान ॥ ८९ ॥

समाधान माझें मीपण सांडीतां । हें तों मज आतां कळों आलें ॥ ९० ॥

कळों आलें तुज तत्वविवरण महावाक्यखूण पवसील ॥ ९१ ॥

पावसील मज देवा दीनानाथा । संसाराची व्यथा दुरी केली ॥ ९२ ॥

दुरी केली व्यथा ब्रह्मनिरूपणें । आतां विवरण सर्व काळ ॥ ९३ ॥

सर्व काळ आतां सार्थक जाहला । भला कळों आला नरदेह ॥ ९४ ॥

नरदेहीं ज्ञान पाहातां सुटिजे । येर सर्व कीजे निरर्थक ॥ ९५ ॥

निरर्थक काया कारणीं लागली । विवेकें भंगली देहबुद्धी ॥ ९६ ॥

देहबुद्धी गेली आत्मबुद्धी होतां । कर्त्यासी धुंडीतां कार्य नाहीं ॥ ९७ ॥

कार्य नाहीं खरें कारणीं पाहातां । तद्‌रूप हें आतां समाधान ॥ ९८ ॥

समाधान रामी रामदासीं जालें । विचारानें केलें संगातीत ॥ ९९ ॥

बारा ओव्या शतके  – ११. सविवेकवैराग्य शतक

॥ श्रीराम समर्थ ॥

वैराग्यापरतें अन्य नाहीं भाग्य । धन्य तें वैराग्य ज्ञानियासी ॥ १ ॥

ज्ञानीयासी काय करावें वैराग्य । ज्ञानीयास भाग्य तत्त्वबोधें ॥ २ ॥

तत्त्वबोधें होय शब्दज्ञान सोपें । परी अनुतापें त्याग घडे ॥ ३ ॥

त्यागावें तें काय सर्व तेंचि आहे । विचारूनि पाहे आलया रे ॥ ४ ॥

आलया संसारीं अनुतापेंवीण । शब्दज्ञान शीण वाउगाची ॥ ५ ॥

वाउगाची बापा कासया शीणसी । जाण निश्चयेसीं सर्व सार ॥ ६ ॥

सार जाणोनियां असार त्यागावें । तरीच भोगावें मुक्तिपद ॥ ७ ॥

पद ये मुक्तीचें तत्त्वज्ञानें जोडे । बोडके उघडे कासयासी ॥ ८ ॥

कासया करावें वैराग्याचें डंभ । सुखाचें स्वयंभ मोक्षपद ॥ ९ ॥

मोक्षपदीं काय सांडावें मांडावें । व्यर्थचि हिंडावें वनांतरीं ॥ १० ॥

वनांतरी हिंडे तोचि येक भला । येक तो बांधला मायाजाळीं ॥ ११ ॥

मायाजाळीं कैचें कोण्हासी बंधन । ज्ञानी समाधान आत्मज्ञानें ॥ १२ ॥

आत्मज्ञानें त्याग सर्वांचा करावा । मग उद्धरावा विश्व जन ॥ १३ ॥

विश्वजनीं भोग तोचि राजयोग । भोगितांचि त्याग ज्ञानीयासी ॥ १४ ॥

ज्ञानियांसी भोग तोचि भवरोग । नव्हे राजयोग विटंबणा ! ॥ १५ ॥

विटंबणा भ्रमें होय मूढजना । ज्ञानी तो लिंपेना करूनीयां ॥ १६ ॥

करूनीयां काय मिथ्या शब्दज्ञान । नाहीं समाधान त्यागेंवीण ॥ १७ ॥

त्यागितांचि भोग भोगितांचि त्याग । ऐसा ज्ञानयोग जाण बापा ॥ १८ ॥

जाणतील सर्व त्याग करवेना । मनीं धरवेना अनुताप ॥ १९ ॥

अनुताप आहे संतापाचें फळ । वायां तळमळ कां करावी ॥ २० ॥

करावी आदरें वृत्ती उदासीन । तेणें तुटे ध्यान विषयांचें ॥ २१ ॥

विषयांचें ध्यान देहाचें जीवन । सोडी ऐसा कोण सांग बापा ॥ २२ ॥

सांग बापा कोण विषयी तरला । कोण उद्धरला भोगितांचि ॥ २३ ॥

भोगितांचि सर्व सज्जन तरले विषय भोगिले पंचविधा ॥ २४ ॥

पंचही विषय त्यातुनी बाधक । शुद्ध तो साधक सेविताती ॥ २५ ॥

सेविताती सर्व त्यागी कोण आहे । विचारूनि पाहें आलया रे ॥ २६ ॥

आलया रे त्यागी तयासी म्हणावें । जेणें हें जिणावें शिश्नोदर ॥ २७ ॥

उदर सुटेना कामाची कल्पना । आता त्याग जना कोठें आहे ॥ २८ ॥

आहे त्याग बापा रसना जिंकावी । कल्पना मोडावी संतसंगें ॥ २९ ॥

संतसंगें त्याग अंतरींचा होय बाह्याकार काय करूनियां ॥ ३० ॥

करूनियां त्याग देहाचें दंडण । होतसे खंडण महा दोषा ॥ ३१ ॥

महा दोष कैचे संतांचे संगती । पतितांसी गती संतसंगें ॥ ३२ ॥

संतसंगें बाणे विवेक वैराग्य । योगियांचें भाग्य पाठीं लागे ॥ ३३ ॥

लागतो विवेक अंतरीं धरावा । संसार करावा सुखेनैव ॥ ३४ ॥

नावडे संसार दुःखाचे डोंगर । वासनाविस्तार आवरेना ॥ ३५ ॥

आवरेना तरी श्रवण करावें । परी न फिरावें दारोदारीं ॥ ३६ ॥

दारोदार थोर थोर पूर्वापार । योगी ऋषीश्वर भिक्षाटणें ॥ ३७ ॥

भिक्षाटण वायां कासया करावें । आश्रमीं भजावें अतीतांसी ॥ ३८ ॥

अतीतांसी भजे हें कहीं घडावें । आश्रमीं पडावें मायाजाळीं ॥ ३९ ॥

मायाजाळीं धर्म कांहीं तरी घडे । फिरे चहूंकडे उदासीन ॥ ४० ॥

उदासीन रूप देवाचें स्वरूप । होईजे निःपाप तयाचेनि ॥ ४१ ॥

तयाचेनि काय होणार होईल । तो काय देईल दातयासी ॥ ४२ ॥

दातयाचा दाता तो येक मागता । नेणिजे अतीता संवसारी ॥ ४३ ॥

संवसारीं आतां सर्व कांहीं घडे । शिणती बापुडे उदासीन ॥ ४४ ॥

उदासीन ज्ञाता नाहीं पराधीन । विचारें स्वाधीन तीर्थाटण ॥ ४५ ॥

तीर्थाटण काय पाहसील मूढा । पाणी आणि धोंडा जेथें तेथें ॥ ४६ ॥

तेथें होत आहे पापाची बोहरी । केली थोरथोरीं तीर्थाटणें ॥ ४७ ॥

तीर्थाटणें सदा इच्छिती साधूंसी । तीर्थें साधूंपासीं शुद्ध होती ॥ ४८ ॥

होती परी साधु कोण्हासी दिसेना । साधु तो असेना मायाधारी ॥ ४९ ॥

मायाधारी साधु जनांसी दिसतो । परी जाणावा तो पद्मपत्र ॥ ५० ॥

पद्मपत्राऐसें संसारीं असती । हें कदा कल्पांतीं सत्य नव्हे ॥ ५१ ॥

सत्य नव्हे कैसे दुर्वास श्रीपती । आणी चक्रवर्ती जनक येक ॥ ५२ ॥

जनक येकला दृष्टांतासी आला । नवलाव जाला येक दोनी ॥ ५३ ॥

येक दोनी नव्हे भक्त थोरथोर । तरले संसार करूनीयां ॥ ५४ ॥

करूनी संसार सुखें देशधडी । भक्तिसुखें गुढी उभारिली ॥ ५५ ॥

उभारिली गुढी संसार करितां । तया निस्पृहता कोठें होती ॥ ५६ ॥

होती निस्पृहता तेचि जाले मान्य । येर ते जगन्य लोलंगता ॥ ५७ ॥

लोलंगता नाहीं ऐसा कोण असे । कांहीं तरी असे मनामध्यें ॥ ५८ ॥

मनामधें बसे जैसें संसारिकां । तैसा नाहीं लेखा तापसाचा ॥ ५९ ॥

तापसांचा वास वनामधें घडे । विषयांचे सडे कामबुद्धी ॥ ६० ॥

कामबुद्धी ज्याची तया वाटे तेची । दोषिया दोषचि दिसतसे ॥ ६१ ॥

दिसताहे तैसें बोलावें लागतें । मन हें मागतें विषयांसी ॥ ६२ ॥

विषयांसी मागे मन हें चंचळ । देईल तो खळ पापरूपी ॥ ६३ ॥

पापरूपी मनीं परस्त्री चिंतितो । संसारीं भोगितो आपुलीच ॥ ६४ ॥

आपुलेंची शस्त्र उरीं हाणों जातां । मरेल तत्त्वता निश्चयेंसीं ॥ ६५ ॥

निश्चयो चळतो योगितापसांचा । मग तया कैचा परलोक ॥ ६६ ॥

परलोकीं योगी पावोनी राहिले । मिथ्या देह चाले प्रारब्धानें ॥ ६७ ॥

प्रारब्धानें देह सर्वांचा चालतो । तेथें योगिया तो सारिखाचि ॥ ६८ ॥

सारिखाचि योगी आणी संवसारी । बोलतां अंतरीं लाज नाहीं ॥ ६९ ॥

नाहीं तो आश्रमी साक्ष सर्वकर्मीं । तया नाही उर्मी अज्ञानाची ॥ ७० ॥

अज्ञानाची उर्मी लोभाचें गुंडाळें । आसक्तीच्या बळें शब्दब्रह्म ॥ ७१ ॥

ब्रह्मचि होऊनी संसारीं असावें । परी न लिंपावें कर्ममेळीं ॥ ७२ ॥

कर्माचा मेळावा पातकांचें फळ । तरी मायाजाळ गोड वाटे ॥ ७३ ॥

गोड वाटे जया सर्व ब्रह्म माया । जन वन तया सारिखेंची ॥ ७४ ॥

सारिखेंचि नव्हे सारासार आहे । अनुभवें पाहे गुरुमुखें ॥ ७५ ॥

गुरुमुखें जालें ज्याचें समाधान । त्यासी वणवण कदा नाहीं ॥ ७६ ॥

नाहीं जया आला संसाराचा वीट । तया मोक्षवाट सांपडेना ॥ ७७ ॥

सांपडेना मोक्ष जें मन चंचळ । यालागीं निश्चळ मन करीं ॥ ७८ ॥

करीं बापा आतां संसाराची सोडी । धरूं नको गोडी आश्रमाची ॥ ७९ ॥

आश्रमाची गोडी कासया सांडावी । उपाधी मोडावी कासयासी ॥ ८० ॥

शिकवितां ने घे तया कोण सांगे । सांगतां न लागे वीतराग ॥ ८१ ॥

वीतराग ऐसें कासया म्हणावें । हें येक जाणावें निश्चयेंसीं ॥ ८२ ॥

निश्चयो कळला तो कदा राहेना । वैभव पाहेना कदाकाळीं ॥ ८३ ॥

कदाकाळीं प्राप्त भोगावें सुटेना । देहाची भावना वेगळाली ॥ ८४ ॥

वेगळालें प्राप्त तैसेंचि भोगावें । परी निरोपावें वीतरागा ॥ ८५ ॥

वीतरागें देहसंबंध घडेना । वैभव सोडीना कांही केल्या ॥ ८६ ॥

केलियानें होतें केलेंचि पाहिजे । जें मनीं धरिजे तेंची होतें ॥ ८७ ॥

होतो प्रेत्‍न खरा प्रारब्धासारिखा । कांहीं पूर्वरेखा पाहिजेते ॥ ८८ ॥

पाहिजे तो यत्‍न आदरेंसीं केला । मग प्राप्तव्याला शब्द घडे ॥ ८९ ॥

घडे तो प्रेत्‍न होणारासारिखा । नाहीं तरी देखा आठवेना ॥ ९० ॥

आठवेना तरी आलस्य नसावा । आलस्याचा हेवा करूं नये ॥ ९१ ॥

कऊं नये ऐसें बोलणें बोलावें । होणार स्वभावें होत जातें ॥ ९२ ॥

होत जात परी प्रेत्‍नेंवीण नाहीं । आधीं प्रेत्‍न कांहीं पाहिजेतो ॥ ९३ ॥

पाहिजेतो परी घडोनी येईना । मनाची वासना पूर्ण नव्हे ॥ ९४ ॥

नव्हे समाधान साधनावांचूनी । वायां शब्दज्ञान वाउगेंची ॥ ९५ ॥

वाउगें साधन कासया करावें । स्वरूप स्वभावें सिद्ध आहे ॥ ९६ ॥

सिद्ध आहे तरी अंतरीं बाणेना । संशयो जाणेना निश्चयेसीं ॥ ९७ ॥

निश्चयाचें ज्ञान विवेकें संपन्न । तया हें अज्ञान बाधी केवीं ॥ ९८ ॥

केवीं बाधिजेना आसक्तीच्यामुळें । मायाजाळें काळें वोढीयेलें ॥ ९९ ॥

वोढीयेलें काळें अभक्त नरासी । नाहीं जयापासीं भक्तिभाव ॥ १०० ॥

भक्तिभाव क्रिया मोक्षाचें साधन । वीतरागी मन सर्व काळ ॥ १०१ ॥

सर्वकाळ जेथें कथानिरूपण । श्रवणमनन निजध्यास ॥ १०२ ॥

निजध्यास मन वृत्ती उदासीन । नावडे कांचन आणि कांता ॥ १०३ ॥

कांता पुत्र धन वैभव स्वजन । रामेंवीण अन्य आवडेना ॥ १०४ ॥

आवडेना भार नाथिला संसार । रामदासीं सार रामदास्य ॥ १०५ ॥

बारा ओव्या शतके – १२. प्रारब्ध प्रयत्‍नीं प्रयत्‍न श्रेष्ठत्व –

॥ श्रीराम समर्थ ॥

प्रेत्‍न आहे थोर पाहावा विचार । येणें पैलपार पाविजेतो ॥ १ ॥

पाविजेतो पार प्रारब्धेंकरुनी । येत्‍न केल्या जनीं होत नाहीं ॥ २ ॥

होत नाहीं प्रेत्‍नें ऐसें काय आहे । विचारूनी पाहें आलया रे ॥ ३ ॥

आलया रे प्रेत्‍न करितां फळेना । होणार टळेना कांहीं केल्यां ॥ ४ ॥

कांहीं तरी केलें पाहिजे संसारीं । कांहींच न करी ऐसा कोण ॥ ५ ॥

ऐसा कोण आहे प्रारब्धावेगळा । होणाराची कळा वेगळी ते ॥ ६ ॥

वेगळीच कळा जाण जाणत्याची । केल्याहि होतेचि विवंचना ॥ ७ ॥

विवंचना नानाप्रकारें धांवती । होणाराची गती भिन्न आहे ॥ ८ ॥

भिन्न आहे कळा धूर्त मनुष्याची । तूर्त प्रेत्‍नाची फळश्रुती ॥ ९ ॥

फलश्रुती कैची पूर्वदत्तावीण । वाउगाची शीण होत असे ॥ १० ॥

व्यर्थ होतो शीण शोधिल्यावांचुनी । कांहीं केल्या जनीं होत नाहीं ॥ ११ ॥

होत नाहीं परी अदृष्ट पाहिजे । तरीच लाहिजे सर्व कांहीं ॥ १२ ॥

सर्वकांहीं प्रेत्‍न केलियानें होतो । आळसी पडतो सावकास ॥ १३ ॥

सावकास जरी आळसी पडिला । होणार तें त्याला होत आहे ॥ १४ ॥

होत आहे परी प्रेत्‍नेवीण नसे । केल्यावीण कैसे भोग होती ॥ १५ ॥

भोग हे होताती पाठीं लागताती । येत्‍नेंवीण होती अकस्मात ॥ १६ ॥

अकस्मात तरी प्रेत्‍नीच भोगील । आळसी पडेल सावकास ॥ १७ ॥

सावकास पडे तेहेंचि होईल । होणारें येईल पूर्वदत्तें ॥ १८ ॥

पूर्वदत्त केलें प्रेत्‍न करूनियां वाउगेंचि वांयां बोलतोसी ॥ १९ ॥

बोलतोसी परी प्रारब्ध सोडीना । धांवतीनें जना होत नाहीं ॥ २० ॥

होत नाहीं जरी कां ये‍त्‍न करिसी । खातो जेवितोसि कासयासी ॥ २१ ॥

कासयासी आतां वाउगें बोलणें । खाणें हो जेवणें पूर्वरेखा ॥ २२ ॥

पूर्वरेखा कोणें लिहिली अदृष्टीं । हेंचि येक गोष्टी बरी पाहें ॥ २३ ॥

पाहील कवण संचितावांचून । देहे कर्माधीन चालतसे ॥ २४ ॥

चालतसे परी चालवावें लागे । कांहीं तरी मागे कोणी येक ॥ २५ ॥

कोणीयेक मागे तो कैचें देईल । होणार होईल निश्चयेंसी ॥ २६ ॥

निश्चयेंसी आतां होणार म्हणसी । कांहींच येत्‍नासी करूं नको ॥ २७ ॥

करूं नको ऐसे व्यर्थचि उत्तर । पूर्वींच होनार हौनी गेलें ॥ २८ ॥

हो‌उनी गेलें आतां तरी कां करावें । उगेंचि रहावें पडोनियां ॥ २९ ॥

पडावें मरावें कपाळासारिखें । कपाळीचें चुके ऐसें नाहीं ॥ ३० ॥

नाहीं नाहीं ऐसें त्वां तरी देखिलें । कपाळ वाचिलें कोणेपरी ॥ ३१ ॥

कोणेपरी आतां नवें होईना कीं । निर्मिलें लौकिकीं होत आहे ॥ ३२ ॥

होत आहे तो गे तोचि प्रेत्‍न जाण । प्रेत्‍नेंवीण कोण जन्मा आला ॥ ३३ ॥

जन्मा आला नादाबिंदा भेटी जाली । विधीनें लिहिली वोळी तेव्हां ॥ ३४ ॥

तेव्हां विधी कोने स्थळीं उभा होता । काशानें लिहिता होय तेथें ॥ ३५ ॥

तेथें काय होतें हें कळे कोणासी । मानवी जिवांसी काय ठावें ॥ ३६ ॥

ठावें नाहीं तरी ऐकेनासी कैसा । नेणोनि वळसा करितोसी ॥ ३७ ॥

करितोसी वांया व्यर्थ खटपट । लिहिलें अदृष्ट पालटेना ॥ ३८ ॥

पालटेना तरी करंटें जाणावें । पापी पालटावें कोणेपरी ॥ ३९ ॥

कोणेपरी आतां अदृष्ट चुकतें । न पेरितां होतें धान्य कैसें ॥ ४० ॥

कैसें होतें आतां पेरिल्यावांचून । बोलिलें वचन सांडूं नको ॥ ४१ ॥

सांडूं नको ऐसें पालटतें कैसें । सांगतां तें कैसें कोणेपरी ॥ ४२ ॥

कोणेपरी आतां तुजसी बोलावें । निश्चयाच्या नांवें शून्याकार ॥ ४३ ॥

शून्याकार जाला प्रारब्धानें केला । पालटितो याला कोण आतां ॥ ४४ ॥

कोण आतां करी सुदैव दुर्दैव । ब्रह्मादिक देव जोपारिले ॥ ४५ ॥

जोपारिले कैसे आहे तें बोलतों । कर्में पालटितो ऐसा कोण ॥ ४६ ॥

ऐसा कोण आहे जे वर्ते विचारें । मूर्ख अविचारें वर्तताती ॥ ४७ ॥

वर्तताती काय करिती प्रारब्धा । त्यासी बोल कदा ठेऊं नये ॥ ४८ ॥

ठेऊं नये ऐसें कोणासी म्हणावें । मूढ लोक देवें निंदियेंलें ॥ ४९ ॥

निंद्य आणि वंद्य प्रारब्धाचा ठेवा । बोल काय देवा ठेउनीयां ॥ ५० ॥

ठेउनीयां बोल देवासी भजावें । पाषांड त्यजावें विषयांचें ॥ ५१ ॥

विषयो सांडूनी भजावें देवाला । देव होणाराला पालटीना ॥ ५२ ॥

पालटीना देव ऐसें म्हणों नये । देवचि उपाय भक्तजना ॥ ५३ ॥

भक्तजन कष्टी हो‍उनीयां गेले । देवें सोडविले नाहींत कीं ॥ ५४ ॥

नाहीं तें बोलतां अभक्त होइजे । यातना भोगिजे परोपरीं ॥ ५५ ॥

परोपरीं मज का भय सांगतां । कर्में विघडितां देव कैचा ॥ ५६ ॥

कैचा देव ऐसें आम्हां ऐकों नये । प्राप्त होती ठाव रौरवाचे ॥ ५७ ॥

रौरवाचे ठाय आपुली करणी । कर्म‍‌आचरणीं ब्रह्मप्राप्ती ॥ ५८ ॥

ब्रह्म प्राप्त होतें संतांचें संगती । येरां अधोगती गर्भवास ॥ ५९ ॥

गर्भवास होती पूर्वींच्या संचितें । आतां कांहीं येथें यत्‍न नाहीं ॥ ६० ॥

येत्‍न नाहीं कोणा ज्या नाहीं कैपक्षी । भक्तजना रक्षी देवराणा ॥ ६१ ॥

देवराणा रक्षी हें कई घडावें । संचीत जाणावें आपुलेंचि ॥ ६२ ॥

आपुलालें पाप देव सोडविता । जाण हें तत्वता निश्चयेसीं ॥ ६३ ॥

निश्चयेसीं देव प्रारब्धा-आधीन । येथें भक्तजन काय करी ॥ ६४ ॥

काय करितोसी भक्ताचा कंटाळा । अहा रे चांडाळा कर्मबद्धा ॥ ६५ ॥

कर्माचे बांधले हरिहरादिक । मानवी हें रंक केवीं सुटे ॥ ६६ ॥

केवीं सुटे मूढ अभाविक जन । अपार पावन देवें केले ॥ ६७ ॥

देवासी बंधन तें कर्मा लागले । बंद सोडविले देवें कैसे ॥ ६८ ॥

कैसें बोलतोसी मर्यादा सांडूनी । रावण मारूनि मुक्त देव ॥ ६९ ॥

देव मुक्त केले या रघुनायकें । रावण कौतुकें रक्षियेलें ॥ ७० ॥

रक्षियेलें तेणें दोषेंचि बुडाला । पुरुषार्थ गेला येकायेकी ॥ ७१ ॥

येकायेकी जातो उपजला प्राणी । कर्माची करणी ऐसी आहे ॥ ७२ ॥

आहे ये‍त्‍न कर्म तोडावयालागी । मुक्तीचे विभागी भक्तजन ॥ ७३ ॥

भक्तजन दोनी प्रारव्धापासूनी । प्रारब्धावांचूनी थोर नाहीं ॥ ७४ ॥

थोर नाहीं ऐसें कैसेनि जाणावें । रूप वोळखावें उभयांचें ॥ ७५ ॥

उभयता कोण प्रारब्ध प्रयत्‍न । आधीं जे निर्माण तेंचि थोर ॥ ७६ ॥

थोर मूळमाया निराकारीं जालीं । प्रारब्धीची वोळी तेथें नाहीं ॥ ७७ ॥

नाहीं क्रियमाण तै शब्दस्फुरण । जें महाकारण ब्रह्मांडीचें ॥ ७८ ॥

ब्रह्मांडीचें महाकारण शरीर । मूळ निराकार परब्रह्म ॥ ७९ ॥

परब्रह्मीं जाली मूळी मूळमाया । पुढें गुणमाया गुण करी ॥ ८० ॥

गुण सत्त्व रज तम हें जाणावें । तेथुनी स्वभावें पंचभूत ॥ ८१ ॥

आकाशीं पवन पवनी तो अग्न । आपोनारायण तेथूनियां ॥ ८२ ॥

तेथूनियां पुढें अवनी जाहाली । पुढें नाना वल्ली भूमिपोटीं ॥ ८३ ॥

भूमिपोटीं जाल्या औषधी निर्माण । तेथूनियां अन्न प्रगटलें ॥ ८४ ॥

प्रगटलें अन्न प्रगटलें रेत । तेथुनी जीवित्व पुरुषाचें ॥ ८५ ॥

पुरुषापासूनी उत्पत्ती वाढली । वेदशास्त्रीं बोली ऐसी आहे ॥ ८६ ॥

ऐसी बोली सत्य वेदशास्त्रवाणी । पुढें चारी खाणी प्रगटल्या ॥ ८७ ॥

प्रगटल्या वाणी तयांची प्रारब्धें । पुढें नानाभेदें जीवसृष्टी ॥ ८८ ॥

जीवसृष्टी जाली उत्पत्ती संव्हार । प्रारब्ध वेव्हार ऐलीकडे ॥ ८९ ॥

ऐलीकडे कर्म मूळीचा तो प्रेत्‍न । श्रोतीं सावधान विवरावें ॥ ९० ॥

विवरावें आधीं प्रेत्‍न कीं प्रारब्ध । शास्त्रांतरीं भेद ऐसा आहे ॥ ९१ ॥

आहे निराकार निर्मळ निश्चळ । तेथुनी चंचळ प्रेत्‍न जाला ॥ ९२ ॥

प्रेत्‍न जाला आधीं म्हणोनियां थोर । प्रारब्धविचार ऐलीकडे ॥ ९३ ॥

ऐलीकडे कर्म पाहतां भूतळीं । प्रेत्‍न अंतराळीं मूळारंभ ॥ ९४ ॥

आरंभापासुनी सर्वही शोधावें । कर्म पडे ठावें विवरतां ॥ ९५ ॥

विवरतां सर्व आशंका फिटली । जाण तया भली विवंचना ॥ ९६ ॥

विवंचना अष्टदेहांची करितां । होय सार्थकता ज्ञानबोधें ॥ ९७ ॥

ज्ञानबोधें स्थूळ सूक्ष्म कारण । तो महाकारण चौथा देह ॥ ९८ ॥

विराट हिरण्य अव्याकृती जाण । मूळमाया खूण अष्टदेह ॥ ९९ ॥

अष्ट देहे ऐसे पिंडब्रह्मांडीचे । निरसितां विवंचे दृश्य माया ॥ १०० ॥

दृश्य माया मिथ्या साच परब्रह्म । दास म्हणे भ्रम मावळला ॥ १०१ ॥

मावळला भ्रम रामगुण गातां । उपासना आतां सोडूं नये ॥ १०२ ॥

बारा ओव्या शतके – संत रामदास समाप्त 

नमू विघ्रहर्ता मुळीं सैन्यभर्ता । मुढां धूर्तकर्ता विभांडी विवता । चतुर्भूज मताननू शोभताहे । तया चिंतितां भ्रांति कोठें न राहे ॥१॥

सदा भेदहंती महंती । सदा ज्ञानवंती नियंती नियंता । सुविद्याकळास्फूर्तिरूपा अमूपा । नमस्कारिली शारदा मोक्षरूपा ॥२॥

नये बोलतां चालतां रूप कांहीं । नये भावितां दावितां सर्वथाही । सदा संत आनंदरूपीं भरावें । पदीं लागतां सद्नुरूचे तरावें ॥३॥

नमस्कारिला राम कोदंडपाणी । पुढें गावया रामराभेति वाणी । भविष्योत्तरें बोलिलीं तीं पुराणीं । उमाकांत ध्यातो सदा शूळपाणी ॥४॥

कथा शंकराची कथा कार्तिकाची । कथा चंडिकेची कथा मोरयाची । कथा वेंकटाची कथा विठ्ठलाची । कथा मल्लयाची कथा भैरवाचीz॥५॥

कथा नृसिंह वामना भार्गवाची । कथा कौरव पांडवां माधवाची । कथा देव इंद्रादि ब्रह्मादिकांची । समस्तांमधें श्रेष्ठ या राघवाची ॥६॥

जिणें फेडिला पांग ब्रह्मादिकांचा । बळें तोडिला बंध त्या त्रीदशांचा । म्हणोनि कथा थोर या राघवाची । जनीं ऐकतां शांति होते भवाची ॥७॥

कथा थोर रामायणीं सार आहे । दुजी ऊपमा या कथेला न साहे । तिन्ही लोक गाती सदा आवडीनें । भविष्योत्तरें वानिली शंकरानें ॥८॥

ऋषीमाजिं श्रेष्ठू विचारें वरिष्ठू । सदा एकनिष्ठू सगूणीं प्रविष्ठू । चरित्रें विचित्रें वनामाजिं वस्तां । मुखें बोलिला राम नस्तां समस्तां ॥९॥

कथा राघवाची सदाशीव पाहे । तळीं ऐकतां शेष थक्कीत राहे । कथा श्रेष्ठ हे ऐकतां दोष जाती । महासुकृती ऐकती धन्य होती ॥१०॥

कथा संपली कांड सुंदर्य मागें । प्रवाहो पुढें चालिला लागवेगें । स्वयें श्रोतयांतें कवी प्रार्थिताहे । पुढें युद्धकांडीं कथा रम्य आहे ॥११॥

ऋषीपर्वतीं रामसौमित्र होते । अकस्मात आला हनूमंत तेथें । म्हणो जानकी देखिली रामचंद्रा । क्षमारूप लंकेसि आहे नरेंद्रा ॥१२॥

सिमा रावणें रक्षिली वाटिकेसीं । प्रभू पाहिली म्यां स्वयें निश्चयेंसीं । तयें घोर नीशाचरी रक्षणेसी । बळें ठेविल्या कर्कशा गर्वराशी ॥१३॥

पुढें राघवें सुग्रिवाचे निमित्तें । विचारूनियां सर्वही वानरांतें । दळेंशीं बळें दक्षिणे चालि केली । विरांचि असंभाव्य सेना मिळाली ॥१४॥

कपी सुग्रिवें सर्व भूमंडळीचें । बहू आणिले वीर मेरू बळाचे । विरापाठिशीं भार कोट्यानुकोटी । रिसां वानरांची असंभाव्य दाटी ॥१५॥

अती आदरें स्कंदभागीं विरानें । रघूनायका घेतलें मारुतीनें । सुमित्रासुतालगिं त्या अंगदानें । प्रभू चालिला ते बळी थोर मानें ॥१६॥

सिता शोधिली भीमराजें विशाळें । दळें लेटिलीं वानरांचीं ढिसाळें । गिरीतुल्य झेंपावती वायुवेगें । करापल्लवा झेलिती शैलशृंगें ॥१७॥

अपारें कुरें वानरें सैर मेळा । कठोरें करीं फोडिती चंडशीळा । रिसें कर्कशें भीम भिंगोळवाणीं । मधें सांवळा राम कोदंडपाणी ॥१८॥

पुढें चालतां भार गोलांगुलांचें । कडे लागले थोर विंध्याचळाचे । तया पर्वतामाजिं चंडें उदंडें । विशाळें बहू लागलीं झाडखंडें ॥१९॥

कपीभार विंध्याचळामाजिं आले । असंभाव्य ते झाडखंडीं निघाले । वरी वाड झाडें तळीं दाट छाया । कपी सर्वही सिद्ध जाले उडाया ॥२०॥

तळीं पोटळे उंच शाखा फुलांचे । वरी लोंबती घोस नाना फळांचे । बहूतांपरींच्या बहू पक्षियाती । बहू श्वापदें तीं फळें भक्षिताती ॥२१॥

तयांमाजिं ते भार कोटय़ानुकोटी । रिसां वानरांची असंभाव्य दाटी । झडा घालिती एकमेकां पुढारें । खडाडां बळें वृक्षवल्ली विदारें ॥२२॥

कितीएक ते बैसले वृक्षअग्रीं । वरी वाइलीं वक्र पुच्छें समग्रीं । कितीएक मध्येंच ते गुप्त जाले । कितीएक ते वृक्षमाथां मिळाले ॥२३॥

स्वइच्छा फळें भक्षिती आदरेंसीं । बहू वांटती एकमेकां  त्वरेंसीं । फळें तोडिती टाकिती ते अपारें । वनामाजिं ते क्रीडती भूभुकारें ॥२४॥

कितीएक हेलविती वृक्ष आंगें । कितीएक ऊफाळती लागवेगें । कितीएक ते झोंबती आंग व्यस्तें । कितीएक ते लोंबती एक हस्तें ॥२५॥

कितीएक पोटाळिती वाड झाडें । किती मोडिती आंगभारें कडाडें । बहू मांडिली झाडखंडी धुमाळी । कितीएक झेंपावती अंतराळीं ॥२६॥

वनें व्यापिली वानरें गर्जताती । दिशा लंघिती श्वापदें पक्षियाती । भुतें खेचरें थोर धाकें पळालीं । चळीं कांपती दैन्यवाणीं गळालीं ॥२७॥

कपींचीं पुढें चालिलीं दाट थाटें । वनें चालतां सर्व होती सपाटें । महा थोर विंध्याचळा लागवेगें । पुढें चालिले सर्व सोडूनि मागें ॥२८॥

तयां चालतां चालतां दक्षणेसी । बहूसाल आवेश माहा विरांसी । पुढें देखिलें शृंग मैळाचळाचें । तयामस्तकीं भार गोळांगुळांचे ॥२९॥

गिरीशृंगपाठार पाहोनि वेगीं । बळें चालिले भार ते दक्षिणांगीं । पुढें चालतां चालतां अस्तमाना । समुद्रातिरीं लोटली भीम सेना ॥३०॥

कपसैन्य सिंधूतिरामाजिं आलें । असंभाव्य देखोनि चक्कीत जालें । जळें मातला सिंधु लाटे धडाडी । करी गर्जना मेघ जैसा घडाडी ॥३१॥

दिसे पाहतां सर्व आकाश जैसें । कळेना सिमा दाटलें तोय तैसें । बहूपाणजंजाळ देखोनि डोळां । भयासूर त्यां कंप सूटे चळाळां ॥३२॥

समुद्रातिरीं राहिली चंडसेना । असंभाव्य तें सैन्य भूमी दिसेना । गिरांवृक्ष देखोनि येती फुराणें । बळें साधिती अंतराळीं किराणें ॥३३॥

कपीभार ते सर्वही स्वस्थ जाले । महापर्वतांचे परी ते मिळाले । समुद्रातिरीं राहिलें सैन्य जैसें । पुढें वर्तलें त्रीकुटामाजिं कैसें ॥३४॥

सिताशुद्धि घेऊनियां रुद्र गेला । तयीं आखयातें क्षयो प्राप्त जाला । बहू मानसीं दु:ख मंदोदरीला । तिनें शीघ्र पाचारिलें देवराला ॥३५॥

म्हणे देवरालगिं बीभीषणा हो । तुम्ही आणि वेगीं सभेमाजिं जा हो । मदोन्मत्त तो अंकुशें आवरावा । विवेकें बळें राव तैसा वळावा ॥३६॥

म्हणे धन्य हो धन्य तूं राजकांते । मनीं माझिया हीत ऐसेंचि होतें । बरी अंतरीं मात घेऊनि पूर्ती । निघाला स सभेमाजिं तो धर्ममूर्ती ॥३७॥

तया रावणाच्या गृहामाजिं गेला । बहूतांपरी रावणू शीकवीला । पुढें दोघेही ते सभंमाजिं आले । महावीर राक्षेस सर्वे मिळाळे ॥३८॥

सभे श्रेष्ठ तो रावणू कुंभकर्णू । सभेमाजिं बीभीषणू आग्रगण्यू । सभे सर्वही पुत्र मंत्री मिळाले । तयालगिं तो रावणू काय बोले ॥३९॥

तया रावणें सर्व सांदूनि शुद्धी । पुढें प्रेरिता जाहला पापबुद्धी । म्हणे ऐक गा बुद्धिवंता प्रहस्ता । करी रे मला वश्य ते रामकांता ॥४०॥

सितेकारणें म्यां बहू कष्ट केले । परी पाहतां सर्वही व्यर्थ गेले । मनीं चिंतिलें कोद कांहीं पुरेना । उरे शीण तो शोक पोटीं धरेना ॥४१॥

सिते सुंदरीलगिं संभोग द्यावा । समूळें बळें रामशत्रू वधावा । न हे ईतुकें सर्वही कृत्य जालें । सुखें सर्वदा चित्त माझें निवालें ॥४२॥

अहंकारला रावणू कोटिगूणें । मनीं मानिलें सर्व ब्रह्मांड ऊणें । समस्तांमधें आगळा मेघवर्णू । पुढें बोलता जाहला कुंभकर्णू ॥४३॥

वदे कुंभकर्णू तया रावणाला । मदें सर्वही नीतिधर्मू बुडाला । अकस्मात लंकापतीबुद्धि नासे । पुढें सर्वही सूख तेणें विनाशे ॥४४॥

जगें निंदिलें तेंचि टाकून येतां । पुढें वेळ नाहीं तया दु:ख होतां । विषें घोळिलें ठेवितां प्रीति तेथें । पुढें सत्वरा जाइजे मृत्युपंथें ॥४५॥

म्हणे कुंभकर्णू असें काय केलें । सिता आणितां सर्वही राज्य गेलें । पुढें भंगलें चित्त जाणूनि जीवें । मनासारिखें बोलिला तो स्वभावें ॥४६॥

शुभाशूभ जें मानलें तूजलगिं । घडो तेंचि आतां भलें या प्रसंगीं । बळें माझिया सर्व सूखें रहावें । पुढें काय होईल तैसें पहावें ॥४७॥

कपी मानवी सर्व कैसे मिळाले । क्षुधेकारणें माझिये प्राप्त जाले । रिपू घालितों ऊदरामाजिं सांठा । नरें वानरें घांस घेतों घटाटा ॥४८॥

उदल्या महाघोर माझेनि कोपें । पुढें देखतां तो चळीं काळ कांपे । रिसें मर्कटें बापुडीं दैन्यवाणीं । रिपू आमचे थोर वाटे शिराणी ॥४९॥

तया बोलतां रावणा सूख जालें । स्तुतीउतरें आदरें गौरवीलें । महावीर पारश्च ऊदीर वेगीं । पुढें बोलता जाहला ते प्रसंगीं ॥५०॥

अहो कासया मंत्र पूसा रिपूचा । जनीं कोण लेखा तया मर्कटांचा । समर्थापुढें दूसरा कोण कैंचा । करूं एकला सर्व संहार त्यांचा ॥५१॥

सितेची बहू प्रार्थना कां करावी । प्रभू सांगतों बुद्धि पोटीं धरावी । म्हणे वीर पारश्च त्या रावणाला । बळात्कार राया करावा सितेला ॥५२॥

म्हणे रावणू धन्य गा बुद्धिवंता । तुझें बोलणें मानलें दृढ चित्ता । परी शाप आहे मला ब्रह्मयाचा । करीना बळात्कार हे सत्य वाचा ॥५३॥

तयां बोलतां दु:ख बीभीषणाला । बहूसाल संतापला क्रोध आला । म्हणे रे रघूनाथ पूर्णप्रतापी । दुरात्मे तुम्ही नष्ट चांडाळ पापी ॥५४॥

तुम्ही राक्षसें निर्बळें बुद्धिहीनें । मती मंदली पातकाचेनि गूणें । सुराकारणें राम आला कळेना । मदें मातला रावणू ओळखेना ॥५५॥

कपी वीर ते दूरि टाकूनि शंका । मिळले करायास निर्मूळ लंका । त्रिकूटाचळू दृश्य नाहीं तयांला । तंव जानकी भेटवा राघवाला ॥५६॥

रुपें कर्कशें कोपला वीर गाढा । रणामंडळीं राम वाईल मेढा । तया देखतां काळ भीडूं शकेना । तुम्ही मश्यकें राक्षसें सर्व सेना ॥५७॥

रणीं तीव्र त्या राघवाचेनि बाणीं । तुटों लागले तूमचे पादपाणी । धडें मस्तकें मेदमांसें चिडाणी । न होतां सिता भेटवा चापपाणी ॥५८॥

तया बोलतां ते सभा तप्त जाली । सुतां मंत्रियाचे मुखीं तीव्र बोली । असंभाव्य तो रावणा कोप आला । कुशब्दें बहू त्रास बीभीषणाला ॥५९॥

सभेमाजिं धिक्कारिलें रावणानें । उठोनि पदें ताडिलें दुर्जनानें । बहूर्तामधें एकला धर्ममूर्ती । मनीं खोंचला तो उदासीन चितीं ॥६०॥

मनू भंगला हो तया धार्मिकाचा । पुढें त्याग तात्काळ केला सभेचा । उडाला नभोमंडळामाजिं वेगीं । पुरोहीत चत्वारि ते पृष्ठभागीं ॥६१॥

झळंबे मनीं लोभ त्या सांडि केली । अकस्मात ते वृत्ति भंगूनि गेली । पुढें वाक्य बोलेनियां रावणातें । उदासीन तो चालिला व्योमपंथें ॥६२॥

पुरोहति चत्वारि ते पृष्ठभागीं । त्वरें उत्तरें चालिले लागवेगीं । समुद्रासि लंघूनि पैलाड गेले । नभीं पारखे सुग्रिवें ओळखीले ॥६३॥

कपींद्रू म्हणे पैल पाहे विशाळू । नभीं येतसे कोण हा पंचमेळू । अकस्मात खालावला व्योमपंथें । भिडों पाहती वानरें त्या अनर्थें ॥६४॥

मिळाळे कपी बोलती त्यासि वाचा । अकस्मात आलास तूं कोण कचा । म्हणे बंधु मी होय लंकापतीचा । परी दास अंकीत या राघवाचा ॥६५॥

पुरी त्यागिली सर्व एका जिवेंशीं । करा हो तुम्ही भेटी या राघवाशीं । म्हणे सत्य बीभीषणू नाम माझें । नव्हे अन्यथा सर्वथा वाक्य दूजें ॥६६॥

कपी सर्वही जुत्पती धममूतीं । बहूतांपरी ऐकिली वाड कीर्ती । समस्तीं तुम्हीं हीत माझें करावें । कृपाळूपणें राघवा भेटवावें ॥६७॥

म्हणे वीर सुग्रीव नावेक बैसा । त्वरें मात हे जाणवीतों सुरेशा । कपीराज तो लागवेगें निघाला । अती आदरें भेटला राघवाला ॥६८॥

समाचार साकल्य तो सांगताहे । म्हणे भेटि नीशाचरू इच्छिताहे । परी अंतरीं कोण कैसा कळेना । तया ठेवितां राजनीती मिळेना ॥६९॥

समस्तांकडे पाहिलें राघवानें । बहूतांपरी बोलिलें तें सभेनें । मनीं पाहतां देखिला दैन्यवाणा । कृपाळूपणें आणवी रामराणा ॥७०॥

उभें राहिले भाग्य बीभीषणाचें । करी अंतरीं ध्यान पादांबुजाचें । भिजे दिव्य सर्वांग त्या अश्रुबिंदीं । मिठी घातली रामपादारविंदीं ॥७१॥

कृपासागरें ठेविला हस्त माथां । चिरंजीव लंकापती होय आतां । मधूरें गिरें राघवें ऊठवीला । पुढें तिष्ठतू हात जोडोनि ठेला ॥७२॥

बहू स्तूति केली रघूनायकाची । करी आदिनारायणाची विरिंची । तयाचेपरी । शब्दकारुण्य बोले । पुढें पाउलें लक्षितां अश्रु आले ॥७३॥

म्हणे राम बीभीषणा बैस आतां । पुरे स्तूति सांडी तुझी सर्व चिंता । सुमित्रासुतालगिं संकेत केला । दिजे मंगळस्नान बीभीषणाला ॥७४॥

त्वरें ऊठला बंधु त्या राघवाचा । घटू आणिला पूर्ण सिंधूदकाचा । पुरें शीघ्र बीभीषणालगिं शेषें । विशेषे दिलें सौख्य राज्याभिपेकें ॥७५॥

म्हणे राम बीभीषणा सत्य वाचा । प्रतापें वधू जालिया वैरियाचा । तुला दीधलें राज्य लंकापुरीचें । चळेना चिरंजीव जैसें ध्रुवाचें ॥७६॥

वरू दीधला रामचंद्रें दयाळें । कृपासागरें दासपाळें नृपाळें । प्रसंगीं तये थोर आनंद जाला । दिल्हें अक्षयी राज्य बीभीषणाला ॥७७॥

कषी सुग्रिवादीक मांदी मिळाली । समस्तीं विरीं आदरें स्तूति केली । जगीं धन्य हें भाग्य बीभीषणाचें । प्रितीपात्र जाला रघूनायकाचें ॥७८॥

रघूनायका देखतां सूख जालें । बहु दु:ख मागील सर्वै निमालें । जगीं धन्य गा धन्य बीभीषणा तूं । तुला जाहला प्रसन्न श्रीअनंतू ॥७९॥

समस्तांसि सन्मानिलें आदरेंसीं । नमस्कार केला रघूनायकासी । पुढें मंत्रियामांजिं तो बैसवोला । तेणें थोर आनंद बीभीषणाला ॥८०॥

म्हणे राम बीभीषणा बैस आप्ता । त्रिकूटाचळू सांग साकल्य वार्ता । वदे राज्य लंकापुरी सर्व सेना । मनामाजिं संतोषला रामराणा ॥८१॥

पुढें राम बीभीषणा मंत्र पूसे । कपीभार पैलीकडे जाति कैसे । विचारूनियां सुग्रिवाचेनि मतें । म्हणे हो क्षमा मागिजे मार्ग यातें ॥८२॥

समुद्रासि देऊनियां श्रेष्ठ मानू । करावा अती आदरें सुप्रसन्नू । मनीं बोलणें सत्य मानूनि देवें । समुद्रातिरीं बैसिजे शुद्ध भावें ॥८३॥

त्रिकूटाचळाहून तो हेर आला । पुढें सर्व पाहूनि शार्दूळ गेला । समाचार सांगे तया रावणाला । म्हणे वानरेसीं बळें राम आला ॥८४॥

मिळाले कपी रीस कोटयानुकोटी । समुद्रातिरीं जाहली थोर दाटी । बळें राहिली ते असंभाव्य सेना । विरांची असंख्यात संख्या असेना ॥८५॥

शिळाशीखरें झेलिती वृक्षपाणी । सदा सर्वदा गर्जती घोर वाणी । तयामाजिं ते मानवी वेषधारी । रुपें रम्य लावण्य कामावतारी ॥८६॥

असंख्यात मेळा रिसांवानरामचा । कपिश्रेष्ठ सुग्रीव राजा तयांचा । प्रभू सांगतों सिद्ध आतां असावें । पुरीमाजिं दुश्चीत कांहीं नसावें ॥८७॥

तयें सांगतां थोर उद्धेग जीवा । म्हणे मागुता कोण रे पाठवावा । पुढें शूक बोलविला आदरेंसीं । म्हणे जाय रे बोल त्या सुग्रिवासी ॥८८॥

म्हणावें कपी तूं सखा आमुचा रे । अनूचीत हें वाउगें कासया रे । बहूतांपरी शूक तो शीकवीला । अलंकारे देऊनियां तोषवीला ॥८९॥

नमस्कार केला तयें रावणासी । निघाला बळें हेर तैसा त्वरेंसीं । नभोमंडळीं शीघ्र उड्डाण केलें । देहें आपुलें सर्वही पालटीलें ॥९०॥

रुपें सुंदरू जाहला शुद्ध पक्षी । निराळा नभामाजि तो सैन्य लक्षी । म्हणे सुग्रिवा ऐक रे ऐक भावें । कपी व्यर्थ आलसि मागें फिरावें ॥९१॥

त्वरें आपुल्या भूवनामाजिं जावें । समारंगणीं वाउगें कां मरावें । त्रिकूटाचळा रामकांतेचि नेलें । कपी सांग पां रे तुझें काय गेलें ॥९२॥

तया मानवा साह्य जालसि कैसा । मनीं नेणतां चालिला मूर्ख जैसा । बळें हीन झुंजासि त्याच्या न जावें । कदा कृपणाचें वर्‍हाडी न व्हावें ॥९३॥

महा मूर्ख रे सख्य याचें नसावें । स्वयें हीत तें ज्ञान पोटीं बसावें । त्रिकूटाचळू लभ्य नाहीं सुरेशा । नरांवानरां प्राप्त होईल कैसा ॥९४॥

कपीपुंगवा व्यर्थ आलसि वांयां । समारंगणीं बाणघातें मराया । समस्तीं रणामाजिं जीवें मरावें । तये मैत्रिकीचें जनीं काय घ्यावें ॥९५॥

बहुतांपरी हेंचि आतां करावें । तुवां आपुल्या भूवनामाजिं जावें । शुकें निंदिलें सर्वहि वानरांतें । बहूसाल धिक्कारिलें हो तयांतें ॥९३॥

तिहीं पाडिला ताडिला कुस्त केला । पुन्हां सोडिला तो नभामाजिं गेला । म्हणे शूक ऐका रिसें वानरें हो । तुम्हां रावणें रक्षिलें निर्बळें हो ॥९७

अरे मूर्ख हो व्यर्थ आलांत येथें । समारंगणीं जावया मृत्युपंथें । अरे सुग्रिवा वानरा भूललाशीं । रिसांमर्कटांमाजिं तूं मूर्ख होती ॥९८॥

मुढा व्यर्थ घेऊनि आलसि सेना । तुला रावनू कोण कैसा कळेना । पुन्हां बोलता जाहला घोर वाणी । कपी मागुते क्षोभले वृक्षपाणी ॥९९॥

धरूनी बळें आणिलें पक्षियाला । तिहीं रक्षिलें पाशबंधीं तयाला । पुढें शीघ्र कोपेल हा रामचंद्रू । म्हणे दास भेटेल भावें समुद्रू ॥१००॥

प्रतापें बळें तारिती चंड शीळा । बळे सेतु बांधूनि घेती सुवेळा ॥१०१॥संत दर्शन

युद्धकान्ड – प्रसंग दुसरा

समुदातिरीं राम राजीवनेत्रें । भुमी सेज दर्भाजनीं तीन रात्रें । बहूतांपरी दीधला श्रेष्ठ मानू । परी सागरू तो नव्हे सुप्रसन्नू ॥१॥

फळें तोय सांडूनियां नित्य नेमें । बहूतांपरीए प्रार्थिला सिंधु रामें । परी नायके जो बळें धुंद जाला । रघूनायका कोप तात्काळ आला ॥२॥

उभा राहिला काळ कृतांतु जैसा । बळें सिंधु जाळावया राम तैसा । दिसे रूप अद्भूत वज्रांग ठाणें । करीं चाप तें सज्जिलें अग्रिबाणें ॥३॥

बळें ओढितां घोरघोषें करारी । दिशा दाटल्या वन्हि शीतें थरारी । भयें बैसला काळपोटीं दरारा । चवों लागल्या त्या असंभाव्य तारा ॥४॥

बहू क्षोभला राम जाळूं निवाला । पुढें सिंधु भेटावया शीघ्र आला । म्हणे स्वामि हो थोर अन्याय जाला । समुद्रासि हो शीघ्र पालाण घाला ॥५॥

नळाचेनि हस्तें जळीं चंड शीळा । गिरिशृंग तर्तीला हो जी नृपाळा । वदे निश्चयें आदरें हा समुद्रू । तेणें थोर संतोषला रामचंद्रू ॥६॥

बहूतांपरी राम संतोषवीला । पुढें सिंधु तोही जळामाजि गेला । नळें वानरांचीं दळें सिद्ध केलीं । गिरीशृंग आणावया शीघ्र गेलीं ॥७॥

त्वरें उत्तरें चालिले भार सैरा । बळी धांवती एकमेकां पुढारां । शिळा शीखरें झाडखंडें प्रचंडें । बळाचे कपी चालवीती उदंडें ॥८॥

कपी धांवती लक्ष कोटयानुकोटी । बळें गर्जती थोर आनंद पोटीं । गिरीकंदर देश लंघूनि जाती । शिळा शीखरें शीघ्र घेऊनि येती ॥९॥

निळे पींवळे श्वेत आरक्त काळे । पिके जांभळे गौर जाभे गव्हाळे । बहु रंग पाषाण नानापरींचे । उभे वक्र वर्तूळ गाभे गिरीचे ॥१०॥

कपीवीर ते शीघ्र घेऊनि जाती । बळें मघवाचेपरी वर्षताती । शिळीं सेतु बांधी नळू लागवेगें । असंभाव्य तीं चालिलीं शैलशृंगें ॥११॥

कपी मोडिती वाड झाडें कडाडां । कडे पाडती पर्वतांचे खडाडां । उडया घेति आकाशपंथें धडाडां । बळें टाकिती सिंधुमव्यें थडाडां ॥१२॥

विशाळा जडा वर्तुळा त्या उदंडी । बहू मस्तकीं वाहती चंड धोंडी । शिळा शीखरें फोडिती ते अभंगें । नभों भार झेंपावती लागवेगें ॥१३॥

कपी मारुतीसारिखें जे उडाले । गिरी मंदरासारिखे चालवीले । कपी साक्षपी देवरूपी बळापे । कडे लागले ते सुवेकाचळाचे ॥१४॥

बळें सेतु बांधावया वेगु केला । शतें योजनें लांब विस्तीर्ण जाला । दश योजनें भव्य रुंदी तयाची । जळीं बांधलीं सर्व पांचां दिसांची ॥१५॥

कपी सर्व आनंदले कार्य जालें । बळें गर्जती चित्त सूखें निवालें । सुवेकाचळा सेतु बांधोनि नेला । नळा वानराला जयो प्राप्त जाला ॥१६॥

म्हणे रामराणा तया सुग्रिवातें । दळें चालवा सागराचेनि पंथें । निरूपी कपी शीघ्र सेनापतीला । निळें सर्व सेनेसि संकेत केला ॥१७॥

दळें सर्वही वानरांची निघालीं । पुढें चालतां दाटणी थोर जाली । कडेचा पडे तो उडे अंतराळीं । सुवेळाचळा पावले शीघ्रकाळीं ॥१८॥

सुवेकाचळाभीतरीं राजभारें । दळें लोटलीं वानरांचीं अपारें । बळें घोरघोषें कपी गर्जताती । दिशाचक्र सिंधू गिरी पाहताती ॥१९॥

त्रिकूटागिरीशीखरीं दिव्य जें कां । रघूनायकें देखिली रम्य लंका । दिसे तेजबंजाळ लावण्यराशी । तयां देखताम पारणें लोचनांशीं ॥२०॥

म्हणे धन्य रे धन्य तो विश्वकर्मा । असंभाव्य या पर्वताचा महीमा । सुवर्णाचळासारिखा दीसताहे । सिता सुंदरी या स्थळामाजिं आहे ॥२१॥

पुढें राम बोले रिसांवानरांशीं । असावें तुम्हीं सर्व सेनाप्रदेशीं । कपीचक्र अव्यग्र तें सिद्ध जालें । निळें वानरें सर्व सन्नद्ध केलें ॥२२॥

कपीभार ते सर्वही स्वस्थ जाले । पुढें धर्मता उत्तरीं राम बोले । म्हणे सुग्रिवा बापुडें शुक्र सोडा । तया पायिंचे सर्वही पाश तोडा ॥२३॥

तया आंगदें सोडतां तो उडाला । मुखीं रामनामें नभीं गुप्त जाला । बळें चालिला मुक्ता मूखें त्वरेंशीं । त्रिकूटाचळीं भेटला रावणासी ॥२४॥

म्हणे रावणू गा शुका काय झालें । नव रात्रपर्यंत कोठें क्रमीलें । वदे शूक हो लंकनाथा वरिष्ठा । मुखें व्यर्थ बोलों नये अप्रतिष्ठा ॥२५॥

तयां वानरांच्या दळामाजिं गेलों । देहें पालटीलें स्वयें शूक जालों । नभोमंडळीं राहिलों अंतराळीं । बळें वानरांचीं दळें तीं न्यहाळीं ॥२६॥

समुद्राचिये उत्तरें भीम सेना । दहा योजनें दाट भूमी दिसेना । तिथें मुख्य ते रामसौमित्र बंधू । कपिश्रेष्ठ सुग्रीव राजा अगाधू ॥२७॥

उचिष्टोत्तरें तूमंचीं त्या कपीला । मुखें बोलिलों सर्वही सुग्रिवाला । मला सांगतां वीर कोपासि आले । कितीएक ते पाठिलगिं उडाले ॥२८॥

कपीवीर धांवोनियां पाठिलागीं । मला ताडिते जाहले ते प्रसंगीं । बहू सूख जालें तयां वानरांतें । कठोरें करें ताडिलें या देहातें ॥२९॥

बहू कष्ट जाले प्रभो या जिवासी । नसो वोखटी वेळ ती वैरियासी । रिसां वानरांचीं असंभाव्य मांदी । पुढें घातलें हो मला पाशबंदीं ॥३०॥

प्रभू काय सांगों चमत्कार जाला । समुद्रांतुनी सिंधु बोहर आला । रुपें भव्य तो मूर्तिमंतू निघाला । अती आदरें भेटला राघवाला ॥३१॥

पुढें बोलतों जाहला तोयराशी । तयें शुद्धि सांगीतली राघवासी । म्हणे जी बळें सिंधु बांधा दयाळा । नळाचेनि हस्तें जळीं चंडशीळा ॥३२॥

कपी प्रेरिले त्या रघूनायकानें । शिळा तारिल्या त्या नळा वानरानें । कपी भार ते सर्व ऐलाड आले । सुवेळाचळा मस्तकीं ते मिळाले ॥३३॥

कृपाळूपणें बोलिला रामचंद्र । कपीला म्हणे शूक सोडा नरेंद्र । पुढें वानरीं सोडिलें लागवेगीं । समर्था तुला भेटलों ये प्रसंगीं ॥३४॥

प्रभू सांगतों बुद्धि आतां करावी । त्वरें जानकी राघवा भेटवावी । सिता पाठवीतां बरें लंकनाथा । न होतां असें प्राप्त होईल वेथा ॥३५॥

शुकें सांगतां रावणा कोप आला । म्हणे कोण लेखा नरां वानरांला । रणामंडळीं सोडितां बाणवृष्टी । बळें आपुल्या सर्व जाळील सृष्टी ॥३६॥

बळें पूजितों भूमि आकाश बाणीं । म्हणे काय तीं लेंकुरें दैन्यवाणीं । न होतां असंभाव्य त्या बाणवृष्टी । सुखें  सांगती थोर संग्रामगोष्टी ॥३७॥

अमित्रीं तिहीं एक अद्‍भूत केलें । समुद्रासि पालणिलें सैन्य आलें । नव्हे पाहतां गोष्टी सामान्य कांहीं । परी राक्षसां शुद्धि अद्यापि नाहीं ॥३८॥

पुढें हेर बोलीविले आदरेशीं । शुका सारणातें म्हणे गर्वराशी । मिळालीं दळे श्रावणारीसुताचीं । तुळा रे बळें त्या रिसां वानरांचीं ॥३९॥

तयें बोलिल्यानंतरें लंकनाथें । बळें चालिले शीघ्र आकआशपंथें । सुवेळाचळा देखतां सिद्ध जाले । देहे आपुले ते तिहीं पालटीले ॥४०॥

रुपें जाहले वानरू वेषधारी । कळेना कळा बाणलीसे शरीरीं । दळीं कोटिच्या कोटि संख्या असेना । तिहीं राक्षसीं तूळिली सर्व सेना ॥४१॥

सभे बैसले राम सौमित्र जेथें । शुका सारणाला नव्हे रीघ तेथें । पुढें अंतरीं दूर राहून वेगीं । बळें तूळिते जाहले ते प्रसंगीं ॥४२॥

सभे अंतरें लक्ष लावोनि ठेले । अकस्मात बीभीषणें ओळखीलें । धरीलें करीं त्या शुका सारणातें । म्हणे दूत हे धाडिले लंकनाथें ॥४३॥

तदा बोलिला राम बीभीषणाला । दळें दाखवा सर्वही शीघ्र त्याला । तुळा जा दळें तीं शुकासारणा हो । तुम्ही आपुलें कार्य सिद्धीस न्या हो ॥४४॥

स्तुतीउत्तरें सारण शीघ्र बोले । कृपासागरें हेर ते रक्षियेले । प्रभू देहजे स्नेहआज्ञा दयाळा । तुजलगिं कल्याण हो जी नृपाळा ॥४५॥

निरोपेंचि तात्काळ ते हेर गेले । तया रावणाला नमस्कार केले । प्रभू मृत्यु आला बळें लागवेगें । परी सूटका जाहली थोर भाग्यें ॥४६॥

दळामाजिं बीभीषणें ओळखीलें । धरूनी बळें तैं सभेमाजिं नेलें । उदारें रघूनायकें सोडवीलें । कृपाळूपणें भूपती मुक्त केले ॥४७॥

कळेना दळीं कोण संख्या बळाची । असंभाव्य सेना बहू विक्रमाची । तयांच्या बळा ऊपमा काय द्यावी । समारंगणीं भेटि त्यांची न  व्हावी ॥४८॥

रघूनाथ सौमित्र बीभीषणानें । कपी सुग्रिवें अंगदें मारुतीनें । बळें घेऊं लंका असा नेम केला । घडीनें घडी कोप येतो तयांला ॥४९॥

मनीं वाटतें बुद्धि ऐशी करावी । सिता आदरें राघवा भेटवावी । तया बोलतां कोपला गर्वराशी । म्हणे ताडिलें काय नेणों तुम्हांसी ॥५०॥

भया सांगतां त्या नरां वानरांचे । सदा सर्वदा भक्ष जें राक्षसांचें । मज रावणासारिखा कोण आहे । समारंगणीं काळ भीडों न राहे ॥५१॥

महा थोर दामोदरीं गर्वराशी । पुढें रावणू वेंवला सारणेंसी । तया मस्तकीं उंच आकाशपंथीं । पुढें पाहतां दृष्टि फांके दिगंतीं ॥५२॥

सुवेळा चळीं दृष्टि घालेनि पाहे । असंभाव्य तें सैन्य पोटीं न साहे । पुढें रावणू सारणालगिं पूसे । कपी सांग रे सर्व आहेत कैसे ॥५३॥

कपीभार पाहूनियां हेर आले । पुसे रावणू सारणू शीघ्र बोघे । वदे देखिल्यासारिखें सत्य वाचे । पुढें दाखवी भार गोळांगुळांचे ॥५४॥

म्हणे सारणू ते कपी वीर जेठी । मिळाले असंभाव्य कोट्यानुकोटी । देहे पर्वतासारिखे काळरूपी । रणीं भीडतां शूर संग्रामकोपी ॥५५॥

म्हणे लंकनाथा कपी पैल पाहें । समस्तांमधें आगळा बैसलाहे । समारंगणी वीर नेतां विरामा । महा मुख्य सेनापती नीळनामा ॥५६॥

दिसे दूसरा त्याचिये दक्षिणांगीं । बळें डुल्लतू वीर लोहीत अंगीं । धरा हाणतां पुच्छघातें थरारी । कपी अंगदू नाम त्याचें सुरारी ॥५७॥

मिळाले कपी रीस कोट्यानुकोटी । पुढें बैसला भार घालेनि पाठीं । सदा सर्वदा लक्ष ज्यांचें त्रिकूटीं । बहूसाल युद्धा उतावीळ पोटीं ॥५८॥

करी चंड उडडाण आकाशपंथें । महामेघ वीतूळती अंगवातें । समारंगणीं भीडतां अग्रवादू । बळें आगळा नाम त्याचें कुमूदू ॥५९॥

देहे सिंधुरासारिखा पैल पाहे । महावीद विंघ्याचळामाजिं राहे । सुपर्णास सांडून उड्डाण ज्यांचें । कपी थोर हा ऋषभू नाम त्याचें ॥६०॥

दिसे पैल पुच्छासनीं वीर भारें । खचे स्वर्ग तें याचिया भूभुकारें । कपी शर्भ ऐसें तया नाम राया । उतावीळ हा थोर शूत्र जिताया ॥६१॥

कपी वीनतू पैल पाहा विशाळू । रणीं धांवतां परिप्रेतां सुकाळू । देहे आचळासारिखा ताम्रवर्णी । विरां वानरांमाजिं अद्‍भूत कर्णी ॥६२॥

भृकूटी भयासूर त्या भीम पाहें । भुमी अंगरोमावळी रूळताहे । कपी क्रंदनू भूपती नाम ज्याचें । तयासारिखें देह नाहीं बळाचें ॥६३॥

प्रमाथी कपी वीर कैसा कडाडी । महामेघ गंभीर जैसा गडाडी । रणीं झुंजतां थोर कल्पांत मांडे । तयां वानरांशीं बळें कोण भांडे ॥६४॥

सुवर्णाचळासारिखा देह ज्याचा । मुखें विक्रमू बोलवेना बळाचा । गवायू कपी वीर तात्काळ कोपे । उडाणें सवीतारथीं अश्व कांपे ॥६५॥

विशाळू गजू वानरू पैल पाहो । तुळीतो सदा सर्वदा सख्य बाहो । त्रिकूटाचळीं लविली दृष्टि जेणें । बळें सर्व रोमांच येती फुराणें ॥६६॥

विरांभाजिं हा धूम्रचंड प्रतापी । महापर्वतासारिखा चंडकोपी । रिसू कर्कशू घोर घोषू अगाधू । बळी होय हा जांबुवंतासि बंधू ॥६७॥

कपीचें बहूसाल सामर्थ्य वानी । मुखें बोलतां रावणू वीट मानी । म्हणे रावणू सारणा मूर्ख होशी । मजदेखितां मर्कटां वर्णितोसी ॥६८॥

असों दे रिसें मर्कटें या प्रसंगीं । रिपू दाखवी मुख्य तो राम वेगीं । अभिप्राय जाणूनि लंकापतीचा । वदे सारणू मागुतीं रम्य वाचा ॥६९॥

पहा राम तो पैल कोदंडपाणी । रुपें सांवळा रम्य लावण्यासाठी । रतीचा पती तूळितां तुच्च होये । विराजे रिसां वानरांमाजिं पाहें ॥७०॥

पहा राम विश्राम आत्मा जगाचा । बळें काळहर्ता विहर्ता अवाचा । तुणीरांबरें कांत माथां लपेटा । झणत्कारिती वाजटा चापघंटा ॥७१॥

महावीर तो देखतां धाक सूटे । समारंगणीं भीडतां काळ वीटे । तयाशीं बळें भीडतां पूरवेना । कदाही जयो प्राप्त होतां दिसेना ॥७२॥

तया दक्षणे दूसरा बैसला हो । महावीर सौमित्र राया पहा हो । असंभाव्य सामर्थ्य याचें कळेना । बळें आगळा जिंकितां जिंकवेना ॥७३॥

कपी राघवा वामभागींच आहे । त्रिकूटाचळू दृष्टिनें वक्र पाहे । कपीनाथ सुग्रीव तो ओळखावा । कळेना असंभाव्य त्याचा उठावा ॥७४॥

कपी आणिले सर्व भूमंडळींचें । असंख्यात संख्या नसे भार त्यांचे । वनीं मैत्रिकी जोडिली राघवांशीं । रघूनायका साह्य जाला जिवेंसी ॥७५॥

सिता शोधिली मारिलें कूमरासी । वनें मोडिलीं जाळिलें त्रीकुटासी । बळें आगळा भूपती पैल पाहे । समस्तांमधें मारुती शोभताहे ॥७६॥

महाभीम भिगोळ काळा कराळू । विशाळें नखें फोडितो ब्रह्मगोळू । रिसां कर्कशांमाजिं हा काळकेतू । बळें आगळा पैल जो जांबवंतू ॥७७॥

उतावीळ मारावया दैत्य पाहे । महा वीर बीभीषणू शोभताहे । तयें सांगतां रावणा दु:ख जालें । असंख्यात कोपानळें दग्ध केलें ॥७८॥

करीं खड्‍ग घेऊनियां सारणाला । प्रसंगीं तये शीघ्र मारूं निघाला । म्हणे सारणू जी पिडा कां करीतां । सुखें बोललों सर्वही सत्य वार्ता ॥७९॥

तुळाया दळें पाठवीलें भुपाळें । रिपूचीं दळें पाहिलीं तीं विशाळें । तयासारिखें बोलिलों सत्य भावें । समर्थापुढें मिथ्य कैसें वदावें ॥८०॥

प्रभू आमचा कोण अन्याय जाला । खरें सांगतां कोप येतो तुम्हांला । नसे पाहतां अल्प अन्याय कांहीं । नसे मिथ्य आम्ही नसों स्वामिद्रोही ॥८१॥

पुढें रावणू कोप सांडून ठेला । पुसे आदरें मंत्र माहोदराला । सुवेळाचळा कोण रे पाठवावा । रिपूचा विवेकें बरा शोब घ्यावा ॥८२॥

वदे वीरु माहोदरू रावणातें । सुवेळाचळा पाठवा शार्दुलातें । महा धूर्त हा जाणतो सर्व मत्तें । बळें शीघ्र तूळील रीपूदळातें ॥८३॥

पुढें दैत्य बोलविला आदरेंसी । म्हणे सैन्य पाहोनि यावें त्वरेंशीं अलंकार देऊनियां तोषवीला । बळें हेर तो शीघ्र जाऊनि आला ॥८४॥

नमस्कारिला राव तो आदरेंशीं । म्हणे रावणू म्लान कां दीसतोशी । अधोमूख राहोनि शार्दल बोले । म्हणे हो कपी काळ जैसे उदेले ॥८५॥

बहू दाटलीसे असंभाव्य सेना । नसे रीघ तेथें कदा जाववेना । परी मी तयांमाजिं तैसाच गेलों । बहू ताडिलों पाडिलें कुस्त केलों ॥८६॥

निरोपें तुझ्या शीघ्र गेलें सुरासी । रुपें जाहलों वानरू वेषधारी । मला हिंडतां हिंडतां थोर मानें । पुढें लक्षिलें धूर्त बीभीषणानें ॥८७॥

कपी धांवले दूत त्या सुग्रिवाचे । पुरोहीत चत्वारि बीभीषणाचे । धरूनी मला चालवीलें त्वरेंशीं । पुढे चालतां देखिलें राघवासी ॥८८॥

म्हणे धन्य तो रामराजा दयाळू । मला देखतां शीघ्र सोडी नृपाळू । मनीं माझिये वाटतें निश्चयेशीं । रघूनायका भेटवावें सितेसी ॥८९॥

समाचार तो सर्वही श्रूत केला । तया सांगतां रावणा क्रोध आला । पुढें राक्षसें शीर केलें रिपूचें । वनीं चालिला सत्व घ्याया सितेचें ॥९०॥

अशोकीं वसे जानकी भूमिबाळा । वदे रामनामावली सत्त्वशीळा । पहा रावणें शीर मायीक केलें । छळाया सितेकारणें शीघ्र नेलें ॥९१॥

म्हणे रावणू व्यर्थ त्वां धीर केला । रणीं दीर भर्तार तूझा निमाला । कपी राक्षसांतें महा मार जाला । प्रहस्तू जयो शीघ्र घेऊनि आला ॥९२॥

रिपू सांगतां ते भयातूर जाली । भयें जानकी शोकसिंधू बूडाली । शिरें देखतां मूर्च्छना  शीघ्र आली । देहे सांवरेना भुमीं अंग घाली ॥९३॥

भविष्योत्तरें बोलिलीं वाल्मिकाचीं । म्हणे कायसा बोलिला तो विरिंची । पहा आजि तें सर्वही व्यर्थ जालें । कृतांतापुढें मश्यका येश आलें ॥९४॥

बहू लोक होतां देहेभाव सांडी । म्हणे रावणू सत्त्व सीता न सांडी । महा प्रेत्न सायास म्यां व्यर्थ केला । पुढें शीघ्र लंकापुरीमाजिं गेला ॥९५॥

दळें सिद्ध केलीं बळें लंकनाथें । प्रतीमल्ल राक्षेस चत्वार पंथें । महा वीर ते सर्वही शस्रपाणी । बुजूं पाहती भूमि आकाश बाणीं ॥९६॥

कपीचक्र तेंही बळें सिद्ध जालें । निळें वानरेंशी प्रतीमल्ल केलें । महा वीर ते गर्जती मेघ जैसे । भुतां खेचरां थोर कल्पांत भासे ॥९७॥

सुवेळाचळा राम पाहे स्वभावें । तया मस्तकीं शृंग तें दोन गांवें । नभीं लागला उंच आकाशपंथें । म्हणे राम गा सुग्रिवा जाई तेथें ॥९७८॥

म्हणे वीर सुग्रीव आज्ञा प्रभूची । असंभाव्य सेना रिपां वानरांची । महा वीर तात्काळ सर्वै मिळाले । बळें शृंग वेंघावया सिद्ध झाले ॥९९॥

कथेलगिं श्रोतीं पुढें चित्त द्यावें । म्हणे दास अर्थांतरीं वीवरावें । स्वहीता कथामृत घ्यावें फुकाचें । सदा सेवितां दु:खदारिद्य कैंचें ॥१००॥

युद्धकान्ड – प्रसंग तीसरा

पुढें चालिला शीघ्र तो रामराजा । कपी धांवती वीर वेष्टीत फौजा । करीं हस्त घेऊनि बीभीषणाचा । बळें वेंघलें शृंग त्या पर्वताचा ॥१॥

कितीएक ते राहिले भार मागें । बळें वेंघलें शृग तो लागवेगें । पुढें शीघ्र आटोपिलें जातजातां । मिळाले कपी राम सौमित्र माथां ॥२॥

सुवेळागिरीशीखरीं राम पाहे । अती साजिरा त्रीकुटू शोभताहे । उभा रावणू गोपुरीं थोर धीट । तिथें पावला सुग्रिवाचा चपेट ॥३॥

कवे घातली पेटला शीघ्र कोपा । बळें रावणू ताडिला चंड थापा । बळें झाडिलीं तोडिलीं दिव्य छत्रें । म्हणे जानकी आणिली या कुपात्रें ॥४॥

पुढें देखतां रावणा क्रोध आला । पदीं झाडिलें ताडिलें सुग्रिवाला । मदें मातले दूर टाकून शंका । कळा लविली नीकरें एकमेकां ॥५॥

बहू कोपले मल्लयुद्धासि आले । रिपू भीडतां अंग अंगीं मिळाले । बळें हाणिती पृष्ठिसी वज्रमुष्टी । दणाणीतसे त्रीकुटीं सर्व सृष्टी ॥६॥

विरश्रीबळें वीर झोंबीस आले । झडा चांचरा भूतळामाजिं गेले । पुढें रावणें देह संकोचवीलें । अनर्थास भीऊनि गंतव्य केलें ॥७॥

कपीनाथ तो येथ घेऊनि आला । रिपूगर्व हो सर्वही भग्र केला । नमस्कारिलें राघवा ते प्रसंगीं । कपीभार ते सर्व आनंदसंगीं ॥८॥

कपीशीं सुवेळाचळा राम आला । असंभाव्य तो वीरमेळा मिळाला । दळें भूतळीं लोटले भार सैरा । पुढें आणिलें राजनीतीविचारा ॥९॥

कपी शोधितां शोधितां लक्ष कोटी । तयांमाजिं हा अंगदू वीरजेठी । बळें आगळा दक्ष चातुर्य जाणे । वयें अल्प लावण्य तारुण्य बाणे ॥१०॥

स्तुती उत्तरीं राम बोले तयासी । म्हणे धन्य गा अंगदा गूणराशी । मिळालसि तूं आमुच्या स्नेहवादा । विवेकें तुवां सोडिलें पितृद्वंद्वा ॥११॥

बहूतांपरी राघवें गौरवीला । तेणें शोभला शीघ्र ऊदीत जाला । प्रतीउत्तरें अंगदें स्तूति केली । उभा दृष्टि हे रामपायींच ठेली ॥१२॥

पुढें आपुला विक्रमू वाड बोले । महावीर ते सर्व चक्कीत जाले । तया अंगदा थोर आवेश आला । तेणें राघवा थोर संतोष जाला ॥१३॥

म्हणे रामराणा तया अंगदासी । त्रिकूटाचळीं भेट रे रावणासी । तयां सांगरे भीम पुरुषार्थ माझा । वदे सर्व संहारिशी कोण काजा ॥१४॥

प्रसंगोत्तरें अंगदा त्वां वदावें । बहूतांपरी रावणा बोधवावें । सिताकारणीं युद्ध मागून घ्यावें । परी शेवटीं भाग तोडून यावें ॥१५॥

नमस्कारिलें त्या रघूनायकाला । समस्तांसि सन्मानिलें सिद्ध जाला । कपी राम आज्ञेसि घेऊनि माथां । उडाला बळें चालिला व्योमपंथा ॥१६॥

नभामाजिं झेंपावला वेग केला । बळें शीघ्र लंकापुरीमाजिं गेला । अकस्मात खालावला व्योमपंथें । रिपूची सभा बैसली भीम जेथें ॥१७॥

पुढें पावला तो सभेमाजिं कैसा । कपी राक्षसां भासला काळ जैसा । रिपू शस्रपाणी बळें सिद्ध जाले । उगे सर्व कोणासि कोणी न बोले ॥१८॥

कपीनें सभा सर्व आमान्य केली । पुढें रावणू लक्षिला भेटि जाली । मनीं पाहतो तो रिपू उच्च होतो । महापुच्छसिंहासनीं बैसला तो ॥१९॥

रिपू सर्वही बैसले स्तबध जाले । तयांलगिं हा अंगदू काय बोले । पुढें बोलतां बोलतां येरयेरां । बहुसाल धिक्कारिलें थोरथोरां ॥२०॥

बहूतांपरीच्या बहू शब्दयाती । महावीर तोंडागळे गर्जताती । रिपू घोर तो आपुलाल्या वगत्रें । बळें मातले हाणिती शब्न्दशस्रें ॥२१॥

बहू बोलती बोल नानापरीचे । महा युक्तिचे भक्ति संख्या रसाचे । तयां बोलतां मातला शब्दसिंधू । असंख्यात संख्या नसे तो अगाधू ॥२२॥

बहूतांपरी रावणू बोधवीला । परी नायके मानसीं गर्व केला । म्हणे काय रे पाहतां घ्या कपीला । महावीर तो अंगदू आक्रमीला ॥२३॥

कपीनें बळें थोर उड्डाण केलें । सभामंडपामस्तकीं शीघ्र नेलें । रिपू घोर तेही भयातूर जाले । धिराचे बहू स्तंभ झोकें उडाले ॥२४॥

विरें अंगदें त्रीकुटीं ख्याति केली । नभीं अंतराळीं बळें झेंप गेली । बळाचे भुजीं मल्ल राक्षेस कैसे । गळाले तळीं मारिले सर्प जैसे ॥२५॥

पुढें अंगदू भेटला रामचंद्रा । नमस्कारिलें आदरें त्या नरेंद्रा । कपी सर्वही तो समाचार सांगे । म्हणे शत्रुचा गर्वताठा न भंगे ॥३६॥

बहू बोलिलों जी तया रावणासी । परी नायके मातका गर्वराशी । भिजेना जळामाजिं पाषाण जैसा । धरीना मनीं सांगतां शब्द तैसा ॥२७॥

बहूसाल त्या रावणें गर्व केला । रघूनायका कोप तात्काळ आला । म्हणे राम गा सुग्रिवा ये प्रसंगीं । त्रिकूटाचळू पालथा घालिं वेगीं ॥२८॥

कपींद्रू वदे शीघ्र सेनापतीला । निळें सर्व सैन्यास संकेत केला । बळें चालिलीं तीं दळें वानरांचीं । अयूधें करीं शैल शृंगादिकांचीं ॥२९॥

कपी क्षोभले गजती मेघ जैसे । बळें भार ऊठावले शीघ्र तैसे । महा घोर घोषें भुमीकंप जाला । त्रिकूटाचळा थोर कल्पांत आला ॥३०॥

हुडे कोट आटोपिले लंकनाथें । कपीभार झेंपावले व्योमपंथें । महायुद्ध आरंभिलें एकमेका । बळें घेतली वानरीं शीघ्र लंका ॥३१॥

त्रिकूटाचळीं वानरीं वेग केला । कपीराक्षसांतें महामार जाला । बहू कोपले वीर ते चंडकोपा । बळें हाणिती मस्तकीं वज्रथापा ॥३२॥

ग्रिवा तोडिती मोडि ती पंजरांतें । कपी झोडिती पाडिती वृक्षघातें । रिपू भांडतां थोर आवेश पोटीं । बलें ओढिती हात घालेनि झोंटी ॥३३॥

कपी कोपले गर्जती युद्धकाळीं । शिळा टाकिती पाडिती दुर्गपौळीं । गिरी हाणिती थोर नेटें धडाडी । बलें लागतां दिव्य लंका धडाडी ॥३४॥

त्रिकूटाचळीं लोटली सर्व सेना । असंभाव्य ते भार लंका दिसेना । कपी क्षोभले गर्जती काळ जैसे । दळेंशीं बळें धांवती वीर तैसे ॥३५॥

दळें पायिंची थोर अश्र्वा गजांचीं । रणीं चालिलीं दाट थाटें स्थांचीं । बहू भार शृंगारिले राक्षसांचे । महावीर ते घोर नानापरींचे ॥३६॥

रणीं पातली ते भयातूर सेना । रजें मातलीं चंद्रसूर्यो दिसेना । बहूसाल वाद्यें बहूतांपरींचीं । महा कर्कशें वाजती राक्षसांचीं ॥३७॥

समारंगणीं चालिले राजभारे । दळें दाटलीं वानरांचीं अपारें । बळें हाणिती एकमेकां धबाबां । झरे लागले शोणिताचे * थबाबां ॥३८॥

पुढें धांविले पायिंचे शस्रधारी । जया देखतां रोम आंगीं थरारी । कपीराक्षसांतें महामार जाला । तेणें शोणिताचा नदीपूर आला ॥३९॥

रणीं तोडिती वीर वीरां धसासां । भगाडें बहू पाडिती ते घसासां । बळें टोंचिती शूळ पोटीं भसासां । शिरें फोडिती मुष्टिघातें ठसासां ॥४०॥

पुढें झुंजतां भार तो मृत्यु पावे । करीती बळें वीर मागें उठावे । कपी कोपले थोर काळाग्रि जालें । रिपू पायिंचे सर्वही भग्र केले ॥४१॥

निमाले रणीं देह त्या पायिंच्यांचे । बळें ऊठले भार त्या राउतांचे । देहे टाकिती झुंजती स्वामिकाजा । पुढें धांवती वीर मागील फौजा ॥४२॥

कपी झुंजतां भंगल्या अश्वयाती । रणीं लेटिलीया बळें भदजाती । गिरीसारिखे थोर कीकोटघोषें । गजीं वानरां त्रासिलें हो विशेषें ॥४३॥

कपीराज ते हाणिती मत्त हस्तें । बळें झोडिती कुंजरें खस्तव्यस्तें । दळें पायिंची अश्वरत्नें अपारें । रणीं पाडिलीं कुंजरें थोरथोरें ॥४४॥

कळेना महामार त्या वानरांचा । रणीं थोरसंहार केला गजांचा । तया पृष्ठिभागीं पुन्हां भार आले । रिपू वानरीं सर्व संहार केले ॥४५॥

पुढें चालिले भार नाना रथांचे । बहू बाणजाळें कपीसैन्य खोंचे । रणीं धांवती चक्रचाली घडाडां । कपी टाकिती चंडशीळा धडाडां ॥४६॥

रथीं सारथी सर्वही चूर्ण केले । महावीर ते भार मागूनि आले । रणीं राक्षसांतें क्षयो प्राप्त जाला । जयो वानरां शीघ्र ठाकून आला ॥४७॥

रणीं मारुतें पाडिला जंबुमाळी । सुखेणें विदूणा पुढें तेचि काळीं । विरें सुग्रिवें क्षिप्र भट्टांसि द्वंद्वें । बळें सोडिलें वज्रमुष्टीस मैंदें ॥४८॥

द्बिवीदा करें वज्रस्पर्शू निमाला । बळ ताडिलें शीघ्र प्रातीपनाला । रणीं लक्ष्मणें भेदिलें वीरुपाक्षा । चतुर्थाशिं रामें शरें एक शिक्षा ॥४९॥

दळीं राक्षसांचे हाहाकार जाला । दळेंशीं नळें वीरुपाक्षू निमाला । कपी राक्षसांचे बहुसाल सेना । रणीं माजलें युद्ध तें वोहटेना ॥५०॥

निशी प्राप्त जाली रणीं घोर मारेम । महावीर ते झुंजती अंधकारें । बळें हाणती कोण कोणा कळेना । विरश्रीबळें मातले ते ढळेना ॥५१॥

पुढें शीघ्र चंद्रोदयो शुद्ध जाला । दिसों लागले राक्षसां वानरांला । रिपू हाणती एकमेकां कडाडां । नद्या वाहती शोणिताच्या भडाडां ॥५२॥

कपी वीर चंद्रोदयाच्या उजेडे । बळें हाणिती एकमेकां निवाडें । दळें भांडती राक्षसां वानरांचीं । असंभाव्य भ्यासूर प्रेतें विरांचीं ॥५३॥

कपी तापले कोपले वीर जेठी । बलें तोडिले दैत्य कोटयानुकोटी । समारंगणीं आटली सर्व सेना । रणीं राक्षसां येश येतां दिसेना ॥५४॥

क्षयो प्राप्त जाला बहू राक्षसांतें । पुढें युद्ध आरंभिलें इंद्रजीतें । दिसे पाहतां सर्वही येश गेलें । तया राक्षसें शीघ्र कापटय केलें ॥५५॥

अकस्मात तो इंद्रजीतू उडाला । नभोमंडळीं रावणी गुप्त जाला । पुढें घोर नीशाचरें तेचि काळीं । कपी पाडिले सर्वही सर्पजाळीं ॥५६॥

बहू सर्प झेंपावले व्योमपंथें । बलें धांवती वानरी सैन्य जेथें । महा काळ कर्कोट नानापरींचे । रणीं पाडिती भार गोळांगुळांचे ॥५७॥

कपींची पडों लागली सर्व सेना । पुढें पाहतां युद्धकर्ता दिसेना । गमे सर्व आकाश व्यालें विखारीं । बळें झोंबती सर्पकूळें जिव्हारीं ॥५८॥

कपीभार ते सर्व निर्जीव जाले । निचेष्टीत ते रामसौभित्र केले । रिपू पाडिले थोर आनंद जाला । पुढें शीघ्र लंकापुरीमाजिं गेला ॥५९॥

नमस्कारिला राव तो आदरेंसीं । तेणें पुत्र आलिंगिला सौख्यराशी । अती आदरें सुंदरें रम्य सारें । पिता अंगिंचीं दे अलंकार चीरें ॥६०॥

म्हणे हो रणीं शांति केली रिपूची । बळें सर्वही त्या रिसां वानरांची । बहूतांपरी राव संतोषवीला । निरोपोंचि तो भूवनामाजिं गेला ॥६१॥

बहू सूख जालें तया रावणाशीं । तेणें शीघ्र पाचारिलें त्रीजटेशीं । म्हणे हो विमानीं सिता बैसवावी । रिपू मारिले शीघ्र तेथेंचि न्यावी ॥६२॥

रणीं पाडिले ते तये दाखवावे । सिता वीट मानील ऐसें करावें । बहूतांपरी रावणें । शीकवीली । वनामाजिं ते त्रीजटा शीघ्र गेली ॥६३॥

पुसे जानकी ते तया त्रीजटेला । सभामंडपी कोण वृत्तांत जाला । म्हणे त्रीजटा सोडिं चिंता स्वभावें । रणामंडळा राजआज्ञेस जावें ॥६४॥

अहो जानकी दु:ख चिंतीन तूंतें । तरी देह माझा पडो वज्रघातें ।  म्हणे सोडिं चिंता सिते सर्व कांहीं । तया लंकनाथ जयो प्राप्त नाहीं ॥६५॥

सिता ऐकतां शोक सांडूनि ठेली । तये त्रीजटेची बहू स्तूति केली । पुढें बैसल्या शीघ्र दोघी विमानीं । रणामेदिनीं पावल्या घोरबाणी ॥६६॥

पुढें पाहतां लक्ष कोटयानुकोटी । रणीं पाडिले हुंबती वीर जेठी । धडें तूटलीं राक्षसां वानरांची । शिरें दाटलीं घोर माहाविरांचीं ॥६७॥

भयासूर हा घोर संहार जाला । रणीं राक्षसां वानरां अंत आला । असंभाव्य उत्पाटिले वृक्ष जैसे । रणीं भग्र केले महावीर तैसे ॥६८॥

असंभाव्य ते तूटले पादपानी । धडे मस्तकें थोर विक्राळवाणी । बहू जाहली मेदमांसें चिडाणी । महा दर्प ते माजली वोरढाणी ॥६९॥

रणी एक ते छेदिलें सर्व अंगीं । तेणें काळिजें दीसती पृष्ठिभागीं । शिरें तोडिलीं मेंदु नीघे बरारां । बहु घाय तें रक्त वाहे झरारां ॥७०॥

कितीएक ते वीर जाले उताणे । किती पालथे दीसती दैन्यवाणे । कितीएक ते वीर घालूनि मेटें । भुमी पीटिती थोर दु:खें ललाटें ॥७१॥

कितीएक भूमी वमीती अशुद्धें । कितीएक ते मोडलें माजमध्यें । कितीएक ते वीर चौरंग जाले । कितीएक ते दूधडी भग्र केले ॥७२॥

कितीएक ते मुंडकीहीन जाले । कितीएक वक्षास्थळीं चूर्ण केले । कितीएक तीं तूटलीं जानुघोटीं । कितीएक ते कंठ बोटीं ललाटीं ॥७३॥

कितीएक वोटारिती तीव्र डोळे । निघाले वहू पोटिंचे मांसगोळे । पितें चारटें फोफसें रक्त मेंदु । शिसें आंतडीं कांतडीं मूळ कंद ॥७४॥

कितीएक जाली शिरें चूर चेंदा । बहू दाटलासे रणीं रक्तरेंदा । कितीएक हुंकारिती दैन्यवाणीं । कितीएक ते मागती अन्नपाणी ॥७५॥

कितीएक ते खूडिती पादपाणी । कितीएक ते शब्द कारुण्यवाणी । कितीएक ते दंशिती भूमि दंतीं । कितीएक ते लागले मृत्युपंथीं ॥७६॥

शिरें राक्षसांचीं धडें वानरांचीं । रणीं लागलीं एकमेकां विरांचीं । विरां शाकटां कुंजराघोडियांचीं । रिसां वानरां सर्व इत्यादिकांचीं ॥७७॥

नदीं शोणिताचे महापूर जाती । धडे कोथळे फूगळे वाहताती । शिरें पादपाणी बहू मांसमाळा । धनू खेटकें भातडया त्या विशाळा ॥७८॥

गिधें श्वापदें तीं असंभाव्य आलीं । स्वइच्छा बहू मांस भक्षूं निघालीं । भुतें सर्वही औट कोटी मिळालीं । बहूतांपरींचीं बहू तृप्त जालीं ॥७९॥

पुढें जानकी बोलिली त्रीजटेशीं । रणीं पाडिलें सर्वही वानरांशीं । महावीर ते कोण वेळा तयांतें । म्हणे त्रीजटे दाखवीं सर्व मातें ॥८०॥

रणीं त्रीजटा दाखवी जानकीसी । महा वीर ते पाडिले नागपाशीं । दिसे राम सौमित्र तोही निमाला । पुढें जानकीनें महाशोक केला ॥८१॥

बहूतापरी जानकी शांत केली । तये त्रीजटा शीघ्र घेऊनि गेली । समाचार सांगे तया रावणाला । वनामाजिं आली सिता रक्षणाला ॥८२॥

कपी सर्वही पावले मृत्युपंथू । जिती मारुती आणि नैरृत्यनाथू । जयालगिं जाली दया राघवाची । पहाया तया शक्ति काळासि कैंची ॥८३॥

रणें शोधिलीं सर्व बीभीषणानें । विरांलगिं अश्र्वासिलें थोर मानें । पुढें दृष्टिनें पाहिलें राघवानें । गरूडास्र नीरूपिलें व्योम जानें ॥८४॥

तयालगिं प्रायोजिलें शीघ्र पंथें । असंभाव्य झेंपावले व्योमपंथें । उडया घालिती पक्षिकूळें झडाडां । बळें तोडिती सर्पकूळें तडाडां ॥८५॥

विहंगी तिहीं सर्पसंहार केला । कपीभार तो मोकळा सिद्ध जाला । गिरीशीखरीं सर्व सेना घडाडी । त्रिकुटाचळीं घोष तेणें धडाडी ॥८६॥

म्हणे रावणू थोर आश्चर्य जालें । कपीचक्र तें सर्व निर्जीव केलें । सुतें वैरियां दाविली थोर ख्याती । रणीं मागुती ते कपी गर्जताती ॥८७॥

रणीं शत्रु जिंकील धूत्राक्षनामा । तया पाठवीजे प्रभू सार्वभामा । पुढें मंत्र ऐकों नका मंत्रियांचा । वदे रावणू आदरें त्यासि वाचा ॥८८॥

म्हणे गा विरा शीघ्र तूं ते प्रंसगीं । रिपूलगिं मारावया जाय वेगीं । अलंकार देऊनियां तोषवीला । महावीर धूत्राक्ष युद्धा निघाला ॥८९॥

रणी वीर धूम्राक्ष तो वज्रदंष्ट्री । तिचा अंकपू चालिला भार पृष्ठी । रणामंडळीं थोर संहार केला । पुढें राक्षसांतें क्षयो प्राप्त जाला ॥९०॥

बहू युद्ध केलें तया राक्षसानें । महावीर धूम्राक्ष त्या अंकपानें । बळें दोघेही मारिलं मारुतीनें । रणीं वज्रदंष्ट्री तया अंगदानें ॥९१॥

महा वीर ते झुंजतां भग्र जाले । बहुसाल घायाळ धाकें पळाले । तिहीं सर्व सांगीतली युद्धवार्ता । तेणें रावणामानसीं थोर चिंता ॥९२॥

रणीं राक्षसांतें क्षयो प्राप्त जाला । प्रहस्तू पुढें शीघ्र युद्धा निघाला । कपीराक्षसां थोर संहार जाला । निळें झोडिला पाडिला भग्र केला ॥९३॥

पुढें रावणू चालिला लागवेगें । तयालगिं मंदोदरी नीति सांगे । न मानीत तो चालिला आवरेना । बळें लोटली ते असंभाव्य सेना ॥९४॥

महा वीर झुंजार ते भार आले । बहूसाल शृंगारमंडेत जाले । बळें पुत्रप्रधानमेळा मिळाला । रणामंडळा रावणू शीघ्र आला ॥९५॥

बहू त्रासिलें सैन्य गोळांगुळांचें । रिपूबाणजाळें बहू सैन्य खोंचे । महा वीर तेही बळें मग्र चेले । पळले कपी राघवाआड गेले ॥९६॥

बहू त्रासिलों राक्षसांचेनि बाणीं । कपीभार ते बोलिले दैन्यवाणी । बळें कांपती खोंचती देति धांपा । बळें रक्षिं गा राघवा मायबापा ॥९७॥

तया देखतां राम  कार्मूक ओढी । पुढें शीघ्र सौमित्र तो हात जोडी । म्हणे वीर तो स्थीर व्हावें समर्थें । करीतों बळें भग्र त्या रावणातें ॥९८॥

रणीं रावणा वीर सामर्थ्य नेलें । नेट नील माया तया भग्र केलें । पुढें शीघ्र पाचारिलें रावणाला । महावीर सौमित्र युद्धा निघाला ॥९९॥

सुमित्रासुता रावणा युद्ध आता । पुढें देइजे आदरें चित्त श्रोता । म्हणे दास हा वीर कोदडपाणी । रणीं रावणालगिं त्रासील बाणीं ॥१००॥

युद्धकान्ड – प्रसंग चवथा

दशशीर सौमित्र युद्धा निघाले । समारंगणीं वीर सन्मूख जाले । महावीर संग्राम आवेश पोटीं । पुढें देखिलें एकमेकांसि दृष्टीं ॥१॥

बहूसाल धिक्कारिलें येरयेरां । बहू सोडिलीं बाणजाळें सरारां । दळीं टाकिती थोर शस्त्रें शरांचीं । बळें तोडिती एकमेकां विरांचीं ॥२॥

रणीं भीडतां हाणिती एकमेकां । म्हणे रावणू वीरा हा थोरु नीका । पुढें शक्ति काढूनियां ब्रह्मयाची । बळें सोडिली ओळि विद्युल्लतेची ॥३॥

शरें वारितां बैसली शक्ति अंगीं । रणीं वीर सौभित्र तो देह त्यागी । पुढें धांवला रावणू शीघ्र तेथें । बळें ताडिता जाहला मुष्टिघातें ॥४॥

तया देखतां मारुती कोप आला । अकस्मात तो व्योमपंथीं उडाला । कठोरें करें ताडिलें वज्रमुष्टी । वमूं लागला रावणू रक्तसृष्टी ॥५॥

रिपू रावणू मागुता शीघ्र गेला । पुढें लक्ष्मणू ऊठला स्वस्थ जाला । पुन्हां रावणू कोपला काळरूपी । विरां राक्षसांमाजिं चंडप्रतापी ॥६॥

दहा मस्तकीं त्या दहा दिव्य छत्रें । पताका बहू मत्स्य मार्तंडपत्रें । महावैभवेंशीं स्थारूढ जाला । तया मागुती थोर आवेश आला ॥७॥

बहू बाण जुंबाड वाहोनि पृष्ठीं । दहाही धनुष्यें करीं दृढ मुष्टी । करूं लागला मागुती बाणवृष्टी । रघूनायकें देखिलें त्यासि दृष्टीं ॥८॥

उभा राहिला राम वज्रांग ठाणें । करीं सज्जिलें चाप चंद्रार्धबाणें । दहा हममूगूट छत्रें धनुष्यें । बळें तोडिलीं पाडिलीं तीं निमेषें ॥९॥

पुढें रावणू तो भयातूर जाला । बहुतांपरी राघवें शीकवीला । म्हणे जाइं रे रक्षिलें आजि तूला । रिपू प्राण घेऊनि तैसा पळाला ॥१०॥

महा मेघनादू असे नाम ज्यासी । पले लंकनाथासवें तो त्वरेंशीं । तयासारिखीं मूढ मूढें मिळालीं । रणीं भ्रष्टलीं सर्व मागें पळालीं ॥११॥

न पाहात मागें पुरीमाजिं गेले । विरांमाजिं कोणी कुणासी न बोले । पुढें सर्वही मंडपामाजिं आले । समस्तांसि तो रावणू काय बोले ॥१२॥

भयातूर लंकापती दैन्यवाणा । म्हणे ऊठवा हो बळें कुंभकर्णा । तयावीण आणीक कोणी दिसेना । रिपू घोर हा थोर संहारवेना ॥१३॥

पुढें धाडिलें शीघ्र माहोदराला । महाघोर वाद्यें दळें सिद्ध जाला । किती एक ते धीट मोठे पळाले । कितीएक पोटीं भयातूर जाले ॥१४॥

निजेला दरीभीतरीं कुंभकर्णू । दिसे काळ विक्राळ तो मेघवर्णू । शरीरें भयासूर हा घोररूपी । विरां भासला मृत्यु येमस्वरूपी ॥१५॥

तया ऊठवीतां भयातूर जाले । महावीर ते कंप अंगीं उदेले । पुढें जाहले धीट ते नेटपाटें । उभीं पाहती सर्व नैरृत्यथाटें ॥१६॥

बहूसाल वाद्यें बहूतांपरींचीं । महा कर्कशें चंड घोरध्वनींचीं । तयांच्या पुढें जाहला एक वेळा । नभोमंडळीं नाद गेला भुगोळा ॥१७॥

गदा तोमरें हाणती वज्रघातें । महामार आरंभिला राक्षसांतें । कळा लविती टाकिती वृक्ष नाना । गळाले परी कुंभकर्णू उठेना ॥१८॥

शिळा टाकिती टोंचिती शूळ शस्रें । महाघोष संपूर्ण तो कर्णपात्रें । बळें लोटळें मस्त ते हस्ति वेगीं । शरीरावती चालती ते प्रसंगीं ॥१९॥

विरा ऊठवाया बहू यत्न केला । परी नूठतां सर्वही व्यर्थ गेला । तया मारितां हिंपुटे वीर जाले । उठेना महा वीर सर्वै गळाले ॥२०॥

नव्हे कार्य तेणें बहुसाल शंका । पुढें बोलती वीर ते एकमेकां । उठेना महा वीर कैसें करावें । तयीं अंतरीं जाहलें वर्म ठावें ॥२१॥

तया किन्नरीं रम्य गाती विशेषें । अलापें शिळा वीरती तोय जैसें । जयाचेनि नटवांग लावण्यवेषें । मनीं होय शक्रादिकां कामपीसें ॥२२॥

तयांलागीं बोलविले आदरेंशीं । पुढें आलिया गायकी स्वर्गवासी । करीं टाळ मृदंग यंत्रें उपांगें । बहू गीत संगीत तें रागरंगें ॥२३॥

सुखें भोगिती देव त्या गायनांचीं । मनें धांवती ऊर्ध्व शेषादिकांचीं । सुधा सेवितां त्यापुढें वीष वाटे । खरा सुस्वरें अमृतानंद लोटे ॥२४॥

तिथें गायनाची कळा रम्य जाली । तेणें कुंभकर्णासि जागृति आली । भुकेला दिसे बैसला काळ जैसा । बगू भक्षिलें शोणिता मेदमांसा ॥२५॥

रिपू सिद्ध होऊनि लंकेंत चाले । कपी देखतां ते भयातूर जाले । उभा राहतां शीर बाहेर आलें । रघूनायकें थोर आश्चर्य केलें ॥२६॥

पुसे आदरें राम बीभीषणाला । महावीर हा कोण हो सिद्ध जाला । कथी सर्व साकल्य तो मंत्र त्याचा । म्हणे राघवा बंधु हा रावणाचा ॥२७॥

बळें आगळा वीर हा कुंभकर्ण । महापर्वतासारिखा मेघवर्ण । समारंगणीं काळ भीडों शकेना । सखा बंधु हा रावणा होय साना ॥२८॥

पुसे कुंभकर्ण सभेमाजिं गेला । नमस्कारिलें भेटला रावणाला । म्हणे भोगणें लागलें कर्म केलें । सिता आणितां दु:ख हें प्राप्त जालें ॥२९॥

मनीं भंगला राव जाणोनि नेणें । पुन्हां तोषवीला विरें कुंभकर्णें । रिपू मारणें हेचि आज्ञा प्रतिज्ञा । उभा राहिला शीघ्र घेऊनि आज्ञा ॥३०॥

पुढें पावला तो रणीं शीघ्र काळें । दळेंशीं बळें चालिला एक वेळें । कपी ग्रासिले त्रासिले घोर मारें । समारंगणीं लागले घायवारे ॥३१॥

रिसां वानरां मांडिली थोर आटी । कपी गीळिले लक्ष कोटयानुकोटी । उठे सृष्टि भक्षावया काळ जैसा । रणीं वावरे तो महावीर तैसा ॥३२॥

रिपूभार तो भक्षिला भग्र केला । कपीनाथ काखें दुपाडें उडाला । पुरी पावतां पावतां सुग्रिवानें । त्वरेनें पणू सिद्ध केले विरानें ॥३३॥

तया सुग्रिवें कर्ण नाशीक नेलें । पुढें पाहतां दर्पणीं दु:ख केलें । म्हणे व्यर्थ आताम जिणें रूपहाणी । रणीं लोटला मागुती शूळपाणी ॥३४॥

बहू कोपला वीर राक्षेस कैसा । कडाडी बळीं थोर काळाग्रि जैसा । कपीवाहिनीची मनी सांडि केली । रणीं रामचंद्रा उच धांव घाली ॥३५॥

तया राक्षसें खर्डिल्या वज्र दाढा । रणीं राघवें वाहिला चंडमेढा । बळें लागतां मेरुमांदार फोडी । रघूनायकू क्रूर तो बाण सोडी ॥३६॥

रणामाजिं तें तीव्र संधान ऐसें । गिळूं लागला आदरें खाद्य जैसें । बहू सोडिले बाण कोटयानुकोटी । बळें राक्षसें घातलें सर्व पोटीं ॥३७॥

शुकासारिखे बाण पोटीं निघाले । असंभाव्य मध्येंच ते गुप्त जाले । महाघोर संधान या राघवाचें । गिळीतो रणीं कोण सामर्थ्य याचें ॥३८॥

महाघोर त्या मुद्रलाचेनि घातें । रणीं हाणतां जाहला राघवातें । रघूनायकें छेदिला वामबाहो । भुमीं चालिला शोणिताचा प्रवाहो ॥३९॥

रणीं जाहलें हस्त सव्यांग ऊणें । पुढें दैत्य तो कोपला कोटिगूणें । कळें ताळ उत्पाटिला वाम हस्तें । रघूनायकें तोडिलें बाणघातें ॥४०॥

बहू कोपला दैत्य सन्मूख आला । रणीं पाद छेदूनि चौरंग केला । पदेंवीण चाले महासर्प जैसा । बळें ऊपरे चालिला वीर तैसा ॥४१॥

पुढें राघवें शीर छेदूनि नेलें । बहूसाल तें व्योमपंथें उडालें । रणीं कोथळा फोडिला बाणघातें । महावीर तो चालिला मृत्युपंथें ॥४२॥

तया देखतां वीर मागें पळाले । भयें शीघ्र लंकापुरीमाजिं गेले । पुढें देखिला रावणू मेघवूर्ण । तया सांगती पाडिला कुंभकर्णू ॥४३॥

करूं लागला रावणू शोक भारी । पुढें त्रीशिरा त्यासि बोधें निवारी । म्हणे हो रणीं आजि युद्धासि जातों । रिपू थोर सामर्थ्य याचें पहातों ॥४४॥

महावीर तो त्रीशिरा प्राप्त जाला । सुतां आणिकां थोर आवंश आला । करूं लागले पुत्र मंत्री प्रतिज्ञा । निघाले बळें शीघ्र घेऊनि आज्ञा ॥४५॥

महामत्त माहोदरू सिद्ध केला । तुरंगीं नरा अंतकू स्वार जाला । बहूसाल तेजाळ तें खड्‍ग हातीं । बळें चालिले वीर ते राजपंथीं ॥४६॥

रणीं शूर देवांतकू त्रीशिरा हा । अतीकाय तो वीर पारश्व माहा । बळें चौघहि चौरथीं स्वार जाले । दळें लोटलीं विक्रमेंशीं निघाले ॥४७॥

निघाले बळें भार साहीजणाचें । महावीर ते गर्जती विक्रमाचे । रणामंडळीं पारखे वीर कैसे । दळेंशीं बळें धांवती काळ जैसे ॥४८॥

महामार दाहीं दळीं एक जाला । कपीवीर राक्षेस कीती निमाला । पुढें वानरीं घोर घातें निघातें । रणीं भग्र केलें तयां राक्षसातें ॥४९॥

तयां देखतां लोटला दिव्य घोडा । नरां अंतकू कोपला वीर गाढा । बळें हांणतां शस्र वाजे घडाडां । तुटों लागले पादपाणी थडाडां ॥५०॥

बहू वेग संहारिती सर्व सेना । कपी पाहती अश्व कोठें दिसेना । पुढें पाहतां पाहतां लागवेगीं । अकस्मात तें आदळें खड्‍ग अंगीं ॥५१॥

बहूसाल तेणें रिसां वानरांच्या । ग्रिवा कापिल्या थोर माहाविरांच्या । कपीवाहिनीचा रणीं आट जाला । भुमीं लेटिले शोणितें पूर आला ॥५२॥

कपीवीर ते खोंचले भग्र जाले । माहामार देखोनि वेगें पळाले । कितीएक ते सुग्रिवा आड गेले । पुढें अंगदें सर्वही स्वस्थ केले ॥५३॥

उणें देखिलें धांवला शीघ्र कोपें । बळें ताडिला अश्व तो वज्रथापें । नराअंतकाला रणीं अंत आला । बहू मेदमांसें भुमीं गाळ जाला ॥५४॥

नराअंतका मारिलें अंगदानें । पुढें वीर ऊठावले घोर त्राणें । रणामंडळामाजिं ते शीघ्र आले । तया अंगदाही कपी साह्य जाले ॥५५॥

करी नीळ तो युद्ध माहोदराशीं । महावीर देवांतकू मारुताशीं । भिडे त्रीशिरा पार्श्व तो ऋषभेशीं । बळें झुंजती चौघे तीघां जणांशीं ॥५६॥

पुढें मांडिला थोर संहार तेथें । रणीं माजलीं तैं बहूसाल प्रेतें । महावीर ते धीर संग्रामसैरें । बळें धांवती एकमेकां पुढारें ॥५७॥

विरश्रीबलें दूर टाकूनि शंका । रणीं हाणती घाय ते एकमेकां । महाथोर संग्राम साहीजणांचा । पुरीं पूरला अंत त्या राक्षसांचा ॥५८॥

गजारूढ माहोदरू त्या निळानें । रणामाजिं देवांतकू मारुतीनें । महावीर पारश्र्व त्या ऋषभानें । रणीं झुंजतां पाडिलें थोर मानें ॥५९॥

बळें कोपला तो अती चंडकाया । रथू लेटिला शत्रु तेणें जिताया । कपीवीर ते आडवे शीघ्र आले । पुढें चालतां सर्वही भग्र केले ॥६०॥

रथीं बैसला पर्वतासारिखा तो । म्हणे राम हा कोण युद्धासि येतो । वदे शीघ्र बीभीषणू रम्य वाचा । रघूनायका पुत्र का रावणाचा ॥६१॥

सख्या होय सौमित्र तुम्हासि जैसा । अतीकाय तो मेघनादासि तैसा । न लेखी कपीवाहिनीचा उठावा । तुम्हीं कीं सुभित्रासुतें हा वधावा ॥६२॥

म्हणे त्यासि पाहा बरें रावणारी । उभा राहिला शीघ्र कोदंडधारी । विरश्रीबळें बाणिली दिव्य शोभा । रणामंडळीं ठाण मांडूनि ऊभा ॥६३॥

पुढें राघवें ओढिला बाण जैसा । वदे आदरें वीर सौमित्र तैसा । पहावें घडी एक राजीवनंत्रें । वधीतों बळें दैत्य मूहूर्तमात्रें ॥६४॥

पुढें पावला तो अतीचंड काया । बहू बोलती एकमेकां छळाया । तयां एकमेकांस निर्माण जालें । शरां सोडिलें व्योम संपूर्ण केलें ॥६५॥

शरां तोडिती एकमेकां विरांचे । पुन्हां मागुती भार येती शरांचे । बळें भीडती बाण बाणांस कैसे । पडों लागती छेदिलें सर्प जैर्स ॥६६॥

शरीं राक्षसें व्योम संपूर्ण केलें । विरें लक्ष्मणें शीघ्र छेदूनिं नेलें । रिपू कोपला मागुते बाण सोडी । बळें वीर सौमित्र तात्काळ तोडी ॥६७॥

पुढें वीर रामानुजें तेचि काळीं । नभीं मंडपू घातला बाणजाळीं । किती चूकले भार येतां शरांचे । देहे खोंचले एकमेकां विरांचे ॥६८॥

विरश्रीबळें दु:ख नाहीं तयांचे । नभीं पाहती देव कौतूक त्यांचें । दळें थोकळीं युद्ध होतां खणाणां । तया मस्तकू डोलवी रामराणा ॥६९॥

भला रावणी वीर हा चंडदेही । दुजा मानवी वीर सौमित्र तोही । महावीर दोघे रणाभाजिं कैसे । बळें मातले भीडती काळ जैसे ॥७०॥

पुढें शीघ्र सौमित्र तो वज्रठाणें । बळें तोडिलें शीर चंद्रार्धबाणें । रणीं पाडिला तो अतीचंडकाया । बळें लागले दैत्य मागें पळाया ॥७१॥

बहूसाल ते मृत्युपंथेंचि गेले । परी अल्प घायाळ मागें पळाले । पुरीमाजिं जाऊन लंकापतीला । भयें सांगती सर्व संहार झाला ॥७२॥

बहू झुंजतां झुंजतां भग्र झाले । रणीं सर्वही पुत्रमंत्री निमाले । नरां वानरांला जयो प्राप्त झाला । क्षयो राक्षसां शीघ्र ठाकूनि आला ॥७३॥

पुढें रावणू तो भुमीं अंग घाली । तया ऐकतां मूर्च्छना शीघ्र आली । शरीरीं नसे शुद्धि सर्वै उडाली । बहू दैन्यवाणी दशा प्राप्त जाली ॥७४॥

करी रावनू शोक शंकारहीतू । सभामंडपीं धांवला इंद्रजीतू । पिता शीघ्र आलिंगिला मेघनादें । म्हणे काय जी शीणतां व्यर्थ खेदें ॥७५॥

बहूतांपरी तो पिता शीकवीला । म्हणे शीघ्र मारूनि येतों रिपूला । तेणें रावणू शोक सांडूनि ठेला ।बहूसाल सन्मानिलें त्या सुताला ॥७६॥

बहू दीस होती गळां रत्नमाळा । तमे पाहतां मोल थोडें भुगोळा । करीं घेतली माळिका आवडीनें । सुताच्या गळां घातली रावणानें ॥७७॥

रणा चालिला वीर संग्रामसैरा । दळेंशीं बळें लोटला भार सैरा । रथां घोडिमां कुंजरां मीति नाहीं । बहूसाल वाद्यें पुढें एक घाई ॥७८॥

महा वैभवेंशीं रणामाजिं आला । तया इंद्रजीतें रणीं होम केला । यथायोग्य पूर्णाहुतीचेनि तोषें । रथू दीधला अग्रिवर्णू हुताशें ॥७९॥

रथू तोमरू खड्‍गबाणीं विराजे । वरी रावणी तो महावीर साजे । उडाला रथेंशीं बळें अंतराळें । असंभाव्य सोडी तळीं बाणजाळें ॥८०॥

बळें सूटला बाण त्या राक्षसांचे । बहू खोंचले भार गोळांगुळांचे । फुटों लागले कोथळे पादपाणी । भयें बोलती वानरें दैन्यवाणीं ॥८१॥

कितीएक ते वीर भेणें पळाले । पुढें जातजातांचि चौरंग केले । कितीएक धाकें विरां आड जाती । अकस्मात तेथेंचि ते भेदिजेती ॥८२॥

कपीवाहिनीमाजिं आकांत जाला । रणीं तो विरें वीर सर्वै निमाला । सुमित्रासुतू बोलिला राघवाला । बहू आट जाला रिसां वानरांला ॥८३॥

पुढें बोलतां बोलतां तेचि काळीं । अकस्मात ते भेदिले बाणजाळीं । निचेष्टीत भूमीं धनुष्यें गळालीं । विरें इंद्रजीतें रणीं ख्याति केली ॥८४॥

बळी रावणी एकला वीर जेठी । कपी पाडिले लक्ष कोटयानुकोटी । महावीर ते धीर मेरूबळाचे । प्रतापें सुरांहूनि ते विक्रमाचे ॥८५॥

रिसां वानरां सर्व संहार केला । पुरीमाजिं तो येश घुऊनि गेला । नमस्कार केला तया रावणाला । दळेंशीं बळें रामशत्रू निमाला ॥८६॥

रणीं सर्वही पाडिलें प्रेतराशी । बहूसाल आनंद त्या रावणाशी । महा सूख लंकापुरीमाजिं ऐसें । पुढें वर्तलें वानरांमाजिं कैसें ॥८७॥

कपी रीस ते पर्वतातुल्य कैसे । निमाले रणीं पाडिले वृक्ष जैसे । तयांमाजिं कल्याण दोघांजणाला । कपी मारुती आणि बीभीषणाला ॥८८॥

रणू माजलें सर्वही प्रेतरूपी । तयामाजिं ते दोघे उद्विग्ररूपी । विचारूनियां वन्हिशीखाउजेडें । रणा शोधिलें सर्व तींही निवाडें ॥८९॥

रणा शोधितां सर्व सेनेसि अंत । तयामाजिं तों बोलिला जांबुवंत । पुढें वीर ते शीघ्र धांवोनि आले । तयां पाहतां बाण अंगीं बुडाले ॥९०॥

बहूसाल तो रीस घायाळ जाला । बळीं बाणजाळीं रणीं आकळीला । महावीर बीभीषणें उठवीला । बळें बाण ओढूनियां स्वस्थ केला ॥९१॥

पुढें ऋक्ष बीभीषणालगिं पूसे । महावीर ते मुख्य आहेत कैसे । म्हणे जांबुवंतासि नैरृत्यनाथू । विरा पूससी काय जाला अनर्थू ॥९२॥

महावीर दोघे निचेष्टीत जाले । कपी सुग्रिवादी सर्वै निमाले । रणामाजिं ते शोधिली सर्व सेना । समस्तांमधें एक तोही दिसेना ॥९३॥

प्रसंगीं निरूपी यथातथ्य मातू । मनामाजिं तो जांबुवंतू निवांतू । म्हणे वीर बीभीषणू जांबुवंता । समस्तांसि कल्याण तें सांग आतां ॥९४॥

महणे ऋक्ष तो मारुतीवीण कांहीं । विरां ऊठवाया दुजा प्रेत्न नाहीं । क्षिराब्धीतटीं योजनें चारि कोटी । गिरी द्रोण आणील हा वीर जेठी ॥९५॥

महा रम्य द्रोणाचळू भव्यरूपी । तया मस्तकीं औषधी दिव्यरूपी । बळें आणितां ऊठती सर्व सेना । कपी मारुतीवीण दूजा दिसेना ॥९६॥

म्हणे जांबुवंतासि नैरृत्यनाथू । असंभाव्य तूं सांगशीं दूर पंथू । गमे प्रेत्न हा सर्वथाहा घडेना । गिरी मारुतीचेनिही आणवेना ॥९७॥

म्हणे गा विरा काय तूं बोलिलासी । कपीसारखा मारुती भावितोसी । परी जाण हा ईश्वरू साक्षरूपी । कळेना जना रुद्र पूर्णप्रतापी ॥९८॥

बहू स्तूति केली तया मारुताची । तयें तोषली वृत्ति बीभीषणाची । म्हणे गा विरा संकटीं धांव घाली । बळें ऊठवीं सर्व सेना निमाली ॥९९॥

कपी मारुती उत्तरें सिद्ध जाला । मनीं चिंतिलें रामपादांबुजाला । महावीद आणील द्रोणाचळातें । पुढें वीनवी दास तो श्रोतयांतें ॥१००॥

युद्धकान्ड – प्रसंग पांचवा

उभा राहिला वीर मंदार जैसा । मनाहूनि पूढें बळें वेग तैसा । रुपें कर्कशू पाहतां पाहवेना । बहूसाल उंचाट त्या राहवेना ॥१॥

अकस्मात तो व्योमपंथें उडाला । मही झोंकली पन्नगा भार जाला । बहू झोंकिलें कूर्म वाराह दंती । झडा चांचरें ते धरा सांवरीती ॥२॥

स्फुरद्रूप सर्वांग वाजे झडाडां । उडाले नभीं वृक्ष वातें फडाडां । असंभाव्य पिंजारिलें पुच्छ मागें । नभोमंडळीं जातसे लागवेगें ॥३॥

बहू लंघिली पोक ळा वेग केला । द्विपें पांचही शीघ्र टाकूनि गेला । उडाला बळें पांच सिंधू अगाधू । पुढें देखिला साहवा क्षीरसिंधूं ॥४॥

तयाच्या तिरीं उंच आकाशपंथें । विरें देखिलें रम्य द्रोणाचळातें । तया मस्तकीं दिव्य वल्ली अपारा । प्रभा फांकली तेजकल्लोळ सैरा ॥५॥

पुढें देखतां मारुता सांवरेना । धरीतां बळें तेज हाता चढेना । महा औषधी दिव्य शैल्या निशैल्या । कपी देखतां सर्वही गुप्त जाल्या ॥६॥

तया पर्वताची बहू स्तूचि केली । परी नायकें सर्वही व्यर्थ गेली । बहूसाल त्या आचळें गर्व केला । पुढें मारुता कोप तात्काळ आला ॥७॥

महा थोर धिक्कार केला तयासी । बळें शीघ्र उत्पाटिलें पर्वतासी । गिरी घेतला पुच्छ वेष्टीत माथां । कपीराज तो चालिला व्योमपंथा ॥८॥

रणीं जाहला सर्व संहार जेथें । महावीर आला अकस्मात तेथें । निशा दाटली अंधकारें दिसेना । गिरी ठेवितां देखिली सर्व जेना ॥९॥

पिता पावला तो बळें मारुतीचा । रणीं वास नेला तया औषधींचा । सुगंधेंचि ते वीर आरोग्य जाले । कपी सर्वही मृत्यु मारूनि ठेले ॥१०॥

दळेंशीं बळें ऊठला रामराजा । स्फुराणें रणीं गर्जती वीरफौजा । पुढें मारुतें घेतलें पर्वताला । क्षिराब्धीतटीं शीघ्र ठेवूनि आला ॥११॥

तुलेना गती शक्ति माहा विराची । कळेना करी कोण संख्या बळाची । दिसे पाहतां वानरू वेषधारी । परी जाणिजे सत्य हा त्रीपुरारी ॥१२॥

निशींच्या पदें चारि कोटी उडाला । गिरी दों पदीं शीघ्र घेऊनि आला । पुन्हां मागुती तीपदामाजिं नेला । प्रभातेचि चौथे पदीं प्राप्त जाला ॥१३॥

सहस्रक गांवें गिरी स्थूळ मोठा । असंभाव्य या मारुतीचा चपेटा । उडाला नभीं योजनें कोटि सोळा । नसे शोधिताम दूसरा या भुगोळा ॥१४॥

बहू पंथ चाले रवी भार नाना । बहू भार वाहे फणी तो उडेना । गुरूडासि तो आचळू हालवेना। दुजी साम्यता ब्रह्मगोळीं दिसेना ॥१५॥

पुढें मारुती भव्य आनंदरूपी । नभोमंडळीं भानु जैसा प्रतापी । महावीर तैसा दळामाजिं आला । समस्तांसि देखोनि आनंद जाला ॥१६॥

सखा तो जिवाचा असे दूरि देशीं । सदा लागलें चित्त हें त्याजपाशीं । पुढें पाहतां तो अकस्मात आला । तयासारिखें जाहलें मारुताला ॥१७॥

कपीनें कसें पाहिलें राघवासी । पुढें देखिलें लेभियानें धनासी । तया बाळकें देखिलें जननीला । तयासारिखें जाहलें मारुताला ॥१८॥

नमस्कारिलें त्या रघूनायकासी । उभा राहिला हात जोडोनि पाशीं । म्हणे धन्य गा धन्य वीरा उदारा । कपी काय द्यावें तुझ्या ऊपकारा ॥१९॥

अगा मारुती तूझिया ऊपकारें । जिवा ऋण जालें बहूसाल भार । सदा सर्वदा आमुची थोर चिंता । समस्तांसि तूं एकला प्राणदाता ॥२०॥

म्हणे मारुती सर्व स्वामीप्रतापें । प्रभू काय कीजेल म्यां दीनरूपें । समर्था तुझेनी कृपेवीण कांहीं । स्वत: अल्पही कार्य होणार नाही ॥२१॥

बहूतांपरी मारुतें स्तूति केली । मनोवृत्ति ते राघवाची निवाली । पुढें राघवें रुद्रे संतुष्ट केला । बहूतांपरी आदरें गौरवीला ॥२२॥

प्रसंगें कपीनाथ सुग्रीव बोले । म्हणे मारुती प्राण त्वां रक्षियेले । कुळामाजिं जालसि पूर्ण प्रतापी । कपींचीं कुळें सर्वही श्र्लाघ्यरूपी ॥२३॥

कपी सर्वही बाणजाळें निमाले । तुझीया प्रतापें पुन्हां जन्म जाले । प्रसंगें सखा राघवें निर्मिलासी । कपींकारणें तूं बहू कष्टलासी ॥२४॥

तया बोलतां मारुता सूख जालें । पुन्हां मारुतेंही बहू तोषवीलें । असो हे बहूसाल पाल्हाळगोवी । कथा राहिली ते पुढें चालवावी ॥२५॥

कपीनाथ बोले रघुनायकासी । न ये रावणू चंडदु:खे रणासी । तरी शीघ्र लंकापुरी जाळवावी । समर्थें कपीलगिं आज्ञा करावी ॥२६॥

पुढें बोलिजे सुग्रिवालगिं देवें । तुम्हीं कल्पिलें कार्य सिद्धीस न्यावें । कपी रामआज्ञेस घेऊनि वेगीं । विरांलगिं आज्ञा करी ते प्रसंगीं ॥२७॥

तुम्हीं लागवेगें चुडया पाजळीजे । बळें शीघ्र लंकापुरी दग्ध कीजे । करीं घेतले उंच बांधूनि भारे । कपी धांवती एकमेकां पुढारे ॥२८॥

चुडया पावकें सर्वही दीप्त केल्या । अकस्मात लंकापुरीमाजिं नेल्या । बळाचे कपी धांवती लक्ष कोटी । चुडया खेळती थोर आनंद पोटीं ॥२९॥

शिखा लागतां शीघ्र जाले उमाळे । निळे पींवळे श्वेत आरक्त काळे । बळू लागला चंड वारा भरारां । पुरीमाजिं तो वन्हि धांवे सरारां ॥३०॥

गृहागोपुरा जाहला एक वेळा । असंभाव्य हेलावती तीव्र ज्वाळा दिशा दाटल्या धूत्र आकाशपंथें । पिडा जाहली खेचरां भूचरांतें ॥३१॥

मळें धूविलीं तीं तया रावणानें । सळें ऊसणें घेतलें पावकानें । बळें लागतां थोर कोपें कडाडी । बळें माजला वन्हि पोटीं धडाडी ॥३२॥

बळें क्रोध आला तया पावकाला । वरी वात वेगीं बळें साह्य जाला । सिखा चालिल्या अंतराळीं धडाडां । जळों लागली दिव्य लंका भडाडां ॥३३॥

अपारें घरें गोपुरें रम्य सारें । बहूसाल दामोदरें थोरथोरें । पडों लागलीं दग्ध होतां धबाबां । महा राक्षसी तोंड घेती खबाबां ॥३४॥

ध्वनी राक्षसांची असंभाव्य जाली । मुखें बोलती आगि रे आगि आली । किती एक राक्षेस धांवूनि आले । अकस्मात ते वीर सर्वै मिळाले ॥३५॥

बळें धांवली ते असंभाव्य सेना । पुढें जावया लाग कोठें दिसेना । शिखा धांवती वन्हिच्या पाठिमागें । पळाळे बळी प्राण घेऊनि वेगें ॥३६॥

बळें सूटलीं वैभवें राक्षसांचीं । बहू दाटलीं वाट प्रेतें विरांचीं । कितीएक ते धीट नेटें जळाले । कितीएक ते वीर मागें पळाले ॥३७॥

त्रिकूटाचळीं थोर आकांत जाला । असंभाव्य राक्षेस कीती निमाला । स्रिया बाळकें जेथ जेथें पळालीं । शिखा लागतां तेथ तेथें जळाळीं ॥३८॥

पळायासि मागें पुढें रीघ नाहीं । जळाले पुरीमाजिं ते सर्व कांहीं । बहू कुंजरें शाकटें अश्र्व नाना । निमाले रथी सारथी सर्व सेना ॥३९॥

सहस्रें दहा भूवनें रावणाचीं । जळालीं बहू संपदा वैभवाची । सुवस्ता अळंकार दिव्यांबरांचीं । सुगंधेल आज्यादि नाना  रसांचीं ॥४०॥

गुरें वांसरें जाळिलीं पावकानें । बहू हाट बाजार केणीदुकानें । बहूतांजणांचें बहू बित्त गेलें । त्रिकूटाचळा पावकें शुद्ध केलें ॥४१॥

बहू वेवसायी भले मोठमोठे । भुसारी जरी जोहरी आणि चाटे । जळालें बहू वित्त हाणोनि घेती । धरेना कदा सांवरेना रुदंती ॥४२॥

सभामंडपीं राक्षसीं हांक नेली । म्हणे पाहतां काय लंका जळाली । दहा योजनें तीसरा भाग जो कां । बळें जाळिली वानरीं सर्व लंका ॥४३॥

तया रावणा वाटली सर्व चिंता । म्हणे पा।ठवावें रणीं कोण आतां । न दीसे मुखीं मंदली सर्व शोभा । पुढें बोलिला शीघ्र कुंभा निकुंभा ॥४४॥

म्हणे वानरीं जाळिली सर्व लंका । तयांशीं करा युद्ध टाकूनि शंका । तयां सांगतां सर्व ऊदीत जाले । महावीर ते सात युद्धा निघाले ॥४५॥

बळी कुंभ नीकुंभ जंघ प्रजंघे । दळें सिद्ध केलीं बळें लागवेगें । महावीर झुंजार तो वीरुपाक्षू । दळीं चालिला क्रोधून शोणिताक्षू ॥४६॥

बळी सातही ते रथारूढ जाले । महावीर राक्षेस सर्वै मिळाले । बळें चालिलीं राक्षसांचीं अपारें । भुमी शेष सांडूं म्हणे थोर भारें॥४७॥

बहू दग्ध लंकापुरी होय जेथें । बळें चालिले भार तेणेंचि पंथें । निमिष्यांत कुंभें विरें तेचि काळीं । महा मेघ तो पाडिला बाणजाळीं ॥४८॥

बळें मातला वन्हि तो वीझवीला । त्रिकूटाचळीं लोक आनंदवीला । विझाली पुरी शीघ्र तेणेंचि मार्गें । निघाली पुढें वाहिनी लागवेगें ॥४९॥

रणामंडळा पारखे वीर आले । कपी द्रूमपाणी बळें सिद्ध जाले । समस्तांपुढें अंगदू वीर रागें । रणीं लोटला क्रोधनू लागवेगें ॥५०॥

बळें फोडिली हांक कल्पात जैसी । रणीं मांडलें युद्ध दोघांजणांशीं । विरें विंधिलें वानरांलगिं बाणीं । कपी कोपला अंगदू शैलपाणी ॥५१॥

गिरी टाकितां क्रोधनू गुप्त जाला । महा पर्वताचे तळीं तो निमाला । तया साव्हया शोणिताक्षू निघाला । तयें अंगदू भेदिला भग्र केला ॥५२॥

रणीं वीर लक्षूनियां बाण घाली । बळें गेलिया अंग भेदूनि भालीं । उणें देखतां शीघ्र मैंदें द्विवीदें । तरू घेतला हांक देऊनि क्रोधें ॥५३॥

कपीवर धांवोनि युद्धासि आला । रणीं अंगदालगिं तो साह्य जाला । तईं शीघ्र येरीकडे लागवेगें । बळें धांवले ते विरश्रीत रागें ॥५४॥

प्रजंघें युपाक्षें तया शोणिताक्षा । दिल्हें पूट धांवोनि घेऊनि पक्षा । त्रिवर्गा त्रिवर्गीं रणीं युद्ध जालें । शरीं राक्षसीम व्योम संपूर्ण केलें ॥५५॥

शिळा शीखरें वृक्ष पाषाणघातें । कपीवीर ते हाणिती राक्षसातें । समांरगणीं दूर टाकोनि शंका । बळी नीकुरें भेदिती एकमेकां ॥५६॥

तंई अंगदें थोर अद्‍भूत केलें । बळें वाड झुंबाड ते उन्मुळीलें । प्रजंघासि हाकूनि क्रोधें बहूतें । रणीं झोडिला पाडिला वृक्षघातें ॥५७॥

पुढें देखिलें त्या युपाक्षासि मैंदे । बळें गर्जला तो कपी घोर नादें । रणीं झुंजतां थोर आवेश मैंदा । शिळा टाकितां जाहला चूर्ण चेंदा ॥५८॥

द्बिवीदें किरें पाडिला शोणिताक्षू । उणा देखिला सर्व नैऋत्यपक्षू । तिघां राक्षसां थोर संहार जाला । रणमाजिं युद्धासि तो कुंभ आला ॥५९॥

पिता कुंभकर्ण महावीर जैसा । तयासारिखा लोटला कुंभ तैसा । उभा रे उभा तूं रणामाजिं मैंदा । अरें अंगदा जासि कोठें द्बिवीदा ॥६०॥

बहू विक्रमें पाडिलें राक्षसांशीं । रणीं ऊसनें शीघ्र घेतों तुम्हांशीं । क्षणीं तेंचि कोदंड घेऊनि हातीं । कपी मैंद तो भेदिला बाणघातीं ॥६१॥

नवां बाणघातीं कपी भग्र केला । रणामाजिं तो प्रेत होऊनि ठेला । द्बिवीदासि दाही शरीं तेचि काळीं । विरें राक्षसें पाडिलें बाणजाळीं ॥६२॥

पुढें पाहतां देखिलें अंगदाला । कपीवीर तो वृक्ष घेऊनि आला । बळें हाणितां खीळिले हस्त बाणीं । चळेना कपीवीर तो वज्रठाणीं ॥६३॥

उभा राहिला बाण झेलीत कैसा । कुठारातळीं छेदिजे वृक्ष जैसा । तया अंगदा शीघ्र प्राणांत आलें । रघूनायका वानरीं जाणवीलें ॥६४॥

मुखें बोलती अंगदू वीर गेला । कपीनाथ सुग्रीव तैसा उडाला । रथारूढ होऊनि कोदंड हातें । बळें मोडिलें तोडिलें वृक्षघातें ॥६५॥

रणीं कुंभ तो मल्लयुद्धासि आला । बळें तोडिता जाहला सुग्रिवाला । तया सुग्रिवें दीधली वज्रमुष्टी । रणीं पाडिला कुंभ तो प्रेतसृष्टी ॥६६॥

महावीर तो धाडिला मृत्युपंथें । निकुंभें रणीं हाकिलें सुग्रिवातें । कपीनाथ सुग्रीव घालूनि मागेम । पुढें धांवला मारुती लागवेगें ॥६७॥

तया राक्षसेम भेदिलें मारुताला । कपीवीर किंचीत मूर्छीत जाला । पुढें ऊठला तो कपी काळ जैसा । मनामाजिं आवेश अद्‍भूत तैसा ॥६८॥

महापर्वतू घेतला मारुतानें । निकुंभावरी टाकिला थोर त्राणें । गिरी टाकितां शांति जाली तयाची । फळी फूटली सर्वही राक्षसांची ॥६९॥

त्रिकूटाचळामाजिं घायाळ गेले । रिपू प्राण घेऊनि तैसे पळाले । भयातूर ते सांगती रावणाला । बळी तो विरें वीर सर्वे निमाला ॥७०॥

बहू दु:ख जालें तया रावणाशीं । पुढें धाडिलें शीघ्र तीघां सुतांशीं । विशालाक्ष मक्राक्ष आणी खरातें । रणा पाठवीलें तिघां कूमरातें ॥७१॥

तिघेही दळेंशी बळें सिद्ध जाले । असंभाव्य ते भार मागें मिळाले । महा विक्रमें झेलिती वीर खर्गें । समारंगणीं पावले लागवेगें ॥७२॥

बडंगें लोहो मूसळें शूळपाणी । कटार्‍या सुर्‍या तोमरें चापपाणी । बहू खेटकें भुद्रलें आणि भाले । महावीर राक्षेस युद्धा निघाले ॥७३॥

कपीवाहिनीचा असंभाव्य थावा । प्रतापें बळें शीघ्र केला उठावा । शिळा शीखरें हाणिती राखसांतें । रिपू मारिती वानरां बाणघातें ॥७४॥

महायुद्ध आरंभिलें एकमेकां । तयां भीडतां तो धरी काळ शंका । रणीं राक्षसां पाडिलें घोर मारें । कपीवीर ते गर्जती भूभुकारें ॥७५॥

रणामाजिं मक्राक्ष तो शीघ्र कोपे । पुढें चालिला चापपाणी प्रतापें । स्वयें आपुलें सैन्य घालूनि मागें । कपी भेदिता जाहला लागवेगें ॥७६॥

बळें सोडिलीं राक्षसें बाणजाळें । तुटों लागती वानरांचीं शिसाळें । थटाटां रणीं तूटती पादपाणी । शरीरें बहूसाल विक्राळवाणी ॥७७॥

देहे खोंचलें थोर माहा विरांचे । झरे लागले वाहती शोणिताचे । रिपू झुंजतां राक्षसें भग्र केले । कितीएक ते भार मागें पळाले ॥७८॥

बळें धांवती बाण ते लागवेगें । पळाले बळाचे कपी सर्व मागें । कपींचीं दळें भंगिलीं राक्षसानें । तया मस्तकू तूकिला राघवानें ॥७९॥

रणीं मांडिला थोर कल्पांत सृष्टी । बहूतां विरीं दीधली त्यासि पृष्ठी । रणामाजिं कोणासही राहवेना । करी घोर संधान तें साहवेना ॥८०॥

म्हणे राम हो कोण सामर्थ्य याचें । रणीं भंगिलें सैन्य गोळांगुळांचें । वरी अंतराळीं बहू बाणजाळें । क्षणामाजिं तें तोडिलें शीघ्र काळें ॥८१॥

उभा राहिला राम वज्रांगठाणें । गुणीं लविलें चाप चंद्रार्धबाणें । टणत्कारिलें सात बोटीं थरारी । महाचंड ब्रह्मांड घोषें गरारी ॥८२॥

बळें राक्षसें व्योम संपूर्ण केलें । रणीं राघवें शीघ्र छेदूनि नेलें । पुढें घेतला दूसरा बाण रामें । गुणीं लविला थोर शत्रू विराभें ॥८३॥

विरें मागुतें थोर संधान केलें । रिपूचें रणा शीर छेदूनि नेलें । महावीर मक्राक्ष तो बाणघातें । निमाला रणीं चालिला मृत्युपंथें ॥८४॥

पुढें राम पाचारिला त्या खरानें । विशालाक्ष ऊठावला थोर त्राणें । म्हणे राजपुत्रा बरें युद्ध केलें । रणीं विक्रमें शीर छेदूनि नेलें ॥८५॥

असे सर्वदा तो जयो प्राप्त कैंचा । करी ग्रास राहू रवीमंडळींचा । प्रतीउत्तरें बोलिला राम वाणी । बळें बूजिलें भूमिआकाश बाणीं ॥८६॥

तिहीं राक्षसीं घोर संधान केलें । विरां वाटलें थोर कल्पांत जालें । पुढें तोडिले सर्वही बाण रामें । प्रतापें रणामाजिं त्या पूर्णकामें ॥८७॥

प्रतापें रणीं राघवें बाणघातें । रिपू दोघेहि धाडिले मृत्युपंथें । रणीं राक्षसां थोर संहार जाला । समाचार गेला तया रावणाला ॥८८॥

पुढें रावणानें बहू दु:ख केलें । नसे अंतरीं सौख्य टाकून गेलें । दशग्रीव बोले विरा इंद्रजीता । प्रतापें रणामाजिं तूं जाय आतां ॥८९॥

रिसां वानरांची असंभाव्य सेना । तुजावेगळी सर्व संहारवेना । उभा राहिला शीघ्र ऊदीत जाला । म्हणे शीघ्र संहारितों वैरियाला ॥९०॥

दळें चालिलीं राक्षसांचीं अचाटें । पुढें वानिती भाट वेताळथाटें । बळी रावणी तो रथारूढ जाला । बहूसाल वाद्यें दळेंशीं निघाला ॥९१॥

रणामाजिं येवोनियां होम केला । महा भीम कृत्या रथ प्राप्त जाला । रथारूढ होवोनि वेगीं उडाला । नभोमंडळामाजिं तो गुप्त जाला ॥९२॥

असंभाव्य तीं मोकळीं बाणजाळें । बळें धांवती प्रेरिले दूत काळें । कपींची तुटों लागलीं कंठनाळें । रणी लोटती वीर प्रेतें सुकाळे ॥९३॥

असंभाव्य सामर्थ्य त्या रावणाचें । कळेना कळा कोण कापटय याचें । कदा नेणती बापुडे देव कांहीं । रणी पाडितो वीर सन्मूख नाहीं ॥९४॥

बहू खोंचली ते असंभाव्य सेना । दिशा दाटल्या बाणजाळीं दिसेना । कपीवाहिनीमाजिं आकांत जाला । पुढें मारुतीचा पिता शीघ्र आला ॥९५॥

निरूपी अती आदरें राघवाशीं । म्हणे अंगिरी अस्र योजी त्वरेंशीं । पुढें राम तात्काळ तें अस्र घाली । तयें तूतलें शीर कृत्या निमाली ॥९६॥

पुढें रावणी भूतळामाजिं आला । रणामंडळीं मृत्यु जैसा उदेला । भयासूर तो वीर घोरप्रतापी । शरा सोडिता जाहला काळरूपी ॥९७॥

समस्तीं अकस्मात तो देखियेला । तया एक वेळा बहू भार केला । कपीवीर ऊठावले शीघ्र काळें । शिळा शीखरें टाकिती बाणजाळें ॥९८॥

रणीं रावणी एकला वीर जेठी । कपी लोटले लक्ष कोटयानुकोटी । रिसीं वानरीं थोर कल्लोळ केला । बळें ताडिते जाहले राक्षसांला ॥९९॥

बळें फेंकिला शूळ त्या मारुतानें । गदा घेतली शीघ्र बीभीषणानें । परीघासि घेऊनियां शीघ्र धांवे । कुमूद करीं वेग नेटें उठावे ॥१००॥

कपीऋषभा थोर आवेश आला । शतघ्नीस घेऊनि सन्मूख जाला । द्विवीदें बळें सोडिलें चक्र कैसें । महा पर्वतीं चालिलें वज्र जैसें ॥१०१॥

सुगंधें विरें ताडिला शस्रघातें । गिरीशृंग तो टाकिला जांबुवंतें । शिळा टाकिली चंद त्या अंगदानें । महा खड्‍ग तें मोकलीलें नळानें ॥१०२॥

बहू गा निळें झोंकिला तो विशाळू । कपी सुग्रिवें टाकिला चंड शैलू । सुमित्रासुतें राघवें तेचि काळीं । रिपू रावणी विंधिला बाणजाळीं ॥१०३॥

बहूतांमधीं एकला इंद्रजीतू । रणीं वेढिला काळ जैसा कृतांतू । बळें वानरांचा बहू मार जाला । रिपू राक्षसें अंतरीं तुच्छ केला ॥१०४॥

बहुतां जणांचा बहू एक मेळा । निमिष्यांत तोडूनि नेला स्वलीला । पुढें राक्षसें घोर संधान केलें । विरें विक्रमें सर्व सामर्थ्य नेलें ॥१०५॥

रिपूचीं दळें पाडिलीं इंद्रजीतें । रणामाजिं जालीं असंभाव्य प्रेतें । रिसें वानरें राम सौमित्र बाणीं । बळें भेदुनी चालिला चापपाणी ॥१०६॥

पुढें सज्जनीं चित्त द्यावें कथेला । समाचार सांगेल हा रावणाला । ऐकतां वैर नासे । म्हणे दास निर्वैर सूखें विलासे ॥१०७॥

युद्धकान्ड – प्रसंग सहावा

सभे बैसला राव त्रीकूटवासी । पुढें भेटला इंद्रजीतू तयांसी । नमस्कार केला तया रावणाला । म्हणे शत्रुचा सर्व संहार केला ॥१॥

बहू लंकवासी रणीं भग्र केले । कितीएक ते मृत्युपंथेंचि गेले । बळें ऊसणें हो तयांचें । प्रभू शोधिले मुख्य त्या वैरियांचे ॥२॥

तया रावणा थोर संतोष जाला । बळें अमृताचे नदी पूर आला । अकस्मात संताप सर्वै उडाला । पुढें बोलता जाहला कूमराला ॥३॥

म्हणे इंद्रजीता विरा बैस आतां । सुपुत्रा तुवां तोडिली सर्व चिंता । बळी चक्रचूडामणी वीर राजा । असाव्या तुझ्या वज्र कल्याण भूजा ॥४॥

अगा इंद्रजीता सखे गोत्र बंधू । प्रतापें बळें आगळे वीर सिंधू । निमाले रणीं । वैरियांचेनि हातें । बहूसाल वाटे मनीं दु:ख मातें ॥५॥

त्रिकूटाचळीं वानरीं लाग केला । मुळारंभ राक्षेस कीती निमाला । पुढें थोर संग्राम दारूण जाला । विरू राक्षसू सर्वही तो बुडाला ॥६॥

तयाऊपरी वीर धूम्राक्ष जेठी । तयें जिंकिले देव तेतीस कोटी । समारंगणीं त्या विरा अंत आला । रणामंडळीं देह त्यागून गेला ॥७॥

रणीं वज्रदंष्ट्री दिसे काळरूपी । गिरीसारिखा अंकपन्न प्रतापी । महावीर ते दोघे युद्धासि गेले । समारंगणीं युद्ध होतां निमाले ॥८॥

बळी दक्ष वित्पन्न चातर्य जाणे । तया देखतां अंतरा सूख बाणे । प्रसंगेंचि तो वीर युद्धासि गेला । प्रहस्तू रणीं युद्ध होतां निमाला ॥९॥

तयाचा बहू क्रोध आम्हांसि आला । रिपू राम जिंकावया वेग केला । तयाचें महा युद्ध तें काय बोलों । समारंगणीं भ्रष्टलों भग्र जालों ॥१०॥

तयाऊपरी धीर आम्हां धरेना । पुढें ऊठवीलें बळें कुंभकर्णा । तयासारिखा कोण आहे बळाचा । समारंगणीं धीर काळासि कैंचा ॥११॥

महावीर तो घोर युद्धासि गेला । रिसां वानरां थोर संहार केला । रिपूनें तया शेवटीं बाणघातें । समारंगणीं धाडिला मृत्युपंथें ॥१२॥

प्रतापी सखा बंधु माझा निमाला । बळें आगळा थोर आधार गेला । मला पूसिल्यावीण गंतव्य केलें । नये बोलतां दु:ख ब्रह्मांड जालें ॥१३॥

तयाऊपरी चौघेही सूत माझे । अगा इंद्रजीता सखे बंधु तूझे । तयांच्या प्रतापानळें सूख लोटे । समारंगणीं भीडतां काळ वीटे ॥१४॥

नरा अंतकाला नरा अंतकानें । बळें पीटिलें देवदेवांतकानें । तळीं घातले सर्व त्या त्रीशिरानें । रणीं वानरीं घेतले सर्व प्राणें ॥१५॥

अतीकाय तो वीर मेरू बळाचा । प्रतापें बळें आगळा विक्रमाचा । रथारूढ होऊनि युद्धासि गेला । तयाचा सुमित्रासुतें घात केला ॥१६॥

निमाले सखे दु:ख ऊदंड जालें । पुढें पाहतां वीर सामर्थ्य गेलें । महावीर ते मृत्युपंथेंचि जाती । नरें वानरें बापुडीं येश घेती ॥१७॥

निमाले सखे सूत बंधू बळाचे । प्रतापें सुरांहूनि ते विक्रमाचे । रणामंडळीं सर्व सेना निमाली । बहूसाल संहारिली कूळवल्ली ॥१८॥

अगा इंद्रजीता तुवां सूख द्यावें । प्रतापें रणीं सर्व शत्रू वधावे । मला सांगसी लविले मृत्युपंथीं । परी मागुती ते रिपु गर्जताती ॥१९॥

रिपू ऊठती मागुती हें न व्हावें । बळें सर्व निर्मूळ त्यांचें करावें । प्रतापें रणीं सर्व पाहून येसी । परी मागुता जीव येतो तयांशीं ॥२०॥

बहू वेळ तां युद्धसामर्थ्य केलें । परी पाहतां सर्वही व्यर्थ गेले । प्रतापे रणीं पाडिले बाणघातीं । सभारंगणी मागुते सिद्ध होती ॥२१॥

महीमंडळीं नाम त्यांचें नसावें । विरा विक्रमें त्वां मला सौख्य द्यावें । पिता बोलतां धीर पोटीं धरेना । असंभाव्य कोपानळू सांवरेना ॥२२॥

उभा राहिला वाक्य बोले पित्याशीं । म्हणे शीघ्र संहारितो वैरियांशीं । समारंगणाभाजिं ऐसें न होतां । तरी जाणिजे भेटि ते हेचि आतां ॥२३॥

बहु कोपला चालिला वीर जेठी । प्रतापें म्हणे सर्व जाळीन सृष्टी । पुढें बापुडीं वानरें दैन्यवाणीं । खिळी तो बळें सर्व ब्रह्मांड बाणीं ॥२४॥

पित्याकारणें वीरभद्रू निघाला । तयां दैत्यजांला धरूं सिद्ध झाला । तयाचेपरी कोपला काळरूपी । बळें चालिला शक्रशत्रू प्रतापी ॥२५॥

तुरे वाजती नाद गेला भुगोळा । दळेंशीं बळें पावळा होमशाळा । तया राक्षसें मागुती होम केला । महावीर मेघासनीं गुप्त झाला ॥२६॥

बळें पूजिलें सर्व आकाश बाणीं । पडों लागलीं वानरें दैन्यवाणीं । कपीवाहिनीमाजिं आकांत जाला । पुन्हां मागुतां थोर कल्पांत आला ॥२७॥

वरी पाहतां युद्धकर्ता दिसेना । धडाडां पडों लागली सर्व सेना । महावीर ते घोर मागें पळाले । पळाले कपी राघवा आड गेले ॥२८॥

म्हणे राम तो सुग्रिवा मारुता हो । नभोमंडळीं युद्धकर्ता पहा हो । प्रतापें बळें वीर सप्तै उडाले । असंभाव्य ते पोकळीमाजिं गेले ॥२९॥

महा थोर तें युद्धसामर्थ्य गेलें । तया इंद्रजीतें पुढें काय केलें । अकस्मात तो भूतळामाजिं आला । रणामंडळीं सैन्यसिंधू मिळाला ॥३०॥

खटाटोपिले ते बहू शस्रपाणी । रुपें कर्कशे काळ कर्कोटबाणीं । बळें चालिला भार वेष्टीत सेना । रजें मातला व्योम पूढें दिसेना ॥३१॥

कपीवीर राक्षेस सन्मूख जाले । समारंगणामाजिं युद्धा निघाले । पुढें राक्षसें रूप केलें सितेचें । महा रम्य लावण्य तें जानकीचें ॥३२॥

रणीं लोटल्या वीर राक्षेसफौजा । कपीभार ऊठावले स्वामिकाजा । दळीं राक्षसांचा बळीं इंद्रजीत । बळी चालिला काळ जैसा कृतांतू ॥३३॥

तयां देखतां धांवला रुद्र तैसा । करीं घेतला शैला ब्रह्मांड जैसा । बळें इंद्रजीता उजू धांव घाली । तंई इंद्रजीतें सिता दाखवीली ॥३४॥

म्हणे रे कपी हे सिता राघवाची । गुणी स्वामिणी हे तुम्हां मर्कटाची । महापापिणी सर्पिणी दु:खदाती । त्रिकूटाचळीं राक्षसीकूळहंती ॥३५॥

अशोकावनामाजिं हे शोकवल्ली । अकस्मात कोठून निर्माण झाली । तया दीवसापासुनी दु:ख झालें । त्रिकूटाचळा थोर दारिद्य आलें ॥३६॥

बळाचें बहू वीर हे पापिणीनें । सखे आमुचे ग्रासिले सर्पिणीनें । कळी मांडली त्यास हे मूळ सीता । करीतो इचा शीघ्र संहार आतां ॥३७॥

तया राक्षसें मारिलें जानकीला । म्हणे रे कपी सांग त्या राघवाला । समारंगणीं शीर छेदूनि नेलें । तया राक्षसें शीघ्र गंतव्य केलें ॥३८॥

सिता देखतां मारुती अंग घाली । प्रसंगीं तये मूर्छना शीघ्र आली । महा शोक आरंभिला त्या कपीनें । म्हणे काय केलें जगज्जननीनें ॥३९॥

बहू दू:ख मागील तें आठवीलें । उदासीन हें चित्त दुश्चीत जालें । म्हणे काय सांगों तया राघवाला । कपी मारुती शोकसिंधूं बुडाला ॥४०॥

म्हणे रे कपाळा असें काय केलें । बहू थोर हें पाप माझें उदेलें । न सांगों तरी गोष्टी राहों नये कीं । पुढें सांगतां राघवा दु:ख हें कीं ॥४१॥

प्रवाहो बळें चालिला अश्रपातीं । विलापें करूं लागला तो रुदंती । बळें ऊठला चालतां चालवना । रघूनायका भेटला दैन्यवाणा ॥४२॥

अधोमूख पाहोनि कांहीं वदेना । दुखें दाटला कंठ त्या बोलवेना । म्हणे जानकीसारखी शस्रघातें । रणीं मारिली राक्षसें इंद्रजीतें ॥४३॥

तयें सांगतां मांडिला शोक रामें । मिळालीं दळें दैन्यवाणीं विरामें । कपीवाहिनीमाजिं आकांत जाला । सुमित्रासुतें राम तो शांत केला ॥४४॥

भविष्योत्तरें वाल्मिकी सत्य व्हावीं । देहें सोंगसंपादणी कां करावी । म्हणूनी रघूनायकें शोक केला । तदा वीर बीभीषणू शीघ्र आला ॥४५॥

म्हणे जी प्रभू शोक वायां करीतां । असे सत्य नेमस्त कल्याण सीता । अशोकावना दूत म्यां पाठवीले । प्रसंगीं समाचार घेऊनि आले ॥४६॥

तया इंद्रजीतें रणीं भाव केली । नव्हे सत्य हें मिथ्य होऊनि गेली । पुरीं होम आरंभिला मेघनादें । पुरा जालिया कोण घेईल द्बंद्वें ॥४७॥

तया इंद्रजीतासि आधीं वधावें । वृक्षा शोक सांडूनियां सिद्ध व्हावें । पुरा होम हो जालिया आवरेना । समारंगणीं मारितांही मरेना ॥४८॥

प्रभू जाहलीं अश्रिणी व्योमपंथें । वधावा सुमित्रासुताचेनि हात । तयें सांगतां सर्व आनंद जाला । बहुतांपरी राघवें गौरवीला ॥४९॥

पुढें राघवाची बहू स्तूति केली । विरांची असंभाव्य भांदी मिळाली । सभामंडळीं । ते कपी रीसराजे । तयां मध्यभागीं महावीर साजे ॥५०॥

समस्तांसि सोडीलसिम इंद्र भावी । समर्था तया ऊपमा काय द्यावी । असा राम हा देव ब्रह्मादिकांचा । सुमित्रासुताची वदे रम्य वाचा ॥५१॥

म्हणे होम आरंभिला इंद्रजीतें । मुखें बोलिलें सत्य नैरृत्यनाथें । पुरा होम होतां कदा आवरेना । समारंगणीं मारितांही मरेना ॥५२॥

प्रतापें समारंगणीं त्या वधावें । बलें आजि ब्रह्मादिकां सौख्य द्यावें । पुढें ऊठिला शीघ्र सौमित्र कैसा । नभोमंडळीं तीव्र आदित्य जैसा ॥५३॥

जया देखतां काळ कांपे थरारां । सवें दीधलें राघवें पंचवीरां । हनूमंत बीभीषणू जांबुवंतू । सुगंधू कपी ऋषभू वीर्यवंतू ॥५४॥

महावीर ते पांचही सिद्ध जाले । कपी रीस आणीक कीती निघाले । सुमित्रासुतालगिं राजाधिराजें । मुखें बोललीं शक्तिसामर्थ्यबीजें ॥५५॥

वरू दीधला स्वामि देवाधिदेवें । म्हणे शत्रु जिंकोनियां शीघ्र यावें । करू मस्तकीं ठेविला रामचंद्रें । नमस्कार तैसाचि केला फणींद्रें ॥५६॥

समस्तीं विरींही नमस्कार केले । पुढें सव्य घालूनि तैसे निघाले । अती आदरें स्कंघभागीं विरानें । सुमित्रासुता घेतलें मारुतीनें ॥५७॥

निघाले महावीर ते लागवेगें । पिता हिंपुटी मारुती मागमागें । पुढें चालतां पंथ नीकुंबळेचा । विरां थोर आवेश काळासि कैंचा ॥५८॥

महा घोर तो लंघिला मार्ग तीहीं । पुढें पाहतां पाहतां वाट नाहीं । तरूंचीं वनें लागलीं  तीं वितंडे । प्रचंडें उदंडें बहु झाडखंडें ॥५९॥

भुमीं दाटले वृक्ष वृक्षां मिळाले । तयां अंतरीं वंश मिश्रीत झाले । वरी पाहतां वाड आकाशंपथें । पुढें रीघ नाहीं तया वारियातें ॥६०॥

समें वीषमें झाडखंडें अचाटें । मिळालीं बळें वाजती कर्कराटें । कडे तूटले थोर त्या पर्वताचे । झरे वाहती झाडखंडीं विषाचे ॥६१॥

तया अंतरीं सिंह शार्दूल कैसे । मदें मातले गर्जती काळ जैसे । गजांचीं बहू दाट थाटें विशेषेम । पळों लागती थोर किंकाटघोषें ॥६२॥

बहू संकटें धांवतीं रानह्मैसे । रिस कर्कशें देखतां जीव त्रासे । बहू  सांबरें चीतळें रानगाई । शुनी सूकरां मर्कटां मीति नाहीं ॥६३॥

बहु श्र्वापदें घोर नानापरींचीं । बहू गर्जताती बहूतां स्वरांचीं । भुतें खेचरें शक्ति वेताळ पीसे । बहू धांवती वन्हिचे ज्वाळ जैसे ॥६४॥

बहू व्याळ वेटाळले झाडखंडीं । वनें व्यापिलीं सर्व कूळीं उदंडीं । बहूतांपरींचीं बहू तीं विखारें । विषें घोळती लोळती थोरथोरें ॥६५॥

बहाती विषाचे महा ओघ तेथें । धुधूकारतां ज्वाळ आकाशपंथें । गिरीशीं बळें आदळे तोयराशी । बहूसाल त्या तोडिलें पर्वताशीं ॥६६॥

गिरीशृंग पाठार दारीं कपाटें । शिळा शीखरें वृक्ष पाषाण थाटें । दरे दर्कुटे थोर भ्यासूरवाणे । बहूतांपरींचे तरू ते पुराणे ॥६७॥

कडे कापले तोय नेटें भडाडी । गिरीकंदरीं घोष तेणें धडाडी । धडाडां नद्या लोटल्या व्योमपंथें । भुमी तूटल्या घोर घातें विघातें ॥६८॥

महारण्य तें घोर नीकुंबळेचें । पुढें जावयालगिं सामर्थ्य कैंचें । समुद्रातिरीं दाटले वीस गांवें । पुढें जावया वाट नाहीं स्वभावें ॥६९॥

भुमीपंथ नाहीं पुढें जावयातें । उडाले महावीर आकाशपंथें । समुद्रासि सांडूनि वेगें निघाले । बलें शीघ्र नीकुंबळेमाजिं गेले ॥७०॥

पुढें काळविक्राळ ते वीर गाढे । बळें राक्षसीं घातले सप्त वेढे । तयां मध्यभागीं विरें इंद्रजीतें । त्वरें आणिलीं होमद्रव्यें बहूतें ॥७१॥

घटीं मद्य आज्यादिक मांस नेलें । विरें राक्षसें शोणितें स्नान केलें । पुढें वेदिकेमाजिं हूताशनू तो । महावीर प्रेतासनीं बैसला तो ॥७२॥

सहस्रैक आहूतिंचा नेम केला । म्हणे म्यां वधावें नरां वानरांला । शतें भक्ति संख्याहुति लागवेगें । विरें घातल्या अग्रिमूखीं प्रसंगें ॥७३॥

रथू नीघतां हिंसती दिव्य घोडे । उदेलें भुखीं आगळे घोष गाढे । तया धूर्त बीभीषणा श्रत जालें । सुमित्रासुतालगिं तें जाणवीलें ॥७४॥

म्हणे होम पूर्णाहुतीलगिं आला । प्रतापें बळें पाहिजे यत्न केला । म्हणो शेष गा धन्य बीभीषणा तूं । सवें धाडिलें राघवें याचि हेतू ॥७५॥

वधूं शीघ्र राक्षेस हे बाणघातें । तंई वारिलें त्यासि नैरृत्यनाथें । झणे वो प्रभू झुंजतां पूरवेना । पुरा होम होतां रिपू आवरेना ॥७६॥

तंई बोलिला ऋक्ष तो जांबुवंतू । म्हणे वीर हो आइका एक मातू । तुम्हीं होम विघ्वंसिजे लागवेगें । रणामाजिं मी पाडितों दैत्यदुर्गे ॥७७॥

मुखें बोलिला वीर मेरूबळाचा । सुमित्रासुतू गौरवी रम्य वाचा । कपी ऋषभू आणि त्या वायुसूतें । बळें घातली धांव आकाशपंथें ॥७८॥

नभीं मुख्य हे वीर दोघे उडाले । कपी रीस ऊदंड धांवूनि गेले । धबाबां शिळा टाकिती व्योमपंथें । बळें होम विध्वंसिला घोर घातें ॥७९॥

रथू मोडिला फोडिलीं सर्व पात्रें । विरें मोडिलें कुंड संकेतमात्रें । पुढें वन्हि वीदारिला वेग केला । कितीएक राक्षेस तेथें निमाला ॥८०॥

रिपू रावणी ध्यान भंगून पाहे । तंई भंगिला होम तो दीसताहे । त्वरें इंद्रजीतू नभीं दृष्टि घाली । तंई ऋषभानें दिशा शीघ्र केली ॥८१॥

बळें होम विध्वंसिला मारुतीनें । देहेधर्म संपादिला ऋषभानें । पुढें पाहतां होम भंगून गेला । महावीर राक्षेस युद्धा निघाला ॥८२॥

बळें कोपला काळ कृतांत जैसा । महावीर उठावला शीघ्र तैसा । कपीवीर दोघे त्वरेंशीं निघाले । बळें आपुल्या ते दळाभाजिं आले ॥८३॥

सुमित्रासुतें वाहिला चंड मेढा । पुढें चालिला तो बळें वीर गाढा । कपी लोण कल्लोल कोटयानुकोटी । दळेंशीं बळें चालिला वीर जेठी ॥८४॥

महावीर ते थोर राक्षेस होते । कपीवीर ते धांवले शीघ्र तेथें । समारंगणीं भार भारी मिळाले । कितीएक ते भीडतां भग्र जाले ॥८५॥

दळें लोटलीं राक्षसांचीं अचाटें । समारंगणीं चाललीं दाट थाटें । बळें हाणीती शस्रघातें खणाणां । महीमंडळीं घोष ऊठे दणाणा ॥८६॥

असंभाव्य राक्षेस मारीत आले । कपी वीर ते भंगले भग्र केले । तयां देखतां मारुता कोप कैसा । बळें चालिला काळ कृतांत जैसा ॥८७॥

गदा घेतली शीघ्र नैरृत्यनाथें । उडाला कपी ऋषभू व्योमपंथें । सुगंधू कपी लोटला वीर्यवंतू । बळें आगळा चालिला जांबवंतू ॥८८॥

कंपी काळ कलांतिंचे मेघ जैसे । रणीं लोटले गर्जती वीर तैसे । बळें घालिती पालथें या भुगोळ । तिहीं मांडिला आट राक्षेसकूळा ॥८९॥

रणीं हाणिती एकमेकां फडाडां । तुटों । लागले पादपाणी तडाडां । नद्या लोटल्या शोणिताच्या भडाडां । समारंगणीं घोष ऊठे धडाडां ॥९०॥

रणीं पाडिले दैत्य कोटयानुकोटी । बहूतीं विरीं दीधली त्यासि पृष्ठी । पुढें देखतां कोपला काळ जैसा । रणीं लोटला रावणी वीर तैसा ॥९१॥

तया राक्षसें घोर संधान केलें । कपीवाहिनीभाजिं कल्पांत आलें । मयूरासि पिंजारिलें पुच्छ जैसें । रणीं पाडिले ते कपीवीर तैसे ॥९२॥

कपी मारुतीसारिखे भग्र केले । कितीएक ते वीर धाकें पळाले । पुढें पाहतां वीर सौमित्र कैसा । गजा देखतां ऊठला सिंह जैसा ॥९३॥

टणत्कारिले चाप काळाग्रिरोषें । थरारी धरा राप्त पाताळ घोषें । भुभीं वर्षती मेघ ऊदंड गारा । चळों लागल्या त्या असंभाव्य तारा ॥९४॥

भिडाया रणीं ऊठले वीर कोपें । बळें सृष्टि जाळील नेणों प्रतापें । तंई शीघ्र बीभीषणें वेग केला । गदा घेउनी वार सन्मुख जाला ॥९५॥

सुमित्रासुतालगिं सांडूनि मागें । पुढें धांवला वीर तो लागवेगें । रणीं देखिला वीर बीभीषणू तो । तया बोलता जाहला रावणी तो ॥९६॥

म्हणे रे बहूतां दिसां देखिलासी । वृक्षा पुष्ट तूं राक्षसांमाजिं होशी । नरें वानरें दास जालसि त्यांचा । मनू भांगिला रे तुवां पूर्वजांचा ॥९७॥

तुला ठाउका कोप माझा कृतांतू । मला इंद्रजीता पुढें मश्यकू तूं । करूं पाहशी थोर सामर्थ्य येथें मश्यकू तूं । करूं पाहशी थोर सामर्थ्य येथें । समारंगणीं धाडितों मृत्युपंथें ॥९८॥

म्हणे इंद्रजीतास नैरृत्यनाथू । बळेंवीण तूं बोलशी व्यर्थ मातू । मजलगिं तो काल मारूं शकेना । वरू दीधला तोषला रामराणा ॥९९॥

बहू शीकवीलें तुम्हां दुर्जनांसी । परी नायका रे तुम्ही पापराशी । मला सांगतां हीत अव्हेर केला । समस्तांसि येणें गुणें मृत्यु आला ॥१००॥

मला ताडिलें वैभवाचेनि तोषें । बुडालेत रे सर्व तेणेंचि दोषें । समस्तांसि मारील हा रामराजा । समारंगणीं मीच पाहीन वोजा ॥१०१॥

सभामंडपीं फार तां गर्व केला । कळेना तुला मृत्यु संनीध आला । तुला आजि मारील सौमित्र बाणीं । मुढा राक्षसा जाण हे सत्य वाणी ॥१०२॥

बहूसाल धिक्कार केला तयातें । प्रतापें सिमा सांडिली इंद्रजीतें । पदें ताडितां तो महा सर्प जैसा । रणीं कोपला वीस राक्षेस तैसा ॥१०३॥

म्हणे रे उभा फीर सन्मूख राहें । समारंगणीं धीर संधान साहे । बळें सोडिले बाण दारूण आले । सुमित्रासुतें सर्व छेदून नेले ॥१०४॥

रणीं घातला रावणानूज पाठीं । प्रतापें पुढें चालिला वीर जेठी । समारंगणीं अंतकातुल्य भासे । महावीर तो देखतां जीव त्रासे ॥१०५॥

महा युद्ध होईल दोघांजणांशीं । पुढें सज्जनीं चित्त द्यावें कथेसी । म्हणे दास ऊदास श्रोतीं न व्हावें । ऋषी बोलिला तेंचि हें सार ध्यावें ॥१०६॥

युद्धकान्ड – प्रसंग सातवा

फणी रावणी वीर सन्मूख जाले । बळाचे महाकाळ जैसे उदेले । करायास निर्वाण ते एकमेकां । विरश्रीबळें सोडिली सर्व शंका ॥१॥

पुढें बोलता जाहला इंद्रजीतू । कृतांतापुढें निर्बळी मानवा तूं । मरायासि कां व्यर्थ आलसि येथें । निमिष्यांत मारीन रे प्राणघातें ॥२॥

रणामाजिं सन्मूख होतां बळेंशीं । समस्तां तुम्हां पाडिलें नागपाशीं । पुन्हां मागुती सर्वही बाणजाळीं । निमालेत माझ्या करें युद्धकाळीं ॥३॥

अरे काय झाली तुझी शक्ति तेथें । पुन: शीघ्र आलसि युद्धास येथें । तुवां आणिलें काय सामर्थ्य जाया । बळें दावितां निर्बळें व्यर्थ वायां ॥४॥

वृथा पुष्ट रे हा बहू राजभ्राता । नृपें ताडिला रे सभेमाजिं  लाथा । समस्तांमध्यें रावणें भ्रष्टवीला । तुम्हां मर्कटांमाजिं तो श्रेष्ठ केला ॥५॥

बळें आपुल्या रे तुझे पादपाणी । नभामाजिं खंडून धाडीन बाणीं । समस्तां तुम्हां ठाउकी शक्ति माझी । रहाया पुढें काय रे प्राप्ति तूझी ॥६॥

बहू बोलिला वाजटू घोर शत्रू । प्रतीउत्तरें बोलिला तो सुमित्रू । मि हा कोण तूं नेणशी काय मूढा । वृथा विक्तमू बोलशी वाड पूढां ॥७॥

मही रुंद विस्तीर्ण छप्पन्न कोटी । गिरी दिग्गजांची असंभाव्य दाटी । तटाकें नद्या मातले भव्य सिंधू । वरी दाटली जीवसृष्टी अगाधू ॥८॥

असंभाव्य हा भार कोणा धरेना । न घेतां पुढें जीवसृष्टी उरेना । सहस्रां फणीचा असंभाव्य व्याळू । तयांमाजिं एकें फणीं हा भूगोळू ॥९॥

स्वभावें शिरीं ठेविजे पुष्प जैंसें । तयाचे परी घेतलें विश्व तैसें । तयाहून तो कोण आहे विशेषू । मुढ नेणसी कां स्वयें मीच शेषू ॥१०॥

भविष्योत्तरें सर्वही सत्य व्हावीं । बळं वैभवें राक्षसांचीं दिसावीं । म्हणूनी तुवां घेतलें येश युद्धीं । नभामाजिं जाऊनि कापटयबुद्धी ॥११॥

जनीं हीन त्याला बरी वेळ आली । अकस्मात ते कीर्ति होऊनि गेली । बळें आगळा राम आत्मा जगाचा । तयाहूनि रे विक्रमू कोण कैंचा ॥१२॥

तुह्मां पापरूपांमधें भक्त एकू । महावीर बीभीषणू पुण्यश्लोकू । तयाशीं सभामंडपीं गर्व केला । दिसेंदीस राक्षेस सवैं बुडाला ॥१३॥

रिपू बोलतो जाणरे सत्य वाणी । प्रतापें तुझें शीर छेदीन बाणीं । तया बोलितां ताविली भीमदृष्टी । उभा काळ जाळावया जीवसृष्टी ॥१४॥

बळ छेदिता जाहला वोष्ठ दंतीं । सिमा फांकली वैभवाची दिगंतीं । करारां रणीं खादल्या वज्रदाढा । शतें सोडिलीं बान वोढूनि मेढा ॥१५॥

बलें धांविलीं बाणजाळें उफाळें । लखाखीत सौदामिनीचेनि मेळे । तडाडीत घोषें कडाडीत आले । सुमित्रासुतें सर्व छेदून नेले ॥१६॥

पुन्हां कोपला तो रिपू कोटिगूणें । शतांचीं शतें सोडिले बाण तेणें । नभामाजिं ते बाण बाणीं सणाणा । कितीएक स्फुल्लिंग भालीं फणाणा ॥१७॥

असंभाव्य ते जाहला बाणवृष्टी । जळों लागली पावकें सर्व सृष्टी । अतीचंड ते दंड अद्‍भूत कैसे । महाकाळ कल्पांतिंचे मेघ जैसे ॥१८॥

कडाडां खडाडां गडाडां घडाडां । तडाडां थडाडां दडाडां धडाडां । बहूतांपरींचे बहू घोष झाले । ग्रहां चंद्रसूर्यादिकां कंप आले ॥१९॥

कितीएक सिंधूदकें तप्त जाली । कितीएक सिंधूदकें तीं उडाली । असंभाव्य त्यां दाटल्या बाणकोटी । बलें सोडिती पाडिती वीर जेठी ॥२०॥

नभामाजिं कल्पांत ते बाणजाळीं । महा युद्ध तें होतसे अंतराळीं । रिपू पेटले दोघही घोर मारा । भुमीं वृष्टि गारांपरी सर्व तारा ॥२१॥

वरी पाहतां बाणबाणीं खणाणां । रिपू एकमेकांसि तो भेदवेना । रथारूढ तो रावणी धांवताहे । पदीं चालतां शेषऋक्षां न साहे ॥२२॥

पुढें चालिला वीर तो जांबुवंतू । शिळा घेतली धांवता काळकेतू । बळें हांक देऊनियाम चक्रचालीं । उफाळें शिळा तो रथामाजिं घाली ॥२३॥

रथा मोडिलें पाडिलें भग्र केलें । सुमित्रासुता रावणी साम्य जालें । सुगंधें विरें वैभवें लागवेगें । महा अश्र्व ते चूर्ण केले प्रसंगें ॥२४॥

कपीनाथ बीभीषणें मारुतीनें । विरांलगिं सन्मानिलें थोर मानें । भले हो भले थोर आश्चर्य केलें । रिपूच्या रथा विक्रमें भ्मगवीलें ॥२५॥

नभीं सर्व आनंदली देवसृष्टी । बहूसाल संपादिली पुष्पवृष्टी । समस्तां मनीं थोर आनंद जाला । रिसीं वानरीं घोष अद्‍भूत केला ॥२६॥

म्हणे रावणी हा रिपू आवरेना । बहूसाल सामर्थ्य याचें सरेना । शरां मारितां सर्व तोडीत आहे । पुढें अग्रिअस्रासि तो सोडिताहे ॥२७॥

तयें सोडितां अस्र तैसें निघालें । धडाडीत तेम तेजपुंजाळ आलें । नभीं धूम्र दाटे असंभाव्य ज्वाळा । करूं पाहती भस्म नक्षत्रमाळा ॥२८॥

असंभाव्य ते चालिली वन्हिधाडी । मही सर्व आकाश तेणें कडाडी । बहूवर्ण ज्वाला शिखी धांवताती । कडाडीत नेटें कपींमाजिं येती ॥२९॥

कपी ऋक्ष तेणें भयातूर जाले । कितीएक ते धीर पोटीं गळाले । बहू सोडिला धीर नैरृत्यनाथें । म्हणे गा विरां सर्व गेलों अनर्थें ॥३०॥

सुमित्रासुतें देखिलें अग्रिअसा‍ । पुढें सोडिता जाहला मेघ अस्रा । तया सोडितां मेघ तैसे उदेल । गिरीचे परी अंबरीं भार आले ॥३१॥

नभीं दीसती ते हुडे कोट झाडें । महामेघ गर्जोनि गंभीर वाडें । नभा व्यापिलें घोर अंधार जाला । दिसेना रणामाजिं दोन्ही दळांला ॥३२॥

नभीं चालिले ते बहू कीट काळे । झकाकीत सौदामिनीचेनि मेळें । बळें मेघधारा असंभाव्य गारा । सुटे कंप सूसाट घोषें थरारां ॥३३॥

प्रसंगी तये पाणजंजाळ जाला । रणामंडळीं तोय सद्‍भूत आलें । कितीएक झाडें भुमीं चूर्ण होती । पुरें पट्टणें सर्व वाहूनि जाती ॥३४॥

सुमित्रासुतें थोर अद्‍भूत केलें । जनांला गमे आजि कल्पांत आलें । बुडों लागले भार त्या राक्षसांचे । बहूसाल त्या धीर गेले विरांचे ॥३५॥

रणीं सोडिलें अस्त्र नेटें विझाल । बहू राक्षसां थोर कल्पांत आलें । त्वरें रावणी वायुअस्त्रास सोडी । असंभाव्य तो वाट नेटें झडाडी ॥३६॥

कडाडीत पाडे असंभाव्य झाडें । बळें पाडिलीं वाड झुंबाड झाडें । फुटों लागलीं शैलशृंगें खडाडां । कडे चालिले पर्वतांचे भडाडां ॥३७॥

भ्रमों लागलीं खेचरें प्रेत जालीं । गृहें गोपुरें एक वेळे उडालीं । बहूसाल तो वातआवर्त जाला । तया देखतां मेघ नेटें उडाला ॥३८॥

सुमित्रासुतें देखिला चंड वारा । गिरीअस्त्र सोडूनि केला निवारा । असंभाव्य तीं चाललीं शैलशृंगें । बहू वात निर्वात केला प्रसंगें ॥३९॥

गिरी चालिले ते असंभाव्य कैसे । नभीं धांवती मातले मेघ जैसे । महावीर तो वज्रअस्त्रासि सोडी । रणीं रावणी शैल तात्काळ तोडी ॥४०॥

रिपू राक्षसें शैल ते पिष्ट केले । बळें आपुल्या दिग्गजां आड नेले । पुढें जाहली ते बहू वज्रदाटी । त्या देखता जाहला वीर जेठी ॥४१॥

पुढें वीर सौमित्र ब्रह्मास्त्र सोडी । तयापासुनी वन्हि नेटें भडाडी । गमे कोटि विद्युल्लता एक वेळा । महा लोळ कल्लोळ भासे भुगोळा ॥४२॥

रणामंडळीं पावकें त्या अचाटें । जळों लागलीं सर्वहि वज्रथाटें । पुढें चालिल्या त्या असंभाव्य ज्वाळा । रणामंडळीं जाहली एक वेळा ॥४३॥

तया देखतां रावणी तेंचि सोडी । रणामंडळीं एकमेकांसि तोडी । रणामाजिं ताक्ताळ सन्मूख आले । महाज्वाळ ते एक होऊनि गेले ॥४४॥

पुढें घोर रुद्रास्त्र त्या रावणानें । बळें सोडिलें शीघ्र माहाविरानें । रणामाजिं तें चालिले एकवेळे । भुमीं पाय आकाशपंथीं शिसाळें ॥४५॥

बळें धांविले तें रणामाजिं कैसें । गिळाया भुगोळा महा विघ्न जैसें । तयां देखतां कंप माहाविरांसी । भयें मूर्छना घातली वानरांसी ॥४६॥

तया देखतां तो फणी सिद्ध जाला । पुढें सोडिलें शीघ्र माहेश्वराला । उठे मातला काळ कल्पांतकाळी । दिशा दाटल्या सर्व आकाशज्वाळीं ॥४७॥

रवी कोटि विघुल्लता एक वेळां । रणीं धांवती कंप जाला भुगोळा । महातेज हेलावलें तेचि काळीं । असंभाव्य तें चालिलें ब्रह्मगोळीं ॥४८॥

तया देखतां अस्त्र मागें पळालें । बहू कूळ तें खेचराचे जळाले । पुढें देखतां रावणी भ्रांत जाला । भये भूलला वारवेना तयाला ॥४९॥

मनीं भावितो कोण राखेल गेलें । कळेना मला व्यर्थ येथें जळालों । तंई शीघ्र रामानुजें काय केलें । प्रतिज्ञापणाला मनीं आठवीलें ॥५०॥

म्हणे हो मनीं शीर छेदूनि न्यावें । म्हणोनि बळें अस्त्र मागें वळावें । रणामंडळामाजिं वीरें सुभित्रें । बळें वारिलें अस्त्र तें वीजमंत्रें ॥५१॥

म्हणे मेघनादू मला विघ्र आलें । परी थोर आश्र्चर्य कां वांचवीलें । भला वीर सौमित्र हा वीर्यवंतू । मनासारिखें युद्ध मोठें करीतू ॥५२॥

असेना पुढें वीर होणार नाहीं । बहू देखिले पाहिले झुंजतांहि । महावीर हे सूर्यवंशी बळाचे । रिपूलगिं रक्षावया कोण कैंचे ॥५३॥

महावीर दोघे रणीं तेचि काळें । पुन्हां सोडिते जाहले बाणजाळें । रणामाजिं ते भेदिती एकमेकां । नभीं सोडिल्या बाणभाळीं अनेका ॥५४॥

रिपूंचीं रिपू तोडिती बाणजाळें । पुन्हां मागुती सोडिती ते उफाळे । विरें वीर तो भेदितांही ढळेना । विरश्रीबळें काय होतें कळेना ॥५५॥

पुढें काय केलें तया मेघनादें । रणीं हांक घेऊनि धांऊनि क्रोधें । महातेज पुंजाळ त्या शीघ्रकाळीं । बळें भेदिल्या तीन भाळी कपाळीं ॥५६॥

महावीर तो रावणी काळरूपी । पुराणा बहू काळ कापटयरूपी । सुमित्रासुत तो दिसे बाळलीला । बळें भेदिला रक्त वाहे कपाळा ॥५७॥

तया देखतां कोप नैरृत्यनाथा । पुढें चालिला पाववायासि वेथा । रणीं हांक देऊनि बीभीषणानें । गदा घेतली चालिला थोर त्राणें ॥५८॥

तया देखतां त्या दशग्रीवसूतें । रणीं विंधिला पाडिला बाणघातें । पुढें देखिला कोपला वीर गाढा । सुमित्रासुतें वाहिला चंड मेढा ॥५९॥

रणीं रावणी लक्षिला तेचि काळीं । बळें भेदिल्या बाणभाळी कपाळीं । नवां बाणघातें रिपू स्वस्थ केला । तया मेघनादा बहू खेद जाला ॥६०॥

कपाळीं बळें भेदिलें बाण वीरें । प्रवाहो बळें चालिला तो रुधीरें । महामस्तकामाजिं सर्वै बुडाले । कपाळावरी पिच्छ बाशिंग जालें ॥६१॥

म्हणे वीर बीभीषणू वीर छात्रा । बरें ऊसणें घेतलें गा सुमित्रा । रिपू रावणी तापला वीर कैसा । शुळें टोंचितां ऊठला सर्प जैसा ॥६२॥

महावीर निर्वाणिंचे बाण सोडी । लघू लाघवें शेष तात्काळ तोडी । असंभाव्य कोपानळें तीव्र ज्वाळा । मुखें सांडितां काळ कांपे चळाळां ॥६३॥

सिमा सांडिली थोर कल्पांत काळीं । महावीर ते खीळिले बाणजाळीं । बहू खोंचले देह दोघांजणांचे । झरे लागले वाहती शोणिताचे ॥६४॥

विरश्रीबळें दु:ख नाहीं प्रतापें । रणीं भेदिती एकमेकांस कोपें । बहू माजले युद्ध तें ओसरेना । बळें भीडती एकमेकां सरेना ॥६५॥

पुढें काय केलें सुमित्रासुतानें । गुणीं सज्जिलें त्या रवीचक्रबाणें । मुखीं धांवती त्या शिखा पावकाच्या । बहू चंचला कोटि विद्युल्लतेच्या ॥६६॥

कडाडीत कोपानळें बाणभाळीं । बळें सोडितां शीघ्र तैशी निघाली । भयातूर दोन्ही दळीं कंप जाले । ऋषी देव गंधर्व धाकें पळाले ॥६७॥

ग्रहादीक आकाशपंथीं जळाले । बहू खेचरें भार भूमीं गळाले । ध्वनी ऊठला घोर घोषें तडाखा । बळी कांपती ईतरां कोण लेखा ॥६८॥

सुमितासुतें शीघ्र संधान केलें । रणीं रावणीशीर छेदून नेलें । समस्तां सुरांलगिं आनंदवीलें । सुरेशामनींचें महा शल्य गेलें ॥६९॥

रणामाजिं तो इंद्रजीतू निमाला । समस्तां सुरांलगिं आनंद जाला । महाकंटकृ थोर संहार केला । त्रिलोकीं बहू कीर्तिचा घोष केला ॥७०॥

पुढें शेष सूगंध बीभीषणानें । दळें सर्वहि सिद्ध केलीं विरानें । कपीशीं सुवेळाचळा राम जेथें । महावीर ते चालिले सर्व तेथें ॥७१॥

प्रभू राम तो बंधुची वाट पाहो । उतावील पोटीं वियोगा न साहे । बहूसाल चिंता करी बांधवाची । म्हणे कोण वेळा सुमित्रासुताची ॥७२॥

तयां बोलतां भार तैसे उदेले । दळेंशीं बळें येश घेऊनि आले । समर्था प्रभूला नमस्कार केले । रघूनायका भेटले स्वस्थ जाले ॥७३॥

सुमितासुताचा देहे स्वस्थ जाला । पुढें राघवें वैद्य पाचारवीला । मुखें बोलिला राम तो वीरबाहो । करावा अती आदरें दिव्य देहो ॥७४॥

रणीं इंद्रजीतासि प्राणांत जालें । कपी ऋषभानें सवें शीर नेलें । निचेष्टीत काया रणीं स्तब्ध ठेली । प्रियेलागीं सांगावया भूज गेली ॥७५॥

त्रिकूटाचळीं भूवनें रावणाचीं । तया सारिखीं रम्य नीकुंबळेचीं । तया भूवनामाजिं सूलोचना ती । सुखें वैभवाची बरी वेळ जाती ॥७६॥

अकस्मात तेथें ध्वनी घोष जाला । परीचारिका सांगती भूज आला । भुमी रम्य राजांगणें पांचबंदी । पडे भूज तेथें स्रवें रक्तबिंदी ॥७७॥

मनामाजिं ते शंकली दिव्य बाळा । रणामाजिं भर्तार त्या कोण वेळा । भ्रमें चित्त दुश्चीत बाहेर आली । फणीचेपरी भूज ते ओळखीळी ॥७८॥

खुणें दाविलें लीहिलें पत्र हातें । म्हणे चालिलों मी पुढें मुक्तिपंथें । तुझ्याकारणें धाडिली मूळ बाहे । प्रिये चाल वेगीं तुझी वाट पाहें ॥७९॥

तया वाचितां थोर आकांत जाला । दुखामाजिं तो सौख्यसिंधू बुडाला । मनीं वैभवाची तिनें सांडि केली । त्रिकूटाचळा जावया सिद्ध जाली ॥८०॥

बहू पूतळ्या पिंजरे पक्षियाती । तये भोंवतीं भोंवतीं रूददाती । अहो माय आम्हांसि सांडून जाशी । तुझ्या वेगळीं सर्व आम्ही विदेशी ॥८१॥

तयालगिं संबोखिलें रम्य वाणीं । तुम्हां रक्षिता देव तो शूलपाणी । मिळाले बहू लोक ते दाटि जाली । शिबीकेमधें भूज वेगें निघाली ॥८२॥

विसोरे बहूसाल नानापरींचे । अलंकार भांडार ते सुंदरीचे । धनें संपदा पाहतां मीति नाहीं । तिनें वाटिलें लूटिलें सर्व कांहीं ॥८३॥

पुढें अश्विनीलगिं आरुढ जाली । बहू वेग लंकापुरीमाजिं गेली । नमस्कार केला तया रावणाला । पुढें टाकिलें पत्र आकांत जाला ॥८४॥

रणीं झुंजतां इंद्रजीतू निभाला । बहू नायकांचा ध्वनीघोष झाला । दुखें व्याप्त लंकापती आंग घाली । नसे मानसीं शुद्धि सर्वै उडाली ॥८५॥

प्रधानीं बहूतांपरी सांवरीला । पुढें रावणा कोप तात्काळ आला । म्हणे आजि संहारितों वैरियांला । दळेंशीं रणीं जावया सिद्ध जाला ॥८६॥

म्हणे सासुर्‍यालगिं सूलोचना ते । घडीनें घडी आमुची वेळ जाते । समर्था मला शीर आणून द्यावें । पुढें काय मानेल तैसें करावें ॥८७॥

शिरें आणितों आजि आठां जणांचीं । मुखें तीव्र क्रोधानळें रावणाचीं । रिपू दोघे बीभीषणा अंगदाचे । रिसा सुग्रिवा मारुता ऋषभाचे ॥८८॥

बहूसाल तो कोप रायासि आला । पुढें मंदिरामाजिं नेलें सुनेला । तियेलगिं मंदोदरी नीति सांगे । रघूनायका भेट वो लागवेगें ॥८९॥

अहो देखिलें स्वप्र म्यां घोरवाणें । निमाले रणीं सर्व राक्षेस प्राणें । नव्हे स्वप्र हें वाटतें सत्य आहे । दिलें राज्य बीभीषणालगिं पाहे ॥९०॥

ग्रह सूटले तूटले पाशबेडी । पुढें सोडिले देव तेतीस कोडी । त्रिलोकीं उभी राहिली रामगूढी । पुढें साच होईल ऐशीच प्रौढी ॥९१॥

म्हणोनि तुवां शीघ्र आतां उठावें । दिनाचे परी रामचंद्रा वदावें । करूणास्वरें राघवा आळवावें । बहूतांपरी शीर मागूनि घ्यावें ॥९२॥

त्वरें ऐकतां ऊठली शब्दनेटें । पुढें वानिती भाटवेताळथाटें । कपीवाहिनीनें महाद्‍भूत केलें । त्वरें बोलती जानकी पाठवीलें ॥९३॥

म्हणे राम हें सर्वथाही घडेना । रिपू मारिल्यावीण दृष्टी पडेना । असंभाव्य सेनासभा दाटली ते । पुढें शीघ्र सूलोचना भेटली ते ॥९४॥

पुढें देखतां राम सूखें निवाली । कृपा भाकितां ते नमस्कार घाली । कृपासागराची बहू स्तूति केली । सुशब्दें रघूनायकें तोषवीली ॥९५॥

प्रसंगीं तये थोर आश्र्चर्य जालें । निचेष्टीत शीरें बरें हास्य केलें । कृपें पाहिलें रामचंद्रें दयाळें । पती ऊठवीतों तुझा शीघ्र काळें ॥९६॥

खुणा दाविती वो वळावें दयाळा । सभे घालितां एकमेकांसि डोळा । कपीवीर ते सांगती कानगोष्टी । पुढें ऊठतां सर्व आटील सृष्टी ॥९७॥

वदे ऋक्षस्वामी बरेंसें विचारा । रिपू नूठवावा कदा ऊपकारा । वदे मारुती राघवालगिं रागें । रघूनायका सांडिली गोष्टि मागें ॥९८॥

उदासीन देखोनि सूलोचना ते । नमस्कार केला त्वरें चालिली ते । प्रभू सव्य घालूनियां शीघ्र गेली । मनोभावना सर्वही सिद्ध केली ॥९९॥

समुद्रातिरीं भीमकुंडा प्रचंडा । बळें चेतल्या वन्हिशीखा उदंडा । दशग्रीव मंदोदरी राजभारें । सवें चालिली गांवलोकें अपारें ॥१००॥

ऋषीदेवगंधर्वमांदी मिळाली । समस्तीं तियेची बहू स्तूति केली । करी ती ऋषीनायका अक्षवाणें । उडी घातली अग्रिमूखीं स्फुराणें ॥१०१॥

मनामाजिं होता मनांतील हेतू । पुढें देखिला इंद्रजीतू समर्थू । सती आदरें मुक्तिपंथास गेली । कथा राहिली पाहिजे चालवीली ॥१०२॥

फणीगर्भरत्नासि हो दग्ध केलें । म्हणे दास हें राक्षसी कृत्य जालें । पुढें सज्जनीं चित्त द्यावें कथेला । महाशक्ति भेदील रामानुजाला ॥१०३॥

युद्धकान्ड – प्रसंग आठवा

सुमित्रासुतें पाडिला इंद्रजीतू । रणीं ग्रासिला काळ जैसा कृतांतू । दळें फूटलीं वीर मागें पळाळे । कितीएक घायाळ लंकेंत गेले ॥१॥

सभामंडपीं वीर घालेनि मेटें । भुमीं पीटिती थोर दु:खें ललाटें । मुखें बोलती इंद्रजीतू निमाला । पुरीभाजिं तो थोर आकांत जाला ॥२॥

त्रिकूटाचळीं मृत्यू आला बहूतां । समस्तांसि संहार हे मूळ सीता । सुपारश्व संबोखितां ते प्रसंगीं । पिशाचापरी ऊठला लागवेगीं ॥३॥

तया रावणा मूर्छना सांवरेना । भुमीं आंग घाली कदा आवरेना । स्त्रियापुत्रकन्यादिकें तोंड घेती । प्रसंगीं तये थोर जाली रुदंती ॥४॥

अशोकावनामाजिं तो शीघ्र गेला । सितेलगिं मारावया सिद्ध जाला । पुढें देखतां ते भयातूर जाली । सुपारश्व धांवोनियां आड आली ॥५॥

बहूतांपरी राव तो बोधवीला । पुढें रावणू क्रोध सांडून ठेला । महावीर दोघे पुरीमाजिं आले । रणीं जावयालगिं ते सिद्ध जाले ॥६॥

पुढें ऊठवीलीं दळें सिद्ध होती । रथी सारथी हस्ति घोडे पदाती । महाविक्रमें चालिलें राजभारें । दणाणीतसे मेदिनी घोरभारें ॥७॥

असंभाव्य तीं सोडिलीं बाणजाळें । कपी टाकिती चंड शीळा उफाळें । महावीर संघट्टले एकमेकां । बळें भेदिती दूरि टाकूनि शंका ॥८॥

महाभार आरंभिला वानरांतें । पुढें बाण कामूक तें सिद्ध होतें । उभा राहिला विक्रमें वीर कैसा । बळें सर्व संहारितो काळ जैसा ॥९॥

बहूसाल तों सोडिलीं बाणजाळें । तुटों लागलीं राक्षसांचीं शिसाळें । असंभाव्य तीं पोकळीमाजिं जाती । पुरे धांव तेथूनियां खालिं येती ॥१०॥

बहूसाल संहार केला दळाचा । करी कोण लेखा तया घायकांचा । रणीं राघवें लविलें घायवारे । पळाले पुरीमाजिं ते थोर मारें ॥११॥

भयें बोलती सांगती रावणाला । रणामाजिं तो सर्व संहार जाला । असंभाव्य तो कोपला पापराशी । पुढें धाडिलें शीघ्र तीघाजणांशीं ॥१२॥

विरूपाक्ष विद्युन्मतू आणि मन्तू । रथारूढ होऊनियां लंकनाथू  । महाशस्त्रसामुग्रिया तो समर्थू । बळें चालिला रुंधिला राजपंथू ॥१३॥

असंभाव्य सेना पुढें आणि मागें । रणामंडळा चालिला लागवेगें । बहूसाल वाघें पुढें एक वेळां । समारंगणीं नाद केला भुगोळा ॥१४॥

रथां घोडियां कुंजरां दाटि जाली । उफाळे बळें चंड सेना निघाली । बहू शस्त्रपाणी बहू छत्रछाया । बळें वोळले मेघ जैसे पडाया ॥१५॥

उभा राहिला रावणू राजभारें । तिघे वीर ते भीडती घोर मारें । पुढें देखितां रावणू सांवरेना । उभा राहतां धीर पोटीं धरेना ॥१६॥

बळें वाइलीं रावणें चंड चापें । बहूसाल ते बाण सोडे प्रतापें । असंभाव्य तीं सोडिलीं बाणजाळें । तुटों लागलीं पादपाणी शिसाळें ॥१७॥

कपी सर्वही छेदिले मुख्य शत्रू । रणामंडळीं गर्जला तो अमित्रू । कपी खोंचलें नेट पोटीं धरेना । पराधिक्य तें सुग्रिवा साहवेना ॥१८॥

बळें हांक देऊन तैसा निघाला । तया पाठिशीं तो विरें वीर आला । कितीएक ते बाड जुंबाड हातीं । कितीएक ते धांवती शृंग घेती ॥१९॥

कितीएक घेऊनियां चंड शीळा । कितीएक फीराविती भिंडिमाळा । कितीएक ते झाडिती शस्त्रधारा । कितीएक घेऊनि आले कुठारा ॥२०॥

कितीएक ते खड्‍ग घेऊनि आले । कितीएक ते शूळपाणी मिळाले । कितीएक लोहार्गळा ते प्रसंगीं । कितीकीं गदा घेतल्या लागवेशीं ॥२१॥

कितीएक घेऊनि आले दशघ्री । कितीएक घेऊनि आले शतध्नी । किती तोमरें पट्टिशेंशीं निघाले । कितीएक ते शूळ घेऊनि आले ॥२२॥

किती फर्शपाणी किती चक्रपाणी । कितीएक ते वीर खट्‍वांगपाणीं । कितीएक आसीलता झाडिताती । कटयारा सुर्‍या वीर घेऊनि येती ॥२३॥

बहूतांपरींचीं बहूसाल शस्त्रें । बहू हांक देती विशाळें वगत्रें । कपीनायका भोंवतीं दाट थाटें । रणीं धांवती वीर ते कड्‍कडाटें ॥२४॥

पुढें रावणें देखिला थोर थावा । असंभाव्य तो सुग्रिवाचा उठावा । कपीचक्र तें घोर अद्‍भूत आलें । मनामाजिं तें थोर आश्चर्य केलें ॥२५॥

कपींचा रणीं लोळ कल्लोळ आला । गजारूढ माहामतू सिद्ध जाला । तया रावणा देखतां युद्ध होतें । बहू मांडला आट त्या राक्षसांतें ॥२६॥

गजारूढ माहामतू शैल जैसा । शिळा टाकितो वीर सुग्रीव तैसा । गजामस्तकीं ते शिळा चंड आली । गरारून तो कुंजरू आंग घाली ॥२७॥

गजा पाडितां छेदिला उष्ट्रदंतीं । बळें चालिला शूळ घेऊनि हस्तीं । म्हणे साहरे साह तूम सुग्रिवाला । सुळा टाकितां वीर वर्ता उडाला ॥२८॥

पुढें शूळ मोडूनियां लागवेगें । गदाघात हाणे तया पृष्टिभागें । महा वीर तो घोर मारें पळाला । रणीं राक्षसां थोर संहार जाला ॥२९॥

विरें वीर राक्षेस ते भग्र केले । कपी धीट ते नीट मारीत आले । तयां देखतां वीरुपाक्षू निघाला । बहूसाल धिक्कारिलें सुग्रिवाल ॥३०॥

पुढें सुग्रिवें बाड जुंबाड हातें । रिपूचे रथीं टाकिलें थोर घातें । वरी पाहतां झाड सन्मूख आलें । विरें बाण टाकूनि छेदून नेलें ॥३१॥

शिळा टाकिली चंड त्या सुग्रिवानें । बळें फोडिली बाणघातें विरानें । पुन्हां राक्षसें घोर संधान केलें । कपी सुग्रिवें तुच्छ मानूनि नेलें ॥३२॥

पुढें सुग्रिवें शृंग त्या आचळाचें । करीं घेतलें अग्र मंद्राचळाचें । बळें टाकिली ते शिळा घोर घातें । विरूपाक्ष तो चालिला मृत्युपंथें ॥३३॥

रणीं राक्षसां पातली मृत्युवेळा । पुढें देखिलें रावणें त्यांसि डोळां । अहा रे कसें काय जालें कपाळा । भयें भूलला पातली कंपवेळा ॥३४॥

पुढें रावणें देखिलें सव्यभागीं । महावीर विद्युन्मतू ते प्रंसगीं । तया बोलला पाहसी काय वीरा । महावीर तो पेटला घोर मारा ॥३५॥

रथारूढ होऊनियां सुग्रिवाला । पुढें शीघ्र पाचारिलें त्या कपीला । शरांचीं शतें टाकिलीं राक्षसानें । विरश्रीबळें राहिलें सुग्रिवानें ॥३६॥

पुढें सुग्रिवें घेतली चंड शीळा । बळें टाकिली त्यासि लक्षूनि डोळां । शिळा फोडिली राक्षसें बाणघातें । बहू कोप आला तया सुग्रिवातें ॥३७॥

शिळा घेतली दूसरी सुग्रिवानें । पुन्हां टाकिली चंड माहाविरानें । तयें राक्षसें फोडिलें त्या शिळेला । महावीर तो धीर देता दळाला ॥३८॥

कपीनाथ सुग्रीव देखोनि ऊणें । बहू कोपला वीर तो कोटिगूणें । बळें लांगुलें घाव हाणे महीला । गदें झेलिलें तोडिलें त्या रथाला ॥३९॥

निमाले गदा लागतां दिव्य घोडे । रथू वीघडे चूर्ण होऊनि मोडे । पडे सारथी दैन्यवाणा उताणा । विरां राक्षसां मूर्छना सावरेना ॥४०॥

रणीं ऊठला वीर तो सिद्ध जाला । गदा घेतली हांकिलें सुग्रिवाला । बळें हाणतां झेलिली त्या कपीनें । पुन्हां हाणिती एकमेकां गदेनें ॥४१॥

बळाचे महावीर दोघे प्रतापी । गदा हाणिती भीडती काळरूपी । गदाघात संघट्टणें वन्हिवृष्टी । जळों लागली पावकें सर्व सृष्टी ॥४२॥

बळें हाणतां भंगलें सर्व कांहीं । गदा टाकिल्या घेतले शूळ तेही । रणीं भीडतां शूळ ते चूर्ण झाले । महावीर ते मल्लयुद्धासि आले ॥४३॥

दणाणा रणामाजिं ते मुष्टिघातें । बळें हाणिती एकमेकां निघातें । कपी सुग्रिवें दीधली वज्रमुष्टी । महावीर तो पाडिला प्रेतसृष्टी ॥४४॥

तया देखतां मंत धांवोनि आला । रणामंडळीं हांकिलें अंगदाला । बहू त्रासिता जाहला घोर वाणीं । तयें अंगदा भेदिलें पंचबाणीं ॥४५॥

तया मूर्छना देखितां जांबुवंतें । महावीर तो तोडिला वृक्षघातें । विरें राक्षसें वृक्ष छेदूनि नेला । रणीं भेदिला ऋक्ष तो मग्र केला ॥४६॥

रणीं भेदिलें देखिलें त्या रिसाला । गवाक्षा विरा थोर आवेश आला । पुढें लक्षिता जाहला राक्षसांतें । बळें ताडिले थोर पाषाणघातें ॥४७॥

विरें शीघ्र पाषाण तो भग्र केला । शरें नीकुरें भेदिलें त्या कपीला । गवाक्षू कपी तो भुमीं अंग आली । तंई अंगदें मूर्छना सावरीली ॥४८॥

करीं सार आसीलतेशीं निघाला । बळें हांक देऊनि सन्मूख आला । कठोरें करें ताडिलें राक्षसातें । महामंतु तो चालिला मृत्युपंथें ॥४९॥

रणामंडळीं शामति जाली रिपूंची । दळें गर्जतीं जाहलीं वानरांचीं । उणें देखतां रावणा कोप आला । प्रतापें रणामाजिं युद्धा निघाला ॥५०॥

रथू लेटिला रावणें शीघ्र काळें । बहूसाल तीं सोडिलीं बाणजाळ । पुढें देखतां राम तत्काळ छेदी । पुन्हां रावणू घोर संधान साधी ॥५१॥

नभीं सोडिले बाण कोटयानुकोटी । असंभाव्य जाली बहू थोर दाटी । महामेघ तो मोकली मेघधारा । रघूनायकें छेदिले ते सरारां ॥५२॥

पुढें रावणू थोर कोपें कडाडी । करी गर्जना मेघ जैसा गडाडी । बहू कोपला तो असूरास्त्र सोडी । तंई चालिल्या त्या नभीं चक्रकोडी ॥५३॥

असंभाव्य तीं चाललीं घोर चक्रें । महा तेज पुंजाळ त्यांचीं वगत्रें । कपीवाहिनीमाजिं ते एकवेळे । तुटों लागलीं वानरांचीं शिसाळें ॥५४॥

पुढें देवगंधर्व अस्त्रांस सोडी । तिहीं तोडिल्या सर्वही चक्रकोडी । रणीं रावणू रुद्रअस्त्रास घाली । शुळामूसळांची नभीं दाटि जाली ॥५५॥

धुधाटें कपीच्या दळामाजिं यावें । तंई योजिलें तें महाअस्त्र देवें । महाथोर माहेश्वरी मूळमंत्रें । तयें सोडिलें सूटलीं वज्रशस्त्रें ॥५६॥

लोहोमूसळें ते गदा शूळ होते । बळें तोडिले पाडिले वज्रघातें । दशग्रीव तो क्षोभला काळ जैसा । तये भेदिलें पंचबाणीं सुरेशा ॥५७॥

रिपूबाण सर्वांग भेदून गेले । दळीं रावणाच्या महा घोष जाले । वपू भेदिली रावणें पंच बाणीं । चळेना रणीं राम तो वज्रठाणी ॥५८॥

रणीं ऊसणें घेतलें राघवानें । दशग्रीव तो भेदिला सप्त बाणें । महा दु:ख जालें तया रावणाला । सुमित्रासुता थोर आवेश आला ॥५९॥

तया अग्रजालागीं घालूनि मागें । महावीर तो चालिला लागवेगें । सुमित्रासुतें बाणघातें निघातें । रिपूसारथी धाडिला मृत्युपंथें ॥६०॥

पुढें मागुतें थोर संधान केलें । रिपूच्या धनूलगिं छेदून नेलें । तया वीर बीभीषणा कोप गाढा । रणीं चालिला चंड वाहून मेढा ॥६१॥

तयें पाडिलें अष्ट तूरंगमांतें । ध्वजस्तंभ तो छेदिला बाणघातें । रथू सारथी सर्वही भ्रग्र केला । दशग्रीव दूजे रथीं स्वार जाला ॥६२॥

महाशक्ति ब्राह्मी तया रावणानें । अनूजावरी टाकिली तैं फुराणें । कडाडीत धांवे महावीज जैसी । करी शेष मागें रिपूबांधवांसी ॥६३॥

सुमित्रासुतें घोर संधान केलें । महाशक्तिनें शीघ्र छेदून नेलें । शरें ताडितां पावका वृष्टी झाली । कितीएक राक्षेससेना निमाली ॥६४॥

रणीं रावणू तो कडाडीत कोपें । सिमा सांडली घोर रूएपं प्रतापें । धुधु:कार सांडीत धर्डीत दाढा । अनर्थासि ऊठावला वीरा गाढा ॥६५॥

महाशक्ति काढूनि मायासुरासी । बहू काळ सन्नीध तैशी विरांची । तयेलगिं त्या रावणें सिद्ध केलें । जयेमाजिं ब्रह्मांड बिंबोन गेलें ॥६६॥

कडाडीत घोषें धडाडीत ज्वाळा । तडाडी नभामाजिं नक्षत्रमाळा । महावीर ते थोर ध कें गळाले । विमानाहुनी देव नेटें पळाले ॥६७॥

सुमित्रासुता लक्षिलें रावणानें । त्वरें टाकिली शक्ति माहविरानें । बळें आदळे ते अकस्मात अंगीं । रणीं वीर सौमित्र तो प्राण त्यागी ॥६८॥

दळीं वानरांचे हाहाकार जाला । महावीर सौमित्र युद्धीं निमाला । कपी वीर नैरृत्य धांवोनि आले । तया भोंवतीं वीर सर्वै मिळाले ॥६९॥

पुढें शोक आरंभिला राघवानें । तया वारिलें शीघ्र बीभीषणानें । म्हणे काय जी स्वामिया कोण वेळा । उभा रावणू तो पिटावा नृपाळा ॥७०॥

सुमित्रासुता मारिलें तो उभासे । कपीवाहिनीं थोर आकांत भासे । प्रभी शोक सांडोनि वेगें उठावें । धनुर्बाण घेऊनियां सिद्ध व्हावें ॥७१॥

रणीं रावणें भेदिला ब्रह्मचारी । मिळाले कपी देखिल्या दैत्यहारी । बळें हांक देऊनि क्रोधें नरेंद्रें । सिमा सांडली रामकाळग्रिरुद्रें ॥७२॥

करीं बाण कोदंड चंड प्रतापी । रणीं रावणा भासला काळरूपी । पुढे देखतां पातली कंपवेळा । उभा राम ग्रासील नेणों भुगोळा ॥७३॥

चळें सूटला रावणा कंप देहीं । भयें भूलला न स्मरे युद्ध कांहीं । पडे चांचरे धांवतां थोर धाकें । पुढें पाहतां राम सर्वत्र देखे ॥७४॥

रणीं पाडिलीं दैत्यकूळें अपारें । तया रावणा लागले घायवारे । बळें झोडितां थोर नेटें पळाला । चळीं कांपतो गर्वताठा गळाला ॥७५॥

रणीं भ्रष्टला तो भयातूर जाला । पुढें रावणू मंदिरामाजिं गेला । समाचार मंदोदरीलगिम बोले । म्हणे आजि युद्धीं बहू कष्ट जाले ॥७६॥

समाचार तो सर्वही सांगताहे । म्हणे काय होणार ते होते आहे । बहूतापरी तूं मला शीकवीलें । परी मूर्ख मीं सर्वही तुच्छ केलें ॥७७॥

करूं काय आतां प्रिये सांग वेगीं । बहू बोलतां जाहला ते प्रसंगीं । त्बरें काळनेमी पुढें पाठवीला । स्वयें शीघ्र ऊठोनि होमास गेल ॥७८॥

पुढें चालिला वीर तो काळनेमी । बहूसाल तो थोर कापट्यकर्मीं । हनूमंत जाईल द्रोणागिरीला । पथामाजिं तो बैसला योग केला ॥७९॥

वने कर्दळी पोफळी नारिकेळी । वनें आंवळी जांवळी रम्य वोळी । बहू वृक्षजाती बहू पुष्पजाती । बहू कूप बावी तळीं ओघ जाती ॥८०॥

वनें पावनें जीवनें भूवनें तीं । सुखें गोमुखें रम्य वृंदावनें तीं । तिरें सुंदरें बांधले सारवाटे । अकस्मात ते देखतां सौख्य वाटे ॥८१॥

रणीं पाडिली वीर सौमित्र जेथें । मिळाले कपी ऋक्ष ते सर्व तेथें । सभस्तां मनीं लागली थोर चिंत्ता । कपी बोलती नासलें कार्य आतां ॥८२॥

पुढें राघवा शोक तो आंवरेना । धरीतां बळें धीर पोटीं धरेना । मिळाली दळें भोंवतीं दैन्यवाणीं । विलापें वदें राम कारुण्यवाणी ॥८३॥

पुढें बोलतां जाहला वैद्य तेथें । प्रभू शोक केल्या पुढें काय होतें । म्हणे औषधी शीघ्र आतां अणाव्या । न जातां निशी सर्व देहीं पिळाव्या ॥८४॥

बहूसाल तो पंथ दूरस्थ आहे । करा वेग हा काळ जातो न राहे । समस्तांकडे पाहिलें राघवानें । कपी बोलते जाहले सर्व मानें ॥८५॥

बळासारिखी बोलिली सर्व सेना । निशीमाजिं तो आचळू आणवेना । रघूनायकें पाहिलें मारुतीला । कपीराज तो शीघ्र ऊदीत जाला ॥८६॥

म्हणे राम गा मारुता ये प्रसंगीं । विरांसारखी शक्ति तूं बोल वेगीं । वदे मारुती स्वामि देवाधिदेवा । गिरी आणितों शीघ्र सांगाल तेव्हां ॥८७॥

तयें बोलतां राघवा सूख जालें । कपीतें प्रतीउत्तरीं गौरवीलें । म्हणे मारुती जाय गा हे प्रसंगीं । गिरी आणिला पाहिजे रात्रभागीं ॥८८॥

म्हणोनि तुवां शीघ्र आतांचि जावें । विरा लक्ष्मणालगिं त्वां ऊठवावें । कपी मारुती वीर तैसा उडाला । अकस्मात तो आश्रमामाजिं गेला ॥८९॥

स्थळें निर्मिलीं रम्य नानापरींचीं । बहूसाल तों भूवनें कूसरीचीं । मुनी बोलती हो दयाळा बसावें । फळें तोय सेऊनि सूखें रहावें ॥९०॥

म्हणे मारुती राहतां पूरवेना । तृषा लागली धीर पोटीं धरेना । मुनीनें तडागा जळा दाखवीलें । जळा सेवितां थोर आश्चर्य जालें ॥९१॥

जळांतूनि धाविन्नली जी विशाळा । विरें मारुतें देखिलें तीस डोळां । मिठी घातली मारुतें चूर्ण केली । तिच्या मेदमांसें भुमीं तृप्त जाली ॥९२॥

निघाली तियेंतून तें दिव्य कांता । निरूपी सुखें सर्व साकल्य वार्ता । म्हणे राक्षसू बैसला कूडभावें । समर्था प्रभो त्यासि आधीं वधावें ॥९३॥

नव्हे मिथ्य साचार हे सांगतों मी । प्रभो धाडिला रावणें काळनेमी । तयें बोलतां मारुती वाड जाला । ऋषी ऊठला शीघ्र युद्धासि आला ॥९४॥

महावीर राक्षेस कैसा कुकमीं । बहूसाल ते साहले काळनेमी । प्रसंगीं तये थोर संग्राम जाला । कपीच्या करें काळनेमी निमाला ॥९५॥

विरें सुंदरीलगिं उद्धार केला । उडाला बळें तो नभामाजिं गेला । गिरीचंद्र टाकूनियां लागवेगीं । कपीवीर द्रोणाचळीं ते प्रसंगीं ॥९६॥

वटा वेढिता जाहला शेष जैसा । गिरी बांधुनी छेदिला शीघ्र तैसा । उडाला नभामाजिं तो लागवेगें । बळें जातसे मारुती व्योममार्गें ॥९७॥

कपी लागवेगें बळें जात आहे । महीमंडळीं तेज हेलावताहे । अयोध्यापुरीमाजिं । रामानुजानें । कपी भेदिला पाडिला एक बाणें ॥९८॥

मुखीं रामनामावळी बोलताहे । महावीर तो त्यास येऊन पाहे । म्हणे कोण तूं सांग आम्हां कपी रे । बहूसाल तूं दीससी साक्षपी रे ॥९९॥

मुखीं रामनामें सखा वाटतोसी । विरा कोण तूं कोठपर्यंत जाशी । म्हणे मारुती वोखटें थोर जालें । सुमित्रासुतालगिं देहांत आलें ॥१००॥

समाचार सांगीतला मारुतानें । मुखें बोलिलें शीघ्र रामानुजानें । कपी कष्टलासी बहू दूर जातां । सुखें बाणमूखावरी बैस आतां ॥१०१॥

त्वरें पाठवीतों विरा शीघ्र जावें । पुढें राहिलें कार्य वेगीं करावें । म्हणे मारुती हें कदाही घडेना । उडाला नभीं लंघितो देश नाना ॥१०२॥

त्रिकूटाचळीं राम तो वात पाहे । विरें वीर तो सर्वही बैसलाहे । अवस्था बहू लागली आवरेना । बहू रात्र जाली कपी कां दिसेना ॥१०३॥

बहू राम तेथें उतावेळ जाला । अकस्मात तों मारुती शीघ्र आला । कपी सर्व आनंदले गर्जताती । प्रभूलगिं सांगावया शीघ्र जाती ॥१०४॥

मनीं चिंतिलें शीघ्र हातासि आलें । तयासारिखें तें समस्तांसि जालें । सुषेणें रसू काढिला औषधीचा । क्षतामाजिं तो ओतिला अमृताचा ॥१०५॥

सुमितासुतालगिं आरोग्य जालें । समस्तीं विरीं मारुता गौरवीलें । त्वरें ऊठिला वीर सौमित्रबाहो । रघूनायकें देखिला दिव्य देहो ॥१०६॥

कपी राम सौमित्र मेळा मिळाला । गिरी मारुती शीघ्र ठेऊन आला । पुन्हां मागुती भेटती एकमेकां । तया देखतां सूख जालें अनेकां ॥१०७॥

कथा ऐकतां नासतें कार्य होतें । महा विघ्र तें भग्र होऊनि जातें । सुखानंद आनंद नाना विलासी । अखंडीत हे प्राचिती रामदासीं ॥१०८॥

युद्धकान्ड – प्रसंग नववा

म्हणे वीर सौमित्र स्वामी समर्था । बळें तोडिजे थोर चत्वारि चिंता । सुरेशासि ह्या मुक्त आधीं करावें । अरिभ्रातया राज्य हें शीघ्र द्यावें ॥१॥

कपीराज हा राज्य त्यागोनि आला । कपींशीं पुन्हां पाहिजे शीघ्र गेला । प्रभो नीजबंधूस त्या भेट द्यावी । अयोध्यापुरी सर्व सूखी करावी ॥२॥

पुढें शीघ्र त्या रावणाच्या वधांतीं । समाधान तें पाविजेतें समस्तीं । म्हणोनी त्वरें हेंचि आतां करावें । बळें सर्व लोकत्रया सूख द्यावें ॥३॥

वदे रावणानूज वाक्य प्रमाणें । प्रभो कल्पवृक्षातळीं काय ऊणें । परी होम आरंभिला रावणानें । पुरा जालिया भीडिजे त्यासि कोणें ॥४॥

कपीवीर ते पाठवावे भुपाळें । महा होम विध्वंसिजे शीघ्र काळें । अरी रावणू तो रणामाजिं येतां । पुढें पाठवावें तया मोक्षपंथा ॥५॥

प्रभूहेर ते गुप्त लंकेसि गेले । समाचार साकल्य घेऊनि आले । कपींद्राकडे पाहिलें राघवानें । विरां जाणवीलें तया सुग्रिवानें ॥६॥

पुढें ग्रंथसंख्या कपी सिद्ध जाले । सहस्रें दहा वीर मागें मिळाले । हनूमंत तारासुतू जांबुवंतू । गवाक्षू सुषेणू बळी वीर्यवंतू ॥७॥

सुगंधू कपी नीळ तो शर्म नामें । महा मैंद तो द्वीविदू वीरधर्में । सहस्रें दहांशीं बळें सिद्ध झाले । महावीर ते व्योमपंथें निघाले ॥८॥

कितीएक राक्षसे ते रक्षणेशीं । कपींनीं बळें युद्ध केलें तयांशीं । मुखें हांकिती हांकिती थोर नेटें । तयां पूसती रे दशग्रीव कोठें ॥९॥

गुहेचे सुखीं लविली चंड शीळा । तये भोंवतें जाहले वीर गोळा । शिळेनें शिळा फोडिली थोर घातें । कपी चालिले ते गुहेचेनि पंथें ॥१०॥

पुढें मारुती चालिला लागवेगें । कपी चालिले सर्वही मागमागें । महा योगियाचे परी बैसला तो । नभीं पावकू तो भडाडीत जातो ॥११॥

तया हाणिते जाहले द्रूमपाणी । मुखीं हांकिती टाकिती घोर वाणी । शिळा शीखरें हाणिती तो उठेना । कपी लोटती ध्यान त्याचें सुटेना ॥१

कितीएक ते गर्जती कर्णबीळीं । मुखामाजिं ते टाकिती एक धूळी । विरीं वानरीं मांडिलीसे धुमाळी । बहूतांपरी ताडिला होमकाळीं ॥१३॥

बहूतांपरी मांडिले प्रेत्न नाना । परी रावणू कांहिं केल्या उठेना । विरे अंगदें थोर वोचार केला । बळें शीघ्र अंत: पुरामाजिं गेला ॥१४॥

बहूसाल अंत:पुरीं त्या सुनारी । तयांमाजिं मंदोदरी मुख्य नारी । तियेलगिं घेऊनि वेगें उडाला । महावीर तेथें अकस्मात आला ॥१५॥

अलंकार चीरें करें चूर्ण जालीं । बहू कंकणें भूषणें भग्र केलीं । कपी कंचुकी केश ओढूनि घेती । विटंबूनि लोटूनियां शीघ्र देती ॥१६॥

अरे रावणा घे तुझी नीज कांता । जगज्जननी आणिली व्यर्थ सीता । तिचें ऊसणें काढिती द्रूमपाणी । वदे मुख्य मंदोदरी दैन्यवाणी ॥१७॥

अहो प्राणनाथा असें काय केलें । तुम्हादेखतां कीं मला कष्टवीलें । महा रम्य नेत्रीं महाओघ जाती । विलापें करूं लागली ते रुदंती ॥१८॥

करूणास्वरें रावणालगिं बाहे । प्रभू धांव रे वानरू नेत आहे । प्रसंगीं तये थोर आकांत जाला । भुमीकंप होतांचि पाहों निघाला ॥१९॥

पुढें अंगदा लात हाणोनि पाडी । तया जांबुवंतासि वेगें लथाडी । कितीएक ते ताडिले मुष्टिघातें । किती ओढिले पाडिले व्योमपंथें ॥२०॥

नभीं ऊर्ध्व पाहोनि वेगीं उडाला । बळें झोडिलें पाडिलें मारुतीला । धरी हदयीं शीघ्र मंदोदरीला । विवेकेंचि संबोखिलें त्या वधूला ॥२१॥

अहल्या सती ते शिळारूप होती । विचारूनि पाहें नळाची दमंती । बहू कष्टली मुख्य वृंदा पुलोमा । सिता सुदंरी सांगणें काय तुम्हां ॥२२॥

बहुतापरी ते सती तोषवीली । पती धाडितां भूवनांमाजिं गेली । दळें सिद्ध केलीं रथारूढ जाला । रणीं शूर संग्राम सैरा निघाला ॥२३॥

प्रतापें बळें वाहिनी घोर चाले । कपीवीर ते सर्व पूर्वींच गेले । पुढें सोडिता जाहला बाणजाळें । बळें धांवती प्रेरिले दूत काळें ॥२४॥

कपीभार ऊठावले लागवेगें । करीं घेतलीं वृक्ष पाषाण शृंगें । बळें टाकिते जाहले द्रूमपाणी । रणीं रावणें भेदिले सर्व बाणीं ॥२५॥

गळाले महावीर धाकें पळाले । चळीं कांपती राघवा आड गेले । उभा राहिला राम तो वीरा गाढा । करीं घेतला चंड वाढूनि मेढा ॥२६॥

बहू बाण सोडी महावीर कैसा । रणीं क्षोभला काळ कृतांत जैसा । महा वीर ते दोघ सन्मूख आले । बळें सोडिती बाण बाणीं मिळाले ॥२७॥

रणामाजिं ते तोडिती बाण बाणीं । बहू मातली ते विरश्री फुराणीं । पुन्हां रावणें सोडिल्या बाणकोडी । लिलविग्रही राम तात्काळ तोडी ॥२८॥

बहू क्षोभले व्योम संपूर्ण केलें । शरीं दाटलेंसें नभीं थाट जालें । बळें तोडिती एकमेकां विरांचे । पुन्हां मागुती भार येती शरांचे ॥२९॥

रणीं झुंजती ते महा वीरबाहो । मोहो पावले ते भयें केतु राहो । बुधा मंगळा थोर आकांत आला । शनी सोम तो आपधाकें पळाला ॥३०॥

ग्रहानें ग्रहो भूतळालगिं आले । विमानाहुनी देव धाकें पळाले । दिशा दिग्गजां व्यापिल अंतकाळें । चळी द्वीचळी कांपती ते चळाळें ॥३१॥

महावीर ते मातले घोर मारें । दिशा दाटल्या व्यापिलें अंधकारें पुढें पाहतां एकमेकां दिसेना । ध्वनी मातली ऊठले घोष नाना ॥३२॥

महावीर दोघे रणीं स्तब्ध जाले । पुढें पाहतां बाण बाणीं गळाले । पुन्हां मागुती हाणिती एकमेकां । भरें नीकुरें टाकुनी थोर शंका ॥३३॥

पुढें रावणू पन्नगास्रास सोडी । तयें चालिल्या त्या नभीं सर्पकोडी । उभ्या वानरांमाजिं आकांत जाले । मुखें बोलती सर्प रे सर्प आले ॥३४॥

गरूडास्त्र तें राम सोडी भडाडां । नभीं चालिलीं पक्षिकूळें झडाडां । तिहीं तोडिलीं सर्पकूळें तडाडां । कपी गर्जती नामघोषें घडाडां ॥३५॥

पुढें रावणें सोडिलीं तीं अचाटें । नभीं चाललीं थोर गंधर्वथाटें । भुमीं पाय आकाशपंथीं शिसाळें । बहू भार ते धांवले एकवेळे ॥३६॥

निवारावया राम तो तेंचि सोडी । नभामाजिं तें अस्त्र अस्त्रासि तोडी । रणीं रावणू थोर क्रोधाग्रिज्वाळा । रुपें जाहला थोर कर्कोट काळा ॥३७॥

शरा अस्त्र तें सोडिलें लंकनाथें । बहूसाल वर्षाव केला अनर्थें । महासिंह नानापरी सर्प जैसे । महामत्त व्याघ्रापरी बाण तैसे ॥३८॥

अशन्यस्त्र सोडूनि राजीवनेत्रें । असंभाव्य तीं चालिलीं वज्रअस्त्रें । तिहीं सर्वही बाण छेदन नेले । कपीवीर ते थोर आनंदवीले ॥३९॥

तया रावणा कोप पोटी भडाडी । कडाडीत कोपें रणीं बाण सोडी । अकस्मात तो त्यावरी स्पर्श जाला । गडाडीत मेघापरी शब्द केला ॥४०॥

रथारूढ जाला रणीं लंकनाथू । पदीं चालतो रामराजा समर्थू । नभीं देव ते देखवेना तयांला । रथू मातली शीघ्र तो पाठवीला ॥४१॥

बहू अस्त्रमंडीत रत्नीं विराजे । परी अंतकातुल्य तो राम साजे । नभीं दुंदुभीघोष आकाश गाजे । तया रावणा अंतरीं क्रोध माजे ॥४२॥

पुढें बोलतां जाहला घोर वाणी । तुला साह्य जाला रणीं वज्रपाणी । उभा रे रिपू खीळितों आजि बाणीं । तुशीं झुंजतां थोर वाटे शिराणी ॥४३॥

तुझा बंधु म्यां पाडिला एकवेळा । रणामाजिं त्या देखिलें त्वांचि डोळां । तयासारिखें तूज मारीन आतां । पतंगापरी जाळितों जात जातां ॥४४॥

पुढें ऐकतां राम बोले तयासी । म्हणे ऐक रे रावणा गर्वराशी । असंभाव्य रे वैभवें मातलासी । मराया रणीं आजि तूं पातलासी ॥४५॥

म्हणे राम रे रावणा वीरधर्में । रणामाजिं मी तूज मारीन नेमें । पळालसि कोठें तरी हें सुटेना । तुझी मृत्युवेळा कदा पालटेना ॥४६॥

रिपू जाण रे तूजला मृत्यु आला । दिल्हे अक्षयीं राज्य बीभीषणाला । सितेकारणें थोर कापटय केलें । अभाग्या तुझें सर्वही राज्य गेलें ॥४७॥

तयें बोलतां कोपला वीर गाढा । रणामाजिं त्या घडिल्या वज्रदाढा । पुढें शूळपाणी करी सज्ज मेढा । बळें ओढितां चूकला रामवोढा ॥४८॥

कडाडीत घोषें रणीं तेचि काळीं । रघूनायका बैसला बाणभाळीं । असंभाव्य तो कोपला चापपाणी । दशग्रीव तो छेदिला शीघ्र बाणीं ॥४९॥

बळें मारिती वारिती बानजाळें । पुन्हां क्षोभळे धांवती ते उफाळे । रिपू कोपला थोर काळाग्रि जाला । तया रावणा थोर आवेश आला ॥५०॥

प्रतापें रणीं राघवें एकवेळे । बळें फोडिलीं बाणघातें कपाळें । रथी सारथी पाडिलें अश्व जे कां । विरें नीकुरें भेदिलें एकमेकां ॥५१॥

बळें छेदिता जाहला ओष्ट्र दंतीं । बहू बान ते सोडिले व्योमपंथीं । कितीएक ते राघवें चूर्ण केले । कितीएक ते बाण अंगीं बुडाले ॥५२॥

तया देखतां रावणू हांक फोडी । असंभाव्य ते मागुते बाण सोडी । बळें अश्व ते मातली भग्र केला । ध्वजस्तंभ तो शीघ्र छेदून नेला ॥५३॥

भयातूर ते भार गोळांगुळांचे । ऋषी देव गंधर्व इत्यादिकांचे । रणीं आगळें दाखवी लंकनाथू । भयें बोलती मांडिला कीं अनर्थू ॥५४॥

पडे मातली अश्र्व तेही पळाले । ऋषी देव गंधर्व साशंक जाले । कपी बोलती मांडलें विघ्न हें कीं । रणामाजिं त्या रावणें जिंकिलें की ॥५५॥

अगस्ती ऋषी तो रणामाजिं आला । रणीं मंत्र सांगे तया राघवाला । जपे आदरें राम तो मूळमंत्रें । रवी शीघ्र येऊनि दे सारशस्त्रें ॥५६॥

म्हणे राघवा जिंकिशी रावणाला । अती काळ हा वेळ नाहीं तयाला । पुढें राघवें विंघिलें पंच बाणीं । तुरंगू रणीं पाडिले दैन्यवाणी ॥५७॥

रणीं राघवें चूर्ण केलें रथाचें । बळें ऊसनें घेतलें मातलीचें । विरें सारथी धाडिला मृत्युपंथें । ध्वजस्तंभ तो पाडिला बाणघातें ॥५८॥

पुन्हां राघवें मागुती तेचि काळीं । रिपू भेदिला बाणजाळीं कपाळीं । सुरां देखतां थोर आनंद जाला । महाद्‍भूत तो वानरीं घोष केला ॥५९॥

असंभाव्य त्या राक्षसा कोप आला । बळें टाकिलें शीघ्र तेणें शुळाला । रणीं फोडिली हांक नैरृत्यनाथें । म्हणे शूळ आला प्रभो व्योमपंथें ॥६०॥

बहू बाणसंहार जातां जळाला । पुढें शूळ पाशूपतें भग्र केला । पुन्हां राघवें थोर संधान केलें । असंभाव्य ते पोकळीमाजिं नेले ॥६१॥

सुरेशें गिरी फोडिला वज्रघातें । तयाचे परी भेदिलें रावणातें । देहे खीळिला बाण पैलाड गेला । महीमंडळामाजिं जातां निवाला ॥६२॥

पुन्हां सोडिलीं राघवें बाणजाळें । बहूसाल सूसाटती अंतराळें । रथीं खीळिला प्राण व्याकूळ जाला । बहू मूर्छना सांवरेना तयाला ॥६३॥

रिपू भेदिला थोर लक्षून वर्में । उभा राहिला राम तो वीरधर्में । रथू सारथी शीघ्र घेऊनि गेला । पुढें शुद्धि जाली तया रावणाला ॥६४॥

बहू कोप आला तया रावणासी । म्हणे सारथ्या तूं भयातूर होसी । रथू काढिला कां तुवां लागवेगीं । न येतां उणें दीसतें या प्रसंगीं ॥६५॥

म्हणे सारथी स्वामिया हो उदारा । रिपू पेटला तो रणीं घोर मारा । रथारूढ राया तुम्ही वीकळांगें । म्हणोनी रथू काढिला लागवेगें ॥६६॥

तये बोलतां राव संतुष्ट जाला । समर्पीतसे हातिंच्या कंकणाला । बहू वेग केला तया लंकनाथें । रथू फीरविला रणाचेनि पंथें ॥६७॥

रणीं माजल्या त्या बहू प्रेतराशी । पुढें जावया वाट नाहीं रथासी । भुमी दाटली मेदमांसें अचाटें । रथांगें बळें वाजती चर्चराटें ॥६८॥

समारंगणीं रावणू शीघ्र आला । वदे घोरवाणीं तया राघवाला । उलंघी सिमा शीघ्र मृत्यू जयाळा । रणीं कोण लेखा तुला मानवाला ॥६९॥

असंभाव्य तो रावणू बाण सोडी । नभीं वावडीचे परी ते झडाडी । उफाळें बलें धांवती दिव्य घोडे । रथामाजिं संघट्टणीं घोष गाढें ॥७०॥

धुरा ऊलथों पाहती शीघ्र मागें । विरीं ओडिले बाण ते लागवेगें । रथामाजिं तो पैसा ऊदंड जाला । विरां मागुतां थोर आवेश आला ॥७१॥

रणीं राघवा रावणा युद्धकाळू । रिपूभारसंहार भूतां सुकाळू । करीं चंड कोदंड मंडीत बाणीं । उभे राहिले वीर ते वज्रठाणी ॥७२॥

रणीं एकमेकांसि ते घोर शब्दें । बहू भाषणें त्रासती वीर द्वंद्वें । बळें धांवती क्षोभले वीर क्रोधें । पुढें मारिती शस्त्र क्रोधें विरोधें ॥७३॥

रणीं लोटला राम हा सूर्यवंशीं । महायुद्ध आरंभिलें रावणाशीं । उभे राहिले काळकृत्तांत जैसे । महावीर त्या घोर आकांत भासे ॥७४॥

बळें सोडितां शक्ति नेटें सरारी । महावात प्रख्यात पिच्छीं भरासी । मही सप्तपाताळ घोषें गरारी । पळालीं भुतें काळ पोटीं थरारी ॥७५॥

फणी कूर्म वाराहू चक्कीत जाले । विमानांहुनी देव ऋषी पळाले । ग्रहो सोम सूर्यादि पोटीं गळाले । कपी खेचरां दिग्गजां कंप जाले ॥७६॥

प्रसंगें तयें थोर उत्पात जाला । नभीं शोणिताचा बळें पूर आला । धुमारा बहू दाटलासे दिगंतीं । असंभाव्य ते ऊलकापात होती ॥७७॥

बळें कोपले रुद्र कालग्रि जैसे । अरीराय ते मातले भीम तैसे । तया झुंजतां कोण कोणा निवारी । रणीं भीडती काळ कोदंडधारी ॥७८॥

रिपू सांडिती वोर शस्त्रें झणाणा । बळें वाजती बाणभाळी खणाणा । बहूसाल स्फुलिंग जाती फणाणा । महीमंडळीं घोष ऊठे दणाणा ॥७९॥

महाशक्ति ते काळरूपें कडाडीं । असंभाव्य ते ज्वाळवन्ही भडाडी । मही मेरु मंदार घोषें गडाडी । बळें शोषला सिंधु पोटीं तडाडी ॥८०॥

पुढें राघवें लक्षिलें रावणातें । बळें मस्तकें तोडिलीं बाणघातें । गिरीशीखरांचे परी तीं विशाळें । पुन्हां नीघती कंठनाळें ढिसाळें ॥८१॥

शिरें देखतां राम चक्कीत जाला । म्हणे मृत्यु नाहीं गमे रावणाला । वदे मातली स्वामि देवाधिदेवा । सुधा वक्ष भेदून शत्रू वधावा ॥८२॥

कुपी फोडिली बाणघातें निघातें । तयें रावणू चालिला मृत्युपंथें । ऋषी देव गंधर्व ते सर्व तोषें । विमानीं सुखें गर्जती नामघोघें ॥८३॥

नभीं दुंदुभीं वाजती एकनादें । बहुतांपरींचीं बहूसाल वाद्यें । ध्वनी दाटले पूर्ण ब्रह्मांड घोषें । कपी गर्जती नामघोषें विशेषें ॥८४॥

सुखानंद आनंदली सर्व सृष्टी । विमानाहुनी जाहली पुष्पवृष्टी । ऋषी देव गंधर्व सर्वै मिळाले । विणे लाउनी नारदादीक आले ॥८५॥

मिळाल्या सुखें नायिका अष्ट भावें । करी ताळ मुंर्दग वीणे स्वभावें । कळा कौतुकें दाविती ते प्रसंगीं । गुणी नाचणी नाचती रागरंगीं ॥८६॥

बहू गायनें थोर गंधर्व गाती । कळा ऐकतां देव थक्कीत होती । जयाच्या अलापें देहेभाव जाती । मृगें श्वापदें लाभल्या त्या द्विजाती ॥८७॥

रुपें सुंदरीं किन्नरी दिव्य यंत्रें । बहूसाल विद्याधरी गूणपात्रें । उठे रागकल्लोळ सप्त स्वरांचा । गमे ओळला मेघ हा अमृताचा ॥८८॥

तुरें वाजती अंबरीं शंख भेरी । जयो पावला राम लीलावतारी । सुरांमानसीं थोर आनंद जाला । महा घातकी रावणू तो निमाला ॥८९॥

समस्तां सुरांमानसीं सौख्य जालें । परी दु:ख बीभीषणा प्राप्त जालें । रणीं रावणू श्रेष्ठ बंधू निमाला । झळंबे मनीं शोक उत्पन्न जाला ॥९०॥

रुदंती प्रसंगीं ध्वनी घोष जाला । झळंबे मनीं दु:ख बीभीषणाला । अहा हो अहा हो मुखीं बोलताहे । विलापेंचि तो श्वास टाकीत आहे ॥९१॥

बहू लोटले ओघ नेत्रोद्काचे । दिनासारिखे शब्द कारुण्यवाचे । घडीनें घडी तो भुमीं अंग घाली । अरे भ्रातया शुद्धि सर्वै उडाली ॥९२॥

देहेभाव सांडून तो रूदताहे । मोहोजाळ होतांचि आक्रंदताहे । बहुतांपरींचे बहू सौख्य दीलें । मनामाजिं तें सर्वही आठवीलें ॥९३॥

मुखें श्वास सोडोनि पाणी चुरीतो । भुमीं मस्तकू आपटीतो पिटीतो । म्हणे वीर तो ओखटा काळ आला । त्रिकूटाचळाचा अलंकार गेला ॥९४॥

नव्हे रावणासारिखा संपतीचा । नव्हे रावणासारिखा वित्पतीचा । बहू सांगतां वैभवालगिं कांही । प्रतापी तयासारिखा वीर नाहीं ॥९५॥

मनाचा उदारू धनाचा कुबेरू । बहूसा विचारू जनीं दानशूरू । गळाला बहू धीर त्या राक्षसांचा । महीमंडळीं धाक गेला सुरांचा ॥९६॥

बहूतां जनांचें बहू भाग्य गेलें । गमे सर्व ब्रह्मांड हें ओस जालें । जयाकारणें देव लीलावतारी । तयाच्या गुणा तूळणा कोण सारी ॥९७॥

उदासीन वाटे जनीं पाहवेना । मनीं स्वस्थ नाहीं तया राहवेना । गताचे गुणें वीर तो भग्र जाला । तयालगिं वारावया राम आला ॥९८॥

उभा चाप्रपाणी वदे रम्य वाणी । सदा सर्वदा गाइजे जो पुराणीं । म्हणे गा विरा थोर आश्चर्य जालें । मोहोसागरीं ज्ञानतारूं बुडालें ॥९९॥

तयासारिखें आजि हेम दीसताहे । प्रभू बोलतां वीर तात्काळ राहे । करीं घेतलें शीघ्र बीभीषणाला । कृपाळू दिनाचा दळामाजिं आला ॥१००॥

म्हणे राम बीभीषणा बुद्धिवंता । रणीं रावणालगिं देहांतवेथा । तुम्हीं शीघ्र आतां पुरामाजिं जावें । संमस्तांसि पाहावया आणवावें ॥१०१॥

समर्थामनीं लागली सर्व चिंता । परी अंतरीं जाणतो सौख्यदाता । तयाची कथा ऐकतां दु:ख नासे । चरित्रें बरीं अंतरीं दास तोषे ॥१०२॥

युद्धकान्ड – प्रसंग दहावा

तया रावणालगिं देहांत आलें । प्रधानासि बीभीषणें पाठवीलें । तुम्हीं शीघ्र अंत:पुरामाजिं जावें । समस्तांसि तात्काळ घेऊन यावें ॥१॥

प्रभू बोलतां वीर तैसे निघाले । पुढें शीघ्र अंत:पुरामाजिं गेले । समस्तां वधू मार्ग लक्षीत होत्या । उदासीन उद्विग्र चिंतातुरा त्या ॥२॥

तया देखिले ते अकस्मात डोळां । भयातूर त्या कंप सूटे चळाळां । तयांमाजिं मंदोदरी मुख्य नारी । तये सांगती हो निमाला मुरारी ॥३॥

प्रसंगीं तये थोर कल्लेळ जाला । दुखमाजिं तो सौख्यसिंधू बुडाला । भुमीं लोळती रूदती एकवेळा । देहे व्यस्त हाणोनि घेती कपाळा ॥४॥

समस्तां जणींचे महा शब्द जाले । दुखाचे तया योग सर्वै मिळाले । मुखें बोलती थोर कल्लोळ जाला । समस्तां सुखांचा अळंकार गेला ॥५॥

धळी टाकिती ऊर हाणून घेती । धरेना असंभाव्य जाली रुदंती । चिरें फाडिती ते अळंकार गेले । भुमीं लोळती मोकळे केश जाले ॥६॥

पुढें सर्व राजांगना त्या निघाल्या । दशग्रीव जेथें रणामाजिं आल्या । रणीं कांत देखून आकांत केला । बहू पाप हो ओखटा काळ आला ॥७॥

अकस्मात तें सर्व सौभाग्य गेलें । समर्था प्रभू कां उदासीन केलें । समस्तांसि शोकार्णवीं बूडवीलें । असंभाव्य हें दू:ख ठाकूनि आलें ॥८॥

म्हणे राम बीभीषणा जाय आतां । बहूतांपरी तोषतावें समस्तां । निमाल्यावरी वैर कां हो करावें । विवेकेंचि मंदोदरी नीववावें ॥९॥

कृपासागरें वीर तो पाठवीला । अक्रस्मात राजांगनांमाजिं आला । प्रबोधेंचि नानापरी तोष केल्या । समस्तीं जणीं भूवना पाठवील्या ॥१०॥

पुन्हां मागुती वीर तात्काळ आला । म्हणे हो प्रभू पाठवीलें तयांला । वदे मागुता राम बीभीषणाला । रणीं रावणू अग्रि द्या जा तयाला ॥११॥

पुढें ऊठला तो रणामाजिं आला । हुताशीं तया रावणा वीधि केला । समुद्रीं शुचिष्मंत होऊनि आला । नमस्कार केला तया राघवाला ॥१२॥

वदे राम तैसाचि त्या बांधवातें । कपीनाथ सुग्रीव राजा तयांतें । तुम्हीं शीघ्र नैरुत्यआथासि न्यावें । विधीयुक्त भद्रासनीं बैसवावें ॥१३॥

महावीर तींही नमस्कार केले । पुढें सव्य घालूनि तैसे निघाले । सवें चालती ते असंभाव्य सेना । ऋषी देव ते रूढ झाले विमाना ॥१४॥

बहूसाल वाद्यध्वनी घोष जाला । बळीं गर्जती नाद गेला भुगोला । कपीनाथ सौमित्र ते राजभारें । दळें चालिलीं वानरांचीं अपारें ॥१५॥

महादूत वेगीं पुढें पाठवीले । बळें सिद्ध लंकापुरीमाजिं गेले । त्वरें लविले काम पूर्वींच तींहीं । बहू वेग त्या राक्षसां वानरांही ॥१६॥

बहूसाल कामार ते लक्ष कोटी । स्थळें सिद्ध होतां असंभाव्य दाटी । प्रसंगीं तया तांतडी फार जाली । पहाया सुखें लोकमांदी मिळाली ॥१७॥

शिडया पायिंच्या उंच आकाशपंथें । असंभाव्य तें लागलें काम तेथेम । बहू जाणते वेग मोठया बळाचा । पुरीमाजिं तो एक मेळा तयांचा ॥१८॥

कपींच्या करें अल्पशी भग्र जाली । पुरी मागुती सर्वही सिद्ध केली । त्रिकूटाचळीं भव्य चत्वार द्बारें । विशाळें नभासारखीं थोरथोरें ॥१९॥

दिसे रम्य लंकापुरी कांचनाची । बरी पाहतां हांव पूरे मनाची । हुडे कोट गेले नभामाजिं उंची । जगीं धन्य निर्माण केली विरंची ॥२०॥

पहाया गवाक्षें लघू दीर्घ द्वारें । बहूसाल जाळंधरें थोरथोरं । असंभाव्य चर्या गिरी तो विलासे । वरी सर्व रेखाटिलें व्योम भासे ॥२१॥

बहु कोट दामोदरें थोरथोरें । सजे बाहुडया चौक नाना प्रकारें । महा मंदिरें सुंदरें थोरथारें । भुयेरें बरीं वीवरें तीं अपारें ॥२२॥

बहू चित्रशाळा बहू होमशाळा । बहू सुंदरा धर्मशाळा विशाळा । तके थोर वृदावनें पार ओटे । सभामंडपीं देखतां सौख्य वाटे ॥२३॥

बिदी हाट बाजार माडया दुकानें । मठया पर्णशाळा महा यागस्थानें । वनें वाटिका जीवनें ओघ जाती । झरे कालवे वाहती पाट जाती ॥२४॥

ध्वजा गोपुरें शीखरें तीं अपारें । बहू देव देवालयें थोरथोरें । तळीं कूप बावी जळ पूर्ण जालीम । बहूतांपरींचीं स्थळें सिद्ध केलीं ॥२५॥

बळी झाडिती लोटती सर्व शाळा । सडे शिंपिती घाडिती रंगमाळा । सुगंधी बहू गुंफल्या पुष्पमाळा । जळें निर्मळें बैसका त्या सुढाळा ॥२६॥

सुवर्णाचिया रत्नमंडीत भिंती । हिरे पाच गोमेद ते ढाळ देती । सडे शिंपिले कस्तुरी केशरानें । बहूसाल तीं रम्य यानें विमानें ॥२७॥

ध्वजा त्या गुढया तोरणें ऊभवीलीं । पुरी सर्व शृंगारमंडीत केली । पताका निशाणें वरी दिव्य छत्रें । बहू चामरें दिव्य मांर्तडपत्रें ॥२८॥

तया राजद्बारीं बहू दाटि जाली । सभामंडपीं मंडळी ते मिळाली । पुढें रावणानूज शृंगारवीला । विधीयुक्त बैसवीला ॥२९॥

धमामा नभीं दुंदुभीनाद जाला । सुरीं अंबरीं पुष्पर्षाव केला । रघूनायकें सेवका राज्य दीलें । सुरां सोडिलें थोर आन्मदवीलें ॥३०॥

असंभाव्य तो वाद्यकल्लोळ जाला । निशाणावरी तो विरीं घाव केला । महावीर संतोषले राज्यतोषें । बहूसाल ते गर्जती नामघोषें ॥३१॥

समस्तांजणांचें बहू पाप गेलें । सुरांचें महा शल्य निर्मूल केलें । यथासांग लंकापुरी ते प्रसंगीं । विरीं वानरीं पाहिली लागवेगीं ॥३२॥

पुढें सर्वहि वीर तैसे निघाले । रघूनायका भेटले स्वस्थ जाले । समाचार ते सर्वही सांगताती । जगन्नायका थोर आनंद चितीं ॥३३॥

म्हणे राम गा मारुती ये प्रसंगीं । अशोकावना जाय तूं लागवेगीं समाचार सांगे तये सुंदरीला । कपीवीर तो शीघ्र तैसा निघाला ॥३४॥

अशोकीं वसे जानकी शोक भारी । अकस्मात तेथेंचि आला वनारी । नमस्कार घालूनि तो बोलताहे । सुवेळे समस्तांस कल्याण आहे ॥३५॥

दशग्रीव संहारला लंकवासी । प्रतापें दिलें राज्य बीभीषणासी । प्रभूनें समाचार हा सांगवीला । तंई जानकी थोर आनंद जाला ॥३६॥

स्तुतीउत्तरें बोलती एकमेकां । सिता तोषली दूरि टाकूनि शंका । म्हणे मारुती हा समाचार नेतों । पुढें जावया शीघ्र जाऊनि येतों ॥३७॥

नमस्कार केला तये जानकीसी । म्हणे रे कपी तूं चिरंजीव होसी । त्वरें चालिला भेटला राघवाला । पुन्हां मागुती पाठवीलें तयाला ॥३८॥

म्हणे गा विरा सांग बीभीषणातें । वना जाउनी आणिजे जानकीतें । दिजे मंगळस्नान नाना प्रकारें । सुगधें फुलेलें अलंकार चीरें ॥३९॥

महावीर ते शीघ्र तैसे निघाले । पहाया सिता सर्वही सिद्ध जाले । बहूसाल वाद्यें दळेंशीं निघाले । कपी लागवेगीं त्रिकूटासि गेले ॥४०॥

सुवेळाचळामाजिं तो रामराजा । पहा तया चालिल्या देवफौजा । मदोन्मत्त ऐरावतारूढ जाला । सुरांशीं सुरेशू पुढें शीघ्र आला ॥४१॥

पुढें शीघ्र मेषारुढ पावकानें । करीं शुभ्र शक्ती तया ताम्रवर्णें । बहू भूषणें देव तो अग्नि आला । सुखे चालिला राम पाहावयाला ॥४२॥

पहा दंडपाणी महामेघ जैसा । तयालगिं बैसावया थोर ह्मैसा । पती दक्षिणेचा तदारूड जाला । सुखें चालिला राम पाहावयाला ॥४३॥

नरारूढ होऊनि नैरृत्यनाथें । त्वरें जाइजे धूम्रवर्णें समर्थें । करीं खड्‍ग घेऊनियां सिद्ध जाला । सुखें चालिला राम पाहावयाला ॥४४॥

जळाधीश नक्रीं समारूढ जाला । करीं पाश तो शीघ्र घेऊनि आला । सवें सागरांचा समूदाव आला । सुखें चालिला राम पाहावयाला ॥४५॥

निळा वर्ण तो वायु अंकूशपाणी । मृगारूढ होवोनियां नीळवर्णीं । सुताच्या गुणें आवडीनें निघाला । सुखें चालिला राम पाहावयाला ॥४६॥

गदा घेउनी तो प्रभू उत्तरेचा । हयारूढ तो शुभ्र वर्णू तयाचा । महा सुंदरू तो सुधारूप आला । सुखें चालिला राम पाहावयाला ॥४७॥

रुपें कर्दळीसूत तो शूळपाणी । जपे अंतरीं रामरामेति वाणी । महादेव नंदीवरी रूढ जाला । सुखें चालिला राम पाहावयाला ॥४८॥

गणेंशीं गणाधीश अंकूशपाणी । चतुर्भूज तो भव्य सिंदूरवर्णीं । महास्थूळ तो मूषकारूढ जाला । सुखें चालिला राम पाहावयाला ॥४९॥

सुरांचा गुरू आंगिरा दूसरा तो । प्रतापें कुबंरू धनाचा बळो तो । रथारूढ होऊनि मार्तंड आला । सुखें चालिला राम पाहावयाला ॥५०॥

विधी मुख्य हंसासनीं सृष्टिकर्ता । तयाचेनि उत्पत्ति हा विश्वभर्ता । ऋषी देव गंधर्वमेळा मिळाला । सुखें चालिले राम पाहावयाला ॥५१॥

गुणी नाचणी गायका स्वर्गवासी । अलापें कळा कूशळा त्या विलासी । दळें भूतळीं चालिले देव कोटी । बहूतांपरी चालिले रामभेटी ॥५२॥

सदाशीव तो शीघ्र भेटीस आला । पदीम चालि तो राम सन्मूख आला । प्रितीने सखे भेटती एकमेकां । तया भेटतां सौख्य जालें अनेकां ॥५३॥

विरंचीस आलिंगिलें राघवानें । बहू सूख तें मानिलें ब्रह्मयानें । पुढें भेटला शक सूखे निवाला । तया मानसीं थोर आनंद जाला ॥५४॥

ऋषी देव गंधर्व सर्वै मिळाले । पुढें राम आलिंगनीं सिद्ध जाले । समस्तांसि तो भेटला रामचंद्र । महीं लोटला सर्वसूखें समुद्र ॥५५॥

सभा बैसली सर्वही स्वस्थ जाली । कथा राहिली पाहिजे चालवीली । रघूनायकें मारुती पाठवीला । त्वरें शीघ्र लंकापुरीमाजिं गेला ॥५६॥

पुढें भेटला शीघ्र बीभीषणातें । बहूसाल सन्मानिलें मारुतातें । तयालगिं उंचासनीं बैसवीलें । म्हणे आजि हें भाग्य माझें उदेलें ॥५७॥

सखा वाटसी राघवें धाडिलासी । बहूसाल तें सौख्य जालें मनासी । प्रभूची मला काय आज्ञा करावी । शिंरीं वंदितों मी करन्यास दावी ॥५८॥

पुढें मारुतें मात ते जाणवीली । म्हणे जानकी वैभवें आणवीली । महावीर ते शीघ्र तैसे निघाले । दळेंशी अशोकावनामाजिं गेले ॥५९॥

बहूसाल यानें गजां घोडियांचीं । सर्व चालिलीं दिव्य सूखासनाचीं । महावीर ते सर्व येऊनि मागें । त्वरें वीर ते चालिले लागवेगें ॥६०॥

पुढें भेटते जाहले जानकीला । नमस्कार साष्टांग केला तियेला । अनूवादिजे शीघ्र नैरृत्यनाथें । तुम्हां न्यावया पाठवीलें समर्थें ॥६१॥

तरी जन्ननी शीघ्र आतां उठावें । महा मंगलस्नान आधीं करावें । अळंकार चीरें पुढें सिद्ध केलीं । सुगंधेल तेलें बहू आणवीली ॥६२॥

बहूसाल आनंद तो जानकीला । स्तुतीउत्तरीं गौरवीलें तयाला । म्हणे मारुती जन्ननी मान दीजे । उदासीन बीभीषणाला न कीजे ॥६३॥

कपी बोलतां मान्य ते गोष्टि केली । सवें राक्षसी शीघ्र तैशी निघाली । बहूसाल उष्णोदकें सिद्ध होती । बहू कूशळा राक्षसी माखि ताती ॥६४॥

स्तुतीउत्तरीं माखिलें जानकीला । म्हणे आजिंचा दीन हा धन्य जाला । चिरें सुंदरें कंचुकी रत्नमाळा । सुगंधी बहू घातल्या पुष्पमाळा ॥६५॥

अळंकार भांगार जांबूनदाचे । महीमंडळींच्या नृपाळांत कैंचे । तया मारुतें बैसका सिद्ध केली । जगज्जन्ननी बैसली सिद्ध जाली ॥६६॥

पुढें ठेविलें पात्र दूधाफळांचेम । शकूनार्थ द्यावें म्हणे रम्य वाचें । दिलीं पंचकें दोनि दोघां जणांला । कपी मारुती आणि बीभीषणाला ॥६७॥

जिवाच्या सख्या राक्षसी जानकीच्या । बहू दीस होत्या वनीं संगतीच्या । दिलीं पंचकें दोन दोघीं जणींला । महाशर्म नामें तये त्रीजटेला ॥६८॥

म्हणे जानकी लोभ आतां असावा । उदासीन वाटे बहूसाल जीवा । समस्तां जणांतें फळें पाठवीलीं । मुखें जानकीनें बहू स्तूति केली ॥६९॥

फळें सेविलीं आच्मनें शुद्धि केलीं । पुढें शीबिका ते विरें आणवीली । पताका चिरें सुंदरें दिव्य छत्रें । पुढें विंजणे चामरें तें विचित्रें ॥७०॥

दळें चाललीं दाटणी थोर जाली । सिता शीबिकेमाजिं तैशी निघाली । तुरें सुंदरें गंभिरें वाजताती । असंभाव्य वाद्यें ध्वनी गर्जताती ॥७१॥

महा सुंदरें रम्य दिव्यांबरें ते । वरी सर्व आच्छादिलें शीबिकेतें । पुलस्ती कपी वीर सन्नीध जाती । पुढें वारिती वेत्र घेऊनि हातीं ॥७२॥

अशोकावनींहूनि ते लागवेगें । बहूवीध सन्नीध येती प्रसंगें । सवें चालिले लोक त्रीकृटवासी । पहाया अती आदरें जानकीसी ॥७३॥

सभे बैसला देव कैलासवासी । गणाधीश तो ईश सर्वां गुणांसी । विधी शक्र ते सर्व गंधर्व आले । ऋषी देव तेतींस कोटी मिळाले ॥७४॥

मिळाले कपी रीस कोटयानुकोटी । सिता आणितां जाहली थोर दाटी । शतांचीं शतें धांवती वेत्रपाणी । दळें वारिती गर्जती घोर वाणीं ॥७५॥

पहाया सिता वीरमांदी मिळाली । प्रसंगीं तये दाटणी थोर जाली । बळें टाकिती एकमेकांसि मागें । कपी रीस ते धांवती लागवेगें ॥७६॥

झडा घालिती एकमेकां पुढारें । दिसेना पदीं सर्व सेना उभारें । पुढें पाव्हया घालती मस्तकांतें । महा वीर ते हाणिती वेत्रघातें ॥७७॥

कितीएक आकाशपंथीं उडाले । कितीएक ते वृक्षअग्रीं दडाले । कितीएक ते फीरती अंतराळीं । कितीएक ते घोष उल्हासकाळीं ॥७८॥

कपींचीं दळें चचळें फार जालीं । महाभार देखोनि मागें पळालीं । बळी गर्जती थोर घोषें फुराणें । वरी साधती अंतराळीं किराणें ॥७९॥

महाभार देखोनि माहाविरांचे । भ्रमों लागले भार गोळांगुळांचे । दिसेना सिता आर्त पोटीं सरेना । उतावीळ त्यां धीर पोटीं धरेना ॥८०॥

कपी धांवती शीघ्र पाहावयाला । परी रीघ नाहीं पुढें जावयाला । प्रसंगीं महा भार देखोनि दृष्टीं । रघूराज तो बोलिला एक गोष्टी ॥८१॥

सितेकारणें वानरीं कष्ट केले । किती वेळ हे बाणघातें निमाले । उतावीळ पोटीं पहाया सितेला । दिसे स्पष्ट ऐसें करावें तियेला ॥८२॥

महोत्साव यात्रा तथा पर्वकाळीं । विवाहीं युधांतीं तया अंतकाळीं । गृहीं सासर्‍याचे तया जन्नकाचे । नव्हे नित्य ते संगतीं नोवर्‍याचे ॥८३॥

पुढें धाडिलें शीघ्र त्या अंगदाला । म्हणे रे तया सांग बीभीषणाला । म्हणावें बळें आपुलें लोक वारा । पुढें शीघ्र येऊनियां दूरि सारा ॥८४॥

त्वरें धांवला राव त्रीकूटवासी । बहू वारिलें मारिलें मारिलें राक्षसांसी । पुढें काढिले पट्टकूळा सकूळा । दिसों लागली जानकी दिव्य बाळा ॥८५॥

समस्तीं सिता देखिली आदरेंशी । असंभाव्य सौंदर्य लावण्यराशी । तये देखतां सर्व सूखें निवाले । कपी बोलती आजि नि:पाप जालें ॥८६॥

सिता देखती जाहली रामचंद्रा । नमस्कार केला तसाची महेंदा । तया राघवें पाहिलें जानकीला । पुढें भूलतां वक्र आव्हेर केला ॥८७॥

उदासीन ते जानकीलगिं केलें । सभामंडळीं सर्व बेरंग जालें । सभेमाजिं ते बोलती एकमेकां । सितेलगिं आव्हेरिलें राघवें कां ॥८८॥

अवस्था नहू लागली ते प्रसंगीं । बुडाले कपी धीर सर्वै विरंगीं । मुखें बोलती सर्वही कोण वेळा । शिणे मारुती कंप जाला भुगोळा ॥८९॥

सभा बैसली त्या द्बिजाब्राह्मणांची । असंभाव्य सौंदर्यता त्या सितेची । कितेकीं मनामाजिं संकेत केला । तिहीं अंतरीं कल्पिले दोष तीला ॥९०॥

रघूनाथ हा हेत जाणे मनींचा । सदा सर्वदा साक्ष सर्वां जनांचा । जिवांतील जाणे तया चोरवेना । महा पातकी पाप त्याचें सरेना ॥९१॥

म्हणोनी प्रसंगें उदासीन केलें । जनीं कल्पिलें सर्वही व्यर्थ गेलें । म्हणे राम तो जानकीलगिं जावें । स्वइच्छा सुखें त्वां दिगंतीं फिरावें ॥९२॥

प्रसंगीं तये शब्दकाठिण्य रामें । मुखें बोलिजे अर्थभेदें विरामें । अधोमूख सीता विलोकी भुमीतें । मही भीजती जाहली अश्रुपातें ॥९३॥

म्हणे न्याय अन्याय सर्वै बुडाला । दिसे आज कल्पतरू वांज जाला । नसे अल्प अन्याय सर्वै बुडाला । दिसे आज कल्पतरू वांज जाला । नसे अल्प अन्याय ब्रह्मांड केला । वृथा दंड हा कोण धर्मै मिळाला ॥९४॥

मनीं अल्प हे कल्पना कां करावी । म्हणे कल्पिली बुद्धि पोटीं धरावी । बहूसाल बोलेनियां काय आतां । महासौख्य तें पावकें भस्म होतां ॥९५॥

म्हणे  जानकी त्या रिसां वानरांसी । बहूसाल ते कष्ट जाले तुम्हांसी । परी मागुती एक जीवीं धरावें । बहूसाल त्या पावका चेतवावें ॥९३॥

पुढें शीघ्र खाणोनियां कुंड केलें । असंभाव्य त्या पावका चेतवीलें । शिखा धांवती ऊर्ध्व आकाशपंथें । पिडा जाहली खेचरां भूचरांतें ॥९७॥

विरंची हरादीक देवां समस्तां । मनामाजिं ते थोर जाली अवस्था । मुखें बोलती सर्वही कार्य जालें । परी मागुती काय हें विघ्र आलें ॥९८॥

स्वभावेंचि हा वन्हि जाळीत आहे । तयामाजिं हे जानकी केंवि राहे । धडाडीत ज्वाळा पुढें पाहवेना । तया अंतरेंही उभें राहवेना ॥९९॥

मनामाजिं पूजा यथासांग केली । पुढें जानकी पावकामाजिं गेली । तये स्पर्शतां पावकू शुद्ध जाला । निवाला प्रसंगीं तये शांत जाला ॥१००॥

तयामाजिं ते जानकी शोभताहे । समस्तीं सभा लोक त्रैलोक्य पाहे । पुटीं घालिजे पूतळी कांचनाची । तयेहूनि ते दिव्य काया सितेची ॥१०१॥

अळंहार चीरें बहू पुष्पमाळा । सुगंधें तनू चर्चली दिव्य बाळा । जगज्जननी शीघ्र बाहेर आली । सभे देखतां दिव्य सीता निघाली ॥१०२॥

महावीर ते गर्जले नामघोषें । कपीवीर ते तोषले सर्व तोषें । सुरीं अंबरी पुषवर्षाव केला । नभीं दुंदुभीनाद कल्लोळ जाला ॥१०३॥

सिता मुख्य ते पावकामाजिं होती । वृथा रावणें चोरिली हे वदंती । रमा सागरांतूनि नेली हरीनें । तयाचेपरी जानकी राघवानें ॥१०४॥

पुढें जानकी रामअंकीं विराजे । रमा आदिनारायणा जेविं साजे । असंभाव्य तो वाद्यकल्लोळ गाजे । कपीवाहिनीमाजिं आनंद माजे ॥१०५॥

जनाच्या मनाकारणें धीर केला । कृपेचा कृपासागरा पूर आला । कृपादृष्टिनें पाहिलें जानकीला । पुढें शीघ्र आलिंगिलें त्या सितेला ॥१०६॥

म्हणे दास हे श्र्लोक रामायणाचे । जरी अल्प सोपेचि नाना गुणांचे । कितीएक पाल्हाळ टाकोनि मागें । कथा चालिली ते पुढें लागवेगें ॥१०७॥

युद्धकान्ड – प्रसंग अकरावा

प्रतापें दिनेशू तपाचा हुताशू । विरांमाजिं ईशू सुरांचा सुरेशू । मुनींचा महेशू महादेव धीशू । सदांचा उदासू वनारण्यवासू ॥१॥

पिनाकी शुळी बोलिजे रुद्रवाणी । जटाभार पंचाननू शूळपाणी । हरू शैलजावल्लभू भक्तपाळू । धराधार मृत्युंजयो तो कृपाळू ॥२॥

महादेव शंभू गिरीजाविलासी । सुवर्णाचळामाजिं कैलासवासी । विराजे रुपें गौर कर्पूर जैसा । दिसे धाम ढौळा सदाशीव तैसा ॥३॥

विषें कंठ काळा दिसे चंद्रमौळीं । फणीधारकू वन्हि साजे कपाळीं । असंभाव्य भोळा गळां रुंडमाळा । पहा मस्तकीं ओघ जाती खळाळा ॥४॥

वसे भस्म अंगीं प्रभू वीतरागी । उदासीन तो सर्व सामर्थ्य त्यागी । विधी शक्र हे सर्व ध्याती जयाला । महादेव तो वर्णितो राघवाला ॥५॥

म्हणे धन्य रामा विरा पूर्णकामा । असंभाव्य सीमा कळेना महीमा । महा थोर अद्‍भूत सामर्थ्य केलें । प्रतापेंचि ब्रह्मादिकां सोडवीलें ॥६॥

प्रसन्न तया रावणालगिं आम्ही । विरंचीवरें मातला पापकर्मीं । ऋषी देव माझे बहू कष्टवीले । समर्था तुवां सर्वही सोडवीले ॥७॥

अखंडीत घेतों तुझें नाम वाणीं । पुजा अंतरामाजिं कोदंडपाणी । बहू काळ होतें बहू आर्त पोटीं । प्रसंगेंचि ये जाहली थोर भेटी ॥८॥

अकस्मात हा भेटिचा लाभ जाला । मनामाजिं अद्‍भूत आनंद जाला । सुराकारणें संकटीं पावलासी । मनोभावना राहिली तूजपाशीं ॥९॥

भविष्योत्तरें बोलिलीं वाल्मिकानें । पहातों चरित्रें तुझीं आवडीनें । विषे पोळला प्राण माझा निवाला । निजध्यास तो लागला पार्वतीला ॥१०॥

समस्तां मनीं लागला ध्यास राम । तुझें रूप ध्यातों सदा योगधामा । बहूसाल हें बोलणें काय देवा । अखंडीत हा लोभ आतां असावा ॥११॥

प्रतीउत्तरें राम बोले महेशा । उदाराधिशा सुंदरा देवधीशा । समर्था प्रभू लोकपाळा नृपाळा । लिळें जाळिशी पाळिशी या भुगोळा ॥१२॥

तुझा योग होतामचि आनंद जाला । पुढें देखता प्राण माझा निवाला । दयासागरा सर्व सांभाळ केला । सुखानंद हेलावला तृप्त जाला ॥१३॥

पुढें बोलता जाहला तो विरंची । म्हणे आजि हे धन्य वेळा सुखाची । तुझा योग होतां घडी अमृताची । बहू स्तूति केली रघूनायकाची ॥१४॥

किती बंधनें पावलों पूर्व पापें । बहू दीस ओसंडिलें मायबापें । बहू कष्ट केलेसि देवाधिदेवा । कृपाळूपणें शीघ्र केला कुडावा ॥१५॥

तुम्हां वेगळे सर्वही दीन झाले । त्रिकूटाचळीं बंदिशाळे मिळाले । दिनासारिखे जाहले दैन्यवाणे । प्रभू आमुचें दु:ख तें कोंण जाणे ॥१६॥

बहू कष्टवीलें तया रावणानें । घडीनें घडी त्रासिलें दुर्जनानें । उमे हानि येतां मनामाजिं चिंता । समस्तांस कोणी नसे सोडवीता ॥१७॥

बहू ओखटी वेळ येऊन गेली । कृपासागरा धांवणी शीघ्र केली । सुतालगिं झेंपावला व्याघ्र तैसा । जगज्जनका तूं समस्तांस तैसा ॥१८॥

स्तुती उत्तरें बाळकू काय जाणे । बरें ओखटें सर्व कांहींच नेणे । मुलें खेळतां मायबापांस चिंता । तयाचेपरी बोलताहे विधाता ॥१९॥

बहू स्तूति केली तया ब्रह्मयानें । कृपाळूपणें वारिलें राघवानें । प्रसंगें विधीचें समाधान केलें । मनीं दु:ख मागील तें सर्व गेलें ॥२०॥

पुढें बोलता जाहला वज्रपाणी । सदा सर्वदा गाइजे जो पुराणीं । तया सुकृताचा बरा काळ आला । प्रभू रामचंद्रा तुझा योग झाला ॥२१॥

बहूतांपरी राघवा ऐकलासी । पुरी पूरली लोचनांची असोसी । पुढें पाहतां देखतां रूप तूझें । जगन्नायका धन्य हें भाग्य माझें ॥२२॥

उणे कोटि कंदर्प हें रूप साजे । सदा सर्वदा योगिध्यानीं विराजे । मुनी शोधिती भक्त कोटयानुकोटी । बहू साधनेंही नव्हे शीघ्र भेटी ॥२३॥

कितीएक योगी उदासीन जाले । गिरीकंदरीं तूज शोधीत गेले । तयां अंतरीं भेटसी अल्प कांहीं । जनीं आमुच्या सुकृता पार नाहीं ॥२४॥

म्हणे इंद्र तो स्वामि देवाधिदेवा । जनीं सेवका आपुलासा म्हणावा । घडेना मला भक्तिभावार्थ नाहीं । प्रभू सांगिजे जी मुखें कार्य कांही ॥२५॥

म्हणे राम गा वज्रपाणी प्रसंगें । रथू मातली धाडिला लागवेगें । तुवां कार्य तें सर्व पूर्वींच केलें | रथारूढ होऊनियां येश आलें ॥२६॥

पुन्हां मागुतें एक आतां करावेम । निमाले कपी ऋक्ष त्यां ऊठवावें । सुधामेघ पाडूनियां लागवेगीं । महावीर ते ऊठवी ये प्रसंगीं  ॥२७॥

मुखें बोलतां जाहला चक्रपाणी । तयें थोर संतोषला वज्रपाणी । प्रसंगीं तये थोर आनंद जाला । नमस्कार केला रघूनायकाला ॥२८॥

जळेशास आज्ञापिलें तेचि काळीं । महा मेघ ते चालिले अंतराळीं । असंभाव्य ते जाहली मेघवृष्टी । तिणें भीजली सर्व ते प्रेतसृष्टी ॥२९॥

कपी रीस ते सर्व आले निमाले । नमस्कारिला राम सैन्यीं मिळाले । कळेना कळा कोण या राघवाची । मनीं कल्पितां हांव पूरे मनाची ॥३०॥

निमाले कपी पावले दिव्य देही । मिळाला रिसां वानरांचा समूहो । सुवेळाचळामाजिं ते भार आले । क्षमारूप तैसेचि सवैं मिळाले ॥३१॥

मिळाले बहू देव कोटयानुकोटी । असंभाव्य दोहीं दळांमाजिं दाटी । मुखें बोलती देव त्या राघवाला । स्तुतीउत्तरीं तोषवीती दयाळा ॥३२॥

प्रसंगोंचि आज्ञा समस्तांस द्यावी । पुन्हां मागुती सर्व चिंता असावी । तुम्ही हो अयोध्यापुरीमाजिं जावें । विलासें बहू राज्य सूखें करावें ॥३३॥

प्रतीउत्तरीं राम बोले समस्तां । म्हणे हो बरें जाइजे शीघ्र आतां । समस्तीं तुम्हीं भूवनामाजिं जावें । विलासें बहू राज्य सूखें करावें ॥३४॥

मुखें बोलतां राम ते देव तोषे । करीं पीटिती टाळिका नामघोषें । नमस्कार केला रघूनायकाला । समस्तां मनीं थोर आनंद जाला ॥३५॥

रवी पावकें काल नैरृत्यनाथें । जळाढयें धनाढयें रघूनायकातें । गुरू अंगिरा देव गंधर्व तेहि । बहू बोलते जाहले सर्व कांहीं ॥३६॥

ऋषी देव गंधर्व सर्वै मिळाले । स्तुतीउत्तरें बोलती शीघ्र जाले । समस्तांसि सन्मानिलें राघवानें । गुणां किन्नरादीक गाती पुराणें ॥३७॥

निरोपेचि त्या चालिल्या देवकोडी । पुढें शीघ्र बीभीषणू हात जोडी । समर्था मला थोर आतां करावें । घडी एक लंकापुरीमाजिं जावेम ॥३८॥

धरावें मनामाजिं देवाधिदेवें । जनीं सेवकालगिं कांहीं घडावें । करावें समर्थें जिणें श्लाघ्य माझें । घडावें महाद्भाग्य हें दास्य तूझें ॥३९॥

प्रतीउत्तरीं राम बोले तयासी । म्हणे धन्य बीभीषणा गूणराशी । प्रसंगें सखा बंधु तूं जोडलासी । पुरेना तुझ संगतीची असोसी ॥४०॥

प्रितीच्या सुखालगिं कैसें वदावें । गुणाच्या गुणाला किती आठवावें । बहूसाल तूं राखिला स्नेहवादू । जनांमाजिं तूं धन्य साधू अगाधू ॥४१॥

स्नेहाळा तुवां आजि ऐसें करावें । पुरीमाजिं त्वां सुग्रिवालगिं न्यावें । विलासें बहूतांपरी सूख द्यावें । कपी ऋक्ष घेऊनि वेगें उठावें ॥४२॥

सखा सुग्रिवासारिखा कोण आहे । मनामाजिं बीभीषणा तूंच पाहे । जिवेंशीं सखा आमुचा साह्य झाला । असंभाव्य हा वीरमेळा मिळाला ॥४३॥

जनीं मैत्रिकी राखिली सुग्रिवानें । बहूसाल हा कष्टला जीव प्राणें । स्वयें देखिलें सांगणें काय तुम्हां । कपी पूजितां पावलें सर्व आम्हां ॥४४॥

पुढें शीघ्र बीभीषणें तेचि काळीं । अती आदरें ठेविलें वाक्य भाळीं । करीं घेतलें प्रीतिनें सुग्रिवाला । म्हणे आजिचा काळ हा धन्य जाला ॥४५॥

समर्था गुणें तूं सखा जोडलासी । तुझा योग हा पार नाहीं सुखासी । कपी ऋक्ष घेऊनि तैसा निघाला । पुढें शीघ्र लंकापुरीमाजिं गेला ॥४६॥

जळें निर्भळें सर्व अभ्यंग केलें । अळंकार चीरें कपी तोषवीले । बहूतांपरींचीं सुगंधें फुलेलें । समस्तांसि नाना रसें तृप्त केलें ॥४७॥

रिसां वानरांला पुजा सांग जाली । बहूसाल बीभीषणें स्तूति केली । महावीर विश्रांति पावून तेथें । निघालें पुढें सर्वही राम जेंथें ॥४८॥

सुगंधीं बहू घातल्या पुष्पमाळा । अनीळें सुखें वास नेला भुगोळा । प्रभूला नमस्कार साष्टांग केले । मिळाले कपी ऋक्ष सूखें निवाले ॥४९॥

सभेमाजिं आली बहूसाल शोभा । पुढें राहिला हात जोडोनि ऊभा । प्रसंगी तये राम बीभीषणाला । सुधाउत्तरीं बोलतां शीघ्र जाला ॥५०॥

म्हणे गा विरा त्वां पुरीमाजिं जावें । ध्रुवाचे परी राज्य तेथें करावें । शशी सूर्य तारागणें अंतराळीं । असावें सुखें भोगिजे सर्व काळीं ॥५१॥

पुढें बोलिलें शीघ्र नैरृत्यनाथें । म्हणे वासना पूरवावी समर्थें । प्रभू बोलतां चित्त माझें न राहे । पहावी अयोध्यापुरी वासना हे ॥५२॥

पुरीमाजिं भद्रासनीं तूं नृपाळा । महोत्साह उत्साह पाहेन डोळां । उदारा प्रभू सौख्य पाहेन संगें । निरोपेंचि मी शीघ्र येईन मागें ॥५३॥

सवे घेतलें वीर बीभीषणाला । रघूराज तो वानरेंशीं निघाला । असंभाव्य तो वाद्यकल्लोळ जाला । पुढें सिद्ध केलें महा पुष्पकाल ॥५४॥

नसे तूळणा रत्नमंडीत याना । महीतुल्य त्या आणवीलें विमाना । तयारूढ तो जाहला राम वेगीं । कपी वीर ते आपुल्याला  विभागीं ॥५५॥

विमानावरी रामराजा विराजे । वरी बैसले ते कपी रीस राजे । सुमित्रासूत बैसला सव्यभागीं । जगन्मात सीता तया वामभागीं ॥५६॥

विमानावरी वाजती घंट माळा । खडे घोष हेलावती मुक्तमाळा । समुद्रोदकीं पूर्ण तारूंच जैसें । नभामाजिं तें चालिलें भव्य तैसें ॥५७॥

पुढें चालतां चालतां लागवेगीं । सितेलगिं ते राम सांगे प्रसंगीं । रणामंडळीं आट राक्षेसकूळा । त्रिकूटाचळू दाखवीली सुवेळा ॥५८॥

असंभाव्य पालणिला सेतु जेथें । स्वयें वास दर्भासनीं योग तेथें । स्त्रिया रत्नमंडीत नानाविलासी । समुदातिरीं भटेला तोयराशी ॥५९॥

बळें आगळा वीर वाळी निमाला । दिलें राज्य तेथें कपी सुग्रिवाला । अकस्मात जाली हनूमंत भेटी । तटाकें नद्या दाखवी वीरजेठी ॥६०॥

जटायू पुढें पावला स्वर्गलोकीं । जनस्थान हें रम्य गोदातटाकीं । पुढें चालतां राम राजाधिराजें । तया राहवीलें ऋषी भारद्वाजें ॥६१॥

कपींचीं दळें भूतळीं दाटि जाली । तया भारद्बाजें बहू स्तूति केली । पुढें धाडिले मारुतीलगिं देवें । म्हणे गा विरा भ्रातया भेटवावें ॥६२॥

प्रभू बोलतां वीर तैसा निघाला । तया गूहकानें नमस्कार केला । स्तुती बोलतां तो सभाचार सांगे । नंदीग्राम तो पावला लागवेगें ॥६३॥

कपी देखिला भव्य रामानुजानें । नमस्कार केला तया बांधवानें । कपी भेटला बैसला स्वस्थ जाला । समाचार साकल्य सांगे तयाला ॥६४॥

म्हणे मारुती बांधवाच्या वियोगें ।  पळें भासती तीं किती काळयूगें । महद्भाग्य आलसि येणें प्रसंगीं । रघूनाथ तो भेटवी लागवेगीं ॥६५॥

उदासीन तो बंधु त्या राघवाचा । वदे मारुतीलगिं कारुण्यवाचा । बहू कष्टलों काळ गेला दुखाचा । कधीं राम भेटेल सिंधू सुखाचा ॥६६॥

वृक्षा संपदा राज्य हें काय कीजे । उदासीन या राघवाला नमींजे । पदें भोगिजे तें भदें बाधिजेतें । दिसेंदीस आयुष्य हें व्यर्थ जातें ॥६७॥

कितीएक ते भाग्य भोगून गेले । पुन्हां भागुती मृत्युपंथें निमाले । कितीएक साधू उदासीन जाले । महीमंडळीं लोक सूखें निवाले ॥६८॥

भले जाणती संपदा दु:ख दाती । स्वहीतापरी त्रास होतो नियंती । हरादीक ते तापसी याच लागीं । सदासर्वदा फीरती वीतरागी ॥६९॥

म्हणोनी मला राघवेंवीण कांहीं । सदा सर्वदा वैभवें चाड नाहीं । मला भेटवीं राम आत्मा जगाचा । वदे मारुतीलगिं तो दीन वाचा ॥७०॥

म्हणे मारुती धन्य गा धन्य साधू । महाशक्ति वीरक्ति बोधें अगाधू । नव्हे साधनें भेटि ब्रह्मादिकांला । तुम्हांलगिं भेटीस तो राम आला ॥७१॥

नमस्कार केला तया मारुतीनेम । रजें डौरलें भाळ माहाविरानें । प्रिती लागली अंतरीं ते ढळेना । म्हणे धन्य गा धन्य लीला कळेना ॥७२॥

तया देखतां चित्त सूखें निवालें । मनामाजिं तें थोर आश्चर्य केलें । म्हणे वीर सद्‍भूत वैराग्य कैसें । महाभाग्य हें मानिलें तृण जैसें ॥७३॥

पुढें वीर रामानुजें काय केलें । पुरीमाजिं शत्रूघना पाठवीलें । समस्तां वसिष्टांदिकां जाणवीलें । असंभाव्य तें सैन्य पालाणवीलें ॥७४॥

म्हणे वीर तो राम येईल आतां । सुखी जाहली मुख्य माता समस्तां । प्रसंगें तये थोर आनंद जाला । पुरीमाजिं तो लोक सर्वे मिळाला ॥७५॥

पुढें शीघ्र पालणिले दिव्य घोडे । महीमंडळीं त्यांस नाहींत जोडे । असंभाव्य तीं हिंसती दिव्य घोडीं । उफाळे तयां धांवतां भूमि थोडी ॥७६॥

मुठाळी झुली पाखरा मुक्तमाळा । बहू रत्नमंडीत भासे उफाळा । अळंकार भांगार भंडीत केले । बहूभार शृंगारिले सिद्ध जाले ॥७७॥

गिरीसारिखी चंड वाडें अपारें । बहू मातलीं कुंजरें थोरथोरें । पताका मुली रम्य दिव्यांबरांच्या । बहू रंग लावण्य नानापरींच्या ॥७८॥

महामस्त ते हस्ति भारें निघाले । त्वरे चालतां भव्य सर्वांग डोले । भुमी हाणतां अंदु वाजे खणाणा । बळें वाजती चंड घंटा घणाणा ॥७९॥

हयारूढ ते वीर कीतीक जाले । धडाडीत सेना असंभाव्य चाले । शिबीका बहूसाल सूखासनातें । पताका निशाणें फडाडीत वातें ॥८०॥

महावीर शत्रूघनू लागवेगीं । सुमंतू प्रधानू तया पृष्टभागीं । बहू वाद्य तो घोष गेला दिगंता । ऋषीराज वासिष्ठ त्या मुख्य माता ॥८१॥

पदीं चालिला मुख्य तो योगिबंधु । सवें घेतला मारुती वीर्यसिंधु । महावीर दोघे पुढें शीघ्र आले । असंभाव्य ते भार मागें उदेले ॥८२॥

पुढें राम तेथूनि वेगीं निघाला । महापुष्पकारूढ होऊनि आला । त्वरें पावतां पावतां नंदिग्रामा । कपी वीर तो दाखवी शीघ्र व्योमा ॥८३॥

असंभाव्य तें तेज हेलावताहे । म्हणे गा कपी काय हें येत आहे । तया सांगतो मारुती राम आला । नभामाजिं तो पुष्पकारूड जाला ॥८४॥

पुढें रामभ्राता नमस्कार घाली । सुखाची असंभाव्य ते वेळ आली । तया देखतां सौख्य अद्‍भूत जालें । वरी पाहतां यान सन्नीध आलें ॥८५॥

पुढें देखिला भव्य तो रामयोगी । असंभाव्य सेना तया पृष्ठभागीं । त्वरें चालतां धांवतो रामभ्राता । नव्हे धीर त्या भेटिचा काळ येतां ॥८६॥

बहू रम्य लावण्य कामावतारी । महा वीर दोघे रुपें योगधारी । तया देखतां रोम अंगीं थरारी । मुखें पाहतां सर्व सेना थरारी ॥८७॥

रुपें सारिखे वीर दोघे मिळाले । सुखाचे बहू कंप रोमांच आले । पदीं ठेविला मस्तकू बांधवानें । तया ऊठवीलें त्वरें राघवानें ॥८८॥

स्फुरद्रूप आलिंगनीं वीर गात्रीं । जळें लोटलीं रम्य राजीवनेत्रीं । तया रामरामानुजां भेटि जाली । प्रसंगीं तये सृष्टि सूखें निवाली ॥८९॥

सुमित्रासुता भेटला वीतरागी । नमस्कारिली जानकी ते प्रसंगीं । खुणा दावितां रामराजाधिराजें । कपीनाथ आलिंगिला योगिराजें ॥९०॥

पुढें भेटिचा लाभ नैरृत्यनाथा । पदीं ठेविला शीघ्र येऊनि माथा । तयालगिं रामानुजें ऊठवीलें । समस्तां विरां राघवें भेटवीलें ॥९१॥

प्रितीं भेटला अंगदा जांबुवंता । प्रसंगें कपी थोर थोरां समस्तां । स्तुतीउत्तरीं बोलती एकमेकां । स्नेहे लागला सौख्य जालें अनेकां ॥९२॥

प्रितीनें तया गूहका भक्तराजा । कृपाळूपणें भेटला रामराजा । नमस्कार केला समस्तां विराला । तयां अंतरीं थोर आनंद जाला ॥९३॥

पुढें सर्वही पुष्पकारूढ जाले । दळेंशी महावीर तैसे निघाले । अयोध्यापुरी देखतां सौख्य जालें । प्रसंगें रघूनायकें दाखवीलें ॥९४॥

रुढाच्या मनासारिखें वर्तताहे । महीमंडळीं यान येऊनि राहे । भुमीं ऊतरे रामबंधू सितेशी । कपीनाथ सुग्रीव बीभीषणेंशी ॥९५॥

कपी रीस ते भार कोतयानुकोटी । दिसेना भुमी जाहली थोर दाटी । समर्थें विमानासि त्या पाठवीलें । कुबेरासि भेटावया शीघ्र गेएल ॥९६॥

असंभाव्य तो वाद्यकल्लोळ जाला । कपी पाहतां भार अद्‍भूत आला । रजें व्योम आच्छादिलें सर्व कांहीं । विरां कुंजरां घोडियां मीति नाहीं ॥९७॥

कपी सर्व चाकाटले पाहताती । गिरीचे परी भार अद्‍भूत येती । कपीभार ते देखिल राजभारें । पहाया दळें लोटलीं तीं अपारें ॥९८॥

खुणा दाविती एकमेकांस तेथें । मुखें बोलती राहिला राम येथें । महा वीर ते मुख्य धांवोनि गेले । कपीभार त्यांमाजिं वेगीं मिळाले ॥९९॥

रघूनायकालगिं शत्रूघनामें । नमस्कार केला तया मंत्रियानें । उभा वर्ग ते भेटले राघवाला । तया मानसीं थोर आनंद जाला ॥१००॥

सुमित्रासुता आणि त्या जानकीला । महावीर तींहीं नमस्कार केला । प्रसंगीं समस्तां सिते भेटि जाली । सुखाची नदी अंतरामाजिं आली ॥१०१॥

सुमंतू समर्था म्हणे पैल पाहे । ऋषी जन्ननी मंडळी येत आहे । तयें सांगतां राम तो सिद्ध जाला । पदीं चालतां तो पुढें शीघ्र गेला ॥१०२॥

पुढें देखिला तो ऋषी ब्रह्मनिष्ठ । कुळा रक्षिता तो कुळामाजिं श्रेष्ठ । रघूनाथ तेथें नमस्कार घाली । स्तुतीउत्तरें आदरें भेटि जाली ॥१०३॥

प्रसंगें नमस्कारली मुख्य माता । बहू सौख्य जालें तयां भेटि होतां । समस्तां जणींला नमस्कार केले । तया देखतां प्राण त्यांचे निवाले ॥१०४॥

समस्तांस तो भेटला राम जैसा । यथासांग तो वीर सौमित्र तैसा । नमस्कार घाली बहू स्तूति केली । तया देखतां मंडळी ते निवाली ॥१०५॥

सितासुंदरीनें नमस्कार केले । असंभाव्य ते लोक तेथें मिळाले । स्तुतीउत्तरें एकमेकांस जालीं । प्रसंगीं तये अंतरें तीं निवालीं ॥१०६॥

समस्तां समस्तां जणां भेटि जाली । पहाया सुखें लोकमांदी मिळाली पुरीमाजिं तो थोर आनंद जाला । सुखें बोलती हो सुखें राम आला ॥१०७॥

सुखें पाहतां मुख्य माता मिळाल्या । सवें सुंदरा त्या असंभाव्य आल्या । वधूंची बहू दाटणी थोर जाली । सिता सुंदरी शीघ्र तेथें मिळाली ॥१०८॥

नमस्कारिलें नम्र होऊनि श्रेष्ठां । प्रसंगेचि भेटी वरिष्ठां वरिष्ठां । धडाडां नभीं वाजती चंड भेरी । बहू वारितां जाहली दाटि थोरी ॥१०९॥

महा वैभवाची कथा राघवाची । जुनी सौख्यदातीच ब्रह्मादिकांची । पुढें रामऊपासकें रामदासें । पुरी वर्णिली रम्य नाना विलासें ॥११०॥

युद्धकान्ड – प्रसंग बारावा

पुढें चालिली ते असंभाव्य सेना । रजें मातलें व्योम पूढें दिसेना । कितीएक ते भार सन्मूख आले । समर्थास तींहीं नमस्कार केले ॥१॥

दळें राहिलीं दूरि वेष्टीत पाळा । कपीचक्र एकीकडे चंड मेळा । तया मध्यमागीं ऋषी बंधु माता । महावीर ते मुख चत्वारि कांता ॥२॥

उभा राहिला राम तो राजभारें । गृहें निर्मिलीं अंबरांचीं अपारें । सभामंडपीं धर्मशाळा विशाळा । गृहें रम्य अंतर्गृहें चित्रशाळा ॥३॥

बहूसाल दिव्यांबरें थोरथोरें । सुचित्रें विचित्रें अमोल्यें अपारें । कितीएक त्या लविल्या स्तंभवोळी । प्रभा रत्नमंडीत तेजें झळाळी ॥४॥

बहू रत्नमाळा बहू मुक्तमाळा । बहू लागले घोंस नक्षत्रमाळा । कितीएक जाळीवरी अंतराळीं । कितीएक मुक्तें निराळीं निराळीं ॥५॥

सुढाळा किळा मंडपीं ढाळ देती । विशाळा थळामाजिं त्या दिव्य ज्योती । सुवर्णासनें दिव्य नानापरींचीं । कितीएक सिंहासनें कूसरीचीं ॥६॥

बहू ते फुलारे बहूतांपरींचे । वरी घोंस हेलावती माणकांचे । निळे पाच गोमेद इत्यादिकांचे बहू रंग नानापदी कांचनाचे ॥७॥

नभामाजिं त्या दिव्य नक्षत्रमाळा । तयाचे परी शोभती मुक्तमाळा । विराजे तया मंडपा मध्यभागीं । ऋषी राम माता सखे बंधुवर्गीं ॥८॥

असंभाव्य ते संपदा वैभवाची । मुखें सर्व बोलावया शक्ति कैंची । वरी पाहतां उंच आकाशपंथें । असंभाव्य तें भव्य लावण्य तेथें ॥९॥

समूदाय तो बैसला स्वस्थ जाला । वधूमेळ अंतर्गृहामाजिं गेला । ऋषी राम माता सखे बंधुवर्गीं । स्नेहें उत्तरें बोलिजे ते प्रसंगीं ॥१०॥

कितीएक तो काळ गेला वियोगें । असंभाव्य तें सौंख्य संयोगयोगें । सरेना मुखें बोलतां मोह माया । निवालीं मुखें पाहतां सर्व काया ॥११॥

कपीनाथ बीभीषणाला भुफळें । रहाया गृहें दीधलीं तीं विशाळें । तयांमाजिं ते सर्वही स्वस्थ जाले । समर्थें बहू सोहळे दाखवीले ॥१२॥

पुढें मंगलस्नान तेणेंचि काळें । बहूसाल ते चालिले एक वेळे । कितीएक ते हाटकाचे तटाकीं । जळें ठेविलां सेवकें ग्रामलोकीं ॥१३॥

असंभाव्य तीं सिद्ध केलीं फुलेलें । बहूतांपरींचीं सुगंधेल तेलें । किती चौकिया चौक गंगाळपात्रें । विशाळें पवित्रें सुचित्रें विचित्रें ॥१४॥

सुगंधें रसें चोखण्या कालवील्या । यथासांग सामग्रिया सिद्ध केल्या । बहू आंत पोटीं उभा भर्त बंधु । करी प्रार्थना राम कारुण्यसिंधु ॥१५॥

प्रभू बोलता जाहला शीघ्र काळें । किजे मंगळस्नान या लोकपाळें । अयोध्यापुरीमाजिं त्या सर्व लोकां । विरें सर्व संकेत केला अनेकां ॥१६॥

समस्तांसि तात्काळ अभ्यंग जालें । महा लोक ते सर्व सूखें निवाले । कितीएक सामग्रिया सिद्ध केल्या । कपीनाथ भीभीषणा पाठवील्या ॥१७॥

पुन्हां राम बोले वरिष्ठां वरिष्ठां । किजे मंगळस्नान हो सर्व श्रेष्ठां । पुढें जन्ननीलगिं देवाधिदेवें । म्हणे मंगळस्नान तुम्हीं करावें ॥१८॥

समस्तीं यथासांग अभ्यंग केलें । पुन्हां देव तो भ्रातयालगिं बोले । सखे बोलती स्वामि देवाधिदवा । तुम्हीं साग अभ्यंग आधीं करावा ॥१९॥

बहूतांपरी प्रार्थिलें बांधवासी । कितीएक ते सिद्ध जाले विलासी । उभी मंडळी कूशळां नापितांची । तिहीं मांडिली सांग सेवा प्रभूची ॥२०॥

समश्र क्रमें जाहली त्या प्रसंगीं । नखें काढिली नीळरंगी तरंगी । जटाजूट ते मोकळे केश केले । स्नेहे घालितां दिव्य चक्षू निवाले ॥२१॥

पुढें दर्पणीं पाहिलें रूप रामें । प्रसंगीं तये कोटिकंदर्पधामें । कळा बाणली भव्य लावण्य गात्रीं । असंभाव्य सौंदर्य राजीवनेत्रीं ॥२२॥

जळें पादप्रक्षालना सिद्ध जालीं । पदीं लागतां स्वर्गगंगा निवाली । पदांगुष्ट भागीरथी ओघ आला । जनें मज्जनें लोक निर्दोष केला ॥२३॥

पुढें तीर्थ वंदूनि बंधूजनानें । निवाले पवित्रोदकें तीर्थ पानें । बहू लविलें लोचना आवडीनें । मनीं मानिलें सौख्य या बांधवानें ॥२४॥

बहूसाल आयुष्य हो अल्पकोडी । घडावी सदा सर्वदा भक्तिजोडी । सुगंधें फुलेलें चबाबीत माथां । महामस्तकीं मर्दिती लोकनाथा ॥२५॥

बहू मर्दना सांग नानापरीची । लिळें काढिली ते मळी निर्मळाची । जळें निर्मळें घालिती उष्ण धारा । मुखें बोलती तोय आणीक सारा ॥२६॥

शिरीं घालिती तोय नेटें घळाळां । नद्या वाहती उष्ण बोधें खळाळां । सुगंधेंचि दोहीं तिरीं पंक जाला । असंभाव्य तो भृंग तेथें मिळाला ॥२७॥

यथासांग अभ्यंग केलें भुपाळें । पुढें रम्य दिव्यांबरें शीघ्र काळें । महा तेज पुंजाळ तें लागवेगीं । विरें वल्कलें त्यागिलीं ते प्रसंगीं ॥२८॥

प्रसंगीं तये रत्नमंडीत मानें । पुढें पादुका ठेविल्या बांधवानें । वसिष्ठासि रामें नमस्कार केला । महावीर तो बैसला स्वस्थ जाला ॥२९॥

बहू कस्तुरी केशरें तेचि काळीं । ऋषी राम वीलेपवी गंध भाळीं । बहू भूषणें रत्नमंडीत रामें । अमूल्यें सुखें घेतलीं पूर्णकामें ॥३०॥

उटी घेतली घातल्या पुष्पमाळा । बहूतांपरींच्या बहू रत्नमाळा । महामस्तकीं हेम मूगूट साजे । असंभाव्य तो तेजकल्लोळ माजे ॥३१॥

वरी कीरटी कुंडलें वैजयंती । अलंकार नानापरी ढाळ देती । चिरें सुंदरें घातला भव्य धाटा । कटीं किंकिणी नागरा क्षुद्र घंटा ॥३२॥

वरी कंकणें मुद्रिका चापपाणी । ब्रिदें घातलीं अंदु वांकी झणाणी । महीमंडळीं सर्वही एक जाले । रघूनायका भव्य लावण्य आलें ॥३३॥

पहातां नसे तूळणाही तुळायां । विराजे बहू भूषणें दिव्य काया । ऋषी राजबंधू सखे आणि माता । सुखें पाहती राम हा सौख्यदाता ॥३४॥

प्रितीनें मुखें बोलतां राम जाला । म्हणे स्नान कीजे तया बांधवाला । स्नेहें उत्तरें बोलतां शीघ्र तैसें । किजे मंगळस्नान नाना विलासें ॥३५॥

जटाजूट ते मोकळे सर्व केले । मळें त्यागिले भव्य सुस्नात जाले । सुगंधें उटी घेतली पुष्पमाळा । अलंकार दिव्यांबरें रत्नमाळा ॥३६॥

प्रसंगें समस्तांसि अभ्यंग जालें । सभोंतें सखे आप्त सर्वै मिळाले । अळंकार दिव्यांबरें दिव्य माता । सुखें राघवा पाहती त्या समस्तां ॥३७॥

फळें खाद्य नैवेद्य नानापरींचे । फळाहार ते आणिले कूसरीचे । बहूतांपरींचे बहू उंच मेवे । म्हणे राम सर्वांस ते पाठवावे ॥३८॥

समस्तांसि ऊदंड ते पाठवीले । फळें सेवितां लोक संतुष्ट जाले । स्वइच्छा स्वयें सोसिलें अल्प कांहीं । जनीं सेवितां तूळणा त्यांसि नाहीं ॥३९॥

जळें निर्मळें आच्मनें शुद्ध केलीं । समस्तांसि पानें बहू पाठवीलीं । विडे घेतले सर्वही स्वस्थ जाले । असंभाव्य ते पाकही सिद्ध जाले ॥४०॥

पुढें मंडळी सेवकांची मिळाली । विशाळें स्थळें सर्वही सिद्ध केलीं । बहू चित्रशाळा बहू होमशाळा । सडे शिंपिले घातल्या रंगमाळा ॥४१॥

बहू रत्नमंडीत मोठीं अचाटें । दुकांठीं बहू मांडिलीं दिव्य ताटें । कितीएक तीं बत्तिसा वाटियांचीं । कितीएक विस्तीर्ण नानापरींचीं ॥४२॥

असंभाव्य तीं रम्य चित्रें विचित्रें । बहूतांपरींचीं बहू तोयपात्रें । बहू आसनें दिव्य नानापरींचीं । असंभाव्य ती घातलीं कूसरीचीं ॥४३॥

बहूवर्ण दिव्यांबरें पटटकूळें । बहूरंग नानापरींचीं दुकूळें । असंभाव्य तीं सोंवळीं सिद्ध केलीं । कितीएक दिव्यांबरें आणवीलीं ॥४४॥

पुढें भोजना सर्वही सिद्ध जाले । कितीएक ते लक्षकोटी मिळाले । मिळाली ऋषीमंडळी ब्राह्मणांची । बहू दिव्य मार्तंड जैसे विरंची ॥४५॥

वयें धाकुटे थोर कोटयानुकोटी । स्थळें रुंधिलीं जाहली थोर दाटी । बहूसाल संतोषले थोर तोषें । असंभाव्य ते गर्जती नामघोषें ॥४६॥

बहूसाल गंधाक्षता पुष्पमाळा । बरीं धौतपात्रें दिल्या रत्नमाळा । चिरें सुंदरें रम्य यज्ञोपवीतें । धनें चंदनें दीधलीं ब्राह्मणांतें ॥४७॥

पुढें वाढिते जाहले शीघ्र काळीं । बहू दाटल्या त्या असंभाव्य ओळी । महा मंडपीं बैसला रामराजा । ऋषी मुख्य बंधू सखे आप्त वोजा ॥४८॥

पुढें रत्नझार्‍या बहूसाल चंबू । सुवासी तयांमाजिं संपूर्ण अबू । स्थळें सर्वही सिद्ध पूर्वींच केली । असंभाव्य अन्नें बहू आणवीलीं ॥४९॥

कपीनाथ सुग्रीव बीभीषणाला । बहू धाडिलीं दिव्य अन्नें तयांला । रसें पूर्ण त्या कावडी लक्ष कोटी । पथामाजिं नेतां असंभाव्य दाटी ॥५०॥

पुढें वाढिते जाहले पात्रधारी । असंभाव्य ते चालिले एकहारी । रुची रायतीं लोणचीम रम्य वोळीं । बहू स्वाद शाखावळी शीघ्र काळीं ॥५१॥

बहू वाढिला ओदनू तो सुवासें । वरानें क्षिरी शर्करा पंच भक्षें । कितीएक आणीक नानापरींची । बहू वाढिलीं भिन्नभिन्नां रुचींची ॥५२॥

सुगंधे तुपें वाढिती ते खळाळा । पयें घालिती थोर नेटें घळाळां । पुढें दिव्य नाना रसें पूर्ण पात्रें । सभा शोभली भव्य राजीवनेत्रें ॥५३॥

बहूसाल संतोष नाना सुवासें । ऋषीमंडळी गर्जती नामघोषें । पुढें सवे ओगारिती सावकाशें । सुखें जेविती सर्व नानाविलासें ॥५४॥

गिरीसारिखा ओदनू शुभ्र वर्णें । बहू भक्षिलीं भक्ष संपूर्ण पूर्णें । कथा मागुती सांगतो एकमेकां । अस्मभाव्य ते तृप्त जाली अनेकां ॥५५॥

कढी वर्पिती आवडीनें फरारां । ऋषी जेविती ढेंकरीती डरारां । पुरे हो पुरे अन्न ऊदंड झालें । बहू भोजनें कंठमर्याद आले ॥५६॥

पुढें शीघ्र दध्योदनें लागवेगीं । पुन्हां वाढिते जाहले ते प्रसंगीं । ऋषी राम बंधू सखे सर्व माता । मुखें बोलती सर्वही तृप्ति आतां ॥५७॥

सुवासें रुचीचीं असंभाव्य तक्रे । कदाही कधीं नेणिजे स्वाद शक्रें । सुखें सेविती जेविती लोक इच्छा । यथासांग संपूर्न जाले स्वइच्छा ॥५८॥

यथासांग तीं भोजनें सर्व जालीं । खळाळें बरीं आच्मनें शुद्ध केलीं । सुपारी विडे दीधले कर्पुराचे । बहू चूर्ण तें शुद्ध मुक्ताफळाचें ॥५९॥

सुवासी चतुर्भाग मागून घेती । सुखी जाहल्या सर्वही वेदमूर्ती । बहूसाल मंत्राक्षता मंत्रघोषें । मुखें बोलती सर्वही विप्र तोषें ॥६०॥

कपी रीस ते सर्वही तृप्त जाले । बहू भक्षिलें अन्न सूखें निवाले । गिरीसारिखीं राहिलीं सर्व अन्नें । विडे घ्यावया धाडिलीं त्यांसि पानें ॥६१॥

यथासांग सर्वस्व संतृप्ति जाली । सभामंडपीं मंडळी ते मिळाली । पुढें ब्राह्मणीं मांडिली धर्मचर्चा । मुखें बोलती धन्य दीनू सुवाचा ॥६२॥

पुढें दीन तो चालिला अस्तमाना । नभायासि आली असंभाव्य सेना । कितीएक तीं दीवटयांचीं अचाटें । सभामंडपीं चाललीं दाट थाटें ॥६३॥

प्रसंगी तये वादकल्लोळ याळा । दुरस्ता बहू लोक सूखें मिळाला । विराजे सभेमाजिं तो रामराजा । पुढें चालिल्या त्या बळावंत फौजा ॥६४॥

झणाणीत वीणे मनोरम्य नादें । दणाणीत मुंर्दुग गंभीर शब्दें । अलापें कळा दाविती रागमाळा । सुरें सुस्वरें माजली रंगवेळा ॥६५॥

बहू ताळ कल्लोळ वाजे खणाणा । विणे वाजती तंतुनादें झणाणा । बहू गीत संगीत तें कूसरीचीं । भले जाणती ते घडी अमृताची ॥६६॥

असंभाव्य तो नृत्यकल्लोळ जाला । सुखें पाहतां शुद्धि नाहीं जनांला । गुणीं रातले मातले गायनानें । तदाकार ते वस्ति केली मनानें ॥६७॥

अळंकार चीरें पुढें ढीग केले । बळावंत ते सर्व संतुष्ट जाले । विसर्जी सभा तो पुढें रामराजा । निरोपेंचि गेल्या बहु लोकफौजा ॥६८॥

समस्तीं घडी एक विश्रांति केली । अकस्मात प्राभात ते प्राप्त जाली । पुढें सारिते जाहले नित्य नेमें । महावीर ते आपुलाल्या स्वधर्में ॥६९॥

सभे बैसिजे स्वामि देवाधिदेवें । म्हणे आजि वेगीं अयोध्येसि जावें । पुरी सर्व शृंगारमंडीत केली । असंभाव्य ते सर्व सेना निघाली ॥७०॥

महीमंडळीं मुख्य आधीं पुराणीं । सुखें बोलिजे ते रवी वंशखाणी । अयोष्यापुरी धन्य ही पुण्यराशी । किती राहिले तापसी तीर्थवासी ॥७१॥

मनीं संत योगी सदा वीतरागी । उदासीन साधू पराचे विभागी । ऋषीमंडळी सात्विकाम सज्जनांची । महा योगि व्युत्पन्न विद्वज्जनांची ॥७२॥

कितीएक ते मंडळी प्रेमळांची । कितीएक ते ब्राह्मणां सूशिळांची । मनस्वी किती ते यती ब्रह्मचारी । बहुतांपरींचे बहु वेषधारी ॥७३॥

सदा सर्वदा योग ध्यानस्थ जाले । कितीएक ते काळ घेऊनि गेले । भुयारें मठया त्या बहुतांपरींच्या । नदीचे तिरीं पर्णशाळा मठाच्चा ॥७४॥

प्रभू देव हा सर्व ब्रह्मादिकांचा । जया वर्णितां शीणल्या वेदवाचा । स्वयें वास जेथें जगन्नायकाचा । महीमा वदे कोण त्या हो स्थळाचा ॥७५॥

कितीएक ते राहिले भक्त ज्ञानी । कृपाळू बहू मुख्य नामाभिधानी । बहू सुकृती सूर्य जैसे तपाचे । सदा धर्मचर्चा अखंडीत वाचे ॥७६॥

नदी चालिली भव्य ते पूर्णतोया । जनांलगिं आधार आली उपाया । शिवाल्यें बहू बांधिलीं थोरथोरें । ध्वजा दउळें शीखरें तीं अपारें ॥७७॥

तडागें जळें निर्मळें कूप बावी । सदा सर्वदा राहिजे मानुभावीं । स्थळें निर्मळें निर्मिलीं पावनानें । कितीएक कल्पतरूंचीं उद्यानें ॥७८॥

कितीएक त्या लागल्या वृक्षजाती । वनें वाटिका जीवनें पुष्पजाती । अयोध्यापुरी रम्य लावण्य नांवें । महारम्य विस्तीर्ण ते वीस गांवें ॥७९॥

गृहें बांधिलीं तीं असंभाव्य उंची । कितीएक तीं पंच सप्तां खणांचीं । सजे चौक दामोदरें थोरथोरें । विशाळें विचित्रें गवाक्षें अपारें ॥८०॥

बिदी हाट बाजार चौबार कुंचे । असंभाव्य ते भव्य नानापरीचे । कितीएक तीं सारखीं दीसताती । महा धूर्त तेही बळें भ्रांत होती ॥८१॥

गृहें गोपुरांचीं बहू दाट खेटा । हुदे माडिया ऊपरा त्या अचाटा । महद्भाग्य श्रीमंत ते लोक तेथें । सदा सर्वदा दाटणी थोर पंथें ॥८२॥

पुरीमाजिंचे लोक आरोग्य भारी । मुलें लेंकरें थोरले आणि नारी । करंटें तयांमाजिं कोणीच नाहीं । नसे द्वेष ना मत्सरू सर्व कांहीं ॥८३॥

सदानंद उद्वेग नाहीं जनांला । नव्हे वृद्ध ना मृत्यु नाहीं तयांला । कुरूपी महामूर्ख तेथें असेना । सुखाचें जिणें दैन्यवाणें दिसेना ॥८४॥

पुरीमाजिं ते सर्वही लोक कैसे । सुवर्णाचळीं नांदती देव जैसे । प्रतापी बळाचे सदा सत्य वाचे । पुरीमाजिं लावण्यदेहे जनांचे ॥८५॥

बहू नीतिन्यायें विवेकें उपायें । कदाही तया बाधिजे ना अपायें । बहूतां धनांचे उदारा मनांचे । विशेषा गुणांचे गुणी सज्जनांचे ॥८६॥

पुरीमाजिं त्या सर्व चातुर्य मोठें । कदाही मनीं नावडे त्यांसि खोटें । विलासे वसे राम आणीक विद्या । कळा सर्व साधारणा सर्व साध्या ॥८७॥

अळंकार दिव्यांबरें सर्व लोकां । सदा प्रीतिनें बोलती एकमेकां । महा वैभवाचे बहू सुकृताचे । पुरीमाजिं ते लोक नानागुणांचे ॥८८॥

पुरीमाजिं ते दाटणी मंदिरांची । रिकामी भुमी ते रहायासी कैंची । तया मध्यमागीं असंभाव्य तेथें । महा भूवनें उंच आकाशपंथें ॥८९॥

गृहें गोपुरें निर्मिलीं कांचनाचीं । बहूसाल विश्रांतिदातीं मनाचीं । महारत्नमंडीत तीं थोरथोरं । किती धाकटीं भव्य मोठीं अपारें ॥९०॥

भुमा बांधल्या पांचबंदी विशाळा । मनोरम्य त्या रेखिल्या चित्रशाळा । कितीएक दारे लघू थोरथोरें । स्थळें दिव्य ती पाहतां सौख्यकारें ॥९१॥

किती अन्नशाळा किती वस्रशाळा । कितीएक विस्तीर्ण त्या होमशाळा । किती नाटयशाळा बहू रत्नशाळा । कितीएक त्या धर्मशाळा विशाळा ॥९२॥

गृहें रम्य अंतर्गृहे हाटकाचीं । बहू हासल्या पूतळ्या नाटकांची ।भुयारें घरें वीवरें गुप्त द्वारें । स्थळें भव्य बैसावया थोरथोरें ॥९३॥

सभामंडपीं ते असंभाव्य शोभा । बहू शोभतो हेमकल्लोळ गाभा । फुलारे बहू लविले माणिकांचे । कितीएक ते घास मुक्ताफळांचे ॥९४॥

महीमंडळी तेज पुंजाळ जालें । असंभाव्य तें सर्व लावण्य आलें । विशाळा स्थळां निर्मिल्या भव्य भिंती । निळे पाच गोमेद ते ढाळ देती ॥९५॥

बहू रत्न पुंजाळलें ज्वाळ जैसे । असंभाव्य हारी उभे स्तंभ जैसे । विशाळें स्थळें निर्मिलीं जाड कैशीं । सुवर्णाचळामाजिं विस्तीर्ण जैशीं ॥९६॥

विचित्रा कळा कूसरी लेखनाच्या । बहूरत्नमंडीत त्या कांचनाच्या । सभामंडपीं फांकल्या रत्नकीळा । दिसे रंग तेथें निराळा निराळा ॥९७॥

कितीएक तीं फांकलीं दिव्य कीर्णें । बहूतांपरींचीं बहू रंग वर्णें। कितीएक हेलावती हेमपर्णें । कितीएक हेलावती हेमपर्णें । कितीएक घंटावळी त्या सुवर्णें ॥९८॥

स्थळें शोभती रम्य बैसावयाची । बहूसाल तीं भिन्नभिन्नां परींचीं । कितीएक तीं रत्नमंडीत यानें । कितीएक सिंहासनें तीं विमानें ॥९९॥

बहू बैसका दिव्य रभ्यांबरांच्या । विचित्रा बहूरंग नानापरींच्या । वरी लोंबती घोंस मुक्ताफळांचे । कितीएक मुक्तावळी जाळियाचे ॥१००॥

कितीएक रत्नावली रम्य कैशा । कितीएक मुक्तावळी शुक्र जैशा । प्रभेंचे बहू घोंस हेलावताती । बहूतांपरींच्या बहू रत्नजाती ॥१०१॥

स्थळें निर्मिली रम्य विस्तीर्ण नाना । कितीएक बैसावया सर्व सेना । कितीएक विस्तीर्ण राजांगणें ते । भुमी पाचबंदी महा रम्य तेथें ॥१०२॥

हुडे कोठ माडया सजे मोठमोठे । उभे राहिले भव्य ब्रह्मांड वाटे । असंभाव्य चर्या लघू पंथ हारी । नभा भासवी रूप नाना विकारी ॥१०३॥

झरोके कितीएक त्या गुप्त वाटा । किती ऊपर्‍या अंतराळीं अचाटा । कितीएक त्या भक्ति संखारसाच्या । कितीएक त्या उंच तेरा खणांच्या ॥१०४॥

वरी रत्नकळ् साचिया रम्य ओळी । रवीकीर्ण तैसा कळा अंतराळीं । वरी लागल्या सर्व नक्षत्रमाळा । मनीं भासती फांकती दिव्य कीळा ॥१०५॥

रवीवंशिंचे सर्वविख्यात राजे । तयांच्या प्रतापें विधीगोळ गाजे । करी कोण संख्या तया वैभवाची । उणी वर्णितां बुद्धि ब्रह्मादिकांची ॥१०६॥

किती कोण लेखा मला मानवाला । मतीमंद मी काय वंर्णू तयाला । म्हणे दास त्या अल्पशा भक्तिभावें । प्रभू बोबडया उत्तरीं तोषवावें ॥१०७॥संत दर्शन

युद्धकान्ड – प्रसंग तेरावा

पुरी वर्णिली हो यथासांग येथें । परी पाहतां दीसतें अल्प तेथें । मनीं संशयो श्रोतयां प्राप्त जाला । प्रतीउत्तरें काय दील्हीं तयांला ॥१॥

अयोध्यापुरी स्वर्गलोकासि गेली । पुढें ओस होतांचि ते मग्र जाली । असेना जना राहणें वस्ति जेथें । खडे माणिकें कोण ठेवील तेथें ॥२॥

पुरें पटटणें ओस होती कितीकें । पुढें पाहतां दीसती सर्व टेकें । युगें लोटतांही वसे अल्प कांहीं । असंभाव्य हें तूं विचारूनि पाही ॥३॥

असो तूटला संशयो श्रोतयांचा । पुढें राहिला ओघ जातां कथेचा । अयोध्यापुरा चालिले वीर जेठी । निघाले स्वयेंभार कोटयानुकोटी ॥४॥

ऋषी राम ते चालिले नीज भारें । दळें चालिलीं पृष्ठभागीं अपारें । शिब्री का पुढें चालती दिव्य हारीं । सखे लोक बंधू मधें रावणारी ॥५॥

पुढें दाटले भार माहारथांचे । दळीं घोष जाले गजां घोडियांचे । गिरीतुल्य सेना रिसांवानरांचीं । बहू दाटि राक्षेस लंकापतीची ॥६॥

पुरीं पावतां रुंधल्या सर्व वाटा । असंभाव्य तो जाहला दाट खेटा । शतांचीं शतें धांवती वेत्रधारी । दळें माजलीं कोण कोणास वारी ॥७॥

कितीएक ग्रामस्थ मध्येंचि गेले । कितीएक ते चूकले भ्रांत जाले । अयोध्यापुरीमाजिं ऊभीं अचाटें । गृहें गोपुरें पाहती दाट थाटें ॥८॥

करीं रत्नताटें कितीएक हारीं । असंभाव्य त्या चालिल्या दिव्य नारी । बहूसाल नीरांजनें लक्ष कोटी । पुरींतूनि येतां पुढें थोर दाटी ॥९॥

रुपें राजसा सुंदरा त्या प्रितीनें रघूनाथ ओंवाळिती आवडीनें । मनामाजिं ते लागलीसे अवस्था । सुखें पाहती एकपत्नीव्रतस्था ॥१०॥

करीती बहू सुंदरा अक्षवाणें । कितीएक ओवाळिती लिंबलोणें । असंभाव्य थावे तया नायकांचे । मुखें गर्जती भाट वेताळ वाचें ॥११॥

पताका निशाणें बहू रंग वर्णें । महा तेज पुंजाळ मोतडपर्णें । वरी दाटलीं तीं असंभाव्य छत्रें । भ्रमों लागलीं दिव्य छत्रें विचित्रें ॥१२॥

पहा हो पहा पैल तो राम आला । असंभाव्य हा वीरमेळा मिळाला । दिसेना पुढें पाहतां गर्द जाला । समस्तीं करें ताळिकाघोष केला ॥१३॥

पुढें सर्वही भूवनामाजिं गेले । महावीर ते बैसले स्वस्थ जाले । पुरीमाजिं आनंद सर्वांस जाला । उभें राहिलें भाग्य हें राम आला ॥१४॥

ऋषी सांगती हे बरी शुद्ध वेळा । त्वरें बैस भद्रासनीं तूं नृपाळा । समस्तांसि आनंद राज्याभिषेकें । ऋषी अक्षता टाकिती मंत्रघोषें ॥१५॥

विधीयुक्त भदासनीं रामराजा । यथायोग्य संपादिली सांग पूजा । कितीएक पुष्पांजळी वाहताती । सदानंद आनंद सूखें पहाती ॥१६॥

असंभाव्य नानापरी दान केलें । बहूतांपरी याचकां तोषवीलें । गिरीचेपरी शर्कराढीग केले । कितेकीं समस्तांसि ते पाठवीले ॥१७॥

नभीं दाटलीं मे बडंब्रें अपारें । कितीएक तीं चामरें थोरथोरें । असंभाव्य हेलावती रत्नपुच्छें । बहू डोलती जन्मतें शक्र तुच्छें ॥१८॥

सुचित्रें विचित्रें रवीतेजपात्रें । असंभाव्य तीं दाटलीं भाव्य छत्रें । विशाळा पताका सतेजें निशाणें । वरी सर्व आच्छादिलें व्योम तेणें ॥१९॥

असंभाव्य ते दाटली भीमसेना । प्रसंगें । प्रसंगें विरीं घाव केला निशाणा । महादिव्य सिंहासनीं रामराजा । पहाया भ्रमों लागल्या वीर फौजा ॥२०॥

वरी रामराजा गुढी उभवीली । गजेबी सुखें लोकमांदी मिळाली । झडा घालिती राम पाहावयाला । समस्तां मनीं थोर आनंद जाला ॥२१॥

पुरीमाजिं तीं वैभवाचीं अचाटें । दुताळीं तिताळीं उभीं लोकथाटें । खुणा दाविती सांगती एकमेकां । बहूवीध तो राम वेधी अनेकां ॥२२॥

दमामे धमामे दडाडां धडाडां । बहू वाजवी चंड भेरी भडाडां । तुतारे नगोर बहू शंक शृंगें । किती चौघडे ढोल कर्णे बुरंगें ॥२३॥

तुरें गंभिरें तीं बहू गर्जताती । कितीएक पांवे मुखीं घोष वाती । नफेर्‍या बहू दुंदुभी घोष जाला । असंभाव्य तो वाद्यमेळा मिळाला ॥२४॥

कितीएक ते चौघडे वाजताती । कितीएक ते बागडे नाचताती । कितीएक ते मागुते मेळ आले । कितीएक ते वेषधारी मिळाले ॥२५॥

कितीएक थोंबे कुळावंत गाती । हरीदास ते कीर्तनीं गर्जताती । कितेकी गुणीं नाचणी नृत्यरंगें । अलापें कळा रागरंगें तंरगें ॥२६॥

कितीएक वाखाणिती भाट ब्रीदें । कितीएक ते छंद नाना विनोदें । दिंडीगान तें मांडिलें वासुदेवीं । बहू कनिर्‍या लाधले लोक जीवीं ॥२७॥

कितीएक ते भैरवाचे मिळाले । कमाचे कितीएक घेऊनि आले । कितीएक ते नाचताती धबाबां । सुखें डोलती वाजवीती खबाबां ॥२८॥

कितीएक ते गारुडी नाचताती । गळे फूगळे घागर्‍या लोळ घेती । कितीएक ते लोक नाना गुणाचें । ब्रिदे अंकुशें लविले भार कुंचे ॥२९॥

कितीएक ते भोंवतीं भेद नाना । भ्रमों लागले पाय भूमीं स्थिरेना । कितीएक ते टीपर्‍या खेळताती । मिळाले समेळे बहू वाजताती ॥३०॥

घनें सुस्वरें नाद कल्होळ जाला । बहूतांपरींचा बहू लोक आला । महद्‍भूत ते माजली रंगवेळा । दणाणी मही नाद गेला भुगोळा ॥३१॥

निशी प्राप्त जाली असंभाव्य दाटी । बहू दीवटया लक्ष कोटयानुकोटी । कितीएक ते उंच नेले उमाळे । नळें जाळितां घोष तैसे उफाळे ॥३२॥

सरारां फुलें धांवती अंतराळीं । कडाडीत घोषें निराळीं निराळीं । भुरारां हवाया कितीएक वेळां । बळें पाहती ऊर्ध्व नक्षत्रमाळा ॥३३॥

बहू औषधें दिव्य नानापरींचीं । कितीएक तेजाळ तीं कूसरीचीं । घडीनें घडी तेजपुंजाळ होती । उजेडेंचि ते लोक लोकां पहाती ॥३४॥

पुढें ऊठिला राम तो ते प्रसंगीं । प्रभू चालिला भूवनामाजिं वेगीं । रामस्तांसि आरोगणा सांग केली । विडे कर्पुरे घेतले तृप्ति झाली ॥३५॥

गृहें दीधलीं रम्य दिव्यांबरांचीं । दळें स्वस्थ जालीं रिसांवानरांचीं । कपी वीर राक्षेस सूखें निघाले । सुषुप्तीचिया भूवनामाजिं गेले ॥३६॥

सुवर्णाचिया मंचकीं मृदु शुय्या । वरी सूमनें सेज त्या देवराया । स भामंडपीं ते निशी अर्ध केली । प्रभूनें यथासांग विश्रांति केली ॥३७॥

निजेले ऋषी राव तो बंधु माता । यथायोग्य विश्रांति जाली समस्तां । कितीएक त्या वीरफौंजा समस्ती । असंभाव्य तो वाद्यकल्लोळ वस्ती ॥३८॥

प्रभातींचि ऊठोनियां नित्य नेमें । किजे स्नानसंध्यादिकें सांग कर्में । कितीएक दानें कितीकां परींचीं । धनें कांचनें भव्य नानापरींचीं ॥३९॥

अळंकार मुक्ताफळें मुक्तमाळा । कितीएक दिव्यांबरें रत्नमाळा । कितीएक धोत्रें कितीएक पात्रें । दिलीं ब्राह्मणां दान राजीवनेत्रें ॥४०॥

कितीएक कोटयावधी गोधनांचीं । कितीएक लक्षावधी कुंजरांचीं । बळाचें बहू अश्व ते पारखीले । धनेंशीं द्विजां ब्राह्मणां दान केले ॥४१॥

ऋषीं बांधवीं सारिलीं स्नानदानें । यथायोग्य उंचासनें स्थानमानें । सभेमाजिं तो बैसला रामराजा । निघाल्या कपी रीस राक्षेस फौजा ॥४२॥

कपीनाथ तो अंगदू जांबुवंतु । कुमूदू गजू वीनतू वीर्यवंतू । महावीर लंकापती मारुती तो । सुमूखू द्विवीदू कपी केसरी तो ॥४३॥

प्रमाथी गवायू निळू हेमकूटू । सुषेणू नळू मैंद मोठा अचाटू । कपी क्रोधन ऋषभू आणि शर्मू । गवाक्षू दधीमूख स्वेदू शराभू ॥४४॥

कपी रीस राक्षेस कोटयानुकोटी । असंभाव्य ते चालिले रामभेटी । समस्तीं प्रभूला नमस्कार केले । पुढें सर्वही हात जोडूनि ठेले ॥४५॥

समस्तीं विरीं रामगूणागराला । बहू प्रार्थिलें त्या दयासागराला । समस्तांसि देवें निरोपासि द्यावें । म्हणे राम तो शीघ्र जेऊनि जावें ॥४६॥

नमस्कार केले तया विश्ववंद्या । पुढें शीघ्र संपादिली स्नानसंध्या । असंभाव्य तीं दिव्य अन्नें सुवासें । बहू पंगती घातल्या सावकाशें ॥४७॥

ऋषी राम ते सर्वही बंधुवर्गीं । कितीएक ते बैसले आप्तवर्गीं । ऋषी राम ते सर्वही बंधुवर्गीं । कितीएक ते बेसले आप्तर्गीं । प्रभा फांकली दिव्य रत्नीं अनर्घी । कपी रीस ते बैसले जेविं स्वर्गीं ॥४८॥

हरी ऋक्ष राक्षेस सर्वे मिळाले । असंभाव्य ते भोजनालगिं आले । बहू पाकनिष्पत्ति नानापरींची । पक्कानें रसाळें कळाकूसरीचीं ॥४९॥

जगज्जननी जानकी वाढिताहे । सुवासें महा सौख्य तें होत आहे । यथासांग संपूर्ण तें अन्न जालें । पुढें शींघ्र तें शर्करा आज्य आलें ॥५०॥

पयादीक नाना रसें पूर्ण पात्रें । त्वरें घेतले ग्रास राजीवनेत्रें । समस्तांसि आज्ञापिलें देवधीशें । कपी सर्वही गर्जती नामघोषें ॥५१॥

तयां जेवितां भक्ष्य जालें । पुन्हां मागुती खाद्य ऊदंड आलें । घृतें वाढितां वाढितां ओघ गेले । असंभाव्य नानापरी तृप्त केले ॥५२॥

अपेक्षी तया मागती सर्व शाका । किती एक ते आणवीती कथीका । क्षिरी लोणचीं रायतीं भात भक्षें । खुणा दाविती मागती एक लक्षें ॥५३॥

जळें शीतळें सर्वही सेविताती । पुन्हां मागुते वीर ते जेविताती । समस्तांसि तीं सांग संपूर्ण जालीं । पुढें शीघ्र दध्योदनें आणवीलीं ॥५४॥बहू जेवितां जेविताम एक मध्यें । प्रतापें मुखें बोलती श्र्लोक गद्यें । मनीं भासती अर्थ नानापरींचे । मुखें रामनामें महात्दोष वांचे ॥५५॥

समस्तांसि तें सर्व संपूर्ण जालें । महा तृप्तिनें लोक सूखें निवाले । वरी आच्मनें शुद्ध केलीं खळाळां । कितीएक ते तोय घेती घळाळां ॥५६॥

सभामंडपीं सर्वही स्वस्थ झाले । सुगंधी विडे शीघ्र ते आणवीले । समस्तांसि संपूर्ण गंधें सुवासें । कपी पूजिले सर्व नाना विलासें ॥५७॥

समस्तीं विडे घेतले पीतवर्णें । सुतारी बरी कर्पुरू मुक्तचूर्णें । बहू वेळ लौंगा सुवासें खदीरें । किती जाति कंकोळ नाना प्रकारें ॥५८॥

अळंकार चीरें बहू सिद्ध केलीं । असंभाव्य दिव्यांबरें आणवीलीं । बहू भूषणांचे बहू ढीग केले । जगज्जन्नकें ते कपी गौरवीले ॥५९॥

तुरे लविले घातल्या पुषमाळा । कितीएक त्या रत्नमाळा सुढाळा । करीं कंकणें मुद्रिका लेववील्या । यथासांग संर्वाग संपूर्ण केल्या ॥६०॥

सभामंडपीं फांकल्या रत्नमाळा । समस्तांसि ते जाहली सौखवेळा । कितीएक सांगीतल्या गुप्तगोष्टी । महावीर आनंदले सर्व पोटीं ॥६१॥

स्तुती उत्तरीं सर्व लावण्यखाणी । मुखें बोलिला राम कारुण्यवाणी । तुम्हीं कष्ट केले जिवीं सर्व भावें । तुम्हांलगिं म्यां काय उत्तीर्ण व्हावें ॥६२॥

कपी सुग्रिवा अंगदा जांबुवंता। गुजां मारुता आणि नैरृत्यनाथा । समस्तांसि सन्मानिलें रामचंद्रें । सुधाउत्तरीं तोषवीलें नरेंद्रें ॥६३॥

मुखें बोलिजे वैद्यराजासि देवें । कवी तूज ऊचीत म्यां काय द्यावें । वरू दीधला रामचंद्रें उचीती । तुझ्या दर्शनें लोक आरोग्य होती ॥६४॥

समस्तांकडे पाहिलें राघवानें । तयां सर्व रोमांच आले फुराणें । नमस्कारिलें स्वामि देवाधिदेवा । म्हणे राम तो लोभ आतां असावा ॥६५॥

असंभाव्य केली स्तुती राघवाची । वदों लागली मंडळी राघवाची । कपी बोलती सर्व कारुण्यवाचा । स्तुती ऐकतों राम सिंधु सुखाचा ॥६६॥

गिरीकंदरामाजिं आम्हीं असावें । नरां देखतां वानरीं शीघ्र जावें । समर्थें सवें लविसी मर्कटाला । महा सूकृतें पार नाहीं सुखाला ॥६७॥

प्रभू बोलणें चालणें काय जाणें । बरें वोखटें सर्व कांहींच नेणे । बहुतांपरी चालवीलें दयाळें । तुम्हां योग्य हें आमुचें तोंड काळें ॥६८॥

कृपाळूपणें राघवें थोर केलें । बरें वोखटें सर्व साहून नेलें । बहू देखिलें सौख्य नानापरींचें । प्रभूच्या पदालगिं हें प्राप्त कैंचें ॥६९॥

सभाग्याचिया संगतीनें असावेम । बहूतांपरींचें बहू सौख्य घ्यावें । तयासारिखें सर्व आम्हांसि जालें । महा वैभवें चित्त सूखें निवालें ॥७०॥

नव्हे भेटि नानापरी योगयोगें । नव्हे भेटि नानापरी भोगत्यागें । नव्हे भेटि ब्रह्मांदिकां शीघ्रकाळें । त्रिकूटाचळी दाखवीलें भुपाळें ॥७१॥

कपी रीस ते बोलती दैन्यवाणें । कृपासागरू जीविंचा भाव जाणे । तयांच्या शिणें देव तो शीणताहे । बहूतांपरी राम संबोखिताहे ॥७२॥

सवें लागली राघवाची सुटेना । प्रिती गुंतली तोडितांही सुटेना । बहू दीस गेले सुखाचेनि योगें । अकस्मात तें दु:ख जालें वियोगें प्रभूसंगतीची सवे दृढ केली  । अकस्मात कां सर्व छेदूनि नेली । तयां बोलता जाहला रावणारी । तुम्हां भेटि देईन कृष्णावतारीं ॥७४॥

दयाळासि तींहीं नमस्कार केले । प्रभू सव्य घालूनि तैसे निघाले । समस्तीं समस्तांसि वंदूनि वेगीं । पुढें नीघते जाहले ते प्रसंगीं ॥७५॥

मनें वीकले भक्तपाळें भुपाळें । मनामाजिं ते खंति केली दयाळें । जनीं सेवकांलगि देखोनि ऊणें । बहू कष्ट घेऊनियां सौख्य देणें ॥७६॥

मनीं भावना भक्तलोकांसि जैशी । तयासारिखी देवरायासि तैशी । जनीं सेवकांकारणें जन्म घेणें । महाद्भाग्य सांडोनियां नीच होणें ॥७७॥

पडे सांकडेम सर्वदां सेवकांचें । दिनानाथ हें ब्रीद विख्यात साचें । मनामाजिं ते जैशि जैशि अपेक्षा । करीना कदा राम त्याची उपेक्षा ॥७८॥

असंभाव्य अन्याय तो आठवीना । बहू चूकतां देव कांहीं शिणेना । तया मानसीं लागली प्रेममाया । करी सेवकालगिं नाना उपायां ॥७९॥

सदा सर्वदा देव हा साभिमानी । कृपा भाकितां शीघ्र पावे निदानीं । तया अंतरीं थोर लहान नाहीं । परी पाविजे दृढ भावार्थ कांहीं ॥८०॥

तया अंतरीं भाव होईल जैसा । तयालगिं तो देव पावेल तैसा । यदर्थीं कदा संशयोही असेना । अभावेम तरी देव तो पालटेना ॥८१॥

कितीएक अन्याय कोटयानुकोटी । भ्रमें होय नानापरी बुद्धि खोटी । परी पाहतां लोभ त्याचा असेना । कृपासागरू तो कदा वोसरेना ॥८२॥

कृपाळूपणें देव राजाधिराजें । शिरीं वाहिजे सर्वही भक्त ओझें । जनीं दास देखोनियां दैन्यबाणा । मनामाजिं वोसावतो देवराणा ॥८३॥

बहूसाल हें बोलणें काय कीती । स्वयें जाणिजे ज्या असे स्वप्रचीती अयोध्यापुरीमाजिं तो रामराजा । कृपाळू सुखें राहिला भक्तकाजा ॥८४॥

कपी रीस गेले स्थळ जेथजेथें । प्रितीं मारुती राहिला राम तेथें । रघूनाथ सीता तया बंधुवर्गीं । उभें राहिजे सेवकें पूर्वभागीं ॥८५॥

समस्तांसि पूजूनि नाना विलासें । नमस्कारिलें सर्व दासानुदासें । उदासीन श्रोतीं कदाही न कीजे । बहू भेद भाषा क्षमा सर्व कीजे ॥८६॥

मनामाजिं ऊपासना रामध्यानीं । जनीं दास तो नीववी ब्रह्मज्ञानी । अखंडीत त्या राघवाच्या प्रतापें । विवेकें विचारें समाधान सोपें ॥८७॥

पदीं लागतां निर्गुणी भक्त जाले । बहू संग नीसंग होऊनि गेले । विवेकें बरें पाहतां ध्येय ध्याता । विचारें बरें शोधितां ज्ञेय ज्ञाता ॥८८॥

विवंचूनि तो साधकू साध्य जाला । असंभाव्य तो ब्रह्मबोधें बुडाला । पुसावें कळेना तरी सज्जनाला । धरूनी त्यजावें विदेहीपणाला ॥८९॥

असे हेम जनीं प्राप्त तेणें धरावें । अनिर्वाच्य तें वाच्य कैसें वदावें । सदा नित्य नीरूपणीं वीवरावें । नुरावें परी कीर्तिरूपें पुरावें ॥९०॥

असो जाणत्याला कळे सर्व कांहीं । जनी नेणता त्यासि कांहींच नाहीं । नसे ज्ञान त्यां सर्वही व्यर्थ गेलें । जळो पांचभौतीक हे काय जालें ॥९१॥

असो ही कथा बोलिली राघवाची । जनी सर्वदा ऐकती धन्य त्यांची । सुखें ऐकतां ते महा दोष जाती । दुखें नाससी लोक ते धन्य होती ॥९२॥

चरित्रें बरीं उत्तमें राघवाचीं । असंभाव्य विस्तारलीं पावनाचीं । कितीएक ते पाहती कोटि होती । जनीं एक एकाक्षरें दोष जाती ॥९३॥

शतांची शतें पूर्ण आरंभ संधीं । कळाया कथा हेतु संकेतसिद्धी । पुढें बोलिलें तें बरें वीवरावें । बुजायास हें गद्य पोटीं धरावें ॥९४॥

मुळारंभ ते स्तूति नाना परींची । गिरी वर्णिता जाहली सागराची । पहीले शतीं भेटि बीभीषणाची । पुढें शेवटीं शेज दर्भासनाची ॥९५॥

द्बितीयीं शतीं राम क्रोधासि आला । कथेलगिं तेथूनि आरंभ झाला । बळें सिंधु पालणिला शूक गेला । अपेक्षा मनीं शृंग पाहावयाला ॥९६॥

तृतीयीं शतीं शृंग पाहो निघाले । रिपूलगिं तो शिष्ट जावूनि बोले । बहू वीर राक्षेस युद्धीं निमाले । कपी सर्वही नागपाशीं निजेले ॥९७॥

रणें दाखवीलीं तये जानकीला । तये वीरशीं तो प्रहस्तू निमाला । प्रसंगेंचि मंदोदरी नीति सांगे । निघाला दशग्रीव तो लागवेगें ॥९८॥

चतुर्थीं शतीं युद्ध त्या रावणानें । रघूनायकें सोडिला जीवदानें । पुढें कुंभकर्णासि संहार केला । समूदाय तो कूमरांचा निमाला ॥९९॥

कितीएक ते वीर माहोदरेशीं । प्रतापें रणामाजिं ते प्रेतराशी । पुढें इंद्रजीतें कपी भग्र केले । महावीर ते बाणजाळीं निमाले ॥१००॥

शता पंचमालगिं आरंभ जाला । कपी वीर द्रोणाचळालगिं गेला । महावीर ते ऊठले स्वस्थ जाले । त्रिकूटाचळू सर्व जाळूं निघाले ॥१०१॥

कपी क्षोमले काळ युद्धा निघाले । कितीएक राक्षेस युद्धीं निमाले । नभींहूनि तो रावणी वीर आला । समस्तांसि भेदूनियां शीघ्र गेला ॥१०२॥

सहावें शतीं रावणू दु:ख सांगे । त्रिकूटाचळीं रावणी लागवेगें । पुन्हां इंद्रजीतू रणामाजिं आला । विरीं वानरीं होम तो भग्र केला ॥१०३॥

शतीं सातवें त्या विरें इंद्रजीतें । असंभाव्य केलीं रणामाजिं प्रेतें । सुमित्रासुतें मारिलें बाणघातें । यथासांग तो वन्हि सूलोचनेतें ॥१०४॥

शतीं आठवे वीर घायाळ जाळे । कितीएक राक्षेस युद्धीं निमाले । सुमित्रासुता रावणें घात केला । गिरी द्रोण आणूनियां स्वस्थ जाला ॥१०५॥

नवामाजिं रामासि सौमित्र सांगे । बळें भंगिला होम तो लागवेगें । रघूनायकें थोर संग्राम केला । रणामाजिं तो मुख्य शत्रू निमाला ॥१०६॥

दहावेम शतीं शोक अंत:पुराचा । प्रसंगें महोत्साव बीभीषणाचा । रघूनायकें जानकी आणवीली । समस्तां सुरां राघवा भेटि जाली ॥१०७॥

शंती ऐक एकादशी राघवाची । असंभाव्य ते स्तूति ब्रह्मादिकांची । महापुष्पकारूढ होऊनि गेले । पुढें भ्रातया भेटले स्वस्थ जाले ॥१०८॥

पुढें द्वादशीं मंदिरें त्या विरांचीं । यथायोग्य मानें समस्तां जणांचीं । पुजा भोजनें सांग सर्वांसि जालीं । पुरी वर्णितां मानसें तीं निवालीं ॥१०९॥

शतीं अष्टपंचीं पुरीमाजिं गेले । रघूराज भद्रासनीं बैसवीले । महोत्साव उत्साव नानापरीचा । समूदाय तो बोळवीला कपींचा ॥११०॥

करी राज्य तो राम नाना विलासी । जनांमाजिं ऊपासना रामदासी । यथासांग तेरा शतें श्लोक झाले । गुणी ऐकतां सर्व सूखें निवाले ॥१११॥

॥ युद्धकांड एकूण श्लोकसंख्या ॥१३६२॥ रामायण एकूण श्लोकसंख्या ॥१४६३॥

गणेशा इशा हा परेशा उदारा । सुरेशा नरेशा सदा सौख्यकारा । सुरेशा नरेशा सदा सौख्यकारा । मनीं चिंतितां कामना पूरताती । असे सत्य नेमस्त माझी प्रचीती ॥१॥

नमो शारदा सर्वसंगीतमूर्ती । महा हसलीला कळा सर्व कतीं । जयाला दया देंतसे स्फूर्ति फूते । बहू घोर संसारिंचें मूळ तूटे ॥२॥

नमो साधुसंतां महंतां महंतां । सदा निश्चयो वीतरागी सतंता । भवीं बूडतां दीन तात्काळ काढी । तया वर्णवेना मला बुद्धि थोडी ॥३॥

अनिर्वाच्य वाचेसि कैसें वदावें । अतर्क्यासि तर्कें कसें आकळावें । अवीनाश कोंदाटलें सर्वठायीं । मुढा ज्ञान होतांचि त्या स्वामिपायीं ॥४॥

नमो रामराया कथारंग राया । बहू वर्णितां स्फूर्ति दे देवराया । मुनीकाव्य हें भव्यशोकापहारी । हरा मानसीं ध्यास हा सौख्यकारी ॥५॥

चरित्रें रघूनाथजीचीं अपारें । मनोरम्य विस्तारलीं सौख्यकारें । तयांमाजिं तूं एक एकाक्षरासी । वदे पार नाहीं तया सुकृतासी ॥६॥

जगन्नाथ हा राम कैवल्यदाता । घडे वीघडे सर्व याचीच सत्ता । जनाचे मनीं हति तें हेतु जाणे । परी वर्तवीतो भवीं थोर मानें ॥७॥

रघुनाथ लक्षूमणू आणि सीता । वनीं वास तीघांस नि:शेष होता । पुढें जानकी चोरिली रावणानें । बहू शोक केला रघूनायकानें ॥८॥

वनीं रामलक्षूमणू हिंडताती । सिता रावणें चोरिली धुंडिताती । अकस्मात तेव्हां सुचे राघवासी । विचारूं म्हणे आदरें सुग्रिवासी ॥९॥

ऋषीमूख माहागिरी पैल पाहे । कपीराज नीळांगि तेथेंचि आहे । कदाचीत त्या पूस आसेल ठावें । सुमित्रा तयालागीं वातू पुसावें ॥१०॥

चलावें समर्था म्हणे ब्रह्मचारी । महावीर जाताति ते पंथहारी । बहू झाडखंडें प्रचंडें उदंडें । अखंडें अखंडेंचि बंडें उदंडें ॥११॥

बहू थोर झाडी तयामाजिं आले । त्वरें सर्व लंघूनि पंपेसि गेले । तरू सुंदरू रम्य छाया बसाया । म्हणे शेष यातेचि या देवराया ॥१२॥

सुकूमार पाथीं कदाही न चाले । बहू हिंडतां हिंडतां कष्ट जाले । अशा कारणें राम पंथीं निजेले । अकस्मात ते सुग्रिवें देखियेले ॥१३॥

रुपें योगाधारी मना सौखकारी । महावीर हा कोण कामाधिकारी ।मनीं वाटतें वाळिनें धाडिले हे । भयाभीत होऊनि चक्कीत पाहे ॥१४॥

हनूमंत बोले तया सुग्रिवासी । नव्हे हो तसे साक्ष येते मनासी । कळेना लिळा दीसती सौख्यवासी । असें वाटतें साह्य आलें तुम्हांसी ॥१५॥

तैं सुग्रीव बोले तरी जाय आतां । मनांतील घेऊनियां बुद्धि आतां । तया धाडिलें राम सौमित्र जेथें । स्वयें चालिला शीघ्र तो दूरि पंथे ॥१६॥

हनूमंत दूरूनि येऊनि पाहे । सुमित्रासुतू सिद्ध तो बैसलाहे । रघूराय मांडीवरी सौख्यकारी । पुढें बोलतां जाहला तो वनारी ॥१७॥

रुपें योगमूर्ती धनुर्बान हातीं । वयें बाळलीला फिरा कां दिगंतीं । पुढें कोठपर्यंत जाणें तुम्हांसी । अहां कोण ऐसें वदां निश्चयेंसीं ॥१८॥

कपी कोण तूं पूससी कासया रे । मला सांग साकल्य तूं सर्व सारें । प्रसंगीं फणी बोलतो तो स्वभावें । प्रिती मारुती जाणवी सर्व भावें ॥१९॥

प्रभू अंजनीमाय बा बा कपीची । पिता तत्त्वतां वायु माझा तसाची । पुसाया तुम्हां सुग्रिवें पाठवीलें । समर्थाप्रती सर्व म्यां जाणवीलें ॥२०॥

प्रतीउत्तरें बोलता शेष जाला । कपी ऐक रे सांगतों सर्व तूला । जनीं सूर्यवंशीं नृपाधीक राजे । बहू कीर्तिचा घोष अद्भूत गाजे ॥२१॥

तया वंशिंचे दोन हे बंधु पाहे । रघुनाथ लक्षूमणू नांव आहे । पिता धाडिता जाहल्या त्यां वनासी । निघालों जनीं पंथिं या सौख्यरासी ॥२२॥

सदा सर्वदा संतसेवा घडावी । अखंडीत वृत्ती पदीं या जडावी । सवें चालिलों आवडी राम जातां । जगन्माथ ही जानकी विश्वमाता ॥२३॥

वनीं वास तीघांस कीतेक काळीं । सिता रावणें चोरिली भूमिबाळी । तयेकारणें धुंडितों लागवेगें । किती फीरतों शुद्धि कोठें न लागे ॥२४॥

महावीर तुम्ही धनुर्बाणधारी । करूं दीधली रावणा केविं चोरी । तयालगिं तो शेष साकल्य बोले । न चालेचि येऊनि कापटय केलें ॥२५॥

सुवर्णाचिया त्या मृगालगिं तेणें । चरायासि तैं धाडिलें रावणानें । जगन्माय ती बोलली राघवासी । दिजे कंचुकी स्वामिनें आपणासी ॥२६॥

उठे शीघ्र धांवे मृगाच्याच पाठीं । शरें मारि त्या राम कंदर्पकोटी । अकस्मात जाला ध्वनीघोष तेथें । मला धाडि श्रीजानकी त्याच पंथें ॥२७॥

महाथोर गुंफा तयेमाजिं सीता । त्वरें भींवतीं घातली रेघ जातां । पुढें रावणें याचकीं वेष केला । तिथें भीक मागावया शीघ्र आला ॥२८॥

न चालेचि कांहीं पुढे जाववेना । तया जानकीतें कदा नेववेना । करुणास्वरें उत्तरें फार बोले । दयें घालितां भीक तत्काळ नेलें ॥२९॥

मृगा मारिलें राघवें बाणघातें । गृहामाजिं येतां न देखे सितेतें । जरी भेटता रावणू पापरूपी । नसे प्राप्ति ब्रह्मादिकां गोष्टि सोपी ॥३०॥

महा विक्रमू राघवाचा कळेना । रणमाजिं हो ठाण ज्याचें चळेना । पुरुषार्थ सांगीतला सर्व कांहीं । वदे मागुती देखिलें त्यासि नाहीं ॥३१॥

जयें सर्व क्षत्रांस निधूत केलें । धरित्रीवरी नांव तेंही न चाले । तया भागवा राघवें जिंकियेलें । कळेना तुला नेणती तूं कपी रे ॥३२॥

हनूमंत वीचारितो अंतरेसीं । वयें बाळलीला वदे विक्रमासी । तरी यावरी वृक्ष घालूनि पाहूं । असे भाउनी झेलिला ऊर्व्व बाहु ॥३३॥

बहू थोर झाडें झुबाडेंचि खोडें । कपी मोडता जाहला तैं कडाडें । अकस्मात टाकी रघूनाथ जेथें । शरें शीघ्र वारी सुमित्रू तयांतें ॥३४॥

कपी मागुता मागुता थोरथोरें । बळें वृक्ष घेऊनियां भूभुकारें । वरी टाकितां शेष वारी तयांतें । विचारी मनीं काय कीजे अशातें ॥३५॥

रघूनायकाला बहू झोंप आली । कपी मागुता मागुता वृक्ष घाली । जया हालतां बोलतां चालताही । करी प्रेत्न नाना न चालेचि कांहीं ॥३६॥

खुणावी दटावी तयातें उठावी । पुढें मागुता वृक्ष पून्हां उठावी । धबाबां बहूसाल पाषाण टाकी । वरीच्यावरी वीर बाणेंचि झोंकी ॥३७॥

बहू वृक्षपाषाण नानापरींचे । कडे टाकिले मोठेमोठे गिरीचे । परी अल्प रामावरी येउं देना । महावीर हा शेष लक्षीं चुकेना ॥३८॥

बहू वारितां वारितां ढीग झाले । गिरीचेपरी दूर होऊनि ठेले । मनामाजिं चक्कीत जाला वनारी । पुरावा करी तीतुकाही निवारी ॥३९॥

बहू घोष वीशेष कित्येक केले । कडाडां तरू मोडिले चूर केले । न चाले कपीचें नसे वृक्ष माथा । नसे तूळणा तूळ्णा तूळितां तया समर्था ॥४०॥

बहूसाल म्यां मानसीं गर्व केला । भला वीर सौमित्र तो देखियेला । पहा एक तो धाकुटा वीर्यसिंधू । प्रभू रामनिद्रिस्त हा दीनबंधू ॥४१॥

कपीही उगा बैसला स्थीर राहे । महावीर लक्षूमणू त्यासि पाहे । दिनोद्धारणें सांग विश्रांति केली । प्रसंगीं उठाया तया वेळ आली ॥४२॥

रघूनायकालगिं जार्गित जाली । कपीवृक्षमाथ्यावरी दृष्टि गेली । सुवर्णें कसी कांस वीराजताहे । सुमित्रा म्हणे राम आश्चर्य पाहे ॥४३॥

हनूमंत ऐकूनि विस्मीत ठेला । वदे अंजनी तोचि हा स्वामि आला । मनामाजिं वीचारिलें आदरेंशीं । नमस्कार साष्टांग केला प्रभूसी ॥४४॥

पदीं मस्तकू ठेविला शीघ्र भावें । वरू दीधला स्वामिदेवाधिदेवें । कृपाळूपणें राम बोले तयासी । कपी वज्रदेही चिरंजीव होसी ॥४५॥

महामस्तकीं हस्त सीतापतीचा । जयाच्या वारा यत्न नाहीं विधीचा । शशी सूर्य तारागणू सृष्टि आहे । चिरंजीव केलें सदा वज्रदेहें ॥४६॥

कपीमानसीं सूख ऊदंड जालें । दयासागर राघवें थोर केलें । बहूसाल आनंदला राम तोषें । कपी लाधला भाव त्याचा विशेषें ॥४७॥

पुढें मारुती स्तूति उदंड बोले । म्हणे धन्य कीं भाग्य हे दीन आले । परी हीन जे दीन त्या उद्धरीलें । रघूनायका ब्रीद साचार केलें ॥४८॥

दयाळा तुझीये दयेवीन कांहीं । महायत्न केले तुझी भेट नाहीं । परी स्वप्रसें भासतें या मनाला । नसे पुण्य कीं सौख्य जालें दिनाला ॥४९॥

प्रभू अंजनीला पुसे लागवेगें । पुढें अंजनी सर्वहि खूण सांगे । तुझी कास जाणेल तो स्वामि तूझा । तयारंभिं ऊतावळा प्राण माझा ॥५०॥

गिरीशीखरें थोरथोरें अपारें । वनें भूवनें पावनें सौख्यकारें । बहू हिंडलों धुंडिलें ओळखाया । परी दीससी तूं न गा देवराया ॥५१॥

बहू आवदी तांतडी लोचनांला । वदे कार्य कांहीं कळेना जनाला । अवस्था मनीं आसतां प्राप्ति नाहीं । न वाटे समर्था प्रभू गोड कांहीं ॥५२॥

अकस्मात ते मात कित्येक काळीं । प्रभू राम आला ऋषीराजमेळीं । अहल्या पदीं दिव्य होऊनि गेली । समर्था बहू कीर्ति विख्यात नाली ॥५३॥

अहा सत्य हें वाटलें सौख्य जीवा । उभा राहुं पाहें अतां पूर्व ठेवा । परी अंतरीं धीर केला धरेना । बहूसाल वीयोग पापी सरेना ॥५४॥

पहाया समर्था बहू यत्न केला । नव्हे साध्यता सर्वही व्यर्थ गेला । अतां पूर आला कृपेचा दयाळा । तरी प्राण हा सर्वहि तृप्त झाला ॥५५॥

यथार्थेचि वाक्या वदे तो वनारी । कृपाउत्तरें सौख्य दे रावणारी । बहू गोड वाणीं समाधान केलें । प्रसंगी कपीला सुधापान झालें ॥५६॥

पुढें शेष पायांवरी शीघ्र माथा । त्वरें ठेवितां ऊठवी रामभ्राता । बहुतांपरी उत्तरें गौरवीला । कपी मानसीं हर्ष ऊदंड जाला ॥५७॥

पुंढें राघवालगिं सौभित्र सांगे । कपी सुग्रिवाचा गिरी पैल शृंगें । तयें धाडिलें यासि शुद्धीस आहे । पुसाया तयालागीं तो राम बाहे ॥५८॥

कसा गा कपी तो कपीराज कोठें । कसा शीघ्र आम्हांसि येऊनि भेटे । सिता ठाउकी कीं तयालगिं नाही । प्रतीउत्तरू बोलतो भीमदेही ॥५९॥

हनूमंत बोले पुसावें तयाला । श्रुता ती मला नाही वार्ता दयाळा । परी वर्तमानासि तो दीनबंधू । म्हणे काय रे काय रे सौख्यसिंधू ॥६०॥

महाभीम बोले रघूनायकासी । करा सौख्य तें आदरें सुग्रिवासी । करी सर्वही साह्यता तो स्वभावें । परी साह्य आधीं तयाचें करावें ॥६१॥

त्वरें जाय घेऊनि ये त्यांसि आतां । भयाभीत होऊं नको सोडि चिंता । म्हणावें तुझें ऊसणे सर्व घेतो । पुढें राज्य कांता तुझी तूज देतों ॥६२॥

उडाला कपी साक्षपें भीमरूपी । त्वरें सुग्रिवा सर्व वार्ता समर्पी । बरा काळ आला तुझा भोग गला । भल सांगतों भेट त्या राघवाला ॥६३॥

महावीर हे धीर मोठे प्रतापी । रणीं भीडतां दीसती काळरूपी । तयाचे पुढें वाळि तो काय कीती । तुला साह्य होती पहावी प्रचीती ॥६४॥

महा विक्रम सांगती थोर त्यांचा । नसे अल्पही लेश तो दूरिताचा । तरी त्यांसि येथेचि घेऊनि यावें । मनांतील दीसेल सर्व स्वभावें ॥६५॥

पुन्हां अंजनीसूत येऊनि पाहे । रघूनाथ लक्षूमणू बैसलाहे । समर्था दिनालगिं ह्या थोर कीजे । उदासीन त्या सुग्रिवाला न कीजे ॥६६॥

दयाळू म्हणे गा बरें जाऊं आतां । त्वरें चालिला त्या गृहाच्यानि पंथा । हनूमंत जाऊनि साकल्य सांगे । त्वरें बाहिरा येतसे लागवेगें ॥६७॥

अलंकार भांगार त्या जानकीचा । बहू रम्य लावण्य नानापरीचा । दशग्रीव लंकेसि नेते प्रसंगीं । जगन्माउली भूषणें सर्व त्यागी ॥६८॥

अकस्मात्‍ ते सुग्रिवा प्राप्त झाले । गृहामाजिं पेटींत घालूनि ठेलें । प्रसंगीं रघूनाथमेटी निघाले । अलंकार घेऊनि सन्मूख आले ॥६९॥

अती आदरें भेटला राघवासी । नमस्कार साष्टांग केला प्रभूसी । कृपाळूपणें राघवें ऊठवीला । सुमित्रासुतेंहि बहू गौरवीला ॥७०॥

पुढें बैसले सर्वही स्वस्थ झाले । अती आदरें राम मंजूळ बोले । तुला आणि वाळीस वीराध जाला । कशा कारणें काय अन्याय केला ॥७१॥

कृपाळूपणें ऐक तूं रामराजा । कपीराज बोले यथार्थेंचि वोजा । बहू राक्षसू थोर मायावि आला । तयें वाळिशीं थोर संग्राम केला ॥७२॥

बहू झुंजतां झुंजतां तो पळाला । महा एक गूहेंमधें शीघ्र गेला । तया पाठिशीं धांवला शीघ्र वाळी । मला ठेविलें रक्षणा तेचि काळीं ॥७३॥

पुढें युद्ध दोघांसि ऊदंड झालें । बहू रक्त तें मांस बोहर आलें । प्रसंगीं तये घोष अद्भूत जाला । मला भासलें इंद्रसूतू निमाला ॥७४॥

तया ऊपरी कर्म म्यां सांग केलें । पुरीमाजिं सर्वांस हें जाणवीलें । प्रधानीं समस्तीं मला राय केला । पुढें एक संवत्सरें वाळि आला ॥७५॥

तयें देखिलें राज्यधारी प्रसंगें । बहू शोभला धांवला लागवेगें । मला शीघ्र ताडिन्नलें थोर हातें । पळालों त्वरें चालवेना जि वित्वें ॥७६॥

कृपाळूपणें पूसिलें राघवानें । तुला ये स्थळीं सोडिले कां तयानें । रवीसूत साकल्य सांगे प्रभूला । वरी त्याच रे तो ऋषीशाप जाला ॥७७॥

ऋषी कोण तो कां तये शापियेलें । कपी सुग्रिवातें रघूराज बोले । प्रसंगीं कथा मूळपासूनि सांगे । दिनानाथ साकल्य पूसे प्रसंगें ॥७८॥

महाराक्षसू स्थूळ अद्‍भूत होता । बहू थोर ह्मैसा सदा रूपवर्ता । तया दुंदुभी नाम तें देवराया । नसे तूळितां दो दूसरा त्या तुळाया ॥७९॥

अती मातला गर्व पोटीं न साहे । समुद्रासि जाऊनि युद्धासि बाहे । भयें भूलला सिंधु बाहेर आला । बहू रत्न देऊनि संतोषवीला ॥८०॥

म्हणों लागला सागरू पैल पाहे । महाचंड युद्धासि तो थोर आहे । तुवांही बहू मानसीं गर्व केला । तिथें लैकरी जाय झुंजेल तूला ॥८१॥

पुढें दुंदुभी पर्वतालगिं सांगे । महा थोर पाषाण लोटीत वेगें । गिरीही तया लीन होऊनि आला । बहू स्तूति बोलेनि आनंदवीला ॥८२॥

पहा पर्वतू राक्षसालगिं सांगे । बळी वाळि प्रख्यात हो पैल वागे । पुढें वीर किष्किंधपूरास आला । समाचार वीदीत जाला कपीला । रणा दारुणाभाजिं दोघे बळाचे । महाप्रौड युद्धीं तये दुंदुभीचे ॥८४॥

बळें भांडतां भांडतां थोर ह्मैसा । तया लाथ मारी कपी काळ जैसा । पदें हाणतां देह तो चूर जाला । अकरमात ऊडोनि येथेंचि आला ॥८५॥

तपस्वी मुनी बैसला ध्यानकर्ता । तदा एक नेमेंचि सामर्थ्यधर्ता । तयें देखिला पर्वतू रक्तमेदा । मतंगू मनीं पावला थोर खेदा ॥८६॥

असा तो कसा कोण तो मातलाहे । तयालगिं हा शाप माझाचि आहे । ऋषीपर्वतीं येतवेळे तयाला । क्षयो प्राप्त होईल नेमस्त त्याला ॥८७॥

म्हणोनी समर्था तया येववेना । किती जाहलेंची तरी मारवेना । कृपाळूपणें साह्य माझें करावें । दयासागरा दीन ते उद्धरावे ॥८८॥

निराधार आधार कांहींच नाहीं । बहू गांजलों पीडलों थोर पाही । नये बोलतां काय सांगूनि कोणा । वदों काय मूखें अती दैन्यवाणा ॥८९॥

जया सांगणें तो तया भीत आहे । महाक्रूर कोणीच तोही न राहे । प्रसंगें मला जोडले पाय तूझे । प्रभो पूरवावें तुवां कोद माझें ॥९०॥

तुझा पार आपार कोणा कळेना । कसा मी स्तवूं बुद्धि माझी वळेना । तरी सर्व जाणूनियां अंतरींचें । मनीं चिंतिलें पूरवावें दिनाचें ॥९१॥

दयासागरें राघवें धीर दीला । परी सर्वथा धीर येना कपीला । कपीचें महा थोर सामर्थ्य आहे । तयाचे पुढें काळ ऊभा न राहे ॥९२॥

तया दुंदुभीचें मढें पैल पाहे । समर्था गिरीतुल्य तें दसिताहे । असें झोंकि किष्किंधिहूनीच लातें । दुजा कोण द्याया तया साम्यतेतें ॥९३॥

दिसे कोटिकंदर्पलावण्य साजे । पुढें देखतां सौख्य ऊदंड माजे । जुना घोर कर्कोट तो वाळि आहे । तयालगिं जिंकावया कोण आहे ॥९४॥

पुढें राघवें दुंदुभीच्या मढयाला । पदें ताडिलें धाडिलें सागराला । तयीं जाहलें सौख्य तें सूग्रिवासी । वदे आदरें भागुतें या प्रभूसी ॥९५॥

तधीं रक्त मांसें बहू स्थूळ होतें । असां सूक्ष्मता प्राप्त झाली तयातें । अज्ञानें कदा वाळि तो जिंकवेना । समर्था प्रभू मानसीं धीर जेना ॥९६॥

प्रभू ताड हे सप्त वीतंड आहे । तया एक बाणेंचि भेदूनि पाहे । जरी भेदिले छेदिले ते प्रसंगीं । समर्था तरी वाळिसी जिंकिसी कीं ॥९७॥

पुढें ते कडोवीकडी ताड आहे । रघूनाथ लक्षूमणालगिं बाहे । पदें वाम अंगुष्ठ तो रेटियेला । तेणें सप्त मेळा बरा नीट जाला ॥९८॥

पुढें राघवें शीघ्र चंद्रार्धबाणें । बळें छेदिला ताड मांडूनि ठाणें । गिरीशृंग भेदृनि पृथ्वींत गेला । पुरें धांव पुरूनि भौंता निघाला ॥९९॥

रवीसूत आनंदला हो मनाला । अती निश्चयो वाटला त्या कपीला । कृपाळूपणें राम बोले तयासी । अतां जायगा झुंज तूं त्या कपीशीं ॥१००॥

पुढें वीर सुग्रीव युद्धासि गेला । कडाडीत तो ज्येष्ठ बाहेर आला । तुला काय कोठू नि सामर्थ्य आलें । परी पावसी मृत्यु वाईट केलें ॥१०१॥

अतां साह्य बोले विरें थाप मारी । तयालगिं सुग्रीव नेटें धिकारी । गिरी थोरला टाकिला वाळिमाथां । तयें वारिला शीघ्र हाणूनि लाता ॥१०२॥

पुढें पाडिला भूतळीं सुग्रिवासी । कठोरें करे ताडिलें बांधवासी । रवीसूत खालीं वरी वाळि आहे । रघूराज दूरूनि लक्षीत आहे ॥१०३॥

कळेना रिपू कोण त्याला वधावें । दिसे सारिखा सारिखा त्यासि भावें । रघूनंदनें धीर केला प्रसंगीं । विरू सुग्रिवू तो पळे लागवेगीं ॥१०४॥

वदें राघवालागीं हें काय केलें । दयासागरें कां मला मोकलीलें । तुम्हांलगिं सांगितलें सर्व होतें । तुम्हां देखतां ताडिलें मुष्टिघातें ॥१०५॥

वदे रामराजा विरा ऐक वोजा । कळेनाचि तो कोण शत्रूचि तूझा । अकस्मात तूलचि लागेल जेव्हां । न चाले पुढें सर्वथा यत्न तेव्हां ॥१०६॥

तयाकारणें धीर ऊदंड केला । रघूनायकें हार त्यालगिं दीला । गळां हार त्याला कपी खूण जाली । कपी जायगा मागुता धांव घाली ॥१०७॥

बहुतांपरी धाडिलें सुग्रिवासी । गिरीश्रृंग घेऊनि धांवे त्वरेंशीं । उठे शकसूतू तयालगिं तारा । न जावें म्हणे येत नाहीं विचार ॥१०८॥

प्रितीपात्र हा अंगदू सांगताहे । कपीलगिं तो जाहला राम साहे । समर्था तरी कासयालगिं जावें । असें जालियां येश नाहीं स्वभावें ॥१०९॥

रघूनाथ हा थोर माहाप्रतापी । अनाथासि देखूनि कृपा समपीं । तयाशीं कदा झुंजतां पूरवेना । पुढें देखतां धीर पोटीं धरेना ॥११०॥

न माने तया सांगतां गर्व केला । बहूसाल वाळीस तो क्रोध आला । म्हणे ऐक तो रे दशग्रीव आला । तयें चोरिलें कीं प्रिये जानकीला ॥१११॥

वधूकारणें सुग्रिवा मेळवीतो । तयाचें शरें आमुचा प्राण जातो । असें हें घडों पाहतें तेचि काळीं । गिरीशृंग ते राहती अंतराळीं ॥११२॥

अशी तूं कशी सांगशी या भयाला । कसा कोण मी दीसतों वाळि तूला । बळें पालयें या भुगोळास घाली । बरें पोकळीमाजिं ब्रह्मांड झेली ॥११३॥

निघाल बळी दीधली हाक मोठी । दिशा दिग्गजां जाहली थोर आटी । महा पुच्छ ऊभारिलें सव्य बाहो । बहूसाल कोपिन्नला तप्तदेहो ॥११४॥

अकत्मात तो वाळि सुग्रीव ताडी । बहूं कोपला थोर पोटीं कडाडी । गळां हार तो मार वेगीं चुकावी । तया शेष देखोनि माथा तुकावी ॥११५॥

बहू कोपला तापला थोर तापा । पुन्हां मागुता ताडिला वज्रथापा । तळीं घातलें शीघ्र त्या सुग्रिंवासी । रघूराज दूरूनि लक्षी तयासी ॥११६॥

पुढें सज्जिलें चाप चंद्रार्धबाणे । भले लक्षिले वक्ष तें वज्रठाणें । तया वाळिला मूर्छना थोर आली । निचेष्टीत भूमीवरी आंग घाली ॥११७॥

बहूसाल त्या सुग्रिवें शोक केला । सुकूमार कूमार तो शीघ्र आला । पुढें शीघ्र वार्ता पुरीमाजिं गेली । अकस्मात तारा भुमीं अंग घाली ॥११८॥

नव्हे धीर डोळां बहू नीर लोटे । पिटी भाळ हो आजि कल्पांत वाटे । सवरें धांव नारायणा भासि पाहें । महावीर तो वाळि मूर्च्छीत आहे ॥११९॥

समर्था मला कासया मोकलीलें । बहू सूख मागील तें आठवीलें । अहारे अहा हें असें काय झालें । कसें पूर्व संचीत ठाकूनि आलें ॥१२०॥

शिराखालिं घालेनियां वाम जानू । म्हणे गूण तूझे किती काय वंर्णू । बळी तूं बळाचा दुजा स्वामि कैंचा । वदे विक्रमू सत्य जो सत्यवाचा ॥१२१॥

तरी अंगदें सूचना सर्व केली । यथार्थै तरी मीं बहू जाणवीली । रघूनाथ विख्यात पूरुष ज्याचा । मरीचीसि तो घाय वारा जयाचा ॥१२२॥

सुबाहू रणीं पाडिला एक बाणें । अधीं ताटिका मारिली थोर त्राणें । शिवें चाप दीलें तया भागवाला । बळें भग्र केलें महा दर्प ज्याला ॥१२३॥

असा राम जो साह्य त्या सुग्रिवासी । बळें ताड छेदूनि छेदी गिरीसी । कशी वेळ आली अशा वाळिला हे । इयाऊपरी काळ तो क्षीण आहे ॥१२४॥

किती बोलिल्या कांहीं केल्या न राहे । वदे मागुता मागुता घोर आहे । तुजालगिं त्या राघवें मुक्त केलें । परी भाग्य सौभाग्य माझेंचि गेलें ॥१२५॥

बहू ताप संताप ऊदंड केला । रघूराज तो सन्मुखीं देखियेला । प्रभूशीं तशी बोलती शीघ्र जाली । असंभाव्य ते स्तूति ऊदंड केली ॥१२६॥

दिनोद्धारणा कारणा भक्तपाळा । रघूनायका दीनकारुण्यलीळा । तुझें नाम विश्राम लोकत्रयासी । निजध्यास विश्वास मोठा शिवासी ॥१२७॥

नव्हे न्याय अन्याय दीसूनि आला । कसा साह्य जालसि त्या सुग्रिवाला । तया रावणालगिं बांधोनि घाली । तशा वाळिशी मैत्रिकी कां न केली ॥१२८॥

अयोध्येसि तो भरतू राज्यकारी । सिता रावणें चोरिली दिव्य नारी । तुझा शत्रु जो सोडिलें कां तयाला । कपी वाळिनें काय अन्याय केला ॥१२९॥

पुढें वाळिची मूर्छना शांत जाली । रवीसूत ऊभा वरी दृष्टि गेली । बहूतांपरी सुग्रिवा हीत सांगे । झळंबे मनीं लोभ तेणें प्रसंगें ॥१३०॥

जगन्नाथ हा राम कारुण्यसिंधू । कृपाळूपणें भेटला दीनबंधू । महासुकृतें जोडले पाय तूझे । बहूतांपरी आदरें साह्य कीजे ॥१३१॥

कपी सर्व घेऊनि जा त्रीकुटासी । रघूनाथ मारील त्या रावणासी । सिते विश्वमातेसि आणूनि देई । तयाऊपरी तूं पुरीमाजिं जाई ॥१३२॥

पुढें सर्वदा सख्य त्याशीं करावें । कदाही अणूमात्र रीतीं नसावें । तुला थोर आधार हा जाण भावें । पुरीमाजिं त्वां राज्य सूखें करावें ॥१३३॥

महा थोर हें राज्य किष्किंधपूरीं । असावें बहू विक्रमें नामधारी । परी पाहतां सर्वही तूज आहे । परी युक्तिनें बुद्धिनें नीति राहे ॥१३४॥

अरे पद तें मंत्रिया अंगदाला । जसा मी तसा तूंचि आहेसि त्याला । किती सांगणें तूं भला दक्ष आहे । बरी कीर्ति जे तेचि ते ऊरताहे ॥१३५॥

अती नीखूं मी तुला काय कीं तें । असे मृत्यु त्याची तुवां पाळिजेतें । प्रवृत्तीजनामाजिं हे गोष्ट आहे । परी सांगतों जीव माझा न राहे ॥१३६॥

पुढें अंगदा देखतां कंठ दाटे । बहूसाल नेत्रोदकें पूर लोटे । प्रसंगीं महा मोह आला कपीसी । रुदे बोलतां अंगदा कूमरासी ॥१३७॥

अरे अंगदा अंतरीं फार होते । मज देखतां राज्य देईन तूते । परी कल्पिलें हें कदाही घडेना । विधीसूत्र निर्माण हे लोटवेना ॥१३८॥

बहूतांपरी बोलिला सुग्रिवासी । मशीं साम्य रे मानि तूं आदरेंशीं । महासुकृतें जोडली रामसेवा । अखंडीत हा भाव पायीं असावा ॥१३९॥

बहू शीकवीलें तया अंगदाला । पुढें लक्षिता जाहला राघवाला । म्हणे धन्य हें भाग्य ती भेटि जाली । करूनास्वरें स्तूति ऊदंड केली ॥१४०॥

किती साधनें साधिती योगधारी । गिरीकंदरीं उग्रता पूर्णहारी । तयालगिं तूं किंचिती भेट देसी । नसे तूळणा आमुच्या सुकृतासी ॥१४१॥

महापातकी घातकी थोर वाला । किती ब्रह्महत्या वदे कोण त्याला । असंख्यात नामें तया भेटलासी । नसे तूळणा आमुच्या सुकृतासी ॥१४२॥

अहल्या शिळा कष्टली त्या वनांतीं । सदा सर्वदा तूज चिंतीत होती । बहूतां दिनां दीन तूं उद्धरीसी । नसे तूळणा आमुच्या सुकृतासी ॥१४३॥

वनामाजिं भिल्ली महाभक्त होती । अखंडीत ते मानसीं पाय चिंती । उचिष्टें तरी सेविसी त्या फळांसी । नसे तूळणा आमच्या सुकृतासी ॥१४४॥

कळेना लिला राहिले वेद चारी । बहू शीणला वर्णितां सृष्टिधारी । अकस्मात पायींच धांवनि येसी । नसे तूळणा आमच्या सुकृतासी ॥१४५॥

नसे अल्पही स्वल्पही पुण्य कांहीं । बहू चंड ऊदंड पाखंड देही । महा सूख अद्भूत वालीस देसी । नसे तूळणा आमच्या सुकृतासी ॥१४६॥

तुझें नाम हेंची महा पुण्य भासे । तुझे दर्शनें हेतु तो सर्व नासे । करें बाण या हदयीं स्पर्शलासी । नसे तूळणा आमुच्या सुकृतासी ॥१४७॥

परी अल्पही होय देहासि वेथा । कृपासागरा सोडवावें समर्था । तुझा बाण निर्वाण जाला न सोडी । दयाळा तुझा तूंचि येऊनि काढी ॥१४८॥

प्रसंगें वदे वाळि हा दैन्यवाणा । कृपाळूपणें ऊठिला रामराणा । उरीं पाय देउनियां बाण काढी । मुखीं रामनामेंचि तो प्राण सोडी ॥१४९॥

सुरांचा नमीं सर्व मेळा मिळाला । बहू तोष तो पुष्पवर्षाव केला । आनंदें बहू गर्जना रामनामें । बळें वाजली टाळिलें विघ्र रामें ॥१५०॥

पुढें सर्व गंधर्व तेथें मिळाले । अकस्मात स्वगांर्गगनीं नृत्य केलें । मनोरम्य आंरभिलें गायनासी । आलापेंचि तो रोध सिंधूजळासी ॥१५१॥

दमानें बहू रंगसंगीतरंगे । फणी तो भ्रमें ऊर्ष्व धांवें प्रसंगें । स्वरांच्या स्वयें क्रोधल्या देवकोटी । झणीं जाणते त्या कळे स्वर्ग लोटी ॥१५२॥

पुढें नारदादीक कीतेक आले । समस्तां मनें सूख ऊदंड जालें । कथाभाग तो पाहिजे चालवीला । प्रसंग तया वाळिला मृत्यु जाला ॥१५३॥

अती लोळ कल्लोल कोल्हाळ जाला । महाशब्द नानापरी घोष जाला । बहू दु:ख जालें तया सुग्रिवाला । कृपाळुपणें राम बोले तयाला ॥१५४॥

उभा राम निष्काम लावण्यखाणी । मुनी देव गंधर्व गाती पुराणीं । धनुष्यासि टेंकोनियां वाम बाहें । कृपाळूपणें सुग्रिवालगिं बाहे ॥१५५॥

विचारें अवीचार कां प्राप्त जाला । उजेडासि अंधार जिंकोनि आला । महाज्ञानिया तो भवीं बूडवीला । असें दीसतें भासतें या मनाला ॥१५६॥

सुबुद्धा तुवां शीघ्र आतां उठावें । विधीयुक्त तें कर्म सर्वैं करावें । बहू शोक केल्या पुढें काय आहे । जनीं जाणता तूं विचारूनि पाहें ॥१५७॥

असंभाव्य दु:खानळे प्राण फूटे । प्रभू बोलतां वीर तात्काळ ऊठे । रवीसूनुच्या बोलिले हदयासी । विधीयुक्त आरंभिलें या विधीसी ॥१५८॥

महा पाप त्या नाम घेतां न राहे । असा राम विश्राम दृष्टीस पाहे । देहेवेशघातासि संपादियेलें । यथासांग जें कर्म तें सांग केलें ॥१५९॥

पुढें रामभेटी कपीराज गेले । डभे हात जोडोनि ऊदीत ठेले । रघूनायके सुग्रिवा बैसवीलें । प्रधानाप्रती आदरें वाक्य बोले ॥१६०॥

तुम्ही सर्व तात्काळ पूरीसि जावें । कपीलगिं भद्रासनीं बैसवावें । प्रधानीं तिहीं राम आज्ञेप्रमाणें । महावीर सुग्रीव नेला स्फुराणें ॥१६१॥

समस्तीं विधीयुक्त तो पट्ट दीला । कपीराज भद्रासनीं बैसवीला । रघूनाथनामेंचि निर्घोष केला । निशाणीं + बहू वाद्य कल्लोळ जाला ॥१६२॥

कपी अंगदालगिं प्राधान्य दीलें । समस्तां मनीं सूख ऊदंद जालें । पुरी सर्व श्रृंगारमंडीत केली । रघूनाथनामें गुढी ऊभवीली ॥१६३॥

प्रधानासि घेऊनि ये रामभेटी । त्वरें चालिला जाहली थोर दाटी । पुढें राम संनीध येऊनि ऊभा । वदे राम लक्षूनि कंदर्पगाभा ॥१६४॥

समर्थां तुवां दीन उद्धार केले । तयेंची प्रमाणें कृतकृत्य जाले । मनीं वाटतें हे जरी भक्तिभावें । दयाळा यथायुक्ति तूला पुजावें ॥१६५॥

अनूपम्य तो राम मंजूळ वाणी । कृपाळूपणें बोलिला चापपाणी । व्रतस्थी अम्हीम पट्टणातें न यावें । सदा दंडकारण्यवासी फिरावें ॥१६६॥

कपींद्रा तुवां शीघ्र पूरीस जावें । चतुर्मासपर्यंत सूखीं क्रमावें । अम्हीं या ऋषीपर्वती निश्चयेंशीं । प्रजन्यासि जातांचि यावें त्वरेंशीं ॥१६७॥

रघूनायका सख्य घेऊनि वेगीं । नमस्कार साष्टांग केला प्रसंगीं । कपीराज गेला निरोपें पुरीसी । रघूराज सौमित्र आरण्यवासी ॥१६८॥

बहू सूख जालें तया सुग्रिवासी । पुरी आणि तारा दिली आपणासी । प्रभू थोर सामर्थ्य याचें कळेना । श्रुती भांडती त्यां कदा आकळेना ॥१६९॥

चतुर्मास गेल्या कपी रीस येती । शिळासेतु बांधोनि लंकेस जाती । दशग्रीव मारूनि तेतीस कोडी । रघूराज हा आदरें देव सोडी

॥१७०॥

दिनानाथ हा दीन चिंता वहातो । जनीं भक्तिभावार्थ हाही पहा तो । मनीं दृढतां भक्ति केली जयानें । स्वयें घेतले जन्म सर्वोत्तमानें ॥१७१॥

दहाही बरे वेश सर्वोत्तमाचे । पहील्या प्रसंगींच शंखासुराचे । दुजा कूर्मरूपें धरी भारधारी । तिजाही जसा दाढ देऊनि वारी ॥१७२॥

चतुर्थामधें भक्त प्रर्‍हाद पाहे । धरी खूजटू पंचमामाजिं देहे । पुढें साहव्यामाजिं क्षत्रीच नाहीं । दिल राज्य विप्रासि सर्वत्र कांहीं ॥१७३॥

बळें सप्तमामाजिं तो देव सोडी । पुढे अष्टमा-कंस झाढूनि पाडी । प्रसंगी असे बौद्ध मौनावतारी । कलंकी मलेंच्छासि होतांचि मारी ॥१७४॥

दहा सार अव्तार सर्वोत्तमाचे । तयांमाजिं दोनी प्रसिद्धीस साचे । क्रिडा आथव्यामाजिं गोपाळपाळीं । रघूराज हा वानरीं रीसमेळीं ॥१७५॥

असे भिन्न नामें परी भक्त त्याचा । चिरंजीव हा दास विख्यात ज्याचा । कळेना मला अल्पही बुद्धि नाहीं । दयाळा कृपाळा कृपादृष्टि पाही ॥१७६॥

बहूसाल विस्तारली कीर्ति तूझी । कळेना बळें आकळे वाणि माझी । परी राहवेनाचि मी दीन तूझें । किजे हो क्षमा अल्प अन्याय माझे ॥१७७॥

किती पीडिलें वाळिनें सुग्रिवासी । बहुतांपरी राज्य दीलें तयासी । कृपाळूपणें पावला राम तेथें । दिलें राज्य कांता तयाची तयातें ॥१७८॥

अशी हे कथा ऐकतां सर्व भावें । तयाला रघूनाथ तात्काळ पावे । पुढेंही कदा दु:ख होणार नाहीं । सदा छंद आनंद ऊदंड देहीं ॥१७९॥

बहू पापतापासि हें नाम वारी । हरामानसीं गूज तें सौखकारी । म्हणोनी कथा राघवाची करावी । सदा सर्वदा सृष्टि सूखीं भरावी ॥१८०॥

सदा सर्वदा एकएकाचि श्लोकीं । अरे ऐकतां होइजे धन्य लोकीं । नसे हो नसे जन्ममाळा तयाला । पुढें संतसंगेंचि तो मुक्त जाला ॥१८१॥

॥ इति किष्किन्धा कांड समाप्त ॥ श्लोकसंख्या ॥१८१॥

saint samarth ramdas samadhi day

नको शास्त्र अभ्यास वित्पत्ति मोठी । जडे गर्व ताठा अभीमान पोटीं । कसा कोणता नेणवे आजपारे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१॥

नको कंठ शोषूं बहू वेदपाठीं । नको तूं पडूं साधनाचे कपाटीं । घडे कर्म खोटें बहू तो दगा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२॥

तुला ही तनू मानवी प्राप्त झाली । बहू जन्मपुण्यें फळालगिं आली । तिला तूं कसा गोंविसी वीषयीं रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३॥

जरी ही तनू रक्षिसी पुष्ट कांहीं । तरी भोग तो रोग होईल देहीं । विपत्ती पुढें ते नये बोलतां रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४॥

खुळे हस्तपादादि हे भग्र होती । दिठी मंद होवोनियां कर्ण जाती । तनू कंप सर्वांग होती कळा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥५॥

कफें कंठ हा रोध होईल जेव्हां । अकस्मात तो प्राण जाईल तेव्हां । तुला कोण तेथें सखे सोयरे रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥६॥

तुझें बाळ तारुण्य गेलें निघोनी । कळेना कसे लोक जाती मरोनी । करीसी मुलाची स्वहस्तें क्रिया रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥७॥

दुराशा नको रे परस्त्री धनाची । नको तूं करूं नीचसेवा जनाची । पराधीन क इआ भला दीससी रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥८॥

मदें डोलसी बोलसी साधुवृंदा । कसें हीत तूं नेणसी मंदे बुद्धिमंदा । रिकामाचि तूं गुंतशी वाउगा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥९॥

बहू व्याप संताप तो मूळमापा । गतायुष्य द्रव्यें नये कोटि बापा । कळेना तुला कोणता तो नफा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१०॥

तुझे आप्त द्रव्यार्थ नुस्तेचि होती । तून हे चित्तेमाजिम कीं बोळवीती । असें जाणुनी हीत कांहीं करा रे  । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥११॥

कुटुंबी स्त्रिया पुत्र ते दासदासी । बहू पोषिसी सोसुनी दु:खराशी । त्यजी भार काबाड ओझें किती रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१२॥

बहू इच्छिसी कीर्ति सन्मान कांहीं । सुखाचा तुला अंतरीं लेश नाहीं । फुकाचें मुखीं नाम तें कां नये रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१३॥

रवीसूत ते दूत विक्राळ येती । तुझ्या लिंगदेहासि ओढूनि नेती । तुला खंडिती मुंडिती दंडिती रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१४॥

नको वीषयीं फारस मस्त होऊं । नको मानदंभामधें चित्त गोवूं । नको भस्म लावूं जटाभार कां रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१५॥

नको फार मंत्राग्रिच्या मंत्रदीक्षा । नको जारणामारणादी अपेक्षा । कळायुक्त चातुर्य तें वीकळा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१६॥

नको योग अष्टांग तो रोध प्राणा । नको कृच्छ्रचांद्रायणीं हट्ट जाणा । अपभ्रंश हा मार्ग कीं वोखटा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१७॥

कदापी घडेना व्रतें यज्ञदानें । नसे द्रव्य गांठीं करावें जयानें । घडेना घडे यद्यपी कां फुका रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१८॥

नसे सत्य कांहीं दिस दों दिसांचें । तुला लूटिती चोरटे लोक साचे । स्त्रिया पुत्र कामा न येती तुला रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥१९॥

नको तूं कदापी करूं तीर्थयात्रा । तनूदंडनीं क्षीणता सर्व गात्रां । करी ग्रस्त आयुष्य तूं कोणसा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२०॥

तुला येम पाशीं करी बद्ध जेव्हां । सखा कोणता सोडवी सांग तेव्हां । यमाला कदापी दया ते न ये रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२१॥

तपस्वी मनस्वी भले पार गेले । दुजी सृष्टिकर्ते असे थोर मेले । चिरंजीव कल्पायु गेले किती रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२२॥

बहू कामधंद्यांमधें धांव घेसी । किती नांवरूपा जगीं मीरवीसी । कशाला तुला उंट घोडे नगारे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२३॥

म्हणे देश माझे भुमी गांव वाडे । शिबीकासनीं बैससी उंच लोडें । कसा उंच तूं मंचकीं लोळसी रे  । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२४॥

दशग्रीव लंकापुरीं मस्त झाला । अकस्मात गेला पुरीमाजिं घाला । चिरंजीव दे राज्य बीभीषणा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२५॥

अधोमूख विष्ठेमधें मायपोटीं । पचे पिंड हा सोसुनी दु:खकोटी । स्मरेना कसें लाज नाहीं तुला रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२६॥

असे भोगुनी पंचचत्वारिमासीं । पुढें दैवयोगें सख्या जन्मलासी । कसा वीसरे ध्यान सोहं पुढें रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२७॥

कळे वायुचा स्पर्श होतांचि जेव्हां । रडे बाळ कोहं म्हणे जीव तेव्हां पुढें खेळ नानापरी खेळसी रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२८॥

दिसंदसि माता पिता बंधु जाणे । परी रोग नाना करी तेथ ठाणें । जरी दैवयोगें पुढें वांचला रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥२९॥

करी लग्रमुंजी पितामाय त्याचे । करी शाहाणा मारुनी रूप साचें । करी पोटधंदा भला चांगला रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३०॥

बहू पाळिलें पोषिलें मायबापीं । निघे भिन्न निंदूनियां पापरूपी । स्त्रियेचे मुळें शेवटीं दुर्गती रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३१॥

शतायू नव्हे पूर्ण आयुष्य कांहीं । असें हीत आहीत तें आद्य पाहीं । अशाहीमधें बाल तारुण्य सारें । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३२॥

करीशील धर्माश्रमा अस्त जेव्हां । बहू घातपाती घरीं होय तेव्हां । भरी पोट पोषीं कुटुंबा बरा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३३॥

रवीऊदयो अस्त तो पोटधंदा । स्तवी आर्जवी तो करी येरनिंदा । कळेना पुढें काय होणार तें रे  । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३४॥

बहू ढीग मागें पुढें मोहरांचे । मदोन्मत्त होऊनियां तेथ नाचे । असे गर्व त्यालगिं नर्कासि थारे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३५॥

अलंकारस्थानीं तनू सज्जवीतो । मनी दर्पणीं पाहुनी रंजवीतो । कळेना जळे सर्पणीं रूप तें रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३६॥

बहू द्रव्य गांठीं पुन्हां मेळवीसी । गुरू विप्र बंधू कसे चाळवीसी । दुराशा कशाला मशाला पुढें रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३७॥

जरी क्षीण देहापरी वृद्धकाळीं । करीती स्त्रिया सूत नातू ढवाळी । धना ऊचकी लागतां गूचकी रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३८॥

रवी जे घडी हाणितो काळ जेव्हां । श्रुती शब्द हे गर्जती तास तेव्हां । म्हणे क्षीण आयुष्य गेले तुझें रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥३९॥

कसी जन्मुनी माय त्वां वांझ केली । कसी लाज वंशा कुळा लवियेली । भुमीभार धोंडा पशू हा खरा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४०॥

कसा कोणता काळ येईल केव्हां । दिनासारखा काळ नेईल तेव्हां । तुझें वित्त तारुण्य लोपेल सारें । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४१॥

तुला दंडिती खुडिती कुंभपाकीं । तुला खंडुनी अग्निकुंडांत टाकी । तुला ओढिती सांडसें तोडिती रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४२॥

असा उंच भोगूनियां कल्पकोटी । पुन्हां जन्म घे लक्षचौर्‍यांशि कोटी । महासंकटीं हिंपुटी जीव सारे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४३॥

नको सोंग छंदें करूं ढोंग कांहीं । नको शिष्यशाखा मठीं सूख नाहीं । महंतीमुळें नाश होतो तपा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४४॥

नको चाउटी वाउगी या जनांसी । हरीचिंतनीं ध्यास लावी मनासी । अमोलीक हा काळ जातो वृथा र । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४५॥

महा घोर हा थोर संसार मोठा । कळे संतसंगे समूळींच खोटा । कळे भक्ति मुक्ती विरक्तीच गा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४६॥

त्यजा दुष्टसंगा पहारे भल्यासी । करा हीत येऊं नका गर्भवासीं । जसें अंतिंचें दु:ख होतें जिवा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४७॥

बहू भोगितां पूढती नर्क आहे । असें जाणुनी त्या सुखामाजिं राहें । प्रपंचीं उगा मारिसी कां गपा रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४८॥

कळे साधनें याविणें सर्व निंदी ॥ हरे राम हा मंत्र जो त्यासि वंदी । हरे नाम हे माळिका साधका रे । हरे राम हा मंत्र सोपा जपा रे ॥४९॥

॥ श्रीराममंत्र श्लोकसंख्या  ॥४९॥

ramdas swami

श्रीगणेशाय नम: ॥ जय जयाजी लंबोदरा । सर्वसिद्धिगुणसागरा । सकळ विद्यार्ण-वगरा । आदिपुरुषा ॥१॥

सर्व कर्तृत्वासी आरंभ । आदिमूर्ती मूळारंभ । उपावहीन निरावलंब । स्वरूप तुझें ॥२॥

ऐक्यभावें नमन । करूं निजध्यासें नमन । हें म्हणतांचि नमन । माझें तुज ॥३॥

सर्वमंगल मंगला मूर्ती । वर्णजननी मूळस्फूर्ती । सर्वाक्षरीं वर्तती । व्यापकापणें ॥४॥

जी वेदमाता गायत्री । त्रिपदा सावित्री । ब्रह्मदुहिता धात्री । हंसवाहिनी ॥५॥

सकळपरा संजीवनी । अर्धमात्रा षड्‍गुणी । प्रणवात्मक चतुर्थ वाणी । नमन माझें ॥६॥

आतां वंदीन देवाधिदेवो । सर्वश्रेष्ठ स्वामीरावो । तया निजपदीं ठावो । निवामज मज ॥७॥

जें जें करावें स्तवन । तें तें स्वामीरावोचि जाण । स्वामीरावो अधिष्ठान । तेचि ते गमावे ॥८॥

नमस्कारूनि स्वामीचें चरण । मग केलें कृपावलोकन । तेणें आलें समाधान पूर्ण । अभयकरें ॥९॥

स्वामीकृपेचा लोट आला । तो माझे हदयीं सामावला । येर्‍हवीं मज मंदमतीला । योग्यता कैंची ॥१०॥

आतां वंदीन कुल-दैवत । लीलविग्रही रघुनाथ । जो असे प्रतिपाळित । आपल्या भक्तां ॥११॥

सकल कुलासी पालक । सर्व शरीरांस चालक । ब्रह्मादिकांचा जनक । देवैकनाथ ॥१२॥

आत्माराम सकलांचा । देवदानव मानवांचा । तोचि श्रीराम आमुचा । कुलस्वामी ॥१३॥

आत्माराम सर्व देहीं । तोचि माझिये निजहदयीं । सीता प्रकृति पुरुष पाही । राम झाला ॥१४॥

तंव शिष्यें विनविलें । जी आतांचि हें बोलिलें । प्रकृति ऐसें नाम ठेविलें । कोण्या पदार्थासी ॥१५॥

आणि पुरुष तो कवण । तयाचें स्वरूप किंलक्षण । सगुण किंवा निर्गुण । निश्चयेंसी ॥१६॥

माया ईश्वर अनिर्वाच्य । सृष्टिउद्भव निर्वाच्य । कोणें केला विसंच । मागुता स्वामी ॥१७॥

जीव तो कवण । तयासी कैसें जन्ममरण । आणि सायुज्यमुक्तीचें ज्ञान । मज निरूपावेम ॥१८॥

ऐसें शिष्यें विनविलें । धरिलीं सदृढ पाउलें । सद्नदित होतां आले । अश्रपात दु:खें ॥१९॥

बहुत भोगिल्या पुनरावृत्ती । त्रिविधतापांची विपती । चुकवूनि सायुज्यमुक्ती । दिधली पाहिजे ॥२०॥

ऐसीं करुणेचीं वचनें । भगवज-पंचाननें । ऐकोनि कृपावलोकनें । अभय दिधलें ॥२१॥

व्यतिरेक अन्वय हे दोनी । अष्ट देहांची उभवणी । त्यासि बोलिजे वचनीं । अन्वय ऐसें ॥२२॥

उद्भवाचा संहार । ज्ञानप्रलय निरंतर । त्यासि बोलिजे साचार । व्यतिरेक ऐसें ॥२३॥

गुरुशिष्यांचा संवाद । पंचीकरण महावाक्यबोध । जेणें तुटे भवबंध । श्रवणमात्रें ॥२४॥

तेंचि पुढें निरूपण । अन्वयाचें लक्षण । सांगितलें तरी सावधान । होई आतां ॥२५॥

इतिश्री अन्वय । केलचि करूं निश्चय । प्रतीतीनें सांपडे सोय । स्वस्वरूपाची ॥२६॥

इति श्रीमद्रामदास-विरचिते अन्वयव्यतिरेके प्रथम: समास: ॥१॥

अन्वयव्यतिरेक – द्वितीय: समास:

॥श्रीराम समर्थ ॥

मुळीं ब्रह्म निराकार । निराभास परात्पर । निर्गुण वस्तु निराधार । असतचि असे ॥१॥

जेथें जाणणें ना नेणणें । जेथें उपजणें ना मरणें । तेथें येणें ना जाणें । असेचिना  ॥२॥

उपाधिविणें जें आकाश । तेंचि ब्रह्म निराभास । तये निराभासीं मूळमायेस । जन्म जाहला ॥३॥

अरे जें मुळीं जालेंचि नाहीं । त्याची वार्ता सांगो कायी । प्रबोधनिमित्त कांहीं । बोलणें लागे ॥४॥

मुळीं ब्रह्म निराकार । तेथें स्फूर्तिरूपें अहंकार । तो पंचभूतांचा विस्तार । ज्ञानदशकीं बोलिला ॥५॥

अहं ब्रह्मास्मि ऐसें स्फुरण । महावाक्यचतुष्टय जाण । हरिसंकल्प हें प्रमाण । बोलिलें अन्वयीं ॥६॥

तें स्फुरण जाणीवरूप । जाणीवेआंगीं वायुस्वरूप । ऐसे हे दोनी प्रकार एकरूप । असती सदा ॥७॥

जाणीवरूप स्फुरण जाले । त्यातें अनिर्वाच्य बोलिलें । त्यातें ईश्वर ऐसें नाम ठेविलें । मायागुणें ॥८॥

जोंवर असतेपण मूळमायेसी । तंववरी साक्षित्व ब्रह्मासी । जाणीव ईश्वर तयासी । नांव पडिलें ॥९॥

मूळ प्रकृति महाकारण देह सर्वेश्वराचें जाण त्यांत पंचभूतें जाण । सूक्ष्म असती ॥१०॥

वायु प्रकृति जाणीव पुरुष । दोनी मिळोनि अंतरात्मा विशेष । तोचि सकळांचा ईश । मायागुणें ॥११॥

सृष्टयादिक इच्छा जाली । तेचि अव्याकृती बोलिली । गुणत्रयातें प्रसवली । म्हणोनि गुणक्षोभिणी । बोलिजे ॥१२॥

ऐसा हा दुसरा देह । कारण सर्वेश्वराचा नि:संदेह । तेथूनि हिरण्यगर्भ देवतामय । निर्माण जालें ॥१३॥

सत्त्वगुणीं पंचक । रजोगुणीं पंचदशक । तमोगुणीं पंचभूतिक । तन्मात्रा जाला ॥१४॥

ऐसे पंचवीस प्रकार । मिळोनि हिरण्यगर्भ साचार । तिसरा देह निरंतर । बारा पाहों ॥१५॥

भूतें जडत्वा पावलीं । तेव्हां देवीं शरीरें धरिलीं । त्यासी विराटकाया बोलिली । ईश्वराची ॥१६॥

पुढें चत्वारी खाणी जाली । कर्त्यानें निर्माण केली । पुढें पंचीकरणें बोली । सावध ऐका ॥१७॥

ऐसे देह चत्वार । सर्वेश्वराचे साचार । त्यांचे निराभासी सार । अनिर्वाच्य असे ॥१८॥

मूळमाया अव्याकृती । हिरण्यगर्भ देवतामय असती । चौथे विराट हे जड स्थिती । ब्रह्मांडाची ॥१९॥

महाकारणरूप ज्ञान । कारणरूप अज्ञान । लिंगदेह वासनात्मक जाण । वायु असे ॥२०॥

ज्ञान अज्ञान वासनात्मक । तिन्ही मिळोनी रूप एक । प्रकृतिपुरुषांचे अंशक । असती तेथें ॥२१॥

अंत:करण मन बुद्धि चित्त अहंकार । आकाशपंचकाचा विचार । मूळपुरुषाचे अंश हे निर्धार । पांचहि एक ॥२२॥

एक अंतरात्म्याचिया । असती पांचहि क्रिया । म्हणोनि आकाश तया । म्हणिजेत असे ॥२३॥

प्राण अपान व्यान उदान समान । हे मूळ वायूचे अंश जाण । पांचहि नांवें भिन्न जाण । क्रियापरत्वें ॥२४॥

श्रोत्र त्वचा चक्षु जिव्हा घ्राण । हें तेजपंचक ज्ञानेंद्रिय जाण । कर्मेंद्रियपंचक सांगेन । सावध ऐका ॥२५॥

वाचा पाणी पाद । शिश्र आणि गुद । हे आपांश प्रसिद्ध । ओळखणें ॥२६॥

शब्द स्पर्श रूप रस गंध । हे पंच विषय पृथ्वीचे विशद । ये सोष्टीचा संवाद । प्रांजळ ऐका ॥२७॥

ऐसीं हीं पांच पंचकें । तीन असती क्रियारूपकें । दोन्ही प्रचीतीसी ओळखे । अंत:करण प्राण ॥२८॥

अंत:करण जाणीवरूप । प्राणवायु मायारूप । दोन्ही मिळोनि एक । अंतरात्मा तो ॥२९॥

निखिल जाणीव ब्रह्मांश । जीव बोलिजे तयास । मायायोगें विशेष । अंतरात्मा म्हणती ॥३०॥

तिन्ही पंचकें क्रियारूप । दोन्ही जिन्नस मायास्वरूप । पांचहि मिळोनि लिंगदेहरूप । सूक्ष्म असे ॥३१॥

अंत:करणपंचक जाणतें । प्राणपंचक चेतवितें । इंद्रियद्वारें भरोनि करवितें । विषयक्रिया ॥३२॥

जड चंचळ निश्चळ । त्रिपुटीयोगें क्रिया सबळ । वियोग होतां केवळ । कर्तृत्व कैंचें ॥३३॥

दशेंद्रियें स्थूळीं असती । क्रियारूपें सूक्ष्मीं वर्तती । देहात्मयोगें उठाती । नाना क्रिया ॥३४॥

सूर्य सूर्यकांत आणि कापूस । चौथा अग्नि होय दृश्य । म्हणऊनि कर्तृत्व विशेष । संयोगाचें ॥३५॥

तैसें अंत:करण निश्चळ । प्राणयोगें चंचळ । इंद्रिययोगें केवळ । कर्तृत्व भासे ॥३६॥

असो हे कथा । स्थूळदेहाची व्यवस्था । निरूपण कीजेल आतां । अवधान द्यावें ॥३७॥

अस्थि मांस त्वचा नाडी राम । हे पृथिवीचे गुण सुगम । प्रत्यक्ष शरीरीं वर्म । प्रचीत पाहतां ॥३८॥

लाळ मूत्र शुक्र शोणित स्वेद । हे आपांश प्रसिद्ध । अग्निगुण विशद । सावध ऐका ॥३९॥

क्षुधा तृषा आलस्य निद्रा मैथुन । हे अग्रीचे अंश जाण । या तत्त्वाचें विवरण । केलेंचि करावें ॥४०॥

चळण वळण आकुंचन । प्रसारण आणि निरोधन । हे वायूचे विशेष गुण । प्रसिद्ध असती ॥४१॥

काम क्रोध शोक मोह भय । हें आकाश नि:संशय । ये गोष्टीचा प्रत्यय । सावध ऐका ॥४२॥

आकाशादि आपपर्यंत । चारी पंचकें जीं असत । ते देहात्मयोगें वर्तत । जडदेहीं ॥४३॥

देह आत्म्याची संगती । तोंवरी चारी पंचकें दिसती । वियोग होतां प्रचीती । एक उरे ॥४४॥

म्हणोनि पृथ्वी अधिष्ठान स्थूलदेहाचें । अंतरात्मा अधिष्ठान लिंगदेहाचें । देहात्मयोगें त्रेताळीसाचें । कर्तृत्व उठे ॥४५॥

तें कर्तृत्व म्हणसी कैसें । चित्त ठेवून ऐक अंमळसें । परी हे प्रचीति विश्वासें । अंतरीं धरी ॥४६॥

तरी अंत:करणपंचक । चत्वारी क्रिया जाणीव एक । तैसेंचि प्राणपंचक । त्याचिसारखें ॥४७॥

इंद्रियदशक विषयपंचक । देहात्मयोगें क्रियारूपक । पंचदश अंशक । क्रियालिंगीं ॥४८॥

स्थूळी चार पंचकें । लिंगींचीं तेवीस नेमकें । दोनीहि मिळोनि विवेकें । त्रेताळीस जालीं ॥४९॥

म्हणोनि जाणीव वायु लिंगदेह । जीव अंतरात्मा नि:संदेह । वायुनिरासें होय । जीव ब्रह्म ॥५०॥

स्थूळ देह पृथ्वीरूपक लिंगदेह वायु वासनात्मक । कारण महाकारणाचें कौतुक । याचमध्यें ॥५१॥

सूक्ष्म कारण महाकारण । दोन्ही मिळोनि एक सान । ऐसे दोन्ही देह जाण । प्रचीतिरूप ॥५२॥

ऐसेचि देहद्वय ईश्वराचे । असे प्रचीतिरूपाचे । विराट हिरण्यगर्भ साचे । निश्चयात्मक ॥५३॥

तरी तो निश्चय केला कैसा । तुज निरोपिजेल ऐसा । अनुमान भ्रमाचा वळसा । सांडूनि द्यावा ॥५४॥

विराट जद पृथ्वीरूप । जितुकें दृश्याचें कौतुक । आप अग्रि द्वय एक । तिन्ही भूतें ॥५५॥

तिन्ही भूतें दृश्य जड । वायु आकाशें चंचळ अजड । प्रकृति अव्याकृति हा पवाड । दोन्हीचमध्यें ॥५६॥

भूतें दैवतें देवा देव । वायुचक्रीं असती सर्व । कार्यामुळें अवेव । दाखविती ॥५७॥

आकाश अंत:करण जाणीव । तोहि वायूचा स्वभाव । आकाश वायू निरावेव । एकचि रूप ॥५८॥

मूळप्रकृति अव्याकृती । हिरणगर्भ देवतामय असती । तिन्ही मिळोनी प्रचीति । द्वयभूतिक ॥५९॥

त्रय भूतें अधिष्ठान विराटाचें । द्बयभूतें अधिष्ठान हिरण्यगर्भाचें । गुणसाम्य गुणक्षोभिणीचें । तचि रूप ॥६०॥

म्हणोनी ईश्वरीं देह । द्बय असती नि:संदेह । तिन्ही भूतें अविद्यामय । द्वयें मायेचीं ॥६१॥

देहद्वयाचें बंधन । जीवासि म्हणती विवेकी जन । तैसेंचि सर्वेश्वरीं जाण । तत्प्रकारेंचि ॥६२॥

ऐसीं पिंडीं दोन ब्रह्मांडीं दोन । चत्वारी देह प्रचीति प्रमाण । यावेगळें अनुमानज्ञान । बोलोंचि नये ॥६३॥

इतिश्री अन्वय । केलचि करूं निश्चय । प्रचीतीनें सांपडे सोय । स्वरूपाची ॥६४॥

इति द्वितीय: समास: ॥२॥

अन्वयव्यतिरेक – तृतीय: समास:

॥ श्रीराम समर्थ ॥ ॥

चत्वारी देहांचिया । असती बत्तीस क्रिया । तेहि सांगों यथान्वया । प्रचीतीनें ॥१॥

जागृति स्वप्र सुषुप्ती तुर्या । चत्वारी अवस्था चौं देहांचिया । विवरोनी पाहतां संशया । वेगळें होईजे ॥२॥

उत्पत्ति स्थिति संहार । सर्वसाक्षिणी निरंतर । ऐशा अवस्था चत्वार । ईश्वराच्या ॥३॥

विश्व तैजस प्राज्ञ । प्रत्यगात्मा अभिमान । चौं देहांचे चारी जाण । ब्रह्मा विष्णु त्रिनयन । चौथा सर्वेश्वर ॥४॥

नेत्रस्थान कंठस्थान । हदयस्थान मूर्धिनस्थान । कैलास सत्यलोक वैकुंठस्थान । चौथें निरावलंब ॥५॥

स्थूलभोग प्रविविक्तभोग । आनंदभोग आनंदावभासभोग । ऐसे हे चत्वार भोग । चौदेहांचे ॥६॥

स्थूळशरीरीं जें भोगिजे । त्यासि स्थूळभोग बोलिजे । स्वप्रभोक्तृत्व घडलें जें । त्यासि प्रविविक्तभोग म्हणिजे ॥७॥

सुषुप्तीमध्यें जो भोग । त्यासि म्हणावें आनंदभोग । तिहीं भोगांचा साक्षित्वयोग । आनंदावभास भोग तो ॥८॥

अकार उकार मकार । अर्धमात्रा निर्धार । चारी मात्रा विस्तार । चौं देहाचा ॥९॥

रजोगुण सत्वगुण । तमोगुण शुद्धसत्वगुन । ऐसे चत्वार गुण । चौं देहांचे ॥१०॥

क्रियाशक्ति इच्छाशक्ति । द्रव्यशक्ति ज्ञानशक्ति । ऐशा चत्वार शक्ती । असती उभयतां ॥११॥

परा पश्यंती मध्यमा वैखरी । चौं देहांच्या वाचा चारी । ईश्वरीं म्हणती वेद चारी । परी ते काल्पनिक ॥१२॥

ते काल्पनिक म्हणसी कैसे । तरी स्थिरचित्तें ऐक अंमळसें । प्रचीतीनें विश्वासें । हदयीं धरी ॥१३॥

स्वरूपीं परारूप स्फुरण । तेंचि प्रणवरूण जाण । यामध्यें मात्रा एकावन्न । त्या तत्पदनत्वें ॥१४॥

वेद म्हणिजे प्रत्यक्ष वैखरी । वैखरी जडशरीरीं । नाद ध्वनी म्हणसी जरी । तेही तरी देहात्मयोगें ॥१५॥

मुळीं जडदेह कैंचा । उच्चार व्हावया शब्दाचा । अथवा विचार नादध्वनींचा । तोहि नसे ॥१६॥

पुढें विराट स्थूलदेह जाहलें । ब्रह्मयानें शरीर धरिलें । तेव्हां सर्वहि प्रगटलें । मातृकाजात ॥१७॥

ओंम् पिंडीं परा प्रणव । तोचि वायूचा स्वभाव । देह योगें सावेव । मात्रा उठती ॥१८॥

परेपासोनी पश्यंती मध्यमा । ध्वनी नादाचा महिमा । कंठीं आले जन्मा । षोडश स्वर ॥१९॥

तो प्रणवनाद मुखासि आला । अक्षराचा उच्चार जाला । पंचतीस मातृका तयाला । म्हणती बीज ॥२०॥

आदिबीज प्रणव । षोडष स्वर शाखा पल्लव । पंचतीस फळें सावेव । भववृक्ष हा ॥२१॥

ऐसिया बावन्न मात्रामात्रें । तेथुनी जालीं वेदशास्त्रें । पुढें ऋषिसुखें पवित्रें । पुराणें जालीं ॥२२॥

अशा ह्या बत्तीस क्रिया । दों देहांच्या त्रेताळीस क्रिया । ऐसिया मिळोनियां पंचाहत्तर क्रिया । वेगळया दोनी ॥२३॥

ज्ञान अज्ञान या दोन । सत्याहत्तरी जाल्या मिळोन । देहात्मयोगे जाण । कर्तृत्व उठे ॥२४॥

सातांची सत्या-हत्तरी ऐसी । त्यांत त्याची प्रचीति ऐसी । विचारूनियां मानसीं । जाण तुजसी निरो-पिली ॥२५॥

नामरूप क्रिया । सांगीतल्या यथान्वया । आत्मशास्त्रगुरुप्रत्यया । निश्चय केला ॥२६॥

इतकें जाणोनि निरास करणें । तरेच स्वसुख लाधणें । म्हणोनि आधीं विवरणेम । ग्रंथांतरीं ॥२७॥

इति तृतीय: समास: ॥३॥ इति अन्वय: समाप्त: ॥ अन्वय ओवीसंख्या ॥११८॥

अन्वयव्यतिरेक – चतुर्थ: समास:

॥ श्रीराम समर्थ ॥

ऐसा हा अन्वय जाला । स्वल्प संकेतें बोलिला । न्यून पूर्ण क्षमा केला । पाहिजे संतीं ॥१॥

पुढें व्यतिरेक निरूपण । निरोपिजेल जाण । येथें श्रोतीं सावधपण । अर्थ पाहावा ॥२॥

व्यतिरेक ऐसें म्हणिजे । अन्वयेंचि ओळ-खिजे । येथें मूळमाया न साजे । येथें शब्द कैंचा ॥३॥

दोरीचा सर्प जालचि नाहीं । तेथें अन्वय कैंचा कांहीं । संसार तो मुळींच नाहीं । म्हणूनिया ॥४॥

स्वरूपीं कांहीं जालें असतें । तरी तयासी संहारिजेतें । पूर्णीं कांहीं जालेंचि नाहीं तें । काय मारावें ॥५॥

नसोनि जालेंसें वाटलें । म्हणोनि उद्भवासि बोलिलें । नसतें अज्ञान देखिलें । अन्वयें येथ ॥६॥

जें लटिकें उद्भवलें । तयापरी संहारिलें । तयासी नांव ठेविलें । व्यतिरेक ऐसें ॥७॥

उद्भवासी पंचप्रळय बोलिले । शास्त्रीं असे निरोपिलें । तेंहि पाहिजे परिसविलें । स्वानुभवेंसी ॥८॥

पिंडीं दोन्ही ब्राह्मांडी दोन्ही । पांचवा जाणिजे ज्ञातेजनीं । हीच कथा मुळींहुनी । सावध ऐका ॥९॥

प्राणी जेव्हां निजेला । तेव्हां जागृतीव्यापार राहिला । स्वप्र अथवा सुषुप्ती त्याला । प्राप्त होय ॥१०॥

यासि बोलिजे निद्राप्रळय । जागृतीचा होतो क्षय । पुढें देहांतसमय । म्हणिजे मृत्यु ॥११॥

देह आत्मयाचे संगती । सुटतां होय मृती । प्राप्ती तो मृत्युप्रळय श्रोतीं । पिंडीं ओळखावा ॥१२॥

जोंवरी अज्ञान न नासे । तोंवरी जन्ममृत्यु न निरसे । म्हणोनी स्वरूपज्ञाना ऐसें । सार नाहीं ॥१३॥

चत्वारी युगें सहस्त्र होती । ब्रह्मयाची निद्रा प्राप्ती । तोचि लघुप्रळय श्रोतीं । ब्रह्मांडीं ओळखावा ॥१४॥

चत्वारी खाणी नासती । पंचभूतें तैसींचि असती । ब्रह्मयाची उठतां संसृती । खाणीस होय ॥१५॥

ऐसा लघुप्रळय । ब्रह्मांडींचा नि:संशय । तिहीं देवांचें वेंचे वय । तो महाप्रळय बोलिजे ॥१६॥

शत वर्षें मेघ जाती । तेणें प्राणी मृत्यु पावती । वायुचक्रीं असती । देह सांडोनी ॥१७॥

शत वर्षें मेघ गेले । तेणें प्राणी मृत्यु पावले । पायुचक्रीं वास्तव्य केलें । देह सोडोनियां ॥१८॥

बारा कळीं सूर्यमंडळ । किरणापाससाव निघती ज्वाळ । शत संवत्सर हा भूगोळ । दहान होय ॥१९॥

शंभर वर्षें मेघ नाहीं । पृथ्वी शुष्क जाली सर्वही । सूर्य जाळी तेही । पाताळपंर्यत ॥२०॥

शेषाच्या फणा पोळल्या । त्या हळहळोनि गरळा वमिल्या । तेणें अग्रीनें जाळिल्या । पाताळव्यक्ती ॥२१॥

शेषकूर्म जळाले । मेरूचे कदे कोसळले । तेव्हाम देवीं सांडिले । स्थूल देह ॥२२॥

पृथिवी अवघी तप्त जाली । जळोनी विरी सांपडली । आवरणोदकीं कालविली । तियेची रक्षा ॥२३॥

स्वर्ग मृत्यु पाताळ । तिहीं लोकींचीं शरीरें सकळ । नासोनि उरलीं केवळ । लिंगरूपें प्रभजनीं ॥२४॥

त्यावरी महावृष्टि जाली । मेघीं गर्जना मांडिली । नाना-परींची उठली । ध्वनी विद्युल्लतांची ॥२५॥

पर्वतांतून पडती गारा । असंभाव्य सुटतो वारा । निबिड तया अंधकारा । तया उपमा कैंची ॥२६॥

नद्या समुद्र एकवटले । आवरणवेढे मोकळे जाले । उदकरूप जालिया खवळे । प्रळयपावक ॥२७॥

समुद्रींचा वडवानळ । शिवनेत्रींचा नेत्रानळ । सूर्य आणि विद्युल्लतेचा मेळ । आणि वनाग्नि ॥२८॥

अग्नि मात्र एक झाले । तेणें उदक शोषिलें । तया वन्हीस झडपिलें । प्रळयवातें ॥२९॥

तो जैसा दीप मावळला । तैसा प्रळयाग्नि विझाला । पुढें निखिल वायु उरला । आकाशपंथें ॥३०॥

जोंवरी आस्तिक्य वायूसी तोंवरी आकाशत्व ब्रह्मासी । तया वायूचे विनाशीं । नभत्व कैंचें ॥३१॥

सूक्ष्म भूतें त्रिगुण भूतें त्रिगुण । महत्तत्व मूळमाया जाण । वायूरूपें विवरण । करूनि पाहावें ॥३२॥

तो वायु जेव्हां विराला । तेव्हां नाश झाला त्रिगुणांला । महत्तत्त्व मूळमायेला । तयाचिसरिसा ॥३३॥

मूळमायेचेनि गुणें । ईश्वर ब्रह्मासी म्हणणें । तिचा नाश होतां कोणें । ईश्वर म्हणावें ॥३४॥

जोंवरी मायेसी असतेपण । तोंवरी ईश्वरीं जाणपण । तिच्या निरासीं पूर्ण । जाणीव कैंची ॥३५॥

द्रष्टा साक्षी सत्ता । हे गुण मायेचिकरितां । जाणीव ईश्वर तत्त्वतां । तियेसीचि म्हणिजे ॥३६॥

ब्रह्म ऐसें जें म्हणणें । तेंहि तियेच्या गुणें । ते जाणीव नसतां कोणें । शब्द बोलावा ॥३७॥

म्हणूनि जें अनिर्वाच्य । तेथें कैंचें नाम निर्वाच्य । ऐसेंहि बोलणें आहाच । कैंचें तेथें ॥३८॥

ऐसे हे प्रळय चारी । निरोपिले अवधारी । पुढें पांचव्याची परी । सावध ऐका ॥३९॥

परी ज्ञानेविण लया गेले । ते मागुती उद्भवले । याकारणें निरसिलें । पाहिजे अज्ञान ॥४०॥

म्हणोनि ज्ञानप्रळय श्रेष्ठ । चहूं प्रळयांहूनि वरिष्ठ । येणें चुकें अरिष्ट । जन्ममृत्यूंचें ॥४१॥

तेंचि पुढें निरूपण । पंच प्रळयांचें लक्षण । स्वामीविरहित कोण । पावूं शके ॥४२॥

इति श्री व्यतिरेक । याचा करावा निश्चय विवेक । स्वामिकृपें निश्चयात्मक । मोक्ष होय ॥४३॥

इति चतुर्थ: समास: ॥४॥

अन्वयव्यतिरेक – पंचम: समास:

॥ श्रीराम समर्थ ॥

तंव स्वामी म्हणती शिष्यातें । आतां परिस एकचित्तें । साधन नाहीं श्रवणापरतें । श्रेष्ठ जनीं ॥१॥

तें श्रवणासाधन कोणतें । जनीं असती बहुत मतें । त्यांत थोर अध्यात्मनिरूपण तें । मोक्षदातें ॥२॥

मायाब्रह्म आळखावें । अध्यात्म तयासा म्हणावें । अन्वयव्यतिरेकाचें जाणावें । रूप आधीं ॥३॥

ईश्वर नांव कोणासी । पडिलें कोण्या कार्यासी । जीवत्व परमात्मयासी । काय निमित्त ॥४॥

आपण कोण देव कोण । कैसी त्याची ओळखण । विचारावें त्या नां व ज्ञान । मनन बोलिजे ॥५॥

स्वरूपीं सदा सावधपण । त्या नांव निदिध्यासन । तुटतां द्वैतानुसंधान । साक्षात्कार तो ॥६॥

ऐसें चत्वार ऐक्य होतां । तेव्हांचि होय सायुज्यता । नुसतें शब्दज्ञान बोलतां । मोक्ष कैसा ॥७॥

बोलूनि शब्दज्ञान । क्रिया घडेना तत्प्रमाण । तरी तें जाण विपरीत ज्ञान । निश्चेंयसीं ॥८॥

ज्ञान बोलतां वाटे सोपे । परी आचरल्यावीण होती सोपे । शब्द क्रिया एकरूपें । असतां बरें ॥९॥

जसें मुखें ज्ञान बोले । तैसी स्वयें क्रिया चाले । तयाचीं वंदीन पाउलें । साष्टांगभावें ॥१०॥

तया नांव श्रवण साधन । तुवां करावें तेंचि जाण । तंव शिष्ये केला प्रश्र । करुणावचनें ॥११॥

म्हणे स्वामी सर्वेश्वरा । माया निरसोनि मोहरा । जीवत्वा करीं विश्वंभरा । पूर्ण ब्रह्म ॥१२॥

देखोनि शिष्याचा आदरू । बोलते झाले सद्नुरु । करूनि कृपा अभयंकरू । संप्रदायक्रमें ॥१३॥

अरे तूं कोण कोठूनि आलासी । तुझे नांव कोण निश्चयेंसि । ग्राम कोण कोण देशीं । वस्ती तुझी ॥१४॥

पुढां जाणें कोठवरी । स्थूळ सूक्ष्म कारण शरीरीं । किंवा महाकारण अवधारी । मिरासी तुझी ॥१५॥

विराट हिरण्यगर्भं अव्याकृती । किंवा मुळींची मूळप्रकृती । पुरुष ऐसा म्हणती । तो तुझा काय ॥१६॥

प्रकृति आणि पुरुष । या दोनींस जेथें निरास । तेथें पुसते विशेष । निवांत झाले ॥१७॥

ऐसे ऐकोनि वचन । शिष्य जाला सावधान । करूनि स्वामीस नमन । बोलता जाला ॥१८॥

म्हणे समर्थ कृपा करोनी । अन्वय सांगीतला मुळींहूनी । तेथूनि येथवरी येउनी । भ्रांत जाले ॥१९॥

येथवरी आलें हे कळे । मूळासी जावें हें नकळे । जीव स्वरूपीं मिळे । ऐसे करावें ॥२०॥

जाणणें नेणणें मिश्रित जालें । त्यासी रजोगुण ऐसें सांगीतलें । त्याचिये गुणें नरदेहा आलें । विपरीत ज्ञान ॥२१॥

आताम मार्गीं चालवावें । जेथील तेथें नेऊन घालावें । जन्मभूमीसी ठेवावें । अमर करोनी ॥२२॥

इतिश्री व्यतिरेक । केलचि करावा विवेक । स्वामीकृप समर्थ एक । सेवकावरी ॥२३॥

इति पंचम: समास: ॥५॥

अन्वयव्यतिरेक – षष्ठ: समास:

॥ श्रीराम समर्थ ॥ ॥

तंव स्वामी म्हणती बहु बरें । श्रवण कीजे अत्यादरें । प्रज्ञावंता निर्धारें । धारणा धरी ॥१॥

तूं नव्हेसी स्थूल शरीर । ऐसा पाहे पां विचार । तूं स्वरूप निर्विकार । महावाक्यार्थ बोलिजे ॥२॥

महावाक्यें तत्त्वमसि । तें ब्रह्म तूं आहेसी । म्हणून तूं नव्हेसी । स्थूल देह ॥३॥

जड पांचभौतिक शरीर । पंचविसांचा निर्धार । येथें बत्तीस क्रिया निरंतर । अंतरात्म्याचिया ॥४॥

तेणें जेव्हां देह सोडिलें । एक पंचक उरलें । तें जडत्व भासलें । पृथ्वीरूपें ॥५॥

ऐसें मागें निरूपण । सांगीतलें जाण म्हणोनि स्थूल देह आपण । नव्हेसी सत्य ॥६॥

जागृति विश्वेश्वर रजोगुण । क्रियाशक्ति वैखरी वचन । अकार मात्रा स्थूल प्रयोग जाण । जन्मस्थान ॥७॥

या अष्टहि क्रिया असती स्थूल देहाचिया । ऐसें म्हणती परी यया । देहात्मयोगें ॥८॥

देह आत्म्याची संगती । अष्ट क्रिया उठती । बियोग होतां प्रचीती । एक उरे ॥९॥

जें स्थान स्थूल शरीर । नव्हेसी तूं स्वरूप निर्विकार । तूंचि पाहे विचार । ज्ञानदृष्टी ॥१०॥

चर्मदृष्टीनें देखिलें । तें जडभूत निरसिलें । त्रयभूतें आकारिलें । दृष्टी देखणें ॥११॥

यत्‍ दृष्टं तन्नष्टं हें वचन । श्रुती बोलली हें प्रमाण । म्हणोनि स्थूल देह आपण । नव्हेसी सत्य ॥१२॥

तूं तरी ऐसें म्हणासी । स्थूलदेहाचे निरासीं । स्वस्वरूप सत्य निश्चयेंसी । ऐसें असे ॥१३॥

तरी लिंगदेहाचा विचारू । सांगेन धरी निर्धारू । तेंचि स्वरूप प्रांजळ करूं । स्वामीचेनि प्रतापें ॥१४॥

इति श्री व्यतिरेक । ज्ञानप्रळय निश्चयात्मक । पुढें कथेचें कौतुक । सावध ऐका ॥१५॥

इति षष्ठ: समास: ॥६॥

अन्वयव्यतिरेक – सप्तमः समासः

॥ श्रीराम समर्थ ॥ ॥

ऐके प्राज्ञा प्रबळा । तूं लिंगदेहावेगळा । अससी निश्चळा स्वस्वरूप स्वयें ॥१॥

लिंगदेहाच्या पंचकाचें । तूम नव्हेसी स्वस्वरूप साचें । वासनात्मक वायूचें । अधिष्ठान असे ॥२॥

अंत:करणपंचक प्राणपंचक । इंद्रियदशक विषयपंचक । इतुकें मिळोनि देह लिंग एक । तूं नव्हेसी ॥३॥

जड चंचळ निश्चळ । तीनहि योगें कर्तृत्व प्रबळ । वियोग होतां निवळ । वस्तूचि तूं ॥४॥

विषयकर्तृत्व इंद्रिय जड । प्राणपंचक अंत:करण जाड । इतुकें मिळोनी कैवाड । लिंगदेह बोलिजे ॥५॥

दश इंद्रियें स्थूळीं असती । परी सूक्ष्मरूपें लिंगीं वर्तती । हे मागें उपपत्ति । सांगितली तुज ॥६॥

प्राण प्रकृतीचा अंश । बायु बोलिजे तयास । अंत:करण पुरुष विशेष । आत्मरूपें ॥७॥

प्रकृतियोगें पुरुष जाण माव । माया निरसितां तोचि निरावेव । असा व्यतिरेंक अनुभव । निवळोनि पाहातां ॥८॥

तैसाचि पिंडीं अंतरात्मा । अवघा त्याचा कर्तृत्वमहिमा । विद्या कळा गुणसीमा । कोणें करावी ॥९॥

जोंवरी चंचळत्व प्राणासी । तांवरी जाणपण अंत: करणासी । तया चंचळाचे विनाशीं । तेंचि ब्रह्म ॥१०॥

कोणी एक प्राणी दोघेजण । एक अंध त्यासी करचरण । परी नि:कारण । नेत्रेंवीण झाला ॥११॥

दुसरा डोळस असे । पाद पाणी मुळींच नसे । चंचळत्वाचें पिसें । जसें तेथ ॥१२॥

अंध डोळस स्कंधीं घेऊन । उभयतां करिती मार्ग गमन । एका अंधत्व एका चळण । आरंभिलें ॥१३॥

निश्चळपण जाणे । प्राण चंचळ परी न जाणे । उभयतां मिळोनि करणें । सर्व कांहीं ॥१४॥

तेथें वीस क्रिया उठती । मागें सांगितल्या तुजप्रती । आणीक अष्टधा असती । त्या सावध ऐका ॥१५॥

लिंगदेह अवस्था प्रश्र । इच्छाशक्ती सत्वगुण । उकार मात्रा प्रविविक्त भोग जाण । मध्यमा वाचा ॥१६॥

कंठस्थान अभिमान तैजसु । क्रिया अष्टक जाणिजेसु । देहात्मयोगें आभासु । उठतसे ॥१७॥

संगती देह आत्मयाची । प्रतिमा दिसे आव्हाची । वियोगें राहे प्रचीतीची । एक क्रिया ॥१८॥

राहिला तैजस अभिमान । विष्णूचा अंश जाण । ऐसें लिंगदेहाचें विवरण । करूनि पाहिलें ॥१९॥

तेहतीस तत्त्वें मिळोन । लिंगदेह म्हणिजेत जाण । तूं तयासी विलक्षण । स्वरूपें सत्य ॥२०॥

तंव शिष्यें विनविलें । देहद्वय निरसिलें । कारण महाकारण राहिलें । कोणे स्थळीं ॥२१॥

स्थूळ जड लिंग चंचळ । देहद्वया वेगळ । लिंगनिरासीं तात्काळ । राहिलें कोठें ॥२२॥

ऐसें ऐकूनि विज्ञापन । स्वामी देती प्रतिवचन । म्हणती तुवां प्रश्र । उत्तम केला ॥२३॥

कारण महाकाग्णाचें स्थळ । लिंगदेहा-मध्यें प्रबळ । त्याच्या विनाशीं केवळ । देहद्वय कैचें ॥२४॥

कारण म्हणजे अज्ञान । महा-कारणरूपी ज्ञान । ज्ञान अज्ञानासी अधिष्ठान । लिंगदेह असे ॥२५॥

कारण महाकारणाचिया । असती षोदश क्तिया । त्याहि निरसोनी यथान्वया । प्रचितीनें ॥२६॥

इति श्रीव्यतिरेक-निरूपण । देहद्वयाचें निरसन । ज्ञानप्रळयो जाण । यासी बोलिजे ॥१७॥

इति सप्तम: समाप्त : ॥७॥

अन्वयव्यतिरेक – अष्टम: समास:

॥ श्रीराम समर्थ ॥

तूं नव्हेसी कारण । तयाचें रूप अज्ञान । अज्ञानयोगें जाण । जीवित्व तुज ॥१॥

अविद्यायोगें जीवित्वदशा । आली असे परमपुरुषा । म्हणूनि अज्ञाननिरासा । वीण मोक्ष नाहीं ॥२॥

स्वरूपासी नेणिजे । त्या नांव अज्ञान बोलिजे । आपुलें निजरूप वळखिजे । त्या नांव ज्ञान ॥३॥

ज्ञानाज्ञान जेथूनि जालें । पुन्हां तेथेंचि निमालें । कारणमहाकारणावेगळें । स्वरूप तुझें ॥४॥

याकारणें देहाचिया । असती अष्ट क्रिया । त्याही ओळखोनि सांडाव्या । सांगणें आतां ॥५॥

सुषुप्ती अवस्था प्राज्ञ अभिमान । आनंद भोग तमोगुण । मकार मात्रा हदयस्थान । द्रव्यशक्ती ॥६॥

पश्यंती वाचा आठवी । कारण क्रिया जाणावीं । इतक्या न लागती नरावेवीं । सत्यस्वरूप तूं ॥७॥

क्रियासहित अज्ञान । तूं नव्हेसी जाण । अथवा म्हणती महाकारण । तूं त्यावेगळा ॥८॥

महाकारणरूप ज्ञान । जें स्वरूपाचें अनु-संधान । तरी तूं त्या विलक्षण । सहजचि अससी ॥९॥

अनुभव आणि अनुभविता । दोन जाले प्रत्यक्ष पाहंता । म्हणोनियां सर्वथा । ज्ञानावेगळाचि तूं ॥१०॥

महा कारण देह । अष्टक्रिया नि:संदेह । तोचि आतां अभिप्राय । सावध ऐका ॥११॥

तूं या अवस्था प्रत्यगात्मा अभिमान । ज्ञानशक्ति शुद्धसत्वगुण । परा वाचा मूघ्रिस्थान । अर्धमातृका ॥१२॥

आनंदावभास भोग । अष्टक हे समयोग । ज्ञानात्मक अंतरंग । एकरूप ॥१३॥

तूं ज्ञानाज्ञानावेगळा । जन्मकर्मानिराळा । सकळीं असोनि सकळा । सारिखा नव्हेसी ॥१४॥

तूं बाह्य व्यापक । तूं अनेकीं एक । एकपण अलैलिक । न साहे तुज ॥१५॥

तूं वर्णव्यक्तिरहित । अवद्येसी विद्येसी विनिर्मुक्त । नाशवंतीं शाश्वत । स्वरूप तुझें ॥१६॥

तूं स्थूळ ना सूक्ष्म । ज्ञानाज्ञाना मनोधर्म । तुझ्या स्वरूपाचें वर्म । सद्नुरु कृपा ॥१७॥

समर्थ स्वामीकृपेवीण । नकळे नकळे स्वरूपज्ञान । तेचि आतां परिसीन । करूं आतां ॥१८॥

तंव शिष्य म्हणे स्वामी । चौ देहांवेगळा स्वरूप मी । देहीं असे जीव नामी । तो किलक्षण ॥१९॥

तंव स्वामी म्हणती ऐक आतां । स्थूळदेह जड तत्त्वतां । त्याचे स्वरूप पाहो जातां । केवळ पृथ्वी ॥२०॥

दुसरा लिंगदेह चंचळ । तें चंचळीं असे निश्चळ । तो ब्रह्मांश केवळ । जीव बोलिजे ॥२१॥

विषयक्रिया इंद्रिय जड स्वरूप । प्राण चंचळ वायु मायास्वरूप । त्या वायूमध्यें जाणीव अमूप । तो जीव ब्रह्मांश ॥२२॥

ते जाणीव अमूप । जाणिवेचें निश्चळ रूप । दृष्याभासा अमूप । अनंत ब्रह्मांडव्यापिनी ॥२३॥

निश्चळपण तें न मोडे । चंचळ वायु त्रैलोक्य थोकडें । वायु तें किती बापुडें । चैतन्यापुढें ॥२४॥

वायु कठिणासी आडतो । जाणिवेनें पर्वत फुटतो । फुटे म्हणावें तरी तो । छेदहि नाहीं ॥२५॥

जो त्रैलोक्याचें दर्पण । सकल बिंब अणुप्रमाण । सर्वसाक्षी केवळ जाणीवेवीन । असेचिना ॥२६॥

दर्पण स्थूळोंहूनि न हाले । परी सर्वही तेथेचि बिंबलें । बिंबलें परी नसे निघालें । दर्पणामध्यें ॥२७॥

पिंडीं तुया ब्रह्मांडीं सर्वसाक्षिणी । अनिर्वाच्या ईश्वरत्व जयेचोनि । पिंडीं असे अभिमानी । प्रत्यगात्मा तो ॥२८॥

अंतरात्मा जीवरूप । जाणिवे आंगीं वायु आरोप । अनंत नामांचा अरूप । तयासीच म्हणावें ॥२९॥

तूं म्हणसी तेथें कैंची जाणीव । तूं ऐक याचा अभिप्राव । ईश्वरी महाकारण देहीं सर्व । साक्षिणी अवस्था ॥३०॥

अर्धनारीनटेश्वर । प्रकृतिपुरुषाचा निर्धार । निवळ पाहतां विचार । दोन्ही एकची ॥३१॥

वायु मायेचे चळण । तोंवरी ईश्वरा जाणपण । तें निरसितां मिथ्या भान । जाणीव कैंची ॥३२॥

ती जाणीव जेथें विराली । तेथें अनिर्वाच्य बोलिली । श्रुतीसी मौन्यमुद्रा पडली । तियेसमयीं ॥३३॥

जोंवरी असतेपण मायेसी । तोंवरी ईश्वरत्व ब्रह्मासी । हरिपंकल्प जाणिवेसी । अधि-ष्ठान आहे ॥३४॥

अहं ब्रह्मास्मि ऐसें स्फुरण । तेंचि प्रकृतीचें लक्षण । सबळ ब्रह्म जाणीव साक्षपण । त्यासीच बोलिजे ॥३५॥

जोंवरी सत्यत्व प्रकृति वायूसी । तोंवरी जाणीव सबळ ब्रह्मासी । तये मायेच्या विनाशीं । तेंचि अनिर्वाच्य ॥३६॥

म्हणोनि पिंडीं जाणीव-लक्षण । तो ब्रह्मांश अंत: करण अज्ञान । अज्ञानयोगे जीवित्वलक्षण । ब्रह्मांशासी ॥३७॥

म्हणोनि जाणीव पुरुषाचा अंश । प्राणप्मचक मायेचा विलास । उभययोगें विशेष । अंतरात्मा तो ॥३८॥

येथें प्रश्र हा फिटला । विचार पाहतां प्रत्ययो आला । पुढें समजोनि बोला । कोणी तरी ॥३९॥

तंव शिष्य मोक्षपाणी । विचारें झाला ब्रह्मज्ञानी । तो देहाच्या प्रयाणीं । कोठें मिळाला ॥४०॥

ऐसें ऐकोनियां वचन । स्वामी म्हणती सावधान । देहीं असतां ब्रह्म पूर्ण । जावें वेगें ॥४१॥

ब्रह्म एक आपण एक । ऐसी असतां वेगळीक । तरी जावयाचा विवेक । करूं येता सुखें ॥४२॥

ज्ञानियाचा देह पडिला । तेथें वायु निघाला । तोहि वित-ळोनि गेला । जेंथिचा तेथें ॥४३॥

जोंवरी आस्तिक्य वायूसी । तोंवरी जाणीव अंत:करणासी । तया प्राणियाच्या निरासीं । जाणीव मालवे ॥४४॥

दिवा होता सोकल्या घटीं । विझाला तो घटस्फोटीं । तैसी जालो गोष्टी । आत्मयाची ॥४५॥

पदार्थीं असावें उदास । सकल विषयीं पूर्ण त्रास । यावरी ब्रह्म ज्यास । ब्रह्मचि करी ॥४६॥

आकाशीं आकाश मिळालें । हें बोलणेंचि अप्रमाण झालें । तैसें स्वरूपी स्वरूप आलें । राहावया ॥४७॥

तेथें गंधर्वनगर आलें । तें तेथेंचि विरालें । तैसें जाणिवेसी जालें । नवल मोठें ॥४८॥

जेणें स्वरूपनिश्चय कंला । तोचि पाहतां ब्रह्म जाला । तेथें द्वैताचा गलबला । गेला विरोनी ॥४९॥

हेंचि सद्नगुरू चे झालेपण । देहीं असोनि ब्रह्म पूर्ण । समर्थ स्वामीस उपमान । द्यावया कैंचें ॥५०॥

शिष्याची जाली तन्मयता । अमृतवचनीं ऐक्यता । मग चरणीं ठेविला माथा । साष्टांगभावें ॥५१॥

पुढें भागुती विनविलें । जीवत्व हें धन्य झालें । ईश्वर कैसे लया गेले । सांगा स्वामी ॥५२॥

तेचि पुढें कथा । ईश्वराची अनिर्वाच्यता । निरोपिजेल श्रोता । अव-धान द्यावेम ॥५३॥

इतिश्री व्यतिरेक । ज्ञानप्रळयो निश्चयात्मक । स्वामीकृपा समर्थ एक । सेवकावरी ॥५४॥

इति अष्टम: समास: ॥८॥

अन्वयव्यतिरेक – नवम: समास:

॥ श्रीराम समर्थ ॥

विराट देह ईश्वराचे । असे जड पंचभूतांचे । सत्त्वस्वरूप नव्हे साचें । दृश्य म्हणूनि ॥१॥

पृथिवी आप अनळ । तिनी भूतें दृश्य सकळ । दोनी भूतें केवळ । भासरूप ॥२॥

शरीरांतचि स्पर्शे । परी नेत्रासी न दिसे । द्वयभूतांसी मनोभासें । ऐसें बोलिजे ॥३॥

त्रयभूत अधिष्ठान विराटाचें । अंश प्रचीतरूपाचे । द्वयभूत सूक्ष्माचें । कर्तृत्व असे ॥४॥

विराट जड देह ईश्वराचा । ब्रह्मा अभिंमानी तेथींचा । उत्पत्ति अवस्था अकार मात्रेचा । प्रचीत पाहतां ॥५॥

इतुकें ज्याचें करणें । म्हणोनि स्वरूप न कळे पूर्णपणें । हिरण्यगर्भ सावधपणें । सांगतों ऐक ॥६॥

हिरण्यगर्भ ईश्वराचा लिंगदेह । सूक्ष्म पंचभूतांचा नि:संदेह । त्यामध्यें प्रचीत पाहे । असे द्वयभूतांचा ॥७॥

वायु आकाश हे दोन । हिरण्यगर्भाचें अधिष्ठान । आकाशपंचक सांगेन । सावध ऐका ॥८॥

अंत: करण विष्णु मन चंद्रमा । बुद्धि ब्रह्मा चित्त नारायणनामा । रुद्रअहंकार तुम्हां । सांगों पुढें ॥९॥

नाग कूर्म क्रकश । देवदत्त धनंजय विशेष । हे पंचप्राण अंश । प्रभंजनाचे ॥१०॥

श्रोत्र दिशा त्वचा अनिळ । चक्षु सूर्य जिव्हा जळ । घ्राण अश्र्विनीदेव सकळ । विचार पाहावा ॥११॥

वाचा वन्हि पाणी सुरपति । पाद उपेंद्र शिश्न प्रजापति । गुद इंद्रिय नैरृति । असे निरोपिली ॥१२॥

शब्द स्पर्श रूप रस । गंध पृथ्वीचा अंश । या पंचमात्रा विषयविलास । उभयतां असती ॥१३॥

ऐसे पंचवीस प्रकार । मिळोनि हिरण्यगर्भ साचार । येथें मातृका उकार । अभिमानी विष्णु ॥१४॥

स्थिति अवस्था प्रतिपाळणें । विष्णु अवतार घेणें । धर्मरक्षणाकारणें । म्हणूनियां ॥१५॥

स्वरूप निर्गुण निर्विकार । तेथें कैसा हो विकार । म्हनूनियां तो प्रकार । वेगळाचि असे ॥१६॥

अव्याकृति मूळप्रकृति । तेथें जाऊनि बसली वृत्ति । तेचि व्हावया निवृत्ति । पुढें परिसावें ॥१७॥

इतिश्री व्यतिरेक । ज्ञानप्रळयो निश्चयात्मक । स्वामी कृपा समर्थ एक । सेवकावरी ॥१८॥

इति नवम: समास: ॥९॥

अन्वयव्यतिरेक – दशम: समास:

॥ श्रीराम समर्थ ॥

अव्याकृति कारणदेह । ईश्वराचे नि:संदेह । तूं नव्हे परमात्मा अक्रिय । निश्चयेंसी ॥१॥

महत्तत्त्व गुणक्षोभिणी । अष्टधा प्रकृति त्रिगुणी । पंचभूतें ज्या-पासुनी । प्रगट जाहली ॥२॥

इच्छा सृष्टयादिक कर्माची । तेही दशा अव्याकृतीची । तेथें अवस्था प्रळयाची । शास्त्रीं बोलिली ॥३॥

अभिमानी त्रिनयन । महाकारण मात्रा तमोगुण । जें केवळ विस्मरण । स्वरूपाचें ॥४॥

स्वरूप विसरलेपणें । जियेसी लागे जडत्व येणें । त्यासी स्वरूप निर्गुणें । कैसें म्हणावें ॥५॥

पृथ्वीपासोनि महत्तत्त्ववरी । प्रळयो द्वय अवधारी । तें स्वरूप निर्धारीं । कैसें म्हणावें ॥६॥

म्हणूनि अव्याकृतीवगेळा । आत्मा जन्मकर्मानिराळा । तेचि कथा प्रांजळ प्रबळा । सावध ऐका ॥७॥

जे मुळींची मूळप्रकृति । ईश्वराची ज्ञान-शक्ति । तोचि महाकारण व्यक्ति । वेगळा आत्मा ॥८॥

अहंब्रह्मास्मि ऐसें ज्ञान । महाकारण-देहाचेम लक्षन । अर्धमात्रा शुद्धसत्वगुन । ईश्वर अभिमानी ॥९॥

सर्वसाक्षी अवस्था । प्रत्यक्ष पाहा विचारितां । निर्गुणावेगळें अनुभवितां । अनिर्वाच्य तें ॥१०॥

म्हणून अष्टदेहां -वेगळा । तूं ब्रह्म अनिर्वाच्य निर्भळा । महावाक्यार्थ अवलीळा । बोलिला असे ॥११॥

सोहं हंसा तत्त्वमसी । तूं ब्रह्म तें आहसी । अष्टदेहांच्या निरासीं । अनिर्वाच्य ॥१२॥

चत्वार देह जिवाचे । असती चारी ईश्वराचे । निरसितां स्वरूप उभयतांचें । अनिर्वाच्य ॥१३॥

तंव शिष्य म्हणे स्वामी समर्था । प्रकृतिपुरुषांची अभिन्नता निरूपिली तत्त्वतां । स्वमुखेंसी ॥१४॥

ईश्वर माया एकरूपता । ऐसें आपणचि सांगतां । मागुती असें म्हणतां । प्रकृतिवेगळा ॥१५॥

आणिक एक पुसत । पंचम प्रकार नासत । ऐसा बोलिला निश्चतार्थ । शास्त्रसिद्धांतीं ॥१६॥

या चहूंवेगळें पांचवे । नास्तिक शून्य तयातें म्हणावें । आणि स्वामी बोलिलें स्वभावें । चुतर्थ देहातात ॥१७॥

ऐसी सूक्ष्म आशंका । पाहतां प्रश्र केला निका । सावध होऊनि ऐका । विचार याचा ॥१८॥

पुरुष प्रकृति एक होय । ऐसा नियमचि आहे । परि हें सांगू नये । साधकासी ॥१९॥

त्यासी प्रत्यक्ष माया हे । झाली ऐसी वाटली आहे । म्हणूनि सांगणें होय । मायेवेगळा देव ॥२०॥

माया ब्रह्म एक म्हणतां । बुडेल सत्य स्वरूपाची वार्ता । ब्रह्मज्ञान स्वरूपसत्ता । कोण पुसे ॥२१॥

माया ब्रह्म एक जालें । तरीं संतसंगें काय केलें । वेदशास्त्रीं साधन बोलिलें । माया निरसाव याकारणें ॥२२॥

रज्जूचा सर्प नाहीं झाला । भ्रमें झालासा वाटला । म्हणूनियां अज्ञान्याला । ज्ञानदीप पाहिजे ॥२३॥

तैसी माया मुळीं जाहालीच नाहीं । केवळ वस्तूचि असे पाही । हरिसंकल्प तोही । समूळ मिथ्या ॥२४॥

जैसी माया नाथिली । तैसी ईश्वरत्व हे बोली । ऐसी अनिर्वाच्य खोली । जाणतीं स्वानुभवी ॥२५॥

मायेचें खरेपण वाट लें । म्हणूनि ईश्वरसाक्षी म्हणितलें । जाणीव इच्छा बोलिलें । बहुतां प्रकारे ॥२६॥

वायु प्रकृति जाणीव ईश्वर । असा प्रबोधकार । साक्षी सत्ता निर्धार । तयासी म्हणिजे ॥२७॥

ते माया निरसितां । निरसे साक्षी जाणतां । अनुभव आणि अनु-भविता । दोन्ही नाहीं ॥२८॥

प्रकृति आणि पुरुष । दोन्ही मायेचा विलास । ते निरसितां द्वयभास । अनिर्वाच्य ॥२९॥

ऐसी एकी आशका । फिटली आतां दुजी ऐका । सावध होऊनि विवेका । अवलोकावें ॥३०॥

इतिश्री व्यतिरेक । ज्ञानप्रळय निश्चयात्मक । स्वामी-कृपा समर्थ एक । सेवकावरी ॥३१॥

इति दशम: समास: ॥१०॥

अन्वयव्यतिरेक – एकादश: समास:

॥श्रीराम समर्थ ॥

स्थूळ सूक्ष्म कारण । आणि अविद्यात्मक अज्ञान । सत्यत्व तोंवरी महाकारण । चवथें ज्ञान साक्षी ॥१॥

विपरीत ज्ञान अज्ञान । निरसितां हें मिथ्या भान । चवथें तेंचि निर्गुण । अनिर्वाच्य ॥२॥

विराट हिरण्य महत्तत्त्व । तोंवरी मूळ प्रकृति साक्षित्व । अविद्यात्मक निरसीत । अनिर्वाच्य ॥३॥

जागृति स्वप्र सुषुप्ती । अविद्यामय असती । निर-सितां देहत्रय प्रचीति । तुया अनिर्वाच्य ॥४॥

सत्यत्वें सर्वसाक्षी निरंतर । निरसितां त्रय अविद्याव्यवहार । चवथें अनिर्वाच्य ॥५॥

विश्व तैजस प्राज्ञ । प्रत्य- गात्मा सत्यत्वें अभिधान । त्रय निरसितां अज्ञान । चवथें अनिर्वाच्य ॥६॥

रज सत्व तमो-गुण । चवथा शुद्धसत्व जाण । निरसितां तेथींचें भाषण । चतुर्थ अनिर्वाच्य ॥७॥

अकार उकार मकार । अर्धमात्रा ॐकार । निरसितां तिन्ही प्रकार । पुढें अनिर्वाच्य ॥८॥

जोंवरी अविद्यात्रयकर्तृत्व । तोंवरी माया ईश्वरत्व । निरसितां त्रयकर्तृत्व । ईश्वर अनिर्वाच्य ॥९॥

जेव्हां द्वैत नासलें । तेव्हांच एकपण विरालें । उपरी बोलणें खुंटलें । निवांत होय ॥१०॥

पृथिवी आप तेज पवन । तोंवरी आत्मयास आकाशपण । जड चंचळ नासतां पूर्ण । अनिर्वाच्य ॥११॥

दृश्यभास आटलें । उर्वरित जें उरलें । त्यासि नांव नाहीं म्हणितलें । महापुरुषीं ॥१२॥

सकल आशंकानिवृत्ति । कल्पनामात्र नासती । तेथें नामरूपस्थिती । कोणें बोलावी ॥१३॥

निवृत्ति विज्ञान उन्मनी । हेचि मायेची करणी । ते मुळींच नसतां वदनीं । कसें वदावें ॥१४॥

आत्मनिवदन नववी भक्ति । हेहि मायेची उत्पत्ति । ते मुळीं जालीच नव्हती । तरी हेहि कैंची ॥१५॥

दुजेवीण अनुभव । अनुभवचि समूळ वाव । येथें नसे नास्तिक्यभाव । म्हणोनियां ॥१६॥

आस्तिक नास्तिक हे दोन्ही । न घडे मायानिरसनीं । तेथें शब्दाची कडसणी । निरसोनि गेली ॥१७॥

दिवस ना रजनी । संध्यारागहि नसोनी । ऐसिये निर्वाणीं । शब्द कैंचा ॥१८॥

वैखरी मध्यमा पश्यंती । म्हणोनि परा ऐसें म्हणती । उठती जेथें तिनी वृत्ती । तेथें काय म्हणावें ॥१९॥

शब्द मौन्य दोनी । उद्भवती जेथूनी । ते मुळींच नसतां वाणी । कैसें वदावें ॥२०॥

जें जें वाचें बोलावें । जें जें मनीं अनुभवावें । हीं दोनी स्वभावें । जेथूनि जालीं ॥२१॥

तें मुळीं जालेंचि नाहीं । म्हणूनि अनिर्वाच्य पाहीं । ऐसें सांगण तेंही । निवांत जालें ॥२२॥

असीं स्वामींचीं वचनें । ते ऐकोनि परम निर्वाणें । सच्छिष्य तियेचि खुणे । पावतां झाला ॥२३॥

काया वाचा मनोभावें । साष्टांगें नमिलें शिष्यदेवें । मग उचलेनि देवादिदेवें । आलिंगन दीधलें ॥२४॥

ऐसा अनुग्रहो केला । उभयतां आनंद जाला । तो मज मंदमतीला । बोलवेल कैंचा ॥२५॥

परी स्वामीचे कृपागुणें । वाटे ब्रह्मांड ठेंगणें । म्हणोनि हें वचनें । निरोपिलें ॥२६॥

आधीं अन्वय बोलिला । उपरी व्यतिरेक निरोपिला । येथींचा विचार पाहिला । पाहिजे संतीं ॥२७॥

जाणत नेणत बोलिलें । चुकत वाकत आठवलें । न्यू पूर्ण क्षमा केलें । पाहिजे श्रेष्ठीं ॥२८॥

स्वामी कृपा समर्थ सार । सीताराम हे अक्षर । वंदूनियां अत्यादरें । नमस्कार घाली ॥२९॥

इति श्रीव्यतिरेक । ज्ञानप्रळय निश्चयात्मक । स्वामी कृपा समर्थ एक । सेवकावरी ॥३०॥

इति एकादश: समास: ॥११॥

व्यतिरेक ओवीसंख्या ॥२४१॥ अन्वयव्यतिरेक ओवीसंख्या ॥३५९॥

( प्रमाणिका वृत्त )

१

सुरेंद्रें चंद्रसेकरु । अखंड ध्यातसे हरु ।

जनासि सांगतो खुणा । श्री राम राम हें म्हणा ॥१॥

महेश पार्वतीप्रती । विशेष गूज सांगती ।

सलाभ होतसे दुणा । श्री राम राम हें म्हणा ॥२॥

विषें बहुत जाळिलें । विशेष आंग पोळलें ।

प्रचीत माझया मना । श्री राम राम हें म्हणा ॥३॥

विशाळ व्याळ वेस्त कीं । नदी खळाळ मस्तकीं ।

ऋषीभविष्यकारणा । श्री राम राम हें म्हणा ॥४॥

बहुत प्रेम पाहिले । परंतु सर्व राहिले ।

विबुधपक्षरक्षणा । श्री राम राम हें म्हणा ॥५॥

अपाय होत चूकला । उपाय हा भला भला ।

नसे जयासि तूळणा । श्री राम राम हें म्हणा ॥६॥

विरामधें विरोत्तमु । विशेष हा रघोत्तमु ।

सकाम काळ आंकणा । श्री राम राम हें म्हणा ॥७॥

बहुत पाहिले खरें । परंतु दोनि आक्षरें ।

चुकेल येमयातना । श्री राम राम हें म्हणा ॥८॥

मनीं धरूनि साक्षपें । अखंड नाम हें जपें ।

मनांतरीं क्षणक्षणा । श्री राम राम हें म्हणा ॥९॥

देहे धरूनि वानरी । अखंड दास्य मी करीं ।

विमुक्त राज्य रावणा । श्री राम राम हें म्हणा ॥१०॥

२

नमु गणेश शारदा । प्रबंदयोगिणी सदा ।

अनंत गुण लाघवी । प्रसंन्न होतसे कवी ॥१॥

मृगांकमौळिचा मनीं । अखंड ध्यान चितनीं ।

तया रुपाकडे मना । बहुत भाव भावना ॥२॥

अभंग ठाण बाणलें । गुणी धनुष्य ताणलें ।

सपीछय तें सणाणिलें । भुमंडळीं दणाणिलें ॥३॥

रघुविरा धरा मनीं । त्यजून काम कामिणी ।

पथी सगुण गामिनी । तडक मेघदामिणी ॥४॥

सुवर्णरत्नभूषणीं विराजत्तो विभूषणीं ।

समर्थं राम देखिला । मयंक रंक शंकला ॥५॥

भुगुटकीरटीं बरी । हिरेकण्या परोपरीं ।

अनेक सार कुसरी । सरी नसेल दूसरी ॥६॥

विशाळ भाळ साजिरें । प्रचंड दंडलें बरें ।

सुगंध गंध लेपनी । सुरंग ते विलेपनी ॥७॥

धगधगीत कुंडलें । सतेज तेज दंडलें ।

रसाळ मुख सुख हो । महंत पावले मोहो ॥८॥

अनेक बीक नासिकीं । रुपें रसाल तें फिकीं ।

सुवास वास दाटला । बहुत भृंग लोटला ॥९॥

कृपावलोकनी भले । विशाळ नेत्र शोभले ।

सुवस्ति घेतली सुखें । नये चि बोलतां मुखें ॥१०॥

हिरे सुढाळ ते किती । विशेष दंतपंगती ।

परोपरी मनोहरें । मधुर मृद उत्तरें ॥११॥

प्रचंड दंड दंडलें । वितंड दैत्य खंडलें ।

विरश्रिया घडी घडी । धनुष्य बाण भातडी ॥१२॥

सुगंध बाणली उटी । विशेष कास गोमटी ।

सुढाळ माळ साजिरी । विभूषणें परोपरीं ॥१३॥

बिदावळी पदीं वसे । विशेष दूसरा नसे ।

विबुधबंद तोडिले । अनंत जीव सोडिले ॥१४॥

श्रीराम शामसुंदरु । समागमें फणीवरु ।

विराजते सिता सती । समोर दास मारुती ॥१५॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ३ ते ४

श्रीराम भक्तमूळ रे । प्रसन्न सानकूळ रे ।

समर्थ तो तया गुणें । समस्त होय ठेंगणें ॥१॥

प्रपंच संचितां हरी । विसंचितां बरोबरीं ।

दयाळ तो परोपरी । विशाळ सेवकां करी ॥२॥

समस्त ही पदें पदें । प्रभुपदें चि वीशदें ।

विचार सार जोडला । सदृश्यभास मोडला ॥३॥

तदुपरी विवंचना । विचार आणितां मना ।

मनास ठाव नाडळे । विशेष हेत ही गळे ॥४॥

विवेक हा भला भला । उदंड राम देखिला ।

पदीं अनन्य मीळणी । उरी नसे दुजेपणी ॥५॥

विचार सार सारसा । करील कोण फारसा ।

बळें बळें चि नीवळे । कळे कळे चि आकळे ॥६॥

४

वितंड रूप साजिरें । प्रचंड दंडलें बरें ।

धगधगीत सिंधुरें । गुणी समस्त किंकरें ॥१॥

अनेक छेंद दाखवी । प्रबंद बंद तो कवी ।

कवी जनास तोषवी । विरंग रंग रोषवी ॥२॥

सदा करीकथा बरी। मृदांग टाळ झल्लरी ।

रबाब वाजवी बळें । कामाच सारमंडळें ॥३॥

पदी प्रबंद साजिरे । रसाल शब्द गोजिरे ।

तयामधें मनु भरे । प्रचंड आर्थ वीवरे ॥४॥

कविप्रबंद पाहिजे । कवित्व जाड लहिजे ।

पवाड वाड उत्तरें । सखोल तें मनोहरें ॥५॥

मृदें कठीण भेदकें । अभेद भेद छेदकें ।

लघु विशाळ वेंकटे । मधुर थोर तीखटें ॥६॥

प्रसंग संग राखणें । कवित्वरंग चाखणें ।

सलक्षणें विलक्षणें । प्रबोध धूर्त तीक्षणें ॥७॥

अनेक शब्दभेद हा । प्रवीण हो बरें पाहा ।

अतर्क्य तर्कितां नये । निरूपणें प्रचीत ये ॥८॥

विळासवासिनी गिरा । सरस्वती मनीं धरा ।

विचार सार पाहानें । निवेदनें चि राहाणें ॥९॥

अनेक भास भासतो । परंतु सर्व नासतो ।

प्रचीत आपुल्या मना । चळेल देहभावना ॥१०॥

उपाय तो अपाय रे । भुतें भजोन काय रे ।

भजा अनंत व्यापका । चतुर हो चळों नका ॥११॥

भुतें समस्त वाव रे । प्रकुर्तिचा स्वभाव रे ।

अनंत संत वोळखा । मुळाकडे चुकों नका ॥१२॥

अनन्य देव भाविजे । तरी तयास पाविजे ।

नुरेल तो भला भला । निसंग तोचि पावला ॥१३॥

दिसे शरीर तों सवे । दिसोन काय तें नव्हे ।

असोनि वेगळावला । अखंड येक लाभला ॥१४॥

जयास लाभ तों नसे । अभक्त भक्त वीलसे ।

न बोलतां च बोलणें । न चालतां च चालणें ॥१५॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ५

५

विधीभुगोळ पाहिला । कवी रिझोनि राहिला ।

अनंत लाघवी भला । बहुत खेळ खेळला ॥१॥

कविप्रबंद साजिरे । मधुर शब्द गोजिरे ।

सगुण तो मनीं धरा । अनंत गण वीवरा ॥२॥

कळोन ना कळे मना । गळीत देहभावना ।

लळीत होतसे जना । मिळोनि जा निरंजना ॥३॥

अनंत संत शोधितां । सतंत संत बोधितां ।

अभेद भक्त नाडळे । विचार पाहातां कळे ॥४॥

पाहाल आपअपणा । राहाल जीविच्या खुणा ।

निसंग तो मनीं धरे । तरीच जन्म वोसरे ॥५॥

नसोन दास देखिला । जिवांत राम रेखिला ।

नुरेल तो भला भला । अलप्त होय दादुला ॥६॥

मही किकाल पावकु । प्रभंजनु उपावकु ।

नभास भास नाडळे । भुतांस वास तो कळे ॥७॥

तुटे फुटेल तें नव्हे । रचे खचेल तें नव्हे ।

नसे वसेल तें नव्हे । असे दिसेल तें नव्हे ॥८॥

उदास अंतराळसें । उदंड साळमाळसें ।

गुणारहीत टाळसें । दुजें नसे विटाळसें ॥९॥

गुणी गुणास नाडळे । भुतीं भुतांस नातळे ।

अतर्क्य तें कसें कळे । निरूपणेंचि नीवळे ॥१०॥

भले भले मधें पडा । असार सार नीवडा ।

चळेचिना  ढळेचिना । कळेचिना टळेचिना ॥११॥

चहाय हाय हाय रे । उदास हा उपाय रे ।

आहा जना आहा जना । पुसाचिना माहाजना ॥१२॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ६

६

प्रचीत सप्रचीत रे । सुचीत सावचीत रे ।

तुलचि तूं न भावसी । तरी प्रचीत पावसी ॥१॥

समस्त संग सोडितां । प्रशस्त वस्त जोडितां ।

उरोन पाहासी किती । नुरोन राहासी रिती ॥२॥

विकारवंत जाणसी । खुणेसि खुण बाणसी ।

तुझीच तूज भावना । विचार येउं दे मना ॥३॥

समस्त संग सोडणें । परंतु हेत जोडणें ।

मनास वृत्ति नाडळे । तरीच पाहातां कळे ॥४॥

मनें मनासि जाणिजे । मनें खुणेसि बाणिजे ।

मनें मनासि कल्पना । पुसोन घे विकल्पना ॥५॥

उदास दृश्य वास तो । मनास भास भासतो ।

निसंग तो निरंजनी । मनास होय जन्मनी ॥६॥

न बोलणें न चालणें । न देखणें न चाखणें ।

न जाणतां न बाणतां । विकारवंत नेणतां ॥७॥।

विकारवंत लक्षितो । विवेक त्यास भक्षितो ।

अनंत संत वीवळा । विशाळ पंथ नीवळा ॥८॥

विकारवंत हेत रे । अहेत तो अहेत रे ।

गुणें गुणासि वारिलें । मनें मनासि सारिलें ॥९॥

बळेंचि वारिलें गुणा । पाहावयासि निर्गुणा ।

गुणात हेत वारला । अभेद भक्त थोरला ॥१०॥

विचार घे तदुपरीं । नसेल दुसरी सरी ।

विवंचना परोपरीं । अनंत हेत वीवरीं ॥११॥

विवेक हा पळेंपळु । उदास दास वीकळु ।

हरी पतीतपावनु । निरंजनी निरंजनु ॥१२॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ७ ते १०

७

आलेख जागतो जनीं । निजों नका निरंजनीं । बहुत चोर वागतो । उदास दास सांगतो ॥१॥

मनें मनीं झकाल रे । नका नका ठकाल रे । पडेल काळ काळ रे । घडेल हाल हाल रे ॥२॥

गुणी असोनि गूज रे । कळेचिना च तूज रे । तयांत वागणें घडे । म्हणोनि सांगणें पडे ॥३॥

चराचरीं अनंत रे । निरोपिताति संत रे । पाहा पाहा बरें पाहा । नसोनियां सुकें राहा ॥४॥

प्रमाण जाण जाण रे । खुणे विशेष बाण रे । बरा विचार पावसी । तरीच तूज फावसी ॥५॥

८

अखंड सावधान रे । प्रयोग प्रेत्न मान रे । प्रसंग हा तुफान रे । नकोचि वेवधान रे ॥१॥

मनीं धरूनि धारणा । करा बरी विचारणा । प्रेत्न मूळ कारणा । अतर्क्ये ते विचारणा ॥२॥

बहु विंधी विधान हो । परंतु सावधान हो । प्रमाण जाण उत्तरें । प्रत्योत्तरें निरोत्तरें ॥३॥क

आहो जना आहो जना । मनें मना विवंचना । आरत्र हो परत्र हो । प्रचीत पाववी मोहो ॥४॥

म्हणे उदास दास हा । बरें पाहा बरें पाहा । करील प्रेत्न जीतुका । तयास लाभ तीतुका ॥५॥

९

सुगंध गौल्य साजिरीं । फळें रसाल तें बरीं । जयांत त्यास मान्यता । वृथा पदार्थ तो रिता ॥१॥

बहुत खाद्य घातलें । पुढें तयास ठेविलें । जयांत त्यास मान्यता । वृथा पदार्थ तो रिता ॥२॥

सुवर्णरत्नभूषणें । परोपरीं विभूषणें । जयांत त्यास मान्यता । वृथा पदार्थ तो रिता ॥३॥

सुवास द्रव्य खाद्य हो । बहु प्रकार गद्य हो । जयांत त्यास मान्यता । वृथा पदार्थ तो रिता ॥४॥

गुणी गुणास पाहिजे । आगुण ते न पाहिजे । जयांत त्यास मान्यता । वृथा पदार्थ तो रिता ॥५॥

अखंड राग रंग तो । विचार सार संग तो । समस्त मान्य पूरता । वृथा पदार्थ तो रिता ॥६॥

वदोनि काय फारसें । जना प्रत्यक्ष हें दिसे । हरीकथेसि मान्यता । वृथा पदार्थ तो रिता ॥७॥

सगुण तो भला भला । सगुण दास बोलिला । विशेष धन्य पूरता ।  वृथां पदार्थ तो रिता ॥८॥

१०

करील व्याप तो भला । बहुत भाग्य लाधला । नसेल व्याप तो हळु । पडेल रे पळेंपळु ॥१॥

आरत्र हो परत्र हो । विचित्र काळसूत्र हो । अखंड सावधानता । सभाग्य तो नव्हे रिता ॥२॥

अनेक भाव भावना । सदा मनीं विवंचना । विशेष धारणा धरीं । उदंड चाळणा करीं ॥३॥

सखोल तो कळेंचिना । कदा लिळा तुळेचिना । परांतरासि जाणता । दिस जनास नेणता ॥४॥

कवी म्हणे बहु बरें । करील देव तें खरें । बरी धरूनु वासना । धरा मनीं उपासना ॥१५॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ११ ते १५

११

श्री राम राम राम रे । समर्थ योगधाम रे । दयाल तो दया करी । कवी जनासि वीवरी ॥१॥

कदापि जें घडेचिना । जनासि सांपडेचिना । करी तयापुढें दया । अपाय जाय वीलया ॥२॥

धनुष्यबाणधारकु । हरी जनासि तारकु । प्रचंड ध्यान तें धरा । मनांतरींच वीबरा ॥३॥

अखंड पार्वतीपति । रघोत्तमासि चिंतिती । प्रचीत बाणली मना । उपाय सूचला जना ॥४॥

जसा तसाचि काळ हो । मनीं धरा दयाळ हो । तुम्हांसि तो दया करु । अनन्य भाव वीवरु ॥५॥

१२

महंत हो नका नका । बहुत वैभवें धका । उदास दास तापसी । फिरे लिळा जसी तसी ॥१॥

विचार सार वीवरु । नव्हे विवेकु रुबरु । नरु नव्हे खरा खरु । किती सिणेल पामरु ॥२॥

प्रसंग हा तडतडी । करा विवेक तांतडी । सुचीत व्हा घडी घडी । प्रबोध घ्या खडाखडी ॥३॥

पाहा पाहा बरें बरें । करील देव तें खरें । अहंमती अनावरें । विवेकहीण पामरें ॥४॥

करील तो करील रे । तुम्हांसि काय बोल रे । उरों नका म्हणे कवी । उदास दास सीकवी ॥५॥

१३

अनंत हेत अंतरीं । उकावती मनांतरीं । अहेत हेत तो बरा । विचार सारसा धरा ॥१॥

कळेचिना कसें करुं । विशेष काय तें धरुं । अशेष तें विशेष रे । उरों नये चि लेश रे ॥२॥

विवेक पाहातां मुरे । विवंचितां नुरे नुरे । नुरेल तो उरेल रे । उरेल तो नुरेल रे ॥३॥

बहुत मेळ मात्रुका । विचार पाहातां फिका । असेल तो नसेल रे । नसेल तो असेल रे ॥४॥

अनन्यया नव्हे नव्हे । नव्हेचि तो नव्हे नव्हे । चढेचिना पढेचिना । घडेचिना दडेचिना ॥५॥

१४

भुतें भुतासि भाविती । भुतें भुतासि दाविती । भुतें भता विवंचिती । भुतें भुतासि विछिती ॥१॥

भुतासि भावितां लये । अनंत भावितां नये । भुतें भुतांसि जाणती । भुतें खुणेसि बाणती ॥२॥

भुतें समस्त वोळखा । उगाच संशयो नका । भुतें करूनि वावरे । पुढें कसा उपाव रे ॥३॥

भुतें चि अंतवंत रे । भुतें असंत संत रे । भुतांत शब्द तीतुका । भुतें चि हो नका नका ॥४॥

समस्त बोलती खरें । परंतु सार वीवरे । अनन्य भाव तो कसा । प्रचीतिनें जसा तसा ॥५॥

१५

अनेक साधना करुं । अनेक धारणा धरुं । उरेल जीवभाव तो । नुरेक देव तो चि तो ॥१॥

करील सर्व मीपणें । धरील तें दुजेपणें । उपाय रे भला भला । परंतु हेत चूकला ॥२॥

चूकोनियां चुका पडे । घडोन भक्त वीघडे । अनन्य हो अनन्य हो । अनन्य होत धन्य हो ॥३॥

अनन्यता नसे तुला । तरीच देव चूकला । विभक्त भक्त तुं कसा । अहंपणें जसा तसा ॥४॥

कळोन ही कळेचिना । वलोन ही वळेचिना । कसें करूं कसें करूं । मनें मनासि वीवरूं ॥५॥

विवंचना घडी घडी । विचार कोण नीवडी । विवेक पूरता असे । तयास सर्व वीलसे ॥६॥

गुणें गुणासि खंडिजे । मनें मनासिं दंडिजे । नव्हेचि अंतवंत रे । अनंत तो अनंत रे ॥७॥

न बोलतांचि जाणता । खुणे खुणेसि बाणता । मिळेल कोण तो गुणी । कळेचिना क्षणी क्षणी ॥८॥

उगा उगा उगाचि रे । नव्हेचि वाउगाचि रे । नका नका वदों नका । विवेक होतसे फिका ॥९॥

अनन्य भावितां धुरे । नुरोनि दास उधरे । नसोन पावला खुणा । म्हणाल तें सुखें म्हणा  ॥१०॥

स्फुट श्लोक – श्लोक १६ ते १७

१६

कितेक जीव जन्मती । कितेक मृत्य पावती । कितेक होत जातसे । मना प्रचीत येतसे ॥१॥

कितेक वृक्ष वाढती । कितेक वृक्ष मोडती । कितेक पाहातां रचे । कितेक मागुतें खचे ॥२॥

पुरें कितेक पट्टणें । कळे समस्त आट्टणें । कितेक होत दाटणी । स्थळें न येत वांटणी ॥३॥

रुणानबंद तों घडे । पुन्हा सवें चि वीघडे । कितेक काल तों वसे । सवें चि सर्व नीरसे ॥४॥

कितेक देश लागला । कितेक देश भंगला । कितेक नृपती भले । परंतु मृत्य पावले ॥५॥

कितेक उत्पती स्थिती । कितेक पावती गती । तुम्ही समस्त देखता । कठीण काळ धाकता ॥६॥

जना प्रतक्ष हें दिसे । तयासि संशयो नसे । रचेल तें खचेल रे । दिसेल नीरसेल रे ॥७॥

दिसेल भास तो भ्रमु । भ्रमें जनासि विभ्रमु । असार सार तें पाहा । कळोनिया सुखें रहा ॥८॥

स्वहित जाणतां खरें । न जाणतां नव्हे बरें । क्षराक्षरासि वीवरा । विचार हा बरा करा ॥९॥

असार सार वाड रे । क्षिरा निरा निवाड रे । करील राजहंस तो । जनामधें विशेष तो ॥१०॥

भुतें भुतासि पाहाती । भुतें भुतांत राहाती । भुतां सबाहे अंतरीं । विचार सार तो धरीं ॥११॥

अरे अनन्य भक्त हो । जना अतीत मुक्त हो । स धन्य धन्य धन्य रे । विचार सार मान्य रे ॥१२॥

१७

कदा कळहोचि लागला । भुतीं कळहो विभागला । अनंत पंथ आगमी । कळहो उदंड नीगमी ॥१॥

प्रकृतिचा कळहो उठो । जनीं प्रकुर्ति वोहटें । प्रकुर्तिमूळ भांडणे । कळहो उदंड मीपणें ॥२॥

कळहो अनादि हा असे । विवंचितां चि नीरसे । अहंमती विरोचिना । तरी कळहो सरेचिना ॥३॥

अभेद भक्तिचा ठसा । अनन्य भाव तो कसा । निवेदनेंचि वोळखा । अहंपणें झकों नका ॥४॥

विकारलेश जों उरे । अहंपणें भरीं भरे। तयासि पाहातां बरें । विरोन रहातां खरें ॥५॥

कदापि वीवरेचिना । तरी मनु थिरेचिना । अहंपणेंचि पातकी । उरेल तोचि घातकी ॥६॥

उरेल तो अभक्त रे । नुरेल तोचि भक्त रे । उगारला अहंपणें । तयासि काय सांगणें ॥७॥

बरें कळेल तें करा । परंतु हेत वीवरा । अहेत तो अहेत रे । धरूनि काय हेत रे ॥८॥

अनन्य भाव ही तरे । उरेल तो पतीत रे । प्रतक्ष वेगळा पडे । अहंपणेंचि नीवडे ॥९॥

धरून पक्ष काय रे । उपाय तो अपाय रे । तुम्ही तुम्हांस वीवरा । स्वहित तें मनीं धरा ॥१०॥

जनीं उदंड पाहिलें । कळहो करीत राहिलें । अनन्य देव भेटला । कळहो तयास तूटला ॥११॥

कळहो करील शब्द रे । अनंत तो निशब्द रे । तुम्ही अनंत कां न व्हा । वेवादतां अव्हासव्हा ॥१२॥

अनंत ब्रह्म तें असे । तयास पक्ष ही नसे । संत संत संत रे । निवांत रे निवांत रे ॥१३॥

स्वयें चि तो चि होइजे । पदीं मिळोनि जाइजे । उरेल तो कळहो करु । उदंड पक्ष ही धरु ॥१४॥

उदंड हो बरें बरें । तुम्ही म्हणाल तें खरें । कळेल तें सुखें करा । धराल तें सुखें धरा ॥१५॥

उडेल तो पडेल रे । पडेल तो रडेल रे । उडेचिना पडेचिना । रडेचिना दडेचिना ॥१६॥

वितंड वाद घालणें । वितंड शब्द बोलणें । वितंड बंड ही नुरे । उरेल तें चि तें नुरे ॥१७॥

अनेक शब्दभावना । किती करूं विवंचना । जनी म्हणेल जें जसें । तयांसि मानिजे तसें ॥१८॥

हितार्थ सांगणें घडे । विवंचिता तिढा पडे । जना प्रचीत नावडे । कुळाभिमान तो जडे ॥१९॥

अनन्यता परोपरीं । उदास दास वीवरी । कळहो जनासि वाटला । मनु बळें उचाटला ॥२०॥

स्फुट श्लोक – श्लोक १८ ते २०

१८

परीक्षवंत तो मिळे । तयास वोळखी कळे । बहुत लोक नेणता । करील काय जाणता ॥१॥

असत्य तें चि सत्य रे । प्रचीत ते असत्य रे । स्वधर्म तो अधर्म रे । अधर्म युगधर्म रे ॥२॥

नसे च न्याय पाहातां । तयांत सीन राहातां । न ये चि आणि नायके । अहंपणें वृक्षा झके ॥३॥

आढंच साभिमानसा । आमानसा गुमानसा । प्रचीत वाउगी करी । बळें चि ते भरे भरीं ॥४॥

उगाच पक्ष घेतला । बळें चि वाद घातला । येथार्थ अर्थ वेर्थ रे । अनर्थ रे अनर्थ रे ॥५॥

करील काय तो भला । बहुकचीत येकला । विभक्त चोर फारसे । कचित साहुकारसे ॥६॥

सुधा परंतु वायसां । घडेल भोग कायसा । विवेकहीण त्या जना । घडे कसी विवंचना ॥७॥

प्रचीत न्याय वीलसे । दुराभिमान त्या नसे । विचार सार वीवरी । जनासि धन्य तो करी ॥८॥

प्रचीत सत्य सत्य रे । असत्य तें असत्य रे । निवेदनीं टळेचिना । बरी लिळा कळेचिना  ॥९॥

विशेष संतसंग तो । विरंगे रंग भंगतो । अनन्य हो मनीं धरा । विचारणा बरी करा ॥१०॥

१९

अचाट वाट उगमु । विहंगमु विहंगमु । विवेक येक सुगमु । घडेल उत्तमोत्तमु ॥१॥

उकावतां पळेंपळु । उफाळतां चि वीमळु । मुळींहुनी उठावला । बळेंचि ऊर्ध पावला ॥२॥

विवंचितो विचक्षणु । विशाळ धूर्त तीक्षणु । शरु नभांत संचरे । विवेक निर्गुणीं भरे ॥३॥

भरें भरें बहु भरें । पुरे पुरे सिमा पुरे । नुरे नुरे अनु नुरे । नुरोनि संत वावरे ॥४॥

अनन्य तो अनन्य रे । अनन्य धन्य धन्य रे । अभेद भक्त तो भला । निवेदला निवेदला ॥५॥

२०

बहुत स्वप्रीचे सखे । परंतु कोण वोळखे । विशेष प्रीति संपदा । खरी नव्हे चि ते कदा ॥१॥

कितेक नम्र बोलती । कितेक मृद चालती । कितेक लोक वैभवें । कितेक वोढती जिवें ॥२॥।

कितेक प्रीतिची मनें । कितेक भव्य भोजनें । कितेक वस्र भूषणें । परोपरीं विभूषणें ॥३॥

गुणें विशेष सुंदरा । दिसे बरी वसुंधरा । बहुत वर्तमानसें । मनीं गमे गुमानसें ॥४॥

कितेक सौख्य देखिलें । कितेक सौख्य चाखिलें । कितेक आठवे मना । बरी करा विवंचना ॥५॥

कितेक स्वप्रीच्या धना । मनीं धरूनि वेधना । बहुत लोक लोधले । धरूनि वेध खेदले ॥६॥

प्रपंच हा विसंचरे । तया परीच संचरे । भुलों नका भुलों नका । क्षणीक सर्व वोळखा ॥७॥

विचित्र भास भासतो । विंवचितां उदास तो । मनास बुधि सांगणें । जनास काय सांगणें ॥८॥

उगीच लागली सवे । विचार सारसा नव्हे । बनव्हे नव्हे नव्हे चि रे । सवे सवे सवे चि रे ॥९॥

उदास दास उत्तरें । म्हणे स्वरूप तें खरें । समस्त संग वाव रे । स्वभाव तो स्वभाव रे ॥१०॥

स्फुट श्लोक – श्लोक २१ ते २५

२१

झकाझकी झकों नका । ठकाठकी ठकों नका । नको भरीं भरों नको । विवंचितां उरों नको ॥१॥

धिकारितां धिकारला । विकारितां विकारला । विसंचितां विसंचला । पुन्हां सवेंचि संचला ॥२

बहुत बोलिजे जनें । धरूनि काय तें मनें । जना जना पडेचिना । सुनिश्चयो घडेचिना ॥३॥

विवेक जाणतां मिळे । तरीच ज्ञान नीवळे । जनामधें बहुकची । कितेक लोक लालची ॥४॥

कळेचिना तरी वदे । तयास कोण चीत्त दे । खटखटीत न्याय रे । कळेल तो उपाय रे ॥५॥

२२

विवंचितो क्षणक्षणां । मती बहुत तीक्षणा । कळेल त्या विचक्षणा । अलक्ष लक्ष लक्षणा ॥१॥

घडी घडी पळेपंळु । नव्हे कदापि वीकळु । अखंड सावधान तो । वदे विधी विधान तो ॥२॥

परेश जो परात्परु । गुणी तयास तत्परु । निरूपणीं भरीं भरे । बहुत वीवरे वरे ॥३॥

विचारणा बरी करी । बहुत धारणा धरी । विशेष मानिजे तया । परीक्षवंत श्रोतया ॥४॥

न दीसतें चि पाहाणें । नसोन सर्व राहाणें । वदेचि तो घडी घडी । असार सार नीवडी ॥५॥

२३

भला भला भला भरे । भरे भरे  भरे चरे । चुका चुका चुका  चुका । फुका फुका चुकों नका ॥१॥

२४

नसोन जाणती कळा । कळा समस्त वीकळा । परांतरास नेणवे । तयास काये जाणवे ॥१॥

परांतरासि जाणता । नसेल तो मुळीं रिता । सिकोन काये सीफलें । विकोन काय वीकलें ॥२॥

भला भला विचक्षुण । प्रवीण योग्य तीक्षणु । खुणावितां खुणावला । मनें खुणोसि पावला ॥३॥

बहुत धूर्त तो भला । खुणोसि तूर्त पावला । न सांगतां जया कळे । निरोपितांचि नीवळे ॥४॥

अखंड हेत पालटे । कळेचिना मनु विटे । सुरंग ना विरंगसें । उगोंचि रंग भंगसें ॥५॥

२५

बहुत जाणती कळा । कळाचि होत वीकळा । कळोन ही कळेचिना । वळोन ही वळेचिना ॥१॥

बहुत धूर्त काउळा । परी न ये चि राउळा । वरीष्ट याति पाहिजे । समस्त सौख्य लहिजे ॥२॥

अधीर तें उतावळें । उतावळें चि बावळें । सुचिस्मंत्त काउळें । तयास काय सोवळें ॥३॥

स्फुट श्लोक – श्लोक २६ ते ३०

२६

अचेतनीं सचेतनीं । समस्तही जनीं वनीम । अखंड तो पुरातनु । निसंग तो निरंजनु ॥१॥

२७

पाहा कितेक निर्मळें । भुतें भुतांसि वर्मिलें । अनेक रूप रंग हो । प्रकुर्ती पाववी मोहो ॥१॥

२८

विचार सार शोधितां । प्रबोध बोध बोधितां । अखंड खंडता नसे । स्वयें प्रचीत वीलसे ॥१॥

बरी विवंचितां तनु । दिसे प्रभंजनु मनु । परंतु येक रूप हो । जनास पाववी मोहो ॥२॥

बहुत वात मातला । जनीं समस्त रातला । अनेक सृष्टि चाळकु । अनंत जीवपाळकु ॥३॥

मनांत जाणती कळा । चळे अखंड चंचळा । जनासि पाळितो सदा । सतत हेत सर्वदा ॥४॥

सहेत वात येक रे । पुढें मिळे अनेक रे । परंतु सार तो चि तो । भला जनीं बुझेल तो ॥५॥

चळेल तो चि चाळकु । पळेल तो चि पाळकु । करील तो विकारला । विकारवंत हारला ॥६॥

अखंड देव निर्मळु । तयास काय रे मळु । अचंचळासि चंचळु । म्हणेल कोण तो खळु ॥७॥

गुणारहि त निर्गुणा । चुकोन सांगती खुणा । बळें चि गुण लविती । सगुण ब्रह्म भाविती ॥८॥

समस्त कार्य मूळ हें । विकारलें समूह हें । अनंत निर्विकार तो । नव्हे चि रे विकार तो ॥९॥

अखंड येत जातसे । अख्मड होत जातसे । अख्मड जे विकारली । नये कदापि थारली ॥१०॥

अतर्क तर्क वेचिना । अलक्ष लक्ष वेचिना । अनंत तो अनंत रे । प्रपंच अंतवंत रे ॥११॥

चळेचिना चि तो चळे । निरोपिताति आंधळे । उगेंचि शब्द वाउगे । वदोनि मूर्ख तें फुगे ॥१२॥

कदा न येचि प्रत्ययो । तयास काय तो जयो । पतीत तो चि पातकी । विनाप्रचीत घातकी ॥१३॥

नसे प्रचीत तें सुणें । उगोंचि काय भुंकणें । स्वयें प्रतीत तो वरु । उगाचि सिंतरु खरु ॥१४॥

निरंजना म्हणे करी । बळें चि गुण थावरी । अलीप्त त्यास भावना । करी म्हणेल तो उणा ॥१५॥

प्रचीत पुसतां कळे । चुकोन वेर्थ चावळे । मनु चहुंकडे पळे । कितेक लोक आंधळे ॥१६॥

उदास दास राहातो । प्रतीत सत्य पाहातो । कळेल त्या सुखें कळो । वळेल त्या सुखें वळो ॥१७॥

२९

देश काळ वर्तमान । सर्व ही अवेवधान । कोणतें विधी विधान । सावधान सावधान ॥१॥

मनास लागली सवे । विधी विधान तें नव्हे । चुकोन हेत जातसे । जनांस घात होतसे ॥२॥

उदंड धंड दंडिलें । उगेंचि मुंड मुंडिलें । अनेक मत्त वेष हो । रिपूसि ही न हो न हो ॥३॥

शरीरवेष पालटे । परोपरीं नटे नटे । परंतु काय साधिलें । अगम्य कोण शोधिलें ॥४॥

उदंड हो नका नका । समस्त ही पडे चुका । ग्रहेंचि पाहातां वरी । परंतु कोण अंतरीं ॥५॥

बहु गृहांतरीं गृहें । शरीर नाम निग्रहें । परंतु कोण निगृही । उदंड मत्त अगृही ॥६॥

तया प्रभुसि नेणता । उगेचि वेर्थ सीणता । प्रसंग मान जाणिजे । तरी खुणेसि बाणिजे ॥७॥

शरीर मात्र तें भलें । तयांत कोण शोभलें । न जाणतां नव्हे भलें । सिणोन काय उगलें ॥८॥

समस्त देहधारकु । समस्त सौख्यकारकु । बहु तनूंत येकला । परोपरीं विभागला ॥९॥

कितेक ते भले भले । तयामधेंच गुंतलें । विचा र सार जागवा । तुम्ही तुम्हास उगवा ॥१०॥

कितेक दृश्य जुळलें । विचारितां वितुळलें । अलक्ष लक्षितां नये । अनन्यता मनोजये ॥११॥

समस्त मान मानिसी । तरी जनास मानसी । अलीकडे पलीकडे । विभक्त भक्त नावडे ॥१२॥

३०

विना प्रचीत मर्गळा । तयास वेद अगळा । स्वयेंचि जो भुपाळ कां । तयास द्वारपाळ कां ॥१॥

कितेक लोक आळिले । कितेक द्बार पाळिले । तयास ही नका नका । उठेल काय सेवका ॥२॥

भ्रमें भुलेल चोर तो । तथा हारामखोर तो । तयास हाल हाल रे । झडेल बाल बाल रे ॥३॥

अनेक  भास नावरी । मदार ठेविला सिरीं । घबाड अर्थ जातसे । भलास भूस खातसे ॥४॥

आभास भूस भासलें । विचारितां विनासलें । विशेष मानवा रसु । भुसास खाय तो भुसु ॥५॥

अनेक देश हिंडतां । अनेक भास धुंडितां । सुशब्द तो अनेक रे । परंतु अर्थ येक रे ॥६॥

विचारितां विवंचना । विधी शरीर भावना । विचार पाहातां नसे । देहे विदेह नीरसे ॥७॥

निरास पंचभूतिकां । प्रप्मच हा दिसे फिका । तयांत सर्व आटलें । परंतु दृश्य लोटलें ॥८॥

विधी विधान वर्ततां । जनामधें प्रवर्ततां । विचार सार अंतरीं । विधी नसे तदंतरीं ॥९॥

विधी विधान तो गुणा । घडेल कोण निर्गुणा । गुणांत गोविला गळ । विवेक पंथ मोकळा ॥१०॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ३१ ते ३५

३१

तनास भेटलीं तनें । मनास चुकली मनें । चुकी चुकी बहु चुकी । परस्परें चुकामुकी ॥१॥

मढयास भेटलें मढें । करील काय बापुडें । मनें मनाचिया खुणा । बुझेल लोभ त्या दुणा ॥२॥

उगेंचि वेचलें वये । मनास भेटतां नये । मनें मनास राखणें । सुखें सुखास चाखणें ॥३॥

न संगतांच जाणणें । खुणेसि खुण बाणणें । प्रसंग मान पुरतें । कदापि तें नव्हे रितें ॥४॥

विकल्प दुरी तों कळे । अखंड न्याय नीवळे । प्रमाण खुण जाणतो । नव्हे चि अप्रमाण तो ॥५॥

प्रसंग धारणा धरे । मनें मनांत वीवरे । कदा भरीं भरेचिना । महत्त्व तें सरेचिना ॥६॥

क्षमा बहुत साहाणें । आढया तिढयांत राहाणे । जनामधें विटेचिना । बरेपणें तुटेचिना ॥७॥

भरीं भरेल दुसरें । जना कळेल तें खरें । भलचि तो भला भला । बहु जनास मानला ॥८॥

खरें चि तें सदा खरें । बरें चि तें बहु बरें । समस्त लोक जाणती । भले प्रमाण बाणती ॥९॥

प्रमाण तो भला भला । बहु जनांत शोभला । भले चि मानिती तया । विमूढ जाय वीलया ॥१०॥

बहु जनांत सीकती । तया गुणें चि वीकती । परंतु सीकतां नये । तयास लावणें नये ॥११॥

परांतरास राखणें । आचुक सुख चाखणें । परंतु संग तो मिळे । तरी जनास नीवळे ॥१२॥

३२

अंतरींच सावधान । उत्तरीं अवेवधान । सांवरी प्रसंगमान । यावरी विधी विधान ॥१॥

प्रयत्न पुरता करी । सदा विचार वीवरी । चतुर तो परोपरीं । तया सरी मनोहरी ॥२॥

३३

विवीध वर्म लोचनीं । कदा नसो वसे जनीं । दु:खास लागतां ढकां । पुरे पुरे नका नका ॥१॥

बहु प्रकार बोलणें । बहु प्रकार चालणें । मनास लागतां ढका । पुरे पुरे नका नका ॥२॥

परांतरास राखणें । समस्त मुख चाखणें । कदापि अंतरा पडे । परीच सख्य वीघडे ॥३॥

गुणी मिळले पुरता । वदेल मौन्य देवता । तयापरी परांतरें । चुकोन राहाती खरें ॥४॥

प्रवीण जे माहां भले । भले भले चि गुंतले । कवीस बोबडी वळे । पाहा चतुर चावळे ॥५॥

३४

तनें झिजेल त्या मनें । मनें झिजेल त्या तनें । तनें मनें विशेषता । झिजेल तोचि पुरता ॥१॥

मनें प्रसंग वीवरी । तनें प्रसंग जो करी । तनें मनें चुकेचिना । तया उणीव येचिना ॥२॥

मनें बहुत चंचळें । विशेष गुण आडळे । प्रचीत मानली मना । तरीच आवडे जना ॥३॥

रुपें विशेषता दिसे । परंतु गुण तों नसे । तयास मानितीलसे । सुभा समस्त वीलसे ॥४॥

पडेल पाभळें बळें । गुणीस मोल आगळें । तगेल रंग तो खरा । बरें चतुर वीवरा ॥५॥

रुपें रसाळ तो गुणी । तयास आवडी दुणी । रुपें गुणें विशेषता । करील तोचि पुरता ॥६॥

विशेष वेष साजिरा । उदंड गुण तो बरा । प्रचीतिनें खराखरा । चढेल कोण दुसरा ॥७॥

उदास दास तो धरी । परोपरीं क्तिया करी । गुणें गुणी गुणाथिला । भला भला भला भला ॥८॥

प्रताप सूर्यसा तपे । तयास कोण रे जपे । अनंत गुण उत्तमा । कदा कळेचिना सिमा ॥९॥

करील न्याहाल सेवका । समर्थ वीसरों नका ।  विशेष हा रघोत्तमु । भजेल उत्तमोत्तमु ॥१०॥

३५

चकोर चातकें दुखी । चतुर ही बहु दुखी । मना मना  मिळेचिना । विशेष तें कळेचिना ॥१॥

गुणाविषीं भला भला । परंतु हंस येकला । विशेष तो कळेचिना । विहंगमीं मिळेचिना ॥२॥

गुणी गुणास जाणती । गुणी खुणेसि बाणती । उगाचि लोक आडळे । गुणी विशेष नाडळे ॥३॥

गुणासि गुणग्राहिकें । न मीळतां दिसे फिकें । विशेष वस्तु केंढली । सुवस्तिही नव्हे भली ॥४॥

विशेष पेंठ पाहाणें । तयेमधें चि राहाणें । तरीच सुख पाविजे । अनंत गुण भाविजे ॥५॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ३६ ते ४०

३६

मनें मनासिं मीळणी । तयासि मानिती गुणी । परांतरासवें भरे । प्रसंग मान वीवरे ॥१॥

फुटेल वेगळाचि तो । सदा मिळेल तो चि तो । फुटेचिना तुटेचिना । मिळोन वेगळेचिना ॥२॥

तदंश तो चि बोलिजे । प्रसंग मान जो भिजे । रिझेल त्यापरी रिझो । झिजेल त्यापरी झिजो ॥३॥

विभक्त दीसती खरें । परंतु येक अंतरें । अनन्य येकि धारणा । मिळों न जाये कारणा ॥४॥

मिळोन जाय अंतरा । तदंश तो चि तो खरा । विचार येक धारणा । मिळोन जाये कारणा ॥५॥

३७

गडीत औघडी असे । परीघ रीघती कसे । कजा कजा कलेचिना । मनांत घालवी मना ॥१॥

जनांत चाळणा घडे । तयापरीचि वावडे । शरीर पाहातां घडे । उपाधि योग वीघडे ॥२॥

बरी विचारणा सखी । परांतरास पारखी । समस्त हेत नीरखी । तयास नाडळे मखी ॥३॥

अखंड सावधानता । मनीं विधी विधानता । समस्त धारणा धरी । सदा विचारणा करी ॥४॥

प्रसंग चाळणा घडे । खटयाल लोक तो दडे । सदा उणें हळु पडे । पदोपदीं च सांपडे ॥५॥

३८

प्रसंग रंग भंगवी । सदा सभा विरंगवी । तया नराकडे कवी । पदोपदींच सांपडे ॥१॥

तुकेल तो चुकेल रे । चुकेल तो चुकेल र । तुकेचिना चुकेचिना । चुकेचिना तुकेचिना ॥२॥

नसोन मान जातसे । वसोन मान होतसे । प्रसंग संग पावती । तुकें तुकें बळावती ॥३॥

समस्त व्योम वीवळे । तरी जनांत नीवळे । अधीर्ध गुप्त होतसे । पदीं मिळोन जातसे ॥४॥

अखंड गुप्त पंथ हा । चतुर हो पाहा पाहा । मनें मनासि मीळणी । गुणास जाणती गुणी ॥५॥

३९

विना प्रचीत ते तुला । फळेल कायरे मुला । उगाच सीण वाउगा । बळेंच होतसे दगा ॥१॥

खरेचि द्रव्य ते खरें । प्रचीत औषधें बरें । खराचि निंश्चयो खरा । धरा विवेक वीवरा ॥२॥

जनीं जनाचिये परी । विचार सार अंतरीं । बहुत दाटले खडे । परीस त्यामधें दडे ॥३॥

परीक्षवंत जाणती । खुणेसि खुण बाणती । मनें मनास मीळणी । गुणास जाणती गुणी ॥४॥

विचार सार तो धरे । परांतरांसि वीवरे । कवी म्हणे भला भला । विवेक त्यास लाभला ॥१५॥

४०

कळा कळाचि वीकळा । समर्थ जाणती कळा । कळेल त्या सुखें कळो । वळेल त्या सुखें वळो ॥१॥

गुणीच गोविले गुणी । विशेष राजकारणी । बहुत रंग रंगिणी । तरंगिणी तरंगिणी ॥२॥

कितेक व्यापिलें दिसे । रहित तें किती असे ।बबरा विचार हा करा । मनांतरींच वीवरा ॥३॥

मिळेल जाणता कधीं । शरीर हें निरावधी । प्रसंग हा कठीणसा । वदोन काय सीणसा ॥४॥

मना मनासि मीळणी । करील दक्ष तो गुणी । उगे राहा उगे राहा । न बोलतांच हें पाहा ॥५॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ४१ ते ४३

४१

हळु हळुच बोलणें । हळु हळुच चालणें । विचारणें अबोलणें । अबोलणेचि बोलणें ॥१॥

उदास बोलणें करी । मनास दास वीवरी । जनास हें बळें कळे । जरी मनांत नीवळे ॥२॥

४२

जिवामधील जाणती । कळाचि ते सरस्वती । मनांतरीं वसे सदा । प्रसन्न रूप शारदा ॥१॥

कळा कळा चि वीकळा । समर्थ जाणती कळा । अचंचळा चि चंचळा । निचंचळा दुचंचळा ॥२॥

अनेक सौख्यदायेका । अनेक लोकनायेका । अनेक धारणा धरी । अनेक चाळणा करी ॥३॥

अनेक पंथ चालवी । अनेक मत्त हालवी । निशब्द खूण पालवी । मनें मनास मालवी ॥४॥

उरेचिना सरेचिना । पुरेचिना धरेचिना । असेचिना नसेचिना । वसेचिना दिसेचिना ॥५॥

अगम्य गम्य गम्य रे । प्रणम्य नम्य नम्य रे । असो जसी तसी असो । मदांतरींच वीलसो ॥६॥

चतुर जाणते जनीं । करा विचारणा मनीं । सरस्वतीस वोळखा । उगे भरीं भरों नका ॥७॥

कसी कसी कितेकसी । पाहाचनास कोणती । आहाच पाहातां नये । विचारितां प्रचीत ये ॥८॥

प्रचीति ये तिची तिला । उगाचि काये गल्बला । दुभाग भासतो पाहा । समस्त व्यापिनी माहां ॥९॥

असेल तें सुखें असो । नसेल तें सुखें नसो । कळेल त्या सुखें कळो । वकेल त्या सुखें वळो ॥१०॥

उदास दास बोलणें । उदास दास चालणें । उदास याचिकारणे । नव्हे मनासि पारणें ॥११॥

गणेश वेश पूजिती । गणांतरी सरस्वती । जना उफारटें दिसे । परंतु सत्य हें असे ॥१२॥

उफारटें सुफारटें । नटे विचार नीवटे । नसोन शारदा वदा । उगेचि सीणता सदा ॥१३॥

आहो जना म्हणे कवि । तुम्हांस कोण सीकवी । बहुत गुंतले दिसा । करा विचार नीरसा ॥१४॥

तुम्हास कोण बोलवी । तुम्हास कोण चालवी । तुम्हास कोण हालवी । समस्त ही लव्हालवी ॥१५॥

जनामधें प्रभंजनु । प्रभंजनामधें मनु । मनांतरींच शारदा । समस्त जाणते सदा ॥१६॥

खडेच सार भूतळीं । पियूषसार ते जळीं । रवीच सार पावकीं । जनास हा उपाव कीं ॥१७॥

प्रभंजनांत जाणती । कळाचि ते सरस्वती । नभांत ब्रह्म सार हो । करा बरा विचार हो ॥१८॥

तनूंत मानवी तनु । तयांत सार आननु । सिरांत सार लोचनु । सुलोचनीं प्रभंजनु ॥१९॥

प्रभंजनांत वासना । विचार येऊं द्या मना । समस्त जाणती कळा । बरे चतुर नीवळा ॥२०॥

किती करूं विवंचना । हरीजनासि सूचना ॥ समीर सर्व सार हो । तयांत ही विचार हो ॥२१॥

विचाररूप जाणणें । खुणेसि खुण बाणणें । स्वभाव चालिला बळें । वदोन काये पाबळें ॥२२॥

मनास मानला जये । जनास कां कळो नये । वडील कोण माईका । कदापिही वदो नका ॥२३॥

समस्त स्वप्र वोसरे । तरीच जागतें खरें । कळावयास बोलणें । विशेष तें अबोलणें ॥२४॥

सगुण भक्ति वाळली । उपासना कलोळली । शरीर भावना भरे । जना समस्त हे खरें ॥२५॥

४३

धिरे धिरे म्हणे कवी । विशेष जन्म मानवी । तयांतही बहु तनु । विचारणा तनुमनु ॥१॥

बहु मिळोनि भांडता । उगेचि वेर्थ तंडता । तनुगुणे चि वोळखा । उगे भरीं भरों नका ॥२॥

बरा करा शमु दमु । गुणें समस्त कर्दमु । भरा भरा भरीं भरा । भरोनि सर्व वीवरा ॥३॥

भुतीं भुतें विळासती । गुणी गुणांत भासती । तयापरीच तीसरें । प्रचीतिनें खरें खरें ॥४॥

अगाध हा रघोत्तमु । न बोलवे पराक्रमु । कठीण काळ वीशमु । भ्रमुचि पाववी भ्रमु ॥५॥

प्रताप या रघोत्तमा । करील कोण रे सिमा । हिणे विळास पावती । सुखें सुखें बळावती ॥६॥

उदंड देव ही पाहा । समर्थ येक राम हा । बसमस्त देव तीं भुतें । सदा रघोत्तमीं रतें ॥७॥

विशेष आंगिची कळा । कदा कळेचिना लिळा । अनाम्य नाम्यधारकां । अनंत सुखकारकां ॥८॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ४४ ते ४६

४४

कदा चुकेचिनापदा । जनांस लाधली सदा । उव्यासि धाक सोडिला । समर्थ राम जोडिला ॥१॥

उदंड जन्नकु फिरे । तयामधें चि वीवरे । पाहावयासि आग्रजा । विशेष स्फुरती भुजा ॥२॥

अखंड प्रीतिच्या गुणा । कदा न सोसवे जना । प्रभु सदा परोपरीं । उदास दुसरी सरी ॥३॥

अनुज सेवकापरी । बहु मनु तयावरी । मनोगतें चि बोलणें । मनोगतें चि चालणें ॥४॥

जिवीं जिवाचिया खुणा । बुझेल तो चि शाहाणा । प्रचीत बोलणें घडे । बरा विचार सांपडे ॥५॥

करूनि सर्व बावळा । उगावलाच फावला । मनें मनु बुझावला । जनास राम फावला ॥६॥

४५

प्रसंग हा कठीण हो । बहुत पावले मोहो । परंतु येत्न पाहाती । सुखें चि ते चि राहाती ॥१॥

विवेक पाहाणें बरा । बरा विचार तो करा । उपासकांसि सुचना । उपासना उपासना ॥२॥

४६

श्रीकृष्ण देव नाटकु । जनांत सींतरु ठकु । तयास बैसला धका । मनुष्य नेति गोपिका ॥१॥

भुपाळ ही भले भले । जनीं उदंड जाहाले । हरासकाळ सेवटीं । विसंचितां लुटालुटी ॥२॥

समाग्य रावणादिकां । बहु कठीण काळ कां । महीवरी परोपरी । उदंड हे भरोवरी ॥३॥

भरे सवेंचि मागुतें । उगेंचि होतसे रितें । कदापि नावरे जना । बरी करा विवंचना ॥४॥

नदी भरोन वोहरे । तळें भरोन तें फुटे । तयापरीच संपदा । जनीं न निश्चळे कदा ॥५॥

बहुत भोगिती जयें । भले न पाहाती तये । ठकी ठकून जातसे । सुरंग भंग होतसे ॥६॥

बहुत चाखती चवी । सुरेंद्र दैत्य मानवी । म्हणे कवी नका नका । समस्त पावले धका ॥७॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ४७ ते ५०

४७

रुणानुबंद तों घडे । पुढें समस्त वीघडे । पशु मनुष्य संपदा । घडोन वीघडे सदा ॥१॥

भरोंव लागतां भरे । भरे कदापि नावरे । सवें चि वोसरे सरे । सरें चि तें कदा नुरे ॥२॥

बरीच वेळ लागतां । घडोन ये न भागतां । उगाच काळ विषमु । पराक्तमुच तो श्रमु ॥३॥

बराचि काळ तो बरा । न मागतांचि ये घरा । बळेंचि लोक बोलती । सुखें सुखी कल्लोळती ॥४॥

उदास राहातां गती । भले विवेक सांगती । घडेल तें सुखें घडो । पडेल तें सुखें पडो ॥५॥

४८

बहुगळा रसागळा । विशेष रंग आगळा । कळा कळा चि कोकिळा । पशु स्वरें चि वीकळा ॥१॥

श्रीकृष्ण विष्णु माधवें । मुरेंद्र चंद्र यादवें । जनासि ब्रह्म बोधिलें । प्रकुर्तीमान शोधिलें ॥२॥

प्रचीत सद्य प्रत्ययो । स्वीहत गद्य हो जयो । विचार धन्य धन्य रे । विवेक विश्वमान्य रे ॥३॥

प्रशस्त मस्त हस्तसे । बहुत खस्त वेस्तसे । असंख्य संखितां नये । रवीकुळोद्भंवा जये ॥४॥

नव्हे जनासि गद्य रे । नव्हे चि गद्य पद्य रे । स्वरूप तें चि सद्य रे । प्रशम्तसें प्रपद्य रे ॥५॥

४९

नसोन जाणती कळ । कळा समस्त वीकळा । परांतरासि नेणवे । तयासि काय जाणवे ॥१॥

परामतरासि जाणता । नसेल तो मुळीं रिता । सिकोन काय सीकलें । विकोन काये वीकलें ॥२॥

भला भला विचक्षणु । प्रवीण योग्य तीक्षणु । खुणावितां खुणावला । मनें खुणेसि पावला ॥३॥

बहुत धूर्त तो भला । खुणेसि तूर्त पावला । न सागतां जया कळे । निरोआपतां चि नीवळे ॥४॥

अखंड हेत पालटे । कळेचिना मनु विटे । सुरंग ना विरंगसे । उगेचि रंग भंगसे ॥५॥

५०

बहुत जाणती कळा । कळाचि होत वीकळा । कळोन ही कळेचिना । वळोन ही वळेचिना ॥१॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ५१ ते ५३

५१

प्रसन्न मुख सुंदरा । तुझेन हे वसुंधरा । धराधरें फणीवरे । तुलचि भाविलें खरे ॥१॥

कळेचिना तुझी कळा । श्रुती चतुर वीकळा । अनंत भाविनी लिळा । अगम्य तूचि नीवळा ॥२॥

तुझेनि सर्व बोलणें । तुझेनि सर्व चालणें । nतुझेनि योग धारणें । तुझेनि राजकारणें ॥३॥

तुझेनि नांव रूप हो । तुझें दिसे स्वरूप हो । विधी भुगोळचाळके । अनंत लोकपाळके ॥४॥

तुझीच चालते सता । बुझेले तोचि फुगता । तुझी करूनि आस तो । फिरे उदास दास तो ॥५॥

५२

प्रमाण बाण सोडिला । गिरी कठोर फोडिला । आराम रामतीर्थ हो । उदास पावले मोहो ॥१॥

बळ मळीत निर्मळे । वरी जळें सुसीतळें । सतंत वोघ वाहाती । कितेक लोक पाहाती ॥२॥

तरुवरी फळें फुलें । बहु निबीद दाटलें । रसाल वृक्ष डोलती । अनेक जीव बोलती ॥३॥

सदा अनानिळ सीतळु । सुखावळा पळेंपळु । स्वयें करील धन्य तो । भला जनासि मान्य तो ॥४॥

कितेक जीव जन्मले । तयामधें भले भले । धने समस्त वेचलें । विसंचितां विसंचलें ॥५॥

५३

वदे उदंड उत्तरे । परंतु कोणतें खरें । उगेचि वाउगेंचि तें । फटेल येर पोर तें ॥१॥

विनोदिया भरें भरें । उदंड उंच उत्तरें । तुरंग हस्त आणितो । मुखें जना नवाजितो ॥२॥

परंतु तें नव्हे खरें । उगीच पोच उत्तरें । विचार पाहातां कळे । भुलेनि जाति बावळे ॥३॥

धनेंचि निर्मितो कसा । दिसे बरा धणी तसा । पाहा पाहा बरें पाहा । भ्रमादिला प्रपंच हा ॥४॥

भ्रमासि भुलणें घडे । भलें चि वेसनीं पडे । विवेक शुध पाहिजे । तरीच देव लहिजे ॥५॥

उगीच चाकरी करी । अव्हा सव्हा भरे भरीं । धण्याकडे न पाहाणें । उगेचि वेर्थ राहाणें ॥६॥

उगाचि लौंद येरसा । निसंगळु गयाळसा । धणी निशाण चुकला । उदंड त्यास बुकला ॥७॥

धण्यासमागमें असे । मनोगत चि वीलसे ।  कदापि तो चुकेचिना । बहु जनीं तुकेचिना ॥८॥

धणी उरेल येकला । तरी अखंड टीकला । कुडी गळेल बापुडी । मनची जाये तांतडी ॥९॥

धन्यासी वेगळा नसे । जना धणीचसा दिसे । अभेद भक्त जाणिजे । खुणेसि खुण बाणिजे ॥१०॥

उदंड देव ते भले । उदंड भक्त शोभले । विवेक भक्त ता भला । येथार्थ वाक्य शोभला ॥११॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ५४ ते ५७

५४

बहुत तान लागली । तनु विशेप भागली । सुरंग तो विरंगला । प्रसंग रंग भंगला ॥१॥

कठीण वेळ पातली । तुन विशेष श्रांतली । तगबगीतसे मना । कराल भेटि जीवना ॥२॥

सुगंध नीर गारसें । दिसेल काय फारसें । घळाळ वोतितां बरे । नये मनास दुसरें ॥३॥

कळकळीत हा पळु । कवी बहुत वीकळु । कळवळोनि पोकला । दयाळ राम वोळला ॥४॥

५५

त्रिकांद वेद बोलिला । उदंड अर्थ चालिला । बुझेल तो भला भला । जनीं महंत शोभला ॥१॥

देह्यासि कर्म लागलें । विध्योक्त चालतां भलें । बहुत कर्म शोभलें । भले तयास लाभलें ॥२॥

प्रमीत शौच्य आच्यनें । विध्योक्त स्नान तर्पणें । त्रिकाळ सांग मार्जनें । दिनेषु वन्हि पूजनें ॥३॥

स्वधर्म कर्म सांग ते । नसे कदापि वेग तें । चुकों नये चुकों नये । चुकीस प्रत्यवाय ये ॥४॥

रवहा स्वधा परोपरीं । अखंड शास्र वीवरी । सुसीळ न्यायवंत तो । बहु जनासि मान्य तो ॥५॥

प्रयोग याग वेदिका । प्रसंग जाणता निका । येथाविधी परायणु । समर्थ तोचि ब्राह्मणु ॥६॥

येजन याजनादिके । आधेन ते आध्यापकें । स्वदान हो पतिग्रहो । विशेष नेम निग्रहो ॥७॥

उदंड शास्र संमती । बहु पुराण वीत्पती । पाहातसे श्रृती स्मृती । आचुक धारणा धृती ॥८॥

सुमंत्र येंत्र जे जया । विषुध आगमी क्तिया । कितेक वायु धारणा । अगत्य कार्य कारणा ॥९॥

अपार कर्ममार्ग हा । घडेचिना च सांग हा । कचाट कर्म सूचना । पुढें असे उपासना ॥१०॥

स्वधर्म चूकतां जनु । हरी पतीतपावनु । दुजा जनीं असेचिना । म्हणोनियां उपासना ॥११॥

उदंड देव देवता । जनीं बुझेल पुरता । रुणानबद जीकडे । भजेल लोक तीकडे ॥१२॥

उदंड देव ते जना । उदंड भक्त पूजनीं । विधी विधान वेगळें । महात्म चालिलें बळें ॥१३॥

अनेक मंत्र देवता । अनेक भक्र भाविता । स्वयेंच वेद बोलिला । म्हणोन लोक चालिला ॥१४॥

जयास जें चि पाहिजे । तयास तें चि वाहिजे । फळें फुलें परोपरीं । नवेद्य खाद्य कुसरी ॥५॥

सुगंध गंध लेपनें । बहुविधा विलेपनें । तिथीच वार वांटले । जया तया विभागले ॥१६॥

जयास जे सदा प्रिती । बहुत लोक नौसिती । भुमंडळीं परोपरीं । विधी विधान कुप्तरी ॥१७॥

अनेक देव पूजनें । अनेक मंत्र सुमनें । अनेक नाम चिंतनें । अनेक तें उपोषणें ॥१८॥

भुमंडळीं भले भले । बहुत देव स्थापिले । किती म्हणोन बोलणें । विधी विधान चालणें ॥१९॥

उदंड वाम सव्य हा । विचार आगंमी पाहा । द्बितीय कांड बोलिलें । उपासकां निरोपिलें ॥२०॥

समस्त देव ते मुळीं । बहुविधा भुमंडळीं । परंतु वासना लिळा । स्वभाव जाणती कळा ॥२१॥

समस्त ही मनोगतीं । रुपें समीर वर्तती । विचित्र देव भावना । तयापरीच कल्पना ॥२२॥

बहुत सुक्षमें रुपें । स्थुळें धरून साक्षपें । देहे कदा दिसेचिना । कितेक दाविती जना ॥२३॥

बहुविधा परोपरीं । प्रचीत चालते खरी । उपाय कामना पुरे । जनांत देव वावरे ॥२४॥

कितेक स्वप्न देखती । कितेक देव भाविती । कितेक लागती सळें । उदंड मागती बळें ॥२५॥

न पावतांच यातना । परोपरीं बहु जना । कितेक देव धांवती । मनोगतें चि पावनें ॥२६॥

कितेक ते भले भले । कितेक साक्ष पावले । पदोपदींच चालणें । पदोपदींच बोलणें ॥२७

प्रत्यक्ष देव रक्षिती । प्रत्यक्ष देव भक्षिती । प्रतक्ष देव ते किती । उभाउभी करामती ॥३८॥

बहु जनीं प्रसन्नता । प्रतक्ष चालते सता । चुकों नये चुकों नये । चुकावितां महद्भये ॥२९॥

कळे तया उदंड हें । म्हणोन ज्ञानकांड हें । समूळ सर्व जाणणें । तयास ज्ञानसें म्हणें ॥३०॥

भजन तें बहुविधा । तयांत मुख्य नौविधा । तयांस हे निवेदनी । जनीं पतीतपावनी ॥३१॥

प्रचीतिनेंचि सुटिका । प्रबोध सांपडे निका । प्रपंच होतसे फिका । निशब्द गुज हें शिका ॥३२॥

विचार सार पाहातां । विवंचनेंत राहातां । पुढें समस्तही कळे । विशुद्ध बोध नीवळे ॥३३॥

विचार तत्व बोधितां । चतुर्य वाक्य शोधितां । सदृश्यत्वेंचि जातसे । भुतीक वेथ होतसे ॥३४॥

देहेसमंध आष्टधा । कळे विचार पष्टधा । तनुचतुष्टनिर्शनें । अगम्य होत दर्शनें ॥३५॥

अचंचळीच चंचळा । बळें बळावली बळा । मुळींच कल्पना दिसे । विचारतांच नीरसे ॥३६॥

द्विधा तनुचतुष्ट ही । ब्रह्मांड पिंड आष्ट ही । शरीर निर्शनांतरें । उरेल काये तें खरें ॥३७॥

अनंत तें अपार तें । अलक्ष थोर सार तें । मनासि होय उन्मनी । अनन्य तो निरंजनीं ॥३८॥

निशब्द शब्द खुंटला । वेवाद वाद तुटला । निवृत्ति वृत्तिसुन्य हो । नुरे चि पाप पुण्य हो ॥३९॥

तुटोनि मोक्ष बंधने । अभेद भेद साधनें । न सीध रे न बध रे । विभक्त भक्त उधरे ॥४०॥

५६

अहो जना म्हणे कवी । श्रीमंत हो पाहा गवी । समस्त लोक ते खवी । अखंड धारणा नवी ॥१॥

५७

दाटले उदंड भार । रावणा गुमान फार । सांडिला सुधा विचार । गर्व फार मांडिला ॥१॥

भार भार राजभार । भार दाटले अपार । चालिले कत्तार सार । घोर मार होतसे ॥२॥

दिसती तुरंगभार । भार भार ते अपार । बोलती बहुत फार । कारबार नासिला ॥३॥

चालिलें तुफान मान । फुटलें अचाट रान । नावरेचि युव्यमान । प्राणहाणी होतसे ॥४॥

च्याप वोढिलें करार । बाण सोडिले सरार । पिछय वाजती भरार । आरपार होतसे ॥५॥

थार फाड थाड फाड । युध्य होतसे भडाड । वाड वाड तें निवाड । ताड ताड तोडिती ॥६॥

सुटले अचाट हुंब । तुटले तडक तुंब । दाटले नसे विलंब । तुंब तुंब तुंबले ॥७॥

कोण कोण कोण कोण । येक घालिताति घोण । येक ते बहु मिळोन । वीर धीर सीरती ॥८॥

हाय हाय हाय हाय । मांडला बहु उपाय । वाजती अचाट घाय । राय राय पाडिले ॥९॥

फुटतां तडक हांक । सुटतो विरासीं धाक । बोलताति राख राख । ठाक ठाके होतसे ॥१०॥

स्फुट श्लोक – श्लोक ५८

( प्रमाणिका वृत्त )

तनु वितंड चंडसी । प्रचंड शुंड दंडसी । सुरंग रंग रेखिला । घवघवीत देखिला ॥१॥

नमु गणेश तो गुणी । विराजतो विभूषनीं । जनासि सौख्यकारकु । विशाळ विघ्रहारकु ॥२॥

जनांत सुमती मती । नमुन ते सरस्वती । महंत संत श्रोतयां । वंदोनिया गुणाळया ॥३॥

समस्त ही मनीं धरा । कथा करीनसें करा । लाहानसा कवी नवा । रघोत्तमासि वनिवा ॥४॥

श्रीराम राम राम हा । समर्थ पूर्णकाम हा । प्रतापकीर्ण फांकलें । प्रचंड तेज झांकलें ॥५॥

प्रिती करूनि आदरें । भजोनियां दसासीरें । पुजून देव शंकरु । उदंड साधिला वरु ॥६॥

तया वरेंचि मातला । अधर्म कर्म रातला । मुमंडळीं नव्हे भला । बहुत लोक पीडिला ॥७॥

स्वधर्म सांडिला सळें । अधर्म माडिला बळें । पिडावलीं रुसीकुळें । कितेक शोधिलीं मुळें ॥८॥

समस्त देव ते भले । परंतु बंद पावले । बहु प्रहांसि निग्रहो । ग्रहासि भेटला ग्रहो ॥९॥

उदासली वसुंधरा । बहु भिती निशाचरा । अनीत्य फारसी वसे । कदापि न्याय तो नसे ॥१०॥

नरेंद्र हो फणेंद्र हो । विधी सुरेंद्र चंद्र हो । वरुण वात्त पावकु । कुबेर येम धार्मिकु ॥११॥

प्रचेंड दंड दंडिका । सटी गणेश चंडिका । समस्त ही विरोघली । बहु बळें निरोधली ॥१२॥

समीर लेटितो खडे । वरुण घालितो सडे । मयंक साउली धरी । मळीण पावकु हरी ॥१३॥

विधी विधीस धाकतो । सुरेद्र बाग राखतो । करावयास निग्रहो । भुभंदळासि निग्रहो ॥१४॥

अखंड चाकरी करी । सदा वरुची भादरी । सटी आरंधळी दळी । गणेश गाढवें वळी ॥१५॥

परोपरीं विटंबणा । वदेल कोण रावणा । उदंड देव पीडिले । मदें पदासि खंडिले ॥१६॥

बहु कठीण काळ हो । समस्त पावले मोहो । हिणादिनाचियापरी । सदा गळीत अंतरीं ॥१७॥

समस्त केंश लांबले । कितेक वेस्त लोंबले । नखेंचि योग साधले । समस्त देव गादले ॥१८॥

निशाचरें बहु वसे । कठीण वर्तमानसें । म्हणोनि राम पावला । बहु बळें उठावला ॥१९॥

निमीत्य मात्र ते सिता । विबुधपक्ष पुरता । समर्थ तो भला भला । कुढावयासि पावला ॥२०॥

अचाट तीं कपीदळें । असंख्य चालिलीं बळें । करूनि सख्य पाहिलें । परंतु सर्व राहिलें ॥२१॥

इरूनियां कुळांगना । बहुत गर्व रावणा । विचार नाइके भला । प्रचंड राम कोपला ॥२२॥

प्रभु म्हणे हरेश्वरा । त्रिकुट पालथा करा । उठावलीं कपीदळें । पुरीस वेढिलें बळें ॥२३॥

कपी विशाळ ते गिरी । गिरीच घेतले करीं । उठावले भुजाबळें । बळें बळेचि तुंबळें ॥२४॥

बहुत दाटले हुडे । हुडा चि मेहुडे । तया परीच ते कपी । वितंद चंड साक्षपी ॥२५॥

निशाचरांसि घातलें । बळेंचि दुर्ग घेतलें । असंख्य जुत्पती किती । हुडां हुडांचि गर्जती ॥२६॥

बळें कपी बळावले । उदंड दैत्य पावले । विरा विरांसि तांतडी । बळावळी धडाधडी ॥२७॥

कपी कितेक कोपले । रवी मयंक लोपके । तडकसें तडाडिलें । नभीं गिरी घडाडिले ॥२८॥

त्रिकुट तो तडांडिला । तडक वाजला भला । कडाडिलें खडाडिलें । बहु हुडे घडाडिले ॥२९॥

त्रिकुट घेतला बळें । अचाट चालिलीं दळें । असंख्य वीर जातसे । धुळार गर्द होतसे ॥३०॥

थटाट मारिती शिरें । कितेक हाणती करें । नि:कट हो धबाधबी । रुधिरसें थबाथबी ॥३१॥

करें करासि देहुडया । पदो पदीं आढया तिढया । मुखें मुखासि तोडिती । धरूनि केंश वोढिती ॥३२॥

बहु उकावले बळा । गळयासि लविती कळा । धडें धडासि ठेलिती । विरासि वीर रेलिती ॥३३॥

पडोनियां उफाळती । बळें बळी धुमाळिती । बुकालिताति नीकुरें । मुहुप लात कोंपरें ॥३४॥

बसोनियां उरावती । नखे शिखा परोपरीं । कितेक वीर झोंबती । किती अडोन लोपती ॥३५॥

बहुत धीट ते हटी । कित्तेक ते लटापटी । परस्परें चि नीकुरें । धरूनि मोडिती शिरें ॥३६॥

कितेक वीर पाडिले । कित्तेक ते पछ्याडिले । बळेंचि पोट फाडिती । निशाचरा विभांडिती ॥३७॥

कित्तेक दैत्य झोडिले । कित्तेक हस्त मोडिले । पदीं धरूनि वोढिती । बळें भुमीस पाडिती ॥३८॥

कपी चपेट सूटले । कित्तेक दैत्य आटले । झपेटिती लपेटिती । पिटून कूटकूटिती ॥३९॥

पुरीमधें कल्लकळी । तडक हाक वाजली । आचात धुंद माजली । विशेष बोंब गाजली ॥४०॥

त्रिकूटिचे भले भले । वितंड वीर क्षोभले । प्रचंड चालिलीं दळें । दळें दळेंचि तुंबळेम ॥४१॥

बळागले भले भले । तुरंगभार चालिले । मना कळेचिना गती । तुफानसे उफाळती ॥४२॥

सुरंग रंग साजिरे । तुरंग रंगले बरे । समस्त हस्त तोलती । आढाल डाल डोलती ॥४३॥

कितेक हस्त मस्तसे । बहुत खस्त वेस्तसे । प्रंचड दंत हाणती । महीतळास खाणती ॥४४॥

पथीं पथींच ते रथी । रथींच रथींच सारथी । तुरंग ते तडाडिले । रंणागणीं घडाडिले ॥४५॥

तुरें तुरें बहुवसें । विशेष घोष कर्कशें । अचाट भाट चालती । ब्रिदें पवाड बोलती ॥४६॥

उन्मत्त मत्त ठांइचें । रथी तुरंग पांइचे । समस्त ही उठावले । रणांगणासि पावले ॥४७॥

कडक चालिलीं सळें । थडक जाहाली वळें । विरांसि वीर हाणती । परस्परें खणाणिती ॥४८॥

गदा पटीस तोमरें । दुधार मारिती भरें । बहु खणाण सुटले । अनेक घोंष उठीले ॥४९॥

असंख्य हस्त मातले । बळेंच रान घेंतलें । चपेटिती लपेटिती । कपीकुळां झपेटिती ॥५०॥

रथारुढीं निशाचरीं । कपीसि त्रासिलें शरीं । विशेष राउतीं बळें । विदारिलीं कपीकुळें ॥५१॥

समस्त हस्त सुटले । अभंग भार फुटले । बळें करूनि चीरडा । रणांगणीं पखारडा ॥५२॥

कितेक भार चिंबती । कितेक वीर हुंबती । अचाट दाटलीं रणेम । दिसेतिनात कीरणें ॥५३॥

अनेक भार वावरे । समोर मार नावरे । कितेक वीर भेदिती । परस्परें चि छेदिती ॥५४॥

मध्यें चि येक खंडिले । कितेक तें उलंडिले । परोपरीं कळीवरें । तुटोनि भेदिलीं भरें ॥५५॥

कठीण मार नावरे । वीरांत वीर वावरे । वीरश्रिया भरीं भरे । देहासि लागले झरे ॥५६॥

घसास तोडिती बळें । भसास टोंचिती शुळें । थडाड थाड तोडिते । वीरांसि वीर पाडिती ॥५७॥

कितेक वीर नीखुरें । भडाड मारिती भरें । तडाड तूटती शिरें । उलंडलीं कळीवरें ॥५८॥

कत्तार मार होतसे । रुधिरपूर जातसे । नभीं उफाळति शिरें । रीसें गळीत वानरें ॥५९॥

रणांगणीं मदोन्मतीं । रथीं विशेष राउतीं । मनीं धरूनि आक्रमु । बळें चि भंगिली चेमु ॥६०॥

कडक निकटें कटें । तुरंग हस्त श:कटें । कत्तार मार मारिले । रिपू समस्त हारिले ॥६१॥

भुजाबळें चि राउतीं । कपीदळें चि तीं रितीं । करूनि खस्त पाडिलीं । किती रिसें विदारिलीं ॥६२॥

बहुत आट वानरां । जयो दिसे निशाचरां । प्रचंड वीर कोपले । कितेक ते उठावले ॥६३॥

कपीकळोळ चालिला । विधीभुगोळ हालिला । चपेट मारिती बळें । लपेटिताति लांगुळें ॥६४॥

कितेक टाकिती शिळा । कितेक झोंकिती शुळा । गदा तडक फुटले । फणाण बाण सुटले ॥६५॥

किराण ठाण नेटकें । धरूनि खर्व खेटकें । फडाड हाणती बळें । बळें चि मोडिती दळें ॥६६॥

कडक वाजती भरें । परस्परें चि नीकुरें । भले भले उठावले । वीरांसि वीर पावले ॥६७॥

पुढील भार भंगती । कितेक वीर लंघती । सवेंचि उठती बळी । बळें चि फोडिनी फळी ॥६८॥

बळें चि भार लटिले । कितेक दैत्य आटले । विरश्रिया भले भले । भले भले चि तुंबले ॥६९॥

शिळा बहुत सीखरें । कितेक तें तरुवरें । बळें उठावले कपी । अचाट धीट साक्षपी ॥७०॥

हये हयास ताडिती । गजें गजा पछयाडिती । रथें रथासि मोएइती । निशाचरासि झोडिती ॥७१॥

बहुत वेळ भांडले । रिपु कितेक खंडले । सुरांसि त्रासिती बळी । जलंडले भुमंडळीं ॥७२॥

वितंड मेघवर्ण तो । बलाढय कुंभकर्ण तो । दळेंचि गीळितो सळें । परंतु मारिला बळें ॥७३॥

प्रधान ही भले भले । रणीं बहुत भांडले । परंतु येश नाडळे । देह्याभिमान तो गळे ॥७४॥

सुरेंद्र जिंकिला रणीं । प्रसीध राम रावणी । बहुत वेळ भांडळे । पुढें रणीं उलंडले ॥७५॥

अनुजसुत आक्रमी । प्रधानही पराक्रमी । सखे समस्त मारिले । रणांगणीं विदारिले ॥७६॥

सुरां कळेचिना गती । भुमंडळासि भंगिती । बहुत सुर विक्रमी । उलंडले पराक्रमी ॥७७॥

बहु बळाढय दैत्य हो । परंतु पावले मोहो । कपी तुफान सुटले । असंख्य सैन्य आटलें ॥७८॥

अभंग भार भंगले । कितेक वीर रंगले । शरीर खस्त खंगलें । विरंगलें विरंगलें ॥७९॥

अखंड वानरा जयो । निशाचरां घडे क्षयो । मनीं धरूनि साक्षपु । अचाट कोपला रिपु ॥८०॥

उदंड देखिलें उणें । मनीं धरूनि रावणें । बहु बळें उठावला । रणांगणासि पावला ॥८२॥

रथारुढें निशाचरें । बहुत नीकुरें भरें । असंख्य बाण सोडिले । रिपु कितेक मोडिले ॥८३॥

कितेक वीर बापुडे । पळोनि राघवाकडे । विशेष मंदली गती । रघोत्तमासि बोलती ॥८४॥

प्रसंग हा नव्हे भला । कृतांत काळ कोपला । बहुत त्रासलों जिवीं । प्रभु दिनासि वांचवी ॥८५॥

उणीव देखत क्षणीं । उठावला ततक्षणीं । विरश्रिया भुजाबळें । असंख्य भंगिलीं दळें ॥८६॥

रणांगणीं निशाचरें । करूनि खस्त गज्जरें । कितेक तें भयातुरें । विलेकिलीं दशाशिरें ॥८७॥

अधीक कोपला हटी । पुढें रथास नेहटी । उदंड सोडिली सिमा । धिकारिलें रघोत्तमा ॥८८॥

समस्त मानिलें उणें । गिळीन काळसें म्हणे । खिळीन हे वसुमती । मनुष्य राम तें किती ॥८९॥

मनीं धरूनियां पणु । समोर राम रावणु । हटें हटावली हटी । किलाल चोसटी सटी ॥९०॥

अनेक वाजती तुरें । कितेक होत आतुरें । कठोर मांडलें पुरे । नभासि दाटलें धुरें ॥९१॥

सणाण विंधिती शरें । परस्परें चि नीखुरें । घुमघुमी घुमारलें । नमीं धुरें धुमारलें ॥९२॥

नभासि दाटली रजें । चणाणिताति नारजें । अचाट युध्य माजलें । कठोर थोर गाजलें ॥९३॥

अमेद मौष पुरतें । रणांत नाचती भुतें । सिरें धरूनियां पदें । गिदे कितेक स्वापदें ॥९४॥

वितंड कोपला ईशु । अचाट घोंष कर्कशु । धनुष्य वाइलें गुणा । गमे वधील रावणा ॥९५॥

तडक वाजला बळें । दंणाणिलीं भुमंडळें । कडक उठीला रणीं । भयें थरारिला फणी ॥९६॥

करकरीत कर्करी । गरगरीत गर्गरी । थरथरीत थर्थरी । भरभरीत भर्भरी ॥९७॥

कडक कडाडिलें । खडखड खडाडिलें । गडगड गडाडिलें । धडधड धडाडिलें ॥९८॥

तडतड तडाडिलें । थडथड थडाडिलें । दडदड दडाडिलें । धडधड धडाडिलें ॥९९॥

कडाडिलें खडाडिलें । गडाडिलें पडाडिलें । तडाडिलें थडाडिलें । द्डाडिलें धडाडिलें ॥१००॥

विशेष आट वानरां । जयो दिसे निशाचरां । अचाट दाटलीं दळें । नीशंख तोडिती बळें ॥१॥

कृतांत काळ कोपला । भुजाबळें उठावला । उदंड भार भेदिले । रिपु समस्त छेदिले ॥२॥

पुन्हा सवें चि नीखुरें । समस्त छेदिलीं शरें । बळें भेदिली कुपी । अचाट गर्जले कपी ॥३॥

रणीं वधूनि रावणा । विभीछेता रणांगणा । बळें धडाडिला नभीं । विशाळ देवदुंदुभी ॥४॥

निरोध बंद सुटले । समस्त देव भेटले । मृदोत्तरेंचि उत्तरें । बहुस्तुती परस्परें ॥५॥

समस्त देव हरुषले । कुशमभार वरुषले । जयो जयो सितापती । सुखें बहुत गर्जती ॥६॥

महेश कीर्ति बोळती । प्रताप जीव तो किती । चुकोनी नेणता कवी । रघोत्तमासि वीनवी ॥७॥

बळें कृतांत काळ तुं । प्रभु दिना दयाळ तुं । मनीं धरूनियां मोहो । तुझाचि साभिमान हो ॥८॥

बिभीषणास त्रीकुटीं । बळेंचि स्थापिला पटीं । सुखावला बिभीषणु । अखंड रामचींतनु ॥९॥

विराजमान जानकी । धगधगीत पावकीं । रघोत्तमासि भेटली । वियोग वेळ तुटली ॥१०॥

कितेक स्वर्गगायेका । मिळोन आष्ट नायेका । विणे धरूनि तुंबरें । आळाप होतसे भरें ॥११॥

अनेक वाद्यकुसरी । बहुकळा परोपरीं । गुणी उदंड गातसे । घनें घमंड होतसे ॥१२॥

कितेक भांट दाटले । अचाट दाट थाटले । जिवीं सुखावले सुखें । कडक बोलिती मुखें ॥१३॥

अनेक बंद तोडिले । समस्त देव सोडिलें । प्रचीतिनें पाहा पाहा । प्रभु समर्थ राम हा ॥१४॥

निरोप दीधला सुरां । समागमेंचि वानरां । रिसांसहित घेतलें । सपुष्पकांत घातलें ॥१५॥

बहुत आर्त हो तया । विशेष भेटि भ्रातया । समस्त लोक भेटले । माहांसुखें सुखावले ॥१६॥

अनेक वीरकट्ट तो । प्रभुसी राजपट्ट तो । अचाट गर्द माजला । विधीभुगोळ गाजला ॥१७॥

अनेक मंत्रघोंष तो । अनेक वाद्यघोंष तो । अनेक नामघोंष तो । अनेक सर्व घोंष तो ॥१८॥

गणील कोण वैभवा । उल्हास वाटतो जिवा । पहा जयाचिया मनें । समर्थ इंद्रभुवनें ॥१९॥

सुखें उभारिली गुढी । बहु जनासि आवडी । अखंड राज्य हा करु । कवी जनासि वीवरु ॥२०॥

बहुत भव्य भोजनें । अनेक वस्रभूषणें । कपीरिसासि गौरवी । श्रीरामदास तो कवी ॥२१॥

समर्थ हे उपासना । जनांत आणिती मना । रघोत्तमा उपासिती । सखेचि तेचि वाटती ॥२२॥

शरीर वीकिलें गुणीं । अनन्य भाव निर्गुनीं । जना उपासने गुणें । कळोनि मोक्ष पावणें ॥२३॥

घवघवीतसे कवी । कवी कवीच लाघवी । परोपरीं भले भले । प्रबंद बंद साधले ॥२४॥

विरक्त भक्त जाणते । अगम्य खूण बाणते । शरीर त्या घरीं पडो । मनांत राम सांपडो ॥२५॥

स्फुट श्लोक – भागवत १

( प्रमाणिका वृत्त. )

हरीजनकजन्ननी । प्रसुत कौंसभुवनीं । श्रीकृष्ण जन्मला गुणी । करी जनासि मोहनी ॥१॥

कितेक बंद मोचनें । तयासि काय बंधनें । करूनि पंथ मोकळा । श्रीकृष्ण जाये गोकुळा ॥२॥

रिपु म्हणे चला चला । प्रसुतकाळ सुचला । विशेष कौंस तो हटी । पदीं धरूनि आपटी ॥३॥

बळेंचि हस्त पीळिला । तडक वाजला भला । म्हणे रिपु तुझा रिपु । श्रीकृष्ण गोकुळाधिपु ॥४॥

मनांत कौंस खोचला । अपाय सुचला भला । उपाय कोण तो भटो । जिवांत काजळी तुटो ॥५॥

भटु वदे नृपापुढें । उकावला चढोवढें । बळें चि पैज सारितों । तुझा रिपु विदारितों ॥६॥

बळें चि लवितो कळी । खटयाळ भटमाभळी । उपाव्य चालवी कुळा । म्हणोनि वंद्य गोकुळा ॥७॥

बळाढय सुभटु भटु । भटें चि मांडिला हटु । बसोनि नीट नीकटु । प्रशस्त वाचितो पटु ॥८॥

हटें हटेंचि उधटें । कुटीळ कामलंपटें । उपायसा प्रयोजिला । मुलास घात योजिला ॥९॥

बहु मिळोनि सुंदरी । मुखें म्हणे हरी हरी । तुम्हांस वोखटी परी । कुमार हा मुळावरी ॥१०॥

बहु मिळोनियां वधु । कराल बाळका वधु । तरीच वौंश सावधु । येथार्थ सांगतों विधु ॥११॥

अनेक घात घातकी । वदे पतीत पातकी । शिणे मनांत बाळकु । समस्त चित्तचाळकु ॥१२॥

हळुच कृष्णनाटकें । चरित्र मांडिलें ठकें । उगाचि थोर मारकां । भटासि बैसला धका ॥१३॥

पदार्थमात्र चालवी । भटासि पाद्य घालवी । हरीलिळा कळेचिना । अचेतना सचेतना ॥१४॥

मिळोनियां भले भले । अचाट पाट चालिले । बहु करूनि तांतडी । भटावरी धडाधडी ॥१५॥

भटु भटु बळागळा । खिळी कितेक आगळा । उठावलीं सळें सळें । लोहो कितेक मुसळें ॥१६॥

साहाण खोड लाटणी । कितेक खुंट दाटणी । इळ्या पळ्या परोपरीं । उकावलीं भटावरी ॥१७॥

समस्त ही चढोवढी । इळे कुठार पावडी । पाल्हाण तंग तोबरे । लगाम जेरबंद रे ॥१८॥

बहु करीतसे टिका । म्हणोनि वाट कष्टिका । करून चोप चोपणी । कठीण मार खोरणी ॥१९॥

सदेव पाट हालिले । समस्त देव चालिले । बळावली कुटाकुटी । भटु बहुत हिंपुटी ॥२०॥

चरांट दोर सांकळ्या । कडया कितेक मोकळ्या । वाहाण खेटरें सळें । भटासि मारिती बळें ॥२१॥

कितेक मार कोरडे । भटासि लागतां रडे । बहु चुकावितां दडे । उठोनि चांचरी पडे ॥२२॥

बळें चि हस्त मोडिले । कितेक दंत पाडिले । फुटोन रक्त येतसे । रडोनि तोंड घेतसे ॥२३॥

बहुत पुष्टी कंदली । शरीरशक्ति मंदली । विटंबणा परोपरीं । किती क्षतें उरावती ॥२४॥

बहुतसी तडातडी । विशेष होये तांतडी । चरांट खुंट मोडिती । बळें भटासि झोडिती ॥२५॥

कितेक पातळा इटा । कितेक कातळा निटा । खडे कितेक खापरें । बहु पुजा परस्परें ॥२६॥

बळें शुभा धबाबिती । कितेक ढेंक लागती । धुळी मुखांत मृत्तिका । पुरे पुरे नका नका ॥२७॥

हरीचरित्र हें भले । बहु जनांत शोभलें । हरील दुष्टदंडणा । करील जन्मखंडणा ॥२८॥

श्रीकृष्ण देव द्रोहिला । जिहीं नर्‍हीं दुराविला । तया खळास हे गती । बळें चि येम तांडिती ॥२९॥

उदास दास तो कवी । बहु जनास सीकवी । उणें कदा वदों नका । न मानितां घडे धका ॥३०॥

स्फुट श्लोक – भागवत २

विषें भरूनियां स्तना । कुटिल धात पूतना । हरीस होय माउसी । बळें चि सोखिली कसी ॥१॥

रीठा सकट पाडिलें । तरु धरून मोडिले । भुजंग रूप ताणिला । दुजा फणी पलणिला ॥२॥

त्रुणासुरांसि मारिलें । कगा बगासि चीरिले । पदीं धरूनि धनुका । गडयांस वांटितो सखा ॥३॥

धरूनि देव गीळिला । मुखीं भुगोळ दाविला । रसाळ बाळ लाघवी । लिळा कळेचिना कवी ॥४॥

मनुष्य बापुडें किती । विधी सुरेंद्र नेणती । तिहीं प्रचीत पाहिली । उपाय शक्ति राहिली ॥५॥

गुरें समस्त वांसुरें । बहु प्रकार लेंकुरें । परोपरीं तनें मनें । खिलार सार गोधनें ॥६॥

चतुर चोरटा विधी । प्रसंग तो निरावधी । समस्तही ही परोपरीं । स्वयेंचि जाहाला हरी ॥७॥

परेश हा परात्परु । विधी तयास तश्करु । अनेक लोक रंजिला । वरीष्ट गर्व भंजिला ॥८॥

सुरेंद्र मेघ वोळले । कडकसें कलोळलें । बळें विजा झकाकिती । नभीं दिशा लखाखिती ॥९॥

गडदसें परोपरीं । अचाट गर्जना करी । कितेक त्या घबाबिल्या । सिळा भुमी धबाबिल्या ॥१०॥

धुधाट वात सुटला । गमे भुगोळ फुटला । श्रीकृष्ण नाथ गोकुळीं । गिरी धरी करांगुळीं ॥११॥

समागमेंचि गोकुळीं । बळेंचि वोणचा गिळी । कितेक मल्ल मारिलें । बहु रिपु विदारिले ॥१२॥

भल्यासी वैर करिती ते साही ओळखा बरें । षड्रिपु कामक्रोधादि मदमत्सर दंभ तो ॥१॥

प्रपंच साहवा वैरी तयांना जिंकितां बरें । भल्यासी लविती वेडा परत्र मार्ग रोविला ॥२॥

काम आरंभिंचा वैरी निष्काम बुडवी सदा । कामना लागली पाठी काम काम करी जनीं ॥३॥

काम उत्पन्न होताहे ते वेळे नावरे जना । कामवेड जडे ज्याला तो प्राणी आत्मघातकी ॥४॥

कित्येक योषितेसाठीं कां तरी मृत्यु पावले । झडाच घालिती नेटें पतंगापरि भस्मती ॥५॥

आपणा राखणें नाहीं शुद्धि नाहीं म्हणोनियां । सभाग्य करंटे होती वेश्येसीं द्रव्य नासिती ॥६॥

कित्येक भोरपी झाले किती गेले उठोनियां । बाटले भ्रष्टके मेले बुडाले कामसेवनीं ॥७॥

व्याधीनें नासती अंगें नासिके झडती जनीं । औषधें दंतही जाती रूपहानीहि होतसे ॥८॥

रूपहानि शक्तिहानि द्रव्यहानि परोपरी । कुलहानि यातिहानि सर्व हानीच होतसे ॥९॥

कित्येक नाशिले भोगें लोकलाजचि सांडिली । शुभा-शुभ नसे तेथें नीचा उचं भ्रष्टती ॥१०॥

कामाचे व्यसनें गेले मातले रतले जनीं । तारुण्य दोंदिसांसाठीं जन्म दुर्लभ नाशिला ॥१॥

विधीनें विषया घ्यावें अविधि नसतां बरें । आश्रमीं न्यायनीतीनें प्रपंच करणें सुखें ॥१२॥

लटकें नासती काया चेटकें तीं परोपरी । जारणा मारणादिकें नाटकें चेटकें बहू ॥१३॥

चेटका देवतें भूतें जन्महानीच होतसे । म्हणोनि काम हा वैरी आकळावा परोपरी ॥१४॥

ऐसा निरूपिला काम क्रोध तो बोलिला पुढें । कोप तो तामसी प्राणी तमोगुणीं अधोगति ॥१५॥

इतिश्री काम हा वैरी जेणें पाडि यलें भवीं । तो राही सकळां ठायीं विवेकें जाणिजे बरें ॥१६॥

॥ कामनिरूपण समाप्त ॥१॥

षड्रिपुविवेचन – कोपनिरूपण

कोपआरोपणा खोटी कोपें कोपचि वाढतो । मोडतो मार्ग न्यायाचा अन्याय प्रबळे बळें ॥१॥

क्रोध हा खेद संपादी जेथें तेथें चहूंकडे । विवेक पाहतां कैंचा शुद्धि तेथें असेचिना ॥२॥

भ्रुकुटी कुटिला गांठी काळिमा वदनीं चढे । कुर्कुरी बुर्बुरी रांगें हस्तपायच चोळितो ॥३॥

कुशब्द वोखटे काढी त्रासकें वचनें वदे । घेतसे बालटें ढालें उणें काढी परोपरी ॥४॥

बोलतां हिसळे थुंका तये ताये उसाळतो । तांबडे जाहले डोळे रागें रागाच फुगला ॥५॥

कँठलल्लाटिंच्या शीरा फुगल्या घाम चालिला । थरथरा कांपतो रागें रूपें भूतचि जाहला ॥६॥

धर्ते लोकांसि झिंजाडी सातांपांचांचि नावरे । कुस्ती लिथाडी पछयाडी मारामारी धबा-धबी ॥७॥

सुटलीं फिटला वस्रें नागवे दिसती जनां । लाज ते अंतरीं नाहीं गांधलें नीट धांवती ॥८॥

अनर्थ मांडला मोठा लाथा बुक्या चपेटिका । कोपरें मारिती शीरीं काष्ट-पावाणअर्गळा ॥९॥

मुसळें मारिती काटया खिडी डांगाच ढेंकळें । डसती झोबतीं अंगानीकुरें लविती कळा ॥१०॥

एकांहीं धरिल्या शेंडया वृषणीं लविती कळा । पाडिलें दांत भोंकाडें मस्तकें फोडिलीं बळें ॥११॥

ताडिले पाडिले पडले रक्तबंबाळ जाहले । घरचीं मारिती हांका हांका बोंबा परोपरी ॥१२॥

दिवाणामाजि ते नेले मारिले दंड पावले । क्रोधें करंटे ते केले क्रोध चांडाळ जाणिजे ॥१३॥

भल्यानें कोप सांडावा शांतीने असत बरें । क्षुल्लकें कोप पाळावा भल्याचें काम तो नव्हे ॥१४॥

इतिश्री क्रोधरिपु । जेणें बहुत जाला दर्पू । त्यांचीं लक्षणें अमूपू । निरूपिलीं साक्षेपें ॥१५॥

॥ क्रोधनिरूपण समाप्त ॥२॥

षड्रिपुविवेचन – मदनिरूपण

क्रोध तो बोलिला मागें मद तो आइका पुढें । मदाचीं गुप्त हीं कामें अंतरींचा कळेचिना ॥१॥

मद हा वोखटा मोठा मद हा खेदकारक । मदानें पद लाधेना मद शोध करी भला ॥२॥

देहाचा मद शक्तीचा द्रव्याचा मद अंतरीं । विद्येचा मद राज्याचा मद रूप बहूविधा ॥३॥

मदानें थोकली विद्या पुढें आणिक होइना । सर्वां माने मना येना आपुले होरटी कडे ॥४॥

कळेना सृष्टि देवाची बहुरत्ना वसुंधरा । मदाला नावडे कांहीं सर्वही तुच्छ होतसे ॥५॥

मदानें भुलला प्राणी विचारें उमजेचिना । पराचें सत्य मानेना विवरेना कदापिही ॥६॥

वेदशास्त्रादि हो चर्चा नीति हो न्याय हो नव्हे । आपणा पाहणें नाहीं विरंचि बोलिला तरी ॥७॥

इतरा कोण तो लेखा संत साधु महंत हो । आपणें न्याय केला तो आपुलें बोलणें बरें ॥८॥

चालणें थोर तें माझें माझा मीच बहु भला । न्यायाची गोष्टि मानेना नीतीनें कोप येतसे ॥९॥

आपणापरतें नाहीं सर्व कांहीं भुमंडळीं । गुणग्राहकता नाहीं पराचें तुच्छ होतसे ॥१०॥

कैसेनी उमजावा तो हेंकाड आंधळें गुरूं । दिसेना नाकळे कांहीं वळिताम न वळे कदा ॥११॥

ऐशाचा संग तो खोटा हित तेथें असेचिना । स्वहित आपुलें नाहीं परहित कसें घडे ॥१२॥

थोर आयुष्य मोलाचें मदें व्यर्थचि नाशिलें । पापी हा उमजों नेदी शेवटीं दूर होतसे ॥१३॥

मारतां मद कैशाचा पुसे कोण तया मदा । पूर्वींच कळला नाहीं तर्‍हेनें जन्म नाशिला ॥१४॥

देहही बळही गेलें द्रव्य गेलें वृथाचि तें । डंब गेल स्तोब गेलें एकला जातसे खळ ॥१५॥

इतिश्री मदरिपु । जेणें वाढविला भवरिपु । तो हा टाकितां साक्षेपू । समाधान पावला ॥१६॥

॥ मदनिरूपण समाप्त ॥३॥

षड्रिपुविवेचन – मत्सरनिरूपण

मद तो तिसरा शत्रू चौथा मत्सर आयका । मत्सरें सत्य मानेना सत्याचें लटकें करी ॥१॥

बर्‍याच ओखटे सांगे मज नाहीं म्हणोनियां । पैशून्य नसते काढी नसत कुंद लावणें ॥२॥

नस्ते नस्ते ढाल घेणें ऐसी हे जाति मत्सरीं । स्वयें आहे करंटाही समर्था निंदितो सदा ॥३॥

टोपणा आपण असे सर्वज्ञा न मनीं कदा । आपणू घातकी आहे पुण्यवंता पडेचिना ॥४॥

कुकर्मी आपण प्राणी सत्कर्मोच्छेदि तो सदा । आपणू चोरटा आहे सकळां चोरटें करी ॥५॥

आपण भ्रष्टला आहे भल्याला भ्रष्ट भावितो । आपणू घातकी मोठा पराला घातकी म्हणे ॥६॥

पोटींचा कपटी मोठा जनाला कपटी म्हणे । आपणा भक्ति ठाकेना हरिभक्ति उच्छेदितो ॥७॥

आपणू नीच कुळिंचा कुळवंत मना न ये । आपणू ठायिंचा लंडी रणशूरासि हांसतो ॥८॥

आपणू भ्याड ठायींचा धारिष्टा कर्कशू म्हणे । आपणू वोंगळू आहे निर्भळा कदमू म्हणे ॥९॥

आपणू लालुची मोठा वैराग्याची उडावणी । करवेना देखवेना ऐसा तो मत्सरू नरू ॥१०॥

आपलें कर्म भोगीतो पराला कर्म लवितो । जें कांहीं आपण नाहीं तें सर्व उडवीतसे ॥११॥

भांडे तोंडची तें वेडें भकाटया करितो जनीं । अखंड सुजना भांडे तंडे तंडे उदंडया ॥१२॥

धीट तोंडाळ तो प्राणी कांहीं केल्या विटेचिना । लंद तो कोटिगा मोठा लाज त्याला असेचिना ॥१३॥

मत्सरें भाग्यही गेलें मत्सरें बुद्धि नासली । भक्ति ना ज्ञान ना कांहीं अत्र ना परही नसे ॥१४॥

पाहतां सख्य तो नाहीं लोधला ताड उद्धटू । मत्सरें लविलें वेडा ज्याचें त्याला कळेचिना ॥१५॥

इतिश्री मत्सररिपु । जाणिजे हा अमूपू । जेणें वेढिला भवसंकल्प्‍ । दु:खसागर ॥१६॥

॥ मत्सरनिरूपण समाप्त ॥४॥

षड्रिपुविवेचन – दंभनिरूपण

दंभ हा पांचवा जाणा महाशत्रू कळेचिना । यालागीं भांडणें लोका एकामेका पडेचिना ॥१॥

दंभ दंभा बरा वाटे यालागीं लोक भांडती । भांडती मरती जाती दंभालागीं निघोनियां ॥२॥

सकळां पाहिजे दंभ परंतु मिळतो कसा । पालागीं चुर्मुरीताती बुडाले दु:खसागरीं ॥३॥

स्वार्थ हा व्यर्थ जाणावा परंतु जन आंधळे । दंभानें आंधळे केलें ऐसा हा दंभतस्करू ॥४॥

शरीर मुख्य जायाचें दंभाची कोण ते कथा । शब्दची ऊमजेना कीं वैर साधी परोपरी ॥५॥

देहाचा दंभ तो खोटा परंतु आवडे जना । विवेक पाहतां नाहीं दु:खी होती म्हणोनियां ॥६॥

ज्ञातया दंभ बाधेना एकाएकीं खडोखडी । उठोनी चालिला योगी दंभ ते कुतरे किती ॥७॥

वैराग्य पाहिजे अंगीं उदास फिरती लिळा । दंभ उड्डाण तें नेटें लोलंगताचि खुंटली ॥८॥

निश्चया दंभ बाधीना निश्चयो पाहिजे बरा । अंतरें अंतरा भेदी तेथें दंभचि नाढळे ॥९॥

तंभ तो चोर जायाचा लालची करिती मुढें । शेवटीं सर्वही जातें प्रेत होतें भुमंडळीं ॥१०॥

मव्याला कासया व्हावें जाणावें पहिलेंचि हो । लावावें कारणीं देहा दंभ कैंचा उरेल तो ॥११॥

अखंड आठवा राम रामाचें ध्यान अंतरीं । तेव्हां वैराग्यचि उठे दंभ लुंठे परोपरी ॥१२॥

मांसाचा मोधळा याचा दंभ तो कोणतो किती । सावधा दंभ बाधीना दुश्चिताला पछाडितो ॥१३॥

नेणतां चोरटें येतें जाणतां पळतें बरें । शून्याचसारखें जाणा कायसें तें तरी मढें ॥१४॥

धन्य वीवेकि तो राजा वैराग्य बळ आगळे । भक्तिनें ओळला साधू दंभ तेथें दिसेचिना ॥१५॥

इतिश्री दंभरिपु । जेणें वाढविला भवसंलल्पू । तयाचें निर्दळण करी जो साक्षेपू । तोचि धन्य ॥१६॥

॥ दंभनिरूपण समाप्त ॥५॥

षड्रिपुविवेचन – प्रपंचनिरूपण

प्रपंच हा महा वैरी परत्र अंतरीं दुरी । अवघा तोचि तो जाला तेणें देव दुरावला ॥१॥

पदार्थीं बैसली बुद्धि शुद्धि नाहीं परत्रिंची । प्रपंच शेवटीं कैचा गेल्या हा देह हातिंचा ॥२॥

देव तो राहिला दूरीं ऐसा वैरी प्रपंच हा । बाळत्वीं छंद मायेचा खेळतां राहिला दुरी ॥३॥

लागला छंद पोरांचा क्षणक्षण चुकावितो । सांगते माय मानेना लिहीना घरीं असे ॥४॥

हाणिती मारिती पोरें रडतो पडतो बहू । सोशितो आपुल्या जीवें खेळासाठीं मुलांकडे ॥५॥

कांहींसा शाहणा झाला शिकविला परोपरी । लोभानें लग्रही केलें वोढला सासर्‍याकडे ॥६॥

नोवरी आवडे जीवीं नटावेंसें मनीं उठे । तारुण्य बाणतां अंगीं कामलोभेंचि भूलला ॥७॥

खेळ तो राहिला मागें काम तो पडला पुढें । मोहिला शक्तिनें प्राणी तिजवांचोनि नावडे ॥८॥

उदंड जाहलीं पोरें खर्च तो वाढला पुढें । उद्वेग लागला जीवा मेळवितां मिळेचिना ॥९॥

उदंड करंटा जाला हिंडे चहुंकडे फिरे । प्रीति ते राहिली मागें अशक्त जाहला बहु ॥१०॥

फिटेना ऋण तें वाढें ताडातोडी चहूंकडे । मिळेना अन्न ना वस्र वार्धक्यें खंगला बहू ॥११॥

कष्टला शेवटीं मेला गेला प्रापंच हातींचा । घातला मागुती जन्मा ऐसा वैरी प्रपंच हा ॥१२॥

जन्मासि घातलें देवें काय येऊनि साधिलें । भुलले चुकले देवा प्रपंच घातकी पहा ॥१३॥

आधींच सर्व जाणावें काय येतें समागमें । निर्वाणीं अंतिचा देवो कोणी एकें चुकों नये ॥१४॥

घर गांव स्थान माझें वाडे शेत मळे गुरें । पुत्र कन्या बंधु माझे सर्व सांडोनि चालिला ॥१५॥

माझें माझें म्हणे वेडा स्वार्थबुद्धि बहूतची । सर्व सांडोनि गेला रे एकाएकीं उठोनियां ॥१६॥

प्रपंचीं भुलला प्राणी व्यर्थ आयुष्य वेंचलें । देव ना धर्म ना कांहीं ऐसा हा साहवा रिपू ॥१७॥

प्रपंचाकारणें कष्टीं सर्वस्वें वेंचला जिवें । कांहींच वेंचलें नाहीं शेवटीं हात झाडिला ॥१८॥

अपेशी सर्वदा जाल मायाजाळेंचि भूलला। आपुलें मानिलें जें जें तें तें सर्वत्र राहिलें ॥१९॥

जाहला खोत पापाचा सर्वांचें पाप घेतलें । यातना भोगणें लागे चूकला शाहणा कसा ॥२०॥

आधींच जाणिजे सर्व विवेकी त्यास बोलिजे । प्रपंज लथिला बा रे वैरी हा सोडिला कसा ॥२१॥

सर्वांस योग साधेना पुण्य ऊदंड पाहिजे । सहस्रांमाजिं तो एक ज्ञान वैराग्य नेटका ॥२२॥

षड्रिपू जिंकिलें जेणें तोचि ज्ञानी  महा भला । दीक्षेनें उद्धरी लोकां वैरागी तो उदासिनू ॥२३॥

इति श्रीप्रपंचरिपू । जेणें वाढविला भवसंकल्पू । जाणिजे हा अमूपू दु:खसागर ॥२४॥

॥ प्रपंचनिरूपण समाप्त ॥६

॥ षड्रिपुविवेचन अनुष्ठुभ् छंद संख्या ॥१०३॥

सुखकर्ता दुखहर्ता वार्ता विघ्नाची|

नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची |

सर्वांगी सुंदर उटी सेंदुराची |

कंठी झळके माळ मुक्ताफळाची ||

जयदेव जयदेव जय मंगलमुर्ती |

दर्शनमात्रे मनकामना पुरती ||

जयदेव जयदेव || १ ||

रत्नखचित फरा तुज गौरीकुमरा |

चंदनाची उटी कुंकुंम केशरा |

हिरे जडित मुगुट शोभतो बरा |

रुणझुणती नूपूरे चरणी घागरीया ||

जयदेव जयदेव || २ ||

लंबोदर पितांबर फणिवरबंधना|

सरळशुंड वक्रतुंड त्रिनयना ||

दास रामाचा वाट पाहे सदना |

संकटी पावावे निर्वाणी रक्षावे सुरवरवंदना ||

जयदेव जयदेव ||३||

******************

आरती सप्रेम जय जय स्वामी गजवदना |

तुझिया स्मरणे जाति पातके पार्वतीनदंना ||

मोरया पार्वतीनंदना || धृ ||

मस्तकी मुकुट जडिताचा शोभतो जाण |

कानी कुंडलांची दीपके झळकती परिपूर्ण ||

पायी घुंघुरवाळे घालुनि शोभति चरण |

तुझिया दोंदावरी कंठी पदक घालून ||१||

मुषक वाहनावरी स्वारी करोनिया फिरसी|

चंद्रमा तुजला हसे म्हणुनी शाप दिधलासी |

तेहतीस कोटी देव मिळोनी प्रार्थियले तुजसी |

दया करा महाराज उ:शाप देउनिया त्यासी || २ ||

भाद्रपद शुध्द चतुर्थीचा दिवस सुदिन|

त्या दिवशी या चंद्रम्याचे पाहू नये वदन|

हाच शाप दिधला त्यासी ऐका हो जन |

जे जन पाहतील मुख त्यासी दुःख पीडा जाण || ३ ||

वत्से रक्षित असता कृष्णे सोम पाहिला|

स्यमंतक मणि जांबुवंत गृहा समीप नेला|

आळ आली श्रीकृष्णावरी क्रोधाने चढला|

शोधा लागी जाता तेव्हा जांबुवंत मिळाला || ४ ||

रामचंद्रे जांबुवंते होते बोलणे |

यास्तव आता जाणे जाले युध्दा कारणे |

युध्द प्रसंग टळला तेव्हा कन्यका देउन |

मणि आंदण दिधला तेव्हा आले परतून ||५||

सत्राजिता श्री कृष्णाने मणि जो दिधला|

असत्य भाषण करिता त्यासी क्रोध बहु आला|

सत्यभामा बोलावून दिधली कृष्णाला|

मणि आंदण देउनि त्यासी समाधान केला ||६||

गोपिकांचे गृही श्रीहरी भक्षी नवनित|

गोपी जाउनि यशोदेपाशी सांगती वृत्तांत |

कृष्ण तुझा चांडाळ येउन धरी आमुचा हात|

काय सांगू यशोदे, त्याची करणी अघटीत || ७ ||

ऐसी वार्ता कानी पडता माता घाबरली|

जाउन एकदंतापाशी नवस बोलली|

संकष्टीची व्रते तुझी करीन मी आगळी |

खोडी चोरी श्रीहरी सोडी जाउ नको गोकुळी || ८||

यशोदेने नवस पूर्ण जाले म्हणोनिया|

व्रते नरनारी करतील मोरया|

पतित मी आळशी माझी मतिमंद काया|

दास म्हणे मस्तक नित्य तुझे पाया || ९ ||

******************

जय देव जय देव जय जय गणराजा |

सकळ देवा आधी तू देव माझा || धृ ||

उंदरावरी बैसोनी दुडादुडा येसी |

हाती मोदक लाडू घेउनिया खासी|

भक्तांचे संकटी धावूनि पावसी |

दास विनविती तुझिया चरणासी || १ ||

भाद्रपदमासी होसी तू भोळा |

आरक्त पुष्पांच्या घालुनिया माळा |

कपाळी लावुनिया कस्तुरी टिळा |

तेणे तू दिससी सुंदर सावळा || २ ||

प्रदोषाचे दिवशी चंद्र श्रापिला|

समयी देवे मोठा आकांत केला|

इंदु येउनिया चरणी लागला|

श्रीरामा बहुत श्राप दिधला || ३ ||

पार्वतीच्या सुता तू ये गणनाथा |

नेत्र शिणले तुझी वाट पाहाता |

किती अंत पाहासी बा विघ्नहर्ता|

मजला बुध्दी देई तू गणनाथा || ४ ||

******************

श्रीराम आरत्या

जयजय पूर्णकामा । जय आत्मयारामा ।

नवलाव आरति होती हो तुमची आम्हा ।। धृ ।।

निर्गुणी सगुण कैसे। लीळाविग्रह आंरभ ।

अन्वयउपाधि योगे। निर्बिंब हे न लाभे।

एकत्व न खंडता। अनेकत्व हे उभे।

ऐसी हे थोर सत्ता। नांदिजेत स्वयंभ ।।१।।

अपूर्व हेचि रीति । गुरूशिष्यसंवादु ।

अभेद पूर्ण तो हा । महाहरुष संवादु ।

जाणती अनुभवी । जया सदगुरुबोधु ।।

रुचि हे रामदास। आपआपणा स्वादु ।। २ ।।

******************

रावची नाही तेथे कैचे राउळ |

देवची नाही तेथे कैचे देउळ |

ठावचि नाही तेथे कैचे हो मळ |

इतकेहि बोलणे मिथ्या समूळ || १ ||

जय जय जय आरत जय पुरते जाले|

पुरते अपुरतया श्रीरामे नेले || धृ ||

रामचि नाही तेथे कैचा हो दास|

दासचि नाही तेथे कैचा उदास |

उदास आहे परि नाही आभास|

आभास केल्या होय पूर्णत्वा नास || २||

माया कर्पूर आत्मादीपे प्रगटला|

तेणे तेजे अवघा भंबाळ जाला|

तेथे रामदास दीपचि जाला|

लहानाळुनी आपेआप निवाला || ३||

******************

साफल्या निजवल्या कौसल्या माता |

भूकन्या अनन्या मुनिमान्या सीता|

खेचर वनचर फणिवर भरता निजभ्राता|

दशरथ नृपनायक धन्य तो पिता

जयदेव जयदेव जय रघुकुळटिळका |

आरती ओवाळू त्रिभुवननायका | जयदेव जयदेव || १ ||

आचार्या गुरूवर्या कार्याचे फळ |

रविकुळमंडण खंडणसंसारमूळ ||

सुरवर मुनिवर किन्नर ध्याती सकळ |

धन्य तो निजदास भक्त प्रेमळ || जयदेव जयदेव || २ ||

******************

भूमिपती भूजापती भूपती रतिवीरा|

सुरपतिरंजन मृगुपतिगंजन रणधीरा |

सरितापतिदंडणा रजनीचरहारा|

वानरपतिमंडण निर्जरशृंगारा || १||

जयदेव जयदेव सुरवरदा रामा|

मुनिजन मानसहंसा सुंदर गुणधामा ||धृ||

शरणागतवत्सला तरणोत्पलनयना |

तरणीवंशाभूषण धरणीधरशयना|

करणीकारण तारण जडजाड्याहरणा |

दासा पंजर लोभापर दुस्तरणा || ३ ||

******************

किरीट कुंडले माला वीराजे|

झळझळ गंडस्थळ घननिळ तनु साजे |

घंटा किंकिणी अंबर अभिनव गति साजे |

अंदू वाकी तोडर नूपुर ब्रिद गाजे ||

जयदेव जय रघुवीर ईशा |

आरती निर्जरवर ईशा जगदीशा || जयदेव जयदेव || १||

राजिवलोचन मोचनसुरवर नरनारी |

परतर पर अभयंकर शंकर वरधारी|

भूषणमंडीत उभा त्रिदशकैवारी|

दासा मंडण खंडण भवभय अपहारी| जयदेव जयदेव || २ ||

******************

सीतावरी रघुवीर शरयुतिरवासी |

योगीजनमनमोहन पावन सुखराशी |

नेणती अपार महिमा न कळे वेदासी|

श्रुती नेति नेति अगम्य सर्वासी || १ ||

जयदेव जयदेव जय सीतारमणा |

नकळे तुझा महिमा शास्त्रापुराणा || धृ ||

स्तुति करिता जिव्हा चिरल्या शेषाच्या|

नेणति पार अपार प्रकाश हा तुमचा ||

अंत नाही अनंत प्रांत मायेचा |

ब्रह्मादिका न कळे जप तो शिवाचा || २ ||

चारी वाचा शिणल्या नि:शब्द शब्दाचा |

भावनेचा अभाव ठाव मुक्तीचा |

मीतूपण कैचे सोहळा सुखाचा|

तो हा राघव स्वामी रामदासाचा || ३ ||

******************

भंबाळ कर्पूराचे | दीप रत्नकीळाचे ||

उजळले दिग्मंडळ | मेघ विद्युल्लतांचे ||

दिसती तैशापरी | भार चंद्रज्योतीचे ||

जयजया दीनबंधु | भक्तकरुणासिंधु ||

आरती ओवाळीन शिवमानसी वेधु ||धृ||

त्राहाटली दिव्य छत्रे | लागल्या शंखभेरी|

थरकती मेघडंबरे| दाटल्या उभय हारी ||

फडकती ते निशाणे | तडक वाजती भारी ||

तळपती मत्स्यपुच्छे | तेणे रोग थरारी || २ ||

मृदंग टाळ घोळ | उभा हरिदास मेळ ||

वाजती ब्रह्मविणे | उठे नाद कल्लोळ ||

साहित्ये नटनाटय | भव्य रंग रसाळ ||

गर्जती नामघोष | लहान थोर सकळ || ३ ||

चंपक पुष्पयाती | मिळाल्या असंख्याती ||

धुशर परिमळांचे लेणे | तेणे लोपली क्षिती ||

चमकती ब्रहवृंदे | पाउले उमटती ||

आनंद सर्वकाळ | धन्य जन पाहती || ४ ||

ऐसा ऋषिकुळवेष्टित हा | राम सूर्यवंशीचा |

जाहाली अति दाटणी | पुढे पवाड कैचा|

सर्वही एक वेळा | गजर घोष वाद्यांचा ||

शोभतो सिंहासनी | स्वामी रामदासाचा || ५ ||

******************

सुंदर सिंहासनी त्रिदशा कैवारी |

दक्षिणभागी उभा सखा अवतारी ||

वामांगी ती उभी सीता सुंदरी |

आज्ञाधारक सन्मुख रूद्र अवधारी || १ ||

जय देव जय देव जय अयोध्याधीशा|

आरती ओवाळू स्वामी जगदीशा || धृ ||

मस्तकी मुकुट किरीटी तेजाळ |

झळझळ झळकती कीळा भासे कल्लोळ ||

मकराकृती कुंडले रत्ने सुढाळ|

कस्तुरी केशर सुंदर भाळी परिमळ || २ ||

चाप केवती भृकुटी व्यंकट सुरेख |

आरक्त लोचन सुंदर सरळ नासिक |

रसाळ सुढाळ भाळ भव्य सुरेख |

दिनकर कोटी उपमे तुळे मयंक || ३ ||

अजानुबाहु वक्षस्थळ सुंदर मुगुटी |

मुक्ते रुळती माळा रत्नांच्या कंठी ||

मर्यागर दूसर केशर सर्वांगे उटी|

त्र्यंबक धनुष्य शोभे शंकर संपुटी ||४||||

कासे कसिला पीतांबर पिवळा |

चरण कमळी रूळे वृंदाची माळा ||

घननीळ तनु सुंदररूपे सावळा |

रामदास वंदी चरणांबुज कमळा || ५ ||

******************

कथेचे शेवट आता उजळू आरती ||

ओवाळू मेघश्याम सावळी मूर्ति || धृ ||

सिंहासनी शोभे देव सुरवरकैवारी|

दक्षिणेसी शेष वामे सीता सुंदरी ||१||

भरत शत्रुघन माता कौसल्या पाहे |

जोडुनि पाणी सन्मुख हनुमंत आहे || २ ||

भक्तराज दोही भागी उभे राहिले ||

स्वानंदे गर्जती धूशर उधळीले ||३||

वाजंत्र्याची घाई एक गर्जना जाली|

रामदासा आनंद जाला कथा संपली ||४||

******************

आता लावा रे पंचारती|

राम लक्ष्मण सीता मारुती ||धु ||

राम दृष्टीने राम पहा | नीट सन्मुखे उभे राहा ||

राम होउनी राम तुम्ही पाहा || १ ||

ध्यान आव्हान आसन जाण| पाद्य अर्घ्य आचमना ||

काही नेणे मी रामावीण || २||||

स्नान परिधान उपविति गंध | केशर कस्तुरी सुमन सुगंध ||

काही नेणे मी मतिमंद ||३||

धूप दीप नैवेद्य जाण | विडा दक्षणा निरांजन|

काही मंत्रपुष्पादि प्रदक्षणा ||४||||

पंचभूतादि पांचहि प्राण | करा रामासी समर्पण ||५||

रामलक्ष्मण सीताबाई | राम कल्याण नित्य गाई |

राम व्यापक सर्वा ठाई ||६||

रामी रामदास म्हणे | रामावीण मी कांही नेणे ||

राम माझा जीवप्राण ||७||

******************

काकड आरती परमात्मा श्री रघुपती |

जिवाजिवां प्रकाशसी कैसी निजात्म ज्योती ||धु ||

त्रिगुण काकडा व्दैत घृते तिंबिला |

उजळिली निजात्मज्योती तेणे जळोनि गेला ||१||

काजळी ना म्हैस नाही जळजळ ढळमळा |

अवनी ना अंबर प्रकाश निघोट निश्चला ||२||

उदयो ना अस्तु तथा बोध: प्राप्तकाळी |

रामी रामदासी सहजी सहज वोवाळी ||३||

******************

बाळा मुग्धा यौवना प्रौढा सुंदरी

आरत्या घेउनि करी झाल्या त्या नारी ||१||

श्यामसुंदर रामा चरणकमळी |

ओवाळू आरती कनक गंगाजळी ||२||

चौघी म्हणती सुमनशेजे चला मंदिरा |

नव त्या इच्छिती सेवा श्यामसुंदरा ||३||

दास म्हणे सुमनशेजे चला श्रीहरी|

क्षण एक विश्रांति घ्या हो अंतरी ||४||

******************

स्वामी चला हो निजमंदिरा |

सुखसेजेसी रघुवीरा|

राघवा चला जी निजमंदिरा ||धृ||

सकळासी तांबुल सकळ पुष्पमाळा |

भक्तांचा सोहळा पुरविला ||१||

भक्तजनपालक ब्रह्मांडनायक |

जय रघुकुळटिळक स्तविती दासा ||२||

येउनी जनकात्मजा अहो जी रघुराजा|

तिष्ठतसे तुझा मार्ग लक्षी || ३||

जाली वाढ राती अहो रघुपती |

मार्ग सोडविती बंदीजन ||

उठले जगजीवन सिंहासनावरून |

वेगी निंबलोण उतरिले || ५ ||

******************

यथा शक्ति सेवा जाली | देवराया निद्रा आली|

रमा वाट पाहे ही | शेजे सुमनांचे मंदिरी ||१||

धर्म अर्थ काम मोक्ष | पहा मंचक प्रत्यक्ष |

चौकुनी चारी समया | एका ज्योती प्रकाशल्या ||२||

आपला आपण उपचार | भोगी भोग निरंतर |

ऐसे रघुराज पहुडले | दासा प्रसादा लाभले ||३||

******************

श्रीराम पहुडले निज मंचकावरी|

उभी ती जानकी बाळा घेऊनी आरत्या करी ||१||

समया पाजळती रत्नज्योती प्रकाशती|

हनुमंत जांबुवंत पुढें उभे राहती||२||

नैवेद्य पंचखाद्य खर्जूर शर्करा|

नारळादि फळे द्राक्षे रामराया अर्पिली||३||

राघवे निद्रा केली मौन वाचा राहिली|

रामी हो रामदासी समाधी लागली||४||

******************

मारुतीची आरत्या

सत्राणे उड्डाणे हुंकार वदनी |

करि डळमळ भूमंडळ सिंधुजळ गगनी ||

कडाडिले ब्रह्मांड धोका त्रिभुवनी

सुरवरनर निशाचर त्या जाल्या पळणी ||

जयदेव जयदेव जयजय हनुमंता

तुमचेनि प्रतापे न भिये कृतांता || जयदेव जयदेव || १ ||

दुमदुमिले पाताळ उठला पडशब्द|

धगधगिला घरणीधर मानिला खेद ||

कडाडिले पर्वत उडुगण उच्छेद|

रामीरामदासा शक्तीचा शोध || जयदेव जयदेव ||

******************

कोटीच्या कोटी गगनी उडाला|

अपचळ चंचळ द्रोणाचळ घेवोनि आला ||

आला गेला आला कामा बहुताला |

वानर कटका चटका लाउनिया गेला ||

जयदेव जयदेव जयजय बलभीमा|

आरती ओवाळू सुंदर गुणसीमा| जयदेव जयदेव || १ ||

उत्कट बळ ते तुंबळ खळबळली सेना|

चळवळ करिता त्यासी तुळणा दिसेना ||

उदण्ड कीर्ति तेथे मन हे वसेना|

दास म्हणे न कळे मोठा की साना || जयदेव जयदेव || २ ||

******************

भीम भयानक रूप अद्भूत |

वज्रदेही दिसे जैसा पर्वत ||

टवकारूनि नेत्र रोम थरथरीत |

स्थिरता नाही चंचळ जाला उद्दीत ||

जयदेव जयदेव जय महारूद्रा|

आरत भेटीचे दीजे कपींद्रा || जयदेव जयदेव ||१||

हुंकारूनि बळे गगनी उसळला |

अकस्मात जानकीसी भेटला ||

वन विध्वंसूनि अखया मारिला

तत्क्षणे लंकेवरी चौताळिला || जयदेव जयदेव || २||

आटोपेना वानर हटवाटी धीट|

पवाडला जाळू पाहे त्रीकूट |

मिळोनि रजनीचर करती बोभाट

धडाडीला वन्ही शिखा तांबट || जयदेव जयदेव || ३ ||

कडकडीत ज्वाळा भडका विशाळ |

भुभुःकारे करूनी भोवी लांगूळ |

थोर हलकालोळ पळती सकळ |

वोढवला वाटे प्रळयकाळ || जयदेव जयदेव || ४ ||

तृतीय भाग लंका होळी पै केली|

जानकीची शुध्दि श्रीरामा नेली ||

देखोनी आनंदे सेना गजबजली |

रामीरामदासा निजभेटी जाली || जयदेव जयदेव || ५ ||

******************

दशरथे यज्ञ केला ऋषिप्रसाद आला|

विभागिता तिन्ही भाग एक अंजनी नेला ||

तयाचा पूर्णपिंड रूद्रअवतार जाला|

पूर्णपिंड म्हणोनीया बहुबळ लाधला ||१||

जयजया पवनतनुजा जय राघवप्रिया |

आरती ओवाळीन सकळबलाढ्य वर्या ||

भक्तजन चूडामणि प्रेमळ ब्रह्मचर्या |

ज्ञानविज्ञानघना सुनीळतनु वज्रदेह्या || धृ ||

उपजता बालपणी जेणे गिळिला तरणी|

पुनरपि उगळिला पोळला म्हणवूनि |

ते वेळ हनुवटे वज्र हाणिला सत्राणी|

रोम हि न तुटे चि हनुमंत नाम तेथूनी || २ ||

अंजनीवरद जाले कासोटीस ओळखले|

तोचि स्वामी तुझा येरे जीवी धरियले |

क्रीडता द्रुमगर्भी राघवे ओळखिले |

येरू म्हणे स्वामी माझा लोटांगण घातले || ३ ||

स्वामीचे कृतकार्य तरला सिंधुतोये|

राक्षसे निद्राळूनी भेटला जानकीये|

क्षुधेचेनि मिषे वना अंतकु होये|

जाळिली लंकापुरी वंदिले रामपाये ||४||

गोष्पदातुल्य मेरू उडोनिया गेला |

योजने चारकोटी द्रोणाचळ आणिला |

विस्तीर्ण सहस्त्रयोजन पुष्पप्राय झेलिला||

लक्ष्मण प्राणदाता ऐसा जनवाद जाला ||५||

कृतांत काळनेमी मार्ग रुंधिला तेणे|

विवसी उध्दरोनी घेतले प्राणे ||

पर्वत घेऊनि येता भरते विंधिला बाणे|

नामासि देउनि मान पर्वत नेला सत्राणे ||६||

रघुनाथ विजयी जाले सकळ कपी गौरविले |

ते वेळ प्रेमे प्रीतिनिकट दास्य घेतले ||

हे तुझे कीर्तितेज त्रिभुवनी फाकले|

रामीरामदासे आरत ओवळिले ||७||

******************

सद्गुरू मुख्य मारूत कर्ण व्योमी विचरत|

तयाचा निजगर्भी जाला बोध हनुमंत ||

निजबळे निजकीर्ती केली विख्यात |

तयाचेनी स्मरणमात्रे कळिकाळ कापत || १||

जय जय हनुमंता जयाची पूर्ण शिवा |

आरती ओवाळीन जीवाचिया जीवा ||धृ.||

जीवशिवऐक्य तेहि केले सुग्रीवा रामा |

इंद्रिय हेच कपि लाविले निजकामा ||

भवसिंधु तरूनिया राघवांगना रामा |

शोधुनि काम क्रोध दमिले राक्षस भीमा ||२||

ऐसे निज काज सिध्दी गेले जनी जैत्य आले|

जानकी सहित राम ऐक्य राजी राहीले ||

हनुमंतपण तेथे ना राहेचि वेगळे |

रामी रामदासी आरते ओवाळीले ||३||

******************

अंजनीसुत हा नयनी निज अंजन लावी |

षड्रिपु भंजून सत्वर निरंजन दावी ||

त्याविण तरती दुस्तर भवसागर केवी|

त्रैलोक्याचा नायक जिवलग ज्या भावी ||३||

जय देव जय देव जय एकादशरूद्रा|

सहजी प्रकाश दिधला त्या दिनकर चंद्रा ||धृ||

रजनीपती वौशीनर अभिमाना चढला||

गर्वाचा शरपंजर शतचूर्ण केला ||

पाताळी फणि मस्तक चुळचुळा जाला |

तो हा कपि दासांचे ध्यानी सापडला ||४||

******************

दृढ लांगुल वज्रांग विक्रांत वल्या |

तिक्ष्णनख रोमावली अतिवक्रा ||

पिंगट नेत्रा उचलुनि पाणि चपेटा मर्दुनि रिपुगात्रा |

त्रिभुवन विक्रम विस्मित राघव प्रियपात्रा || १||

जय देव जय देव पवनतनुज भीमा |

अनुसरज प्रतिपाक अगणित गुणसीमा ||धृ||

पीतांबर कुंडल गिरिवरसमलीला|

शेनाचल करतलवत अगणित अवलीळा |

रघुविरदासा मंडण भवखंडण हेला|

अनुदिनी सन्मुख तिष्ठतु जोडोनि करयुगुला || २ ||

******************

जय जय भीमराया जयजय भीमराया |

ब्रह्मांडा येवढी तुझी वज्रकाया ||धृ||

वज्र लांगुल पुरते | जाते ब्रह्मांडा वरते ||१||

फार चंचळ चपळ | बळ लागले तुंबळ ||२||

ऐसा दुजा वीर कैचा | दास होये रघुनाथाचा ||३||

******************

श्रीकृष्ण आरत्या

करूणाकर गुणसागर गिरिवरधर देवे |

लीला नाटकवेष धरिला स्वभावे |

अगणितगुणलाघव हे कवणा ठावे |

वज्रनायक सुखदायक काय वर्णावे ||

जयदेव जयदेव जय रमारमणा |

आरती ओवाळू तुज नारायणा || जयदेव जयदेव || १||

वृंदावन हरिभुवनी नुतन तनु शोभे |

वक्रांगे श्रीरंगे यमुनातटी शोभे |

मुनिजनमानसहारी जगजीवन ऊभे |

रविकुळटिळकदास पदरज त्या लाभे || २ ||

******************

जय जय यादवा रे जय जय यादवा रे|

तुझे ध्यान लाभले माधवा रे ||धृ.||

होसी भक्तांचा कोवसा |

भवार्णवी भरवसा ||१||

भार फेडीला महीमा|

कैवारी तू पांडवाचा ||२||

दास म्हणे मनोहर |

कृष्ण आठवा अवतार ||३||

******************

विठ्ठल आरत्या

निर्जरवर स्मरहरधर भीमातिरवासी|

पीतांबर जघनी कर दुस्तर भव नाशी ||

शरणागत वत्सल पालक भक्तांसी|

चाळक गोपिजनमन मोहन सुखराशी ||

जयदेव जयदेव जय पांडुरंगा |

निरसी मम संगा निःसंगा भव गंगा || जयदेव जयदेव ||१||

अणिमा लघिमा गरिमा नेणति तव महिमा |

नीलोत्पलदल विमला घननिल तनु शामा ||

कंटकभंजन साधूरंजन विश्रामा|

राघवदासा विगलित कामा निःकामा || जयदेव जयदेव ||२||

******************

जय जय पांडुरंगा जय जय पाडुरंगा|

तुझ्या दरूषणे दोष जाती भंगा ||धृ||

पुंडलिकालागी आला | ईटेवरी उभा केला ||१||

ठाई ठाई टाळघोळ | मोठा कथेचा कल्लोळ || २ ||

दास म्हणे भीमातीरी| येकवेळ पाहा रे पंढरी ||३||

******************

जय देव जय देव पांडुरंगा ||

आरती ओवाळू अघ ने निजमंगा ||धृ||

श्रीमुख सुंदर कुंडल मस्तकी ज्योतिर्लिंग शोमा|

कटी तटी पीत वसने विद्युत् प्राय शोमत |

जडितसिंके झलपलित तेजे झाल झलित ||१||

पांचजन्य करयुगि घरिलासे पाहे |

समचरणाची शोमा अभिनव नटताहे ||

भीमा तट सन्निध पुंडरिक राहे|

वेणुनादे मुनिजन वेधियले पाहे ||२||

ऐसी मूर्ती इटे पूजिली निजनटे|

बह्मा इंद्र मध्यानि प्रगटे |

जय जयकारे सुखकर पंढरीये पेटे |

दास चरणी मधुकर सेवनी निजविनटे ||३||

******************

शंकर आरत्या

लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडी माळा |

वीषे कंठ काळा त्रिनेत्री ज्वाळा |

लावण्यसुंदरी मस्तकी बाळा |

जयदेव जय श्रीशंकरा, हो स्वामी शंकरा |

आरती ओवाळू तुज कर्पुरगौरा || जयदेव जयदेव ||१||

कर्पुरगौरा भोळा नयनी विशाळा |

अर्धांगी पार्वती सुमनांच्या माळा |

विभूतीचे उधळण शितीकंठ नीळा |

ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा || जयदेव ||२||

देवी दैत्यी सागरमंथन पै केले |

त्यामाजी अवचित हलाहल जे उठिले |

ते त्वां असुरपणे प्राशन केले |

नीळकंठ नाम प्रसिध्द झाले | जयदेव जयदेव ||३||

व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी |

पंचानन मनमोहन मुनिजन सुखकारी ||

शतकोटीचे बीज वाचे उच्चारी|

रघुकुळटीळक रामदासा अंतरी || जयदेव जयदेव ||४||

******************

जय देव जय देव जय रतिपतिदहना|

मंगल आरती करतो छेदी अघविपिना ||धृ||

गौरीवर गंगाधर तनु कर्पुर ऐशी |

गज व्याघ्राची चर्मे प्रेमे पांघुरसी |

कंठी कपाळा माळा भाळी दिव्यशशी|

अनिलाशन भूषण हर शोभत कैलासी ||१||

त्रिपुरासुर अतिदुस्तर प्रबळ तो जाला |

तृणवत मानित वासव विधि आणि हरिला ||

तेव्हा निर्जर भावे स्मरताती तुजला|

होऊनि सकृप त्यावरि मारिसी त्रिपुराला ||२||

जे तव भक्ति -पुरस्सर जप तप स्तव करिती |

त्याते अष्टहि सिद्धी स्वबलाने वरिती ||

शिव शिव या उच्चारे जे प्राणी मरती |

चारी मुक्ती येउनि त्यांचा कर धरती ||३||

वृषभारूढ मूढा लावी तव भजना |

भवसिंधु दुस्तर तो करी गा सुलभ जना ||

होवो सुलभ मला तव मायेची रचना |

दास म्हणे ताराया दे सकृप वचना ||४||

******************

जय देव जय देव जय अजिनांबर धारी|

आरती तुज मंगेशा निर्गुण उपचारी ||धृ ||

उपमा नाही रूपी निर्गुण गुण रहिता|

कैलासाहुनि मानस धरिला भजकार्था |

काशी आदि करुनि गणनाच्या तीर्था |

लिंगदेहे वससी भक्तिभावार्था ||१||

गजचर्मपरिधान शशि धरिला शिरी|

भूधर जिंकुनि कंठी केली उत्तरी||

जटाजूट वसे गंगासुंदरी |

वाहन नंदी तुझे अर्धांगी गौरी || २ ||

मंगलदायक तुझे शिवनाम घेता |

तत्क्षण भस्म होती तापत्रय व्यथा ||

अभिन्न भिन्न भाव दासाच्या चित्ता|

चरणविरहित न करी मज गौरीकांता || ३ ||

******************

विष्णू आरत्या

कमळावर कौस्तुभधर क्षिरसागरवासी ||

पतीत पावन नामे अगणित गुणरासी |

नाभी कमळी ब्रह्मा अग्रज मदनासी |

न कळे महिमा स्तविता दशशतवदनासी ||१||

जयदेव जयदेव जय पंकजनयना |

आरती ओवाळू तुज पन्नगशयना ||धृ.||

अरिदंडण भवखंडण मंडण देवांचे |

हरी दुरित परिपूरित निजहित सकळांचे |

दशशतवेष्टित शोभे स्वरूप गरूडाचे |

राघवदासी भजन पूजन सगुणाचे || २ ||

******************

जय देव जय देव जय लक्ष्मीकांता |

मंगल आरती करितो भावे सुजनहिता ||धृ.||

नारायन खगवाहन चतुरानन ताता|

स्मर अरिताप विमोचन पयनिधि जामाता ||

वैकुंठाधिपते तव महिमा मुखि गाता |

सहस्रमुखांचा तोही थकला अनंता ||१||

सदैव लालन पालन विश्वाचे करिसी |

दासास्तव तू नाना अवतार धरिसी |

दुष्टा मर्दुनि दुःखा भक्तांच्या हरिसी|

निशिदिनी षण्मुख तातांचे ह्दयी स्मरसी ||२||

******************

वेंकटेश्वर आरत्या

अघहरणी पुष्करणी अगणित गुणखाणी |

अगाध महिमा स्तविता न बोलवे वाणी ||

अखंड तीर्थावळी अचपळ सुखदानी|

अभिनव रचना पाहता तन्मयता नयनी ||

जयदेव जयदेव जय व्यंकटेशा ||

आरती ओवाळू स्वामी जगदीशा || जयदेव जयदेव ||१||

अति कुसुमालय देवालय आलय मोक्षाचे|

नाना नाटक रचना हाटक वर्णाचे ||

थकित मानस पाहता स्थळ भगवंताचे|

तुळणा नाही हे भुवैकुंठ साचे || जयदेव जयदेव ||२||

दिव्यांबरधर सुंदर तनु कोमल नीला |

नाना रत्ने नाना सुमनांच्या माळा ||

नाना भूषण मंडित वामांगी बाळा |

नाना वाद्ये मिनला दासांचा मेळा || जयदेव जयदेव ||३||

******************

जय जय वेंकटेशा जय जय वेंकटेशा

मूळपुरुषा तू जगदीशा ||धृ.||

केवळ वैकुंठभुवन | उदंड येती भक्तजन ||

जन होताती पावन ||१||

गिरी शेषाद्री मस्तकी | नाटकदेशी कर्नाटकी|

भजिजे पुण्यश्लोक लोकी ||२||

रथ उत्साह घडघडाट || ३ ||

वृक्ष नाना पक्ष याती| नानापक्षी ते बोलति ||

जळे निर्मळ वाहती ||४||

तेथे पुरति कामना | बहुतांच्या मनकामना ||

दास म्हणे जगजीवन ||५||

******************

श्री सद्गुरु आरत्या

जय देव जय देव जय अलक्ष्यलक्ष्या|

जय गुरूराज दयाघन विश्वांतरसाक्षा ||धृ.||

ब्रह्मानंद सुखाचा तू कंद बापा|

भावातीता हरसी दास त्रय तापा ||

अगाध महिमा तुझा कोण करी मापा|

मंगळधामा रामा सदुरू निष्पापा ||१||

होउनि सकृप मूढा तू हाती धरिसी|

अघनग भस्म करोनि त्याते उध्दरिसी ||

स्पर्शुनि मस्तकी पाणी त्या ब्रह्म करिसी| |

आत्मस्वरूपा दाविसि होउनिया अरसी ||२||

अग्नी काष्ठा देतो आपुले रूप जसे|

आपण करता प्रेमे शिष्यलागी तसे ||

शिष्याचे तव स्मरणे भवभय नासतसे |

सदैव ब्रह्मस्वरूपी होउनि राहतसे ||३||

ऐसा तू गुरुराया विश्वाचा दाता|

सकृप होउनि कळवी मजला वेदांता ||

महाराजा अजुनी तरी अंत किती पाहता|

दास म्हणे मी बुडतो काढि धरुनि हाता ||४||

******************

सुखसहिता दुखरहिता निर्मळ एकांता |

कलिमलदहना गहना स्वामी समर्था |

न कळे ब्रह्मादिका अंत अनंता |

तो तू आम्हा सुलभ जय कृपावंता ||

जयदेव जयदेव जय करूणाकरा |

आरती ओवाळू सद्गुरूमाहेरा || जयदेव जयदेव ||१||

मायेविण माहेर विश्रांती ठाव |

शब्दी अर्थलाभ बोलणी वाव ||

सद्गुरूप्रसादे सुलभ उपाव |

रामीरामदासा फळला सद्भाव || जयदेव जयदेव || २ ||

******************

जय जय आरती श्री गुरू स्वामी समर्था |

दयाळा स्वामी समर्था |

काया वाचा जीवे भावें ओवाळिन आता || धृ ||

ब्रम्हा विष्णु हरादिक मानसी ध्याती |

सुरवर किन्नर नारद तुंबर कीर्तनी गाती ||

आगम निगम शेष स्तवितां मंदसी मती |

तो तूं आम्हा पूर्ण काम मानवां प्राप्ती || १ ||

ऋषीवर मुनिवर किन्नर देवा तुझे स्थापिलें |

षड्दर्शनी मत्त गुमानी पंथ चालिलें ||

अपरंपार परात्परा पार न कळे |

पतित प्राणी पदर लागुनी कल्याण जालें || २ ||

******************

भैरव आरत्या

दक्षिण देशामाजी भैरव तो देव |

क्षेत्रपाळ बंदी लोकत्रय भाव |

भक्तासी देखूनी चरणी दे ठाव |

देवाचा तारक भैरव देव ||

जयदेव जयदेव जय भैरवदेवा |

सद्भावे आरती करितो मी देवा || जयदेव जयदेव ||१||

वामांगी जोगेश्वरी शोभे सुंदर|

कासे पितांबर वाद्यांचा गजर ||

भक्तासि देखोनि हरि कृपाकर|

रामदास चरणी त्या मागे थार| जयदेव जयदेव || २ ||

******************

जय देव जय देव जय क्षेत्रपाळा |

आरती ओवाळू तूज रे गोपाळा ||धृ.||

नाना क्षेत्रे पाळक चाळक सुष्टीचा |

वोळे घन आनंदाचे वृष्टीचा ||

संकटमोचन देव कृपादृष्टीचा |

कैपक्षी सामर्थे भक्त पुष्टीचा ||१||

त्रिशूळ डमरू सिंगी योगी वीतरागी|

अभिनव महिमा न कळे भोगी ना त्यागी|

दर्शनमात्रे सेवक होती वीभागी|

सर्वाभूती पाहा या देवालागी || २ ||

चळवळ चळवळ जिकडे तिकडे देवाची |

अगणित महिमा कोणी लिही ना वाची ||

का रे काही सेवा न करा फुकाची |

दास म्हणे बुध्दि न करावी काची || ३ ||

******************

जय जय भैरवा रे| जय जय भैरवा रे|

तुझे भजन लागे सदैवा रे| काळ भैरव काळ भैरव|

टोल्या भैरव बटुक भैरव ||

नाना प्रकार विखार | त्याचा करतो संव्हार |

काळ काळाचाही काल| दास म्हणे क्षेत्रपाळ ||

******************

दत्तात्रेय आरत्या

जय जय श्री दत्तात्रेय औदुंबरवासी |

मंगल आरती करितो मम भवभय नाशी ||धृ.||

देहत्रय अवतारा तापत्रय हरिसी|

अक्षय सुख अवदुंबर छात्रे विचरसी ||

श्रीकृष्णातटी राहुनि दासा उध्दरसी|

जडमुढा ताराया अवतार धरिसी ||१||

काय तुझा महिमा वर्णावा आता|

मारिसी भूत समंधा सक्रोधे लाथा |

नाना रोग दुरत्यय तव तीर्थ घेता|

पुनरपि श्रवण न ऐकति गदरिपुची वार्ता ||२||

तुझे क्षेत्र मनोहर या अवनीवरती|

त्याते पाहाता वाटे स्वर्गासम धरती|

आंनदे व्दिज भारत पारायण करिती|

त्रिकाळ सप्रेमाने करिती आरती ||३||

मी अघसागर तू हो अगस्तिऋषि देवा |

प्राशुनि वारी दे मज त्वत्पदिजा ठेवा|

बाधो ना मज किमपी प्रापंचिक हेवा|

दास म्हणे हे बाळक अपुल्या पदि ठेवा || ४ ||

******************

विधिहरिहर सुंदर दिगांबर झाले |

अनुसूयेचे सत्त्व पहावया आले|

तेथे तीन बाल करूनि ठेविले |

दत्त दत्त ऐसे नाम पावले || १||

जयदेव जयदेव जय दत्तात्रया |

आरती ओवाळू तुज देवत्रया || धृ ||

तिही देवांच्या युवति पति मागो आल्या |

त्यांना म्हणे वळखूनि न्या आपुल्याला |

कोमळ शब्दे करुनी करुणा भाकिल्या |

त्यासी समजाविल्या स्वस्थानी गेल्या ||२||

काशी स्नान करविरक्षेत्री भोजन |

मातापुरी शयन होते प्रतिदिन |

तैसे हे अघटित सिध्द महिमान|

दास म्हणे हे तो नव्हे सामान्य || ३ ||

******************

खंडोबा आरत्या

पंचानन वाहन सुरभूषण लीला |

खंडामंडित दंडित दानव अवनीळा ||

मणिमल्ल मर्दून घुसर जो पिवळा |

करि कंकण बाशिंगे सुमनांच्या माळा |

जयदेव जयदेव जयजय मल्लारी|

वारी दुर्जन वारी निंदक अपहारी || जयदेव जयदेव ||१||

सुरवैरी संहारा मजलागी देवा |

नाना नामे गाईन घडो तुझी सेवा ||

अगणित गुण गावया वाटतसे हेवा |

फणिवर शिणला जेथे नरपामर केवा || जयदेव जयदेव ||२||||

रघुवीरस्मरणे शंकर हृदयी नीवाला |

तो हा मदनांतक आवतार जाला |

यालागी आवडी भावे वर्णिला|

रामीरामदासा जिवलग भेटला || जयदेव जयदेव ||३||

******************

जय जय खंडराया | जय जय खंडराया |

म्हाळसा बाणाई तुला दोघी जाया|

हटाचा हे बिरुदेव मालो महिपती ||१||

अखंड नवरा वरि भंडारा उधळिति |

रोकडी प्रतीत जनामध्ये दाखवी|

तयासि भजता भक्त होताति खवी ||२||

भक्त कुत्रे वाघ मोटे अंदु तोडिति |

दास म्हणे दुर्जनाचि होतसे शांति ||३||

******************

देवी आरत्या

श्री जगदंबा आरती

जय देवी जय देवी जय जय श्रीअंबे |

ओवाळू आरती तुज भावे जगदंबे ||धृ.||

शिवमन भ्रमर कमलिनी जय आदि शक्ती |

षण्मुख गजमुख जननी जय जय अव्यक्ति|

भगवद् भेषज लतिके दासप्रिय भक्ति |

रज तम सत्वा न कळे अगम्य तव शक्ति ||

मोठा दुष्ट महीतळी महिषासुर जाला|

फोडुनि निर्जर प्रतिमा त्रासवि विप्राला |

भोगित सुंदर स्वबळे नृपतीच्या माळा |

हरि हर ब्रह्मा पाहुनि पळताती ज्याला |

त्रासविले गोब्राह्मण हे तुजला कळले

तत्क्षणि भक्तिहितास्तव प्रेमळ चळले ||

अरिचमुमंडळ भडभड तव क्रोधे जळले |

चरणतळे महिषासुर घुंघुरडे मारले ||३||

होउनी विजयी निर्जर स्थापियले स्वपदा |

ऐसी तू निजदासा नेसी भव्य पदा|

अनन्य चिंतुनी तुजला गाती नित्य पदा|

दास म्हणे त्या विपत्ती बाधेना च कदा ||४||

******************

अष्टभुजा आरती

सिंहासनावरी सिद्धमूर्ति बाळा |

अष्टभुजा अंबा सत्रावी कळा |

ध्यानासी आणिता तव म्यां देखियली डोळां| शिवबोधें निजतत्त्वें पंथ आगळा || १||

जयदेवी जयदेवी जय वो त्रिपुरे|

त्वरिता पुरस्वामिनी| मातापुर स्वामिनी|

तुळजापूर स्वामिनी |

तूं हा विश्वाधारें तोडी हा भवपाश भवकरुणाकरें

सोहं तत्त्वें निवदुनि तुझेचेनी आधारें || ध्रु०||

अष्टभुजा अंबा अष्ट आयुधें शोभती|

शंखचक्रगदा तुझे हातीं शक्ती ||

त्रिशूळ डमरु घटा जटा विभूति|

तुज म्यां देखिले नयनीं जाली ज्ञानाची स्फुर्ती || २ ||

सिद्धी बुद्धि मुक्ति ह्या तिन्हीं ज्योती|

सहज ब्रह्म माया आरती ओवाळिती ||

तुझे चरण तीर्थे कोटिकुळें उद्धरती|

नित्य स्वरूप ध्याये दास सनती || ३||

******************

महालक्ष्मी आरती

मर्दिला कोल्हासुर ख्याती केली की थोर|

श्रीलक्ष्मी नाम तुझें दैत्य कांपती फार ||

जयदेवी विष्णुकांते महालक्ष्मी गे माते|

आरती वोवाळीन तुज विज्ञान सरिते || ध्रु० ||

धन्य तो कोल्हापूर धन्य तेथींचे नर|

सकळहि मुक्त होती तुजला पाहातां सत्वर ||| २ ||

रहिवास कोल्हापुरी पंचगंगेच्या तीरीं|

सुविशाल सिंहासन विराजसी तयावरी || ३||

मागणें हेचि माये आतां दाखवी पाय |

उशीर नको लावू दास तुझा वाट पाहे ||४||

******************

महाकाली आरती

अनंतकोटी ब्रह्मांडाची जननी आदिमाया|

ब्रह्माविष्णुमहेश लागति तव पाया ||

नानारूपे धरिसी भक्तकाजासी कराया|

तुजवरी सतका करूनि टाकीन मम देहा || १||

जय देवी जय देवी जय महाकाळी |

पंचप्राणे आरती तुझिया पदकमळी ||धृ.||

सुरवर नर किन्नर भूसर यांची बहुदाटी |

तेथे मी पामर कैसी तव भेटी ||

अनाथ नाथे पाहे दिनाते करुणादृष्टी |

तुजविण तारक नाही कोणी मज दृष्टी ||२||

मी तव पातकी मोठा म्हणूनि अनमान करिसी|

तरी का पतितपावन धरिले ब्रीदासी ||

पतितोध्दरणे उध्दरि आपुल्या दासासी |

इच्छाफळ तू देई सकळा भक्तासी ||३||

******************

महामाया आरती

ओवाळू आरती महामाया पायी प्रीती|

मनोभावे पूजा भक्ति अर्पूनिया हो ||धृ.||

सहस्त्रावरी नरनारी विचित्र कल्पोनि देव्हारी|

विविध मनोपचारे बरी पूजा द्रव्याने हो ||१||

पुष्पांजली प्राणमेळी जिवा शिवा सहमेळी|

सुक्ष्मकाया पायाकमळी वाहोनिया हो ||२||

काही घडो काय पड़ो परि हे ध्यान न विसंडो|

तारो मारो अथवा बुडो दास हा अनन्य न्यायी ||३||

******************

शांतादुर्गा आरत्या

कवण अपराधास्तव जननी केला तू रुसवां|

मी तो ध्यातों हृदयीं तुजला अहर्निशी भावा || १ ||

जय जय दीनदयाळे शांत देई मज भेटी|

तव चरणाची स्वामिनी मजला आवडी मोठी || ध्रु० ||

चिंताकूपीं पडलों कोण काढिल बाहेरी|

धावें पावें झडकरी अंबे करुणा तू करी || २||

माता पिता गुरु दैवत सर्वहि तूं चि|

तुझ्यावांचूनि देवी मजला कोणी न लगेची || ३||

काय असे पाहुनि अंगीकार त्वां केला|

आता करणें त्याग तरि हे अघटित ब्रीदाला ||४||

वेदशास्त्रं आणि पुराणें गर्जति अपार |

नाम घेतां हरिती किल्मिष पुरवी अंतर ||५||

दास शरण हा अनन्यभावें करितो विनंती |

तुजवांचोनि मजला न गमे निश्चय दे सुमती || ६ ||

******************

सौम शब्दे उदोकार वाचे उच्चारा|

भावे भक्त विनवी शांते चाल मंदिरा ||धृ||

नवखणांचा पलंग शांते शोभतो बरा |

सुमनाचे परिवारी शांते शयन करा || १ ||

अष्टहि भोग भोगुनि शांता पहुडली शेजे|

भक्तजनांची आज्ञा जाहली चलावे सहजे ||२||

मानस सुखी दशमस्थाने निद्रा हो केली|

रामदास म्हणे शांता ध्यानी राहिली || ३ ||

******************

तुळजी भवानी आरती

सुरवर वरदायिनी मुरहर सुखसदना |

परतर परवासिनी अरिवर विरकदना ||

व्यापक सर्वा घटी जननी हे मदना|

करुणासागर रूपे नागर शशिवदना ||

जयदेवी जयदेवी जय विश्वंभरिते|

आरती ओवाळू तुळजे गुणसरिते ||१||

सकळा संजीवनी मुनिजन मनमोहिनी |

जनवन विज्जन मज्जन सज्जन तमशमनी |

दासा अभ्यंतरी मानस मृदु शयनी ||

राघववरदा सुंदर लाघव मृगनयनी || जयदेवी जयदेवी ||२||

******************

सरस्वती (वेदमाता) आरती

अजरामर पन्नगधर वैश्वानरभाळी |

रसाळ वदना विशाळ नयनांजन भाळी |

शुळी वेष्टित सुरवर किन्नर ते काळी |

हाटकवर्णा नाटक करुणा कल्लोळी || १ ||

जयदेवी जयदेवी जय वेदमाते |

आरती ओवाळू तुज कृपावंते || धृ ||

हंसाननं जगजीवन मनमोहन माता |

पवनाशन चतुरानन थक्कीत गुण गाता |

अमृतसंजीवनी अंतर सुखसरिता |

दासा पालन करिता त्वरिता गुणभरिता || २ ||

******************

देवी अंबाबाई नवरात्रीची आरती

अश्विन शुद्ध पक्षी अंबा बैसली सिंहासनी हो ।

प्रतिपदेपासूनी घटस्थापना ती करुनी हो ॥

मूलमंत्र जप करूनी भोंवते रक्षक ठेवूनी हो ।

ब्रम्हाविष्णू रुद्र आईचे पूजन करीती हो ॥१॥

उदो बोला उदो अंबाबाई माऊलीचा हो ।

उदोकारे गर्जती काय महिमा वर्णू तिचा हो ॥धृ॥

द्वितीयेचे दिवशी मिळती चौसष्ट योगीनी हो ।

सकळामध्ये श्रेष्ठ परशुरामाची जननी हो ।

कस्तुरी मळवट भांगी शेंदूर भरुनी हो ।

उदोकारे गर्जती सकळ चामुंडा मिळोनी हो ॥२॥

तृतीयेचे दिवशी अंबे श्रृंगार मांडीला हो ।

मळवट पातळ चोळी कंठी हार मुक्ताफळा हो ।

कंठीची पदके कासे पितांबर पिवळा हो ।

अष्टभुजा मिरविती अंबे सुंदर दिसे लीला हो ॥३॥

चतुर्थीचे दिवशी विश्वव्यापक जननी हो ।

उपासका पहासी प्रसन्न अंतःकरणी हो ।

पूर्णकृपे पहासी जगन्माते मनमोहिनी हो ।

भक्तांच्या माऊली सुर ते येती लोटांगणी हो ॥४॥

पंचमीचे दिवशी व्रत ते उपांगललिता हो

आर्धपाद्य पुजनें तुजला भवानी स्तविती हो ।

रात्रीचे समई करिती जागरण हरि कथा हो ।

आनंदे प्रेम ते आले सद्भावे क्रिडता हो ॥ ५ ॥

षष्ठीचे दिवशी भक्त आनंद वर्तला हो

घेवुनी दिवट्या हाती हर्षे गोंधळ घातला हो ।

कवडी एक अर्पिता देशी हार मुक्ताफळा हो ।

जोगवा मागता प्रसन्न झाली मुक्ताफळा हो ॥ ६ ॥

सप्तमीचे दिवशी सप्तश्रृंग गडावरी हो ।

तेथे तू नांदसी भोवती पुष्पे नानापरी हो ।

जाईजुई शेवंती पूजा रेखीयली बरवी हो ।

भक्त संकटी पडता झेलुनी घेसी वरचेवरी हो ॥ ७ ॥

अष्टमीचे दिवशी अष्टभुजा नारायणी हो ।

सह्याद्री पर्वती उभी पाहिली जगत्जननी हो ।

मन माझे मोहिले शरण आलो तुज लागुनी हो ।

स्तनपान देऊनी सुखी केले अंतःकरणी हो ॥ ८ ॥

नवमीचे दिवशी नवदिवसांचे पारणे हो ।

सप्तशती जप होम हवने सद्भक्ती करुनी हो ।

षड्रस अन्ने नैवेद्यासी अर्पियली भोजनी हो ।

आचार्य ब्राह्मणा तृप्त केले कृपे करुनी हो ॥९॥

दशमीचे दिवशी अंबा निघे सीमोल्लंघनी हो ।

सिंहारुढ करी दारूण शस्त्रे अंबे त्वा घेऊनी हो ।

शुभंनिशुंभादिक राक्षसा किती मारिसी रणी हो ।

विप्रा रामदासा आश्रय दिधला तव चरणी हो ॥१०॥

******************

महिषासुरमर्दिनी आरती

दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी|

अनाथ नाथे अंबे करुणा विस्तारी|

वारी वारी जन्म मरणाते वारी|

हारी पडलो आता संकट निवारी ||१||

जयदेवी जयदेवी जय महिषासुरमथिनी |

सुरवर ईश्वर वरदे तारक संजीवनी ||ध्रु.||

त्रिभुवनभुवनी पाहता तुज ऐसी नाही|

चारी श्रमले परंतु न बोलवे काही |

साही विवाद करिता पडिले प्रवाही|

ते तू भक्त्ता लागी पावसि लवलाही || जयदेवी जयदेवी || २||

प्रसन्न वदने प्रसन्न होसी निजदासा|

क्लेशा पासुनि सोडवि तोडी भवपाशा |

अंबे तुज वाचून कोण पुरविल आशा |

नरहर तल्लिन झाला पदपंकज लेशा || जयदेवी जयदेवी ||३||

******************

देवाधिदेव

जय देव जय देव देवधिदेवा |

आरती ओवाळू भाबड्या भावा ||धृ.||

बहु देवी देव एकचि हा पाहा|

पाहा नचि निरसोनी राहा ||

राहे पाहा म्हणणे शब्दलेश हा|

लेश जाता आपे आपणाते पाहा ||१||

भावाभाव जेथे निरसोनी गेला |

गेला म्हणता तेथे शब्दचि ठेला |

ठेला गेला हा शब्द जेथे निमाला |

तेथे रामदास रामचि जाला || २ ||

******************

मत्स्यावतार

जय जय मच्छदेवा जय जय मच्छदेवा|

कैसी करावी तुझी भक्ती सेवा ||धृ.||

मच्छपुराण ऐकावी तैसे मनि धरावे ||१||

अनंतरूपी नारायण | महिमा जाणेसा कवण || २||

दास म्हणे मच्छमोठा| मारी शंखाला चपेटा ||३||

******************

कुर्मावतार

जय जय कूर्मराया जय जय कूर्मराया|

सकळ सुष्टीची तुजलागी माया ||

पृथ्वी रसातळा जाता | तुवा राखिली भगवंता ||१||

दास म्हणे नानापरी | तुझे मन दिनावरी ||२||

******************

वराहावतार

जय जय वराहो जय जय वराहो |

तुझे ध्यान माझे अंतरी राहो ||धृ.||

ऐको वाराहपुराण | तैसि धरू आठवण || १||

मृत्यू येता चुकविली | समई मोठा धीर दिल्हा |

देवभक्तांचा सांभाळ | करीतसे सर्वकाळ ||२||

******************

नरसिंहावतार आरती 1

जय जय जय जय जय सामराजा |

अकांती पावला देव भक्तकाजा ||धृ.||

लक्ष्मीनृसिंह नित्य नामे जेथे |

भूतपिशाच्ये काये करील तेथे || १||

उग्र बहुत नृसिंह उपासना |

लोभे सांभाळिले देवभक्त जना ||२||

भक्त गांजिता साहवेना अंतरी |

दासाचा कोवसा देव धावणी करी ||३||

******************

नरसिंहावतार आरती 2

जय जय सिंहरूपा जय जय सिंहरूपा|

भक्तावरी देवा तुझी पूर्ण कृपा || धृ.||

प्रल्हादाकारणे स्तंभी अवतार|

जानुवरि चिरियला निशाचर ||१||

भक्त कुडावया स्वामी नरहरी|

रामदास म्हणे आता पाव झडकरी ||२||

******************

नरसिंहावतार आरती 3

जय देव जय देव जय सिंहवदना |

आरती ओवाळू सेवक सुखशयना ||धृ||

हरिभक्त देखोनी दुःख दुर्जना |

चांडाळ ते पापी देखो न शकती सज्जना|

प्रह्लाद गांजीला केली यातना|

पाहवेना साहवेना देवा राहवेना ||१||

तटतटिला स्तंभ कडकडिल्या ज्वाळा |

तडतडिल्या पडल्या नक्षत्र माळा |

घडघडिले पर्वत कल्पना वेळा |

थोर हलकल्लोळ जाळा विधिगोळा ||२||

पिंगट जटा जिव्हा कडकडिल्या दाढा |

धगधगले लोचन गडगडिला गाढा |

खणखणती शस्त्रे वोढ्या वरि वोढा |

पछाडिले रजनीचर केलासे रगडा ||३||

चर चर चर उदर फाडी विभांडी |

तर अंतरमाळा वोढोनी काढी |

धर धर पोटी आवेश क्रोध भडाडी ||४||

देवभक्तांचा कैवारी साचा |

गजा गंडस्थळी चपेट सिंहाचा |

तो हा नर केसरी न बोलवे वाचा|

सौम्य जाला नरहरी स्वामी दासाचा ||५||

******************

नरसिंहावतार आरती 4

जय जय नरसिंह्या | जय जय नरसिंह्या ||

अकळ न कळे तुझा पार सिंह्या |

भक्तवछळ दीन वछळा हरी|

प्रल्हादासि रक्षिले नानापरी ||१||

भावार्थ प्रल्हादभक्तें दाखविला |

त्याच्या भावार्थे स्तंभी प्रगट जाला ||२||

हरिजनांच्या व्देशी मारीयेला |

दास प्रल्हाद देखे सुखी केला ||३||

******************

वामनावतार

जय जय वामना रे जय जय वामना रे |

कृपाळुपणे पुरवी कामना रे ||धृ.||

इंद्रे बाहिले भगवंतासि रे |

लघुरुपेची राखिले तयासी रे || १||

बळि घातला तो पाताळी रे |

इंद्र राखिला तो काळि रे ||२||

दास तनु मनु घेत सेवा मनु |

धन्य भक्तपाळु नारायणु || ३||

******************

परशुरामावतार

जय जय भार्गवा रे जय जय भार्गवा रे |

तुज करिता खोटा मार्ग बा रे ||धृ.||

नष्ट क्षेत्री निर्दाळिले| भले ब्राह्मण पाळिले ||१||

सहस्त्रार्जुनाचा संव्हार| फेडियेला भुमिभार ||२||

दास म्हणे रे सरस | हाती घेतला फरस ||३||

******************

रामावतार

जय जय दिनबंधु जय जय दिनबंधु |

पतित पावन कृपासिंधू || धृ ||

देव पावले बंधन| मुखे करिती चिंतन ||१||

भवबंधन छेदिले| सुरवरा मुक्त केले ||२||

रामदासाचे मंडण| राम पुण्य परायण || ३ ||

******************

कृष्णावतार

जय जय यादवा रे जय जय यादवा रे|

तुझे ध्यान लागले माधवा रे || धृ ||

होसी भक्तांचा कोवसा | भवार्णवी भरवसा ||१||

भार फेडीला महीचा| कैवारी तू पांडवांचा ||२||

दास म्हणे मनोहर | कृष्ण आठवा अवतार ||३||

******************

बौद्धावतार

जय जय बोध्यरूपा जय जय बोध्यरूपा|

काय पहावे आता तुझिया स्वरूपा ||धृ||

लोक अवघेची बुडाले| तुवा डोळेचि झाकिले ||१||

काही घडे ना उपाये| अवतरोनि केले काये || २||

लोकी काये आठवावे | किती म्हणोनि निवडावे ||३||

देव आहे तैसा नाही| आधार न दिसे काही ||४||

कृपाळु तो वैरी जाला| आवघा तमासा पहिला ||५||

न्यायनिती बुडाली| बरी आठवण केली ||६||

दास म्हणे कैचा धीर | देव जाहाला बधीर ||७||

******************

कलंकी अवतार

जय जय कलंकी देवा जय जय कलंकी देवा |

सकळा सेवटी तुझा मोठा उठावा ||धृ||

जिकडे तिकडे तुझा वावरे घोडा|

तयासि पाहता कोठे न दिसे जोडा ||१||

सकळ यवनाचा नास | तोडु लाग लाघसाच ||२||

चौताळ लमके वरी | देव काढिले बाहेर |

दास म्हणे हा सेवटी| म्लेंछा करील कुटाकुटी || ४ ||

******************

सूर्य आरती

जय जय सूर्यराज जय जय सूर्यराज |

उपासना गुणे सूर्यवंश माझा ||धृ.||

धगधगीत सुर्य ऐसी उपमा देती|

उदंड आले गेले तोचि आहे गभस्ति ||१||

असंभाव्य तेज प्रगट प्रतापे जातो|

तयासि देखता चंद्र भगवा होतो ||२||

अतुल तुळणा नसे सूर्यमंडळा |

उपासनेमध्ये सूर्यवंश जिव्हाळा ||३||

दास म्हणे त्यास काये आता तुळावे |

जैसे आहे तैसे सकळ जनाला ठावे ||४||

******************

नागेश आरती

जय देव जय देव नागेशा |

आरती ओवाळू तोडू भवपाशा ||धृ.||

मही धरूनी माथा ऐसे तू जाणे |

शंकर कंठी मिरवी तूझे भूषणे ||

सकळांचा विश्वास तुजपाशी जाणे |

म्हणोनी अमृत कुंडे ठेवी रक्षणे ||१||

सूर्याच्या रथाचे वारू जाउनि लंकेसी|

निळे करोनि सत्य दावी मातेसी|

ऐसा प्रताप तुझा कळला देवासी |

म्हणोनी अखंड नामे भजतो नागेशी ||२||

मार्गेश्वर पंचमीशी तू पाव |

तुझे नामे लोक करिती उत्सव ||

प्रसन्न होउनि त्यांचा पुरवीसी निर्वाह |

तुझे चिंतन केलिया दासा निज बोधी वाव ||३||

******************

श्री ज्ञानेश्वर महाराज

जयदेव जयदेव जय ज्ञानदेवा |

मंगल आरति करतो दे स्वपदी ठेवा ||धृ||

कलियुगी त्रासुन गेले सज्जन भवउष्णे|

ते समयी अवतारा घेउन श्रीकृष्णे|

तोषविले सज्जन ज्या नानाविध प्रश्ने |

तेणे निरसुन गेली अज्ञान तृष्णे ||१||

गीतादेवी केली सोपी सकळाला|

निर्जरगुरू परिसुनिया घोटिति मुखलाळा|

टीकारुपी घालुन दासाला माळा |

तेणे छेदुन नेली अज्ञानज्वाळा ||२||

करिता वाद व्दिजांसी रेडा बोलविला |

विप्रांचा गर्वनिधी तेणे घालदिला|

अज्ञानांधकार ज्ञाने घालविला |

ब्रह्मज्ञाने मत्सरदीप मालविला ||३||

दासाचा सारथि तू म्हणुनी मी तुजला|

बाहता दीन दयाळा न पवसि का मजला |

नुल्लंघिसि का माते अज्ञविपिनि मजला|

दास म्हणे मम जिव हा तद्योगे बुझला ||४||

******************

श्री गुरू नरसिंह सरस्वती आरती

आरती दत्तात्रेयप्रभूची | करावी सद्भावे त्याची ||धृ||

श्रीपद कमला लाजविती | वर्तुळ गुल्फ रम्य दिसती|

कटिस्थित कौपिन ती वरती| छाटी अरुणोदय वरिती ||

वर्णु काय तिची लीला | हीच प्रसवली|

मिष्टान बहु| तुष्टाचि झाले|

ब्रह्मक्षत्र आणि वैश्य शूद्रहि सेवुनिया जीची|

अभिरूची सेवुनिया जीची ||१||

गुरुवर सुंदर जगजेठी | ज्याचे ब्रह्मांडे पोटी|

माळा सुविलंबित कंठी | बिबफळ रम्यवर्ण ओष्ठी ||

अहा ती कुंदरदन शोमा | दंड कमंडलु | शंख चक्र करि |

गदा पद्म धरि || जटामुकुट परि शोभतसे ज्याची ||२||

रुचिरा सौम्य युग्म दृष्टी | जिणे व्दिज तारियेला कुष्ठी|

दरिद्रे ब्राह्मण बहुकष्टी | केला तिनेच संतुष्टी |

दयाळा किती म्हणुनी वर्णू | वंध्यावृंदा तिची सुश्रध्दा |

पाहुनि विबुधाचि | पुत्र रत्न जिस देउनिया सतीची|

इच्छा पुरविली मनीची ||३||

देवा अघटित तव लीला | रजकही चक्रवर्ती केला|

दावुनि विश्वरूप मुनीला | व्दिजोदरशूळ पळे हरिला|

दुभविली वांझ महिष एक | निमिषामाजी|

श्रीशैल्याला | तंतुक नेला| पतिता करवी वेद वदविला |

महिमा अशी ज्याची ||४||

ओळखुनी क्षुद्रभाव चित्ती | दिधले पीक अमित शेती |

भुसुर एक शुष्क वृत्ती | क्षणार्धे धनद तया करिती ||

ज्याची अतुल असे करणी| नयन झाकुनी | सर्व उघड़िता|

नेला काशीस भक्त पाहता | वार्ता अशी ज्याची|

स्मरा हो वार्ता अशी ज्याची ||५||

दयाकुळ औदुंबर मूर्ती | नमिता होय शांत वृती|

न देती जन्ममरण पुढती | सत्य हे न धरा मनि भ्रांती|

सनातन सर्वसाक्षी ऐसा | दुस्तर हा भव निस्तरावया |

जाउनि सत्वर | आम्ही सविस्तर पूजा करू त्याची |

चला हो पूजा करू त्याची ||६||

तल्लीन होउनी गुरूचरणी | जोडूनि भक्त राजपाणी|

मागे हेच जनकजननी | अंती ठाव देई चरणी ||

नको मज दुजे आणिक काही| भक्तवत्सला |

दीनदयाळा परमकृपाळा|| श्रीपदकमळा दास नित्य याची |

उपेक्षा करू नको साची || ७ ||

******************

 केदार आरती

भागीरथी मूळ सितळ हिमाचळवासी |

न लगत पळ दुर्जन खळ संहारी त्यासी |

तो हा हिमकेदार करवीरापाशी |

रत्नागिरीवरी शोभे कैवल्यराशी || १ ||

जयदेव जयदेव जयजय केदारा |

दासा संकट वारा भवभय अपहारा || धृ ||

उत्तरेचा देव दक्षिणे आला |

दक्षिण केदारसे नाम पावला |

रत्नासूर मर्दोनी भक्ता पावला |

दास म्हणे थोर दैव धावला || २ ||

******************

श्री भगवद्गीता आरती

जय देवी जय देवी भगवद्गीते |

आरती ओवाळू अध्यात्म सरिते ||धृ.||

कुरुक्षेत्री कौरव पांडव मिळाले |

उभयदळी ते ही शंख वाजविले ||

युध्द समयी पार्थे सर्वही लक्षियले |

भीष्म द्रोण देखुनि मन कंटाळले ||१||

अर्जूनासी मोह उत्पन्न झाला |

सांख्यमते त्याचा कृष्णे निरसीला|

अष्टादशाध्यायी गीता उपदेश केला|

युध्दालागी पार्थ मग सिध्द झाला ||२||

श्रीकृष्णाचे वदनी कन्या जन्मली|

भगवद्गीता म्हणोनि नाम पावली|

श्रवणे पठणे पतित उध्दरती|

पुष्पकात घालुनी वैकुंठा नेती ||३||

एकनिष्ठे प्राणी भगवद्गीतेस |

पारायण करिता तो पावे भाग्यास ||

अंति सायुज्जता पावे मुक्तीस |

त्याला देखुनि कंप सुटे यमास ||४||

श्लोक श्लोकार्धासि नित्य उच्चारी|

प्राणी तो कदापि न पडे अंधारी ||

त्याचे सन्निध नित्य राहे मुरारी|

दास म्हणवोनि ध्यातो अंतरी ||५||

******************

कृष्णा नदी आरती

सुखसरिते गुणभरित दुरिते निवारी |

निःसंगा भवभंगा चिद्गंगा तारी ||

श्रीकृष्णे अवतार जलवेषधारी|

जलमय देहे निर्मल साक्षात हरी ||

जयदेवी जयदेवी जय माये कृष्णे |

आलो तुझिया उदरा निरसी मम तृष्णे || जयदेवी जयदेवी ||१||

हरिहर सुंदर ओघ ऐक्यासी आले|

प्रेमानंदे बोधे मिळणी मीळाले

ऐशिया संगमी मिसळोनि गेले|

रामदास त्यांची वंदी पाऊले | जयदेवी जयदेवी ||२||

******************

सर्वभक्त आरती

सनकादिक सनत्कुमार सनक सनंदन नारद |

तुंबर अंबरीष भीष्म प्रल्हाद|

बळी पृथु आर्षभ ध्रुव उपमन्यु रुक्मांगद |

आश्वीनीकुमार गजेंद्र प्रसिध्द ||१||

जयजयजय आरती भक्त सुखमूर्ती |

प्रेमभावे अव्यक्त आणियले व्यक्ति|

वैराग्यभास्कर सहज निज शांती|

ज्ञानघन पूर्ण स्वयंबोध स्थिति ||धृ||

रूद्र विभीषण गुहक याज्ञवल्की आणि जनक|

पिंगळा उद्भव अक्रुर पार्थ परीक्षिति शुक |

वसुदेव विदुर कुब्जा सुदामा पुंडरीक |

नाथ गोपीचंद निकट सेवक ||२||

निवृत्ति सोपान ज्ञानेश्वर मुक्ताबाई चांगदेव |

दोघे सुरदास रामदास पाहो |

विमळानंद सुखानंद मिराबाई सद्भाव |

धना सेना कबीर परमानंदमेहो ||३||

पंपादास सजन कृष्णचरचरी|

तुलसी नामा नारा विव वांसुरी|

जसवंत गंगल पाठक मुद्गल नरहरी |

खेचर जोगा नागा माष्टा बहिरो डिंगरी ||४||

अलखिदास जाल्हण मानदास रेणुकानंदन |

कान्हुपात्रा कूर्मदास अंता गोरा धुंडिजनार्दन |

केशवदास चांगा परसोवा नायक पद्मन |

काको सुदामा सावता अच्युत एकोजनार्दन ||५||

अवधूत रामानंद माधवदास |

रोहीदास चोखा बंका जनका सेवेस |

आणिक जाले होती आरती तयास|

रमा गरूड जय विजय निजदास ||६||

एक आरति करिता भक्तांचे वोळी |

तेणे सहस्त्र आरत्या केल्या वनमाळी |

बाळका पूजिता जेवि जननी तोषली|

रामीरामदास भावे ओवाळी || ७ ||

******************

आत्माराम आरती

नाना देही देव एक विराजे |

नाना नाटक लीला सुंदर रुप साजे ||

नाना तीर्थी क्षेत्री अभिनव मति माजे|

अगाध महिमा पिंड ब्रह्मांडी गाजे || १||

जय देव जय देव जय आत्मारामा|

निगमागम शोधिता नकळे गुण सीमा ||ध्रु.||

बहुरुपी बहुगुणी बहुता काळांचा |

हरिहर ब्रह्मादिक देव सकळांचा ||

युगानुयुगी आत्माराम हा आमुचा|

दास म्हणे महिमा न बोलवे वाचा ||२||

******************

श्री क्षेत्रपाल

नाना क्षेत्रे पाळक चाळक सृष्टीचा |

वोळे घन आनंदाचे वृष्टीचा |

संकटमोचन देव कृपादृष्टीचा |

कैपक्षी सामर्थे भक्त पुष्टीचा || १ ||

जयदेव जयदेव जय क्षेत्रपाळा |

आरती ओवाळू तुज रे गोपाळा || धृ ||

त्रिशुल डमरू सिंगी योगी वितरागी |

अभिनव महिमा न कळे भोगी ना त्यागी |

दर्शनमात्रे सेवक होती विभागी |

सर्वांभूती पहा या देवालागीं || २ ||

चळवळ चळवळ जिकडे तिकडे देवाची |

अगणित महिमा कोणी लिही ना वाची |

का रे काही सेवा न करे फुकाची |

दास म्हणे बुद्धी न करावी काची || ३ ||

******************

श्री मंगेश

उपमा नाही रुपी निर्गुण गुणरहिता |

कैलासाहूनी मानस धरिला भजकर्ता |

काशी आदी करूनी गणनाच्या तीर्था |

लिंगदेहे वससी भक्तीभावार्था || १ ||

जयदेव जयदेव जय अजिनांबर धारी |

आरती तुज मंगेशा निर्गुण उपचारी || धृ ||

गजचर्म परिधान शशी धरिला शिरी |

भूधर जिंकुनी कंठी केली उत्तरी |

जटाजूट वसे गंगा सुंदरी |

वाहन नंदी तुझे अर्धांगी गौरी || २ ||

मंगलदायक तुझे शिवनाम घेता |

तत्क्षण भस्म होती तापत्रय व्यथा |

अभिन्न भिन्न भाव दासांच्या चित्ता |

चरणविरहित न करी मज गौरिकांता || ३ ||

******************

कल्याण कृत समार्थाची आरती

साक्षात शंकराचा | अवतार मारुतीचा |

कळी मध्ये ते चि जाले | रामदासाची मूर्ती ||१ ||

आरती रामदासा | भक्त विरक्तईशा |

वीस ही दशकांचा | दासबोध ग्रंथ केला |

जडजीवा उद्धरले | नृप शिवाजी तारिला || २ ||

ब्रम्हचारी व्रत ज्याचें | रामरूप सृष्टी पाहे |

कल्याण तिहीं लोकीं | समर्थ सद्गुरुचे पाय || ३ ||

******************

॥ श्रीराम समर्थ ॥

संगीत स्थळें पवित्रें । तिकटया वोळंबे सूत्रें । निवती विस्तीर्ण स्वतंत्रें । उपसहित्याचीं ॥१॥

तुलसीवनें वृंदावनें । सुंदर सडे संभार्जनें । ओटे रंगमाळा आसनें । ठांई ठांई ॥२॥

गवाक्षें खिडक्या मोर्‍या । बकदरबार पाहिर्‍या । सोपे माडया ओहर्‍या । ठांई ठांई ॥३॥

ध्वज गोपुरें शिखरें । भुयारें तळघरें विवरें । मंडप राजांगणें गोपुरें । दोखंटे ढाळजा ॥४॥

देवालयें रंगशिळा । चित्रविचित्र दीपमाळा । पोहिया पादुका निर्मळा । आड बावी पुष्करणी ॥५॥

विशाळ तळीं सरोवरें । मध्यें तळपती जळचरें । ब्रह्मकमळें मनोंहरें । नाना रंगें विकासती ॥६॥

गोमुखें पाट कालवे । साधूनि बांधूनि आणावे । स्थळोस्थळीं खळवावे । नळ टांकीं कारंजीं ॥७॥

पुष्पवाटिका वृक्ष वनें । नानाप्रकारचीं धनें । पक्षी श्वापदें गोधनें । ठांई ठांई ॥८॥

सभामंडप चित्रशाळा । स्वयंपाकगृहें भोजनशाळा । सामग्रीगृहें धर्मशाळा । मठ मठया नेटक्या ॥९॥

एकांतगृहें नाटयशाळा । देवगृहें होमशाळा । नाना गृहें नाना शाळा । नाना  प्रकारीं ॥१०॥

ऐसीं स्थळें परोपरी । नाना युक्ती कळाकुसरी । नि: कामबुद्धीं जो करी । धन्य तो साधू ॥११॥

इति श्रीमानसपूजा । मनें पूजावें वैकुंठराजा । साधनें अगत्य आत्मकाजा । करीत जावी ॥१२॥

मानसपूजा – प्रकरण २

॥ श्रीराम समर्थ ॥  ॥

आतां पारिपत्य ऐकावें । उत्तम गुणाचें आघवें । जयांस देखतां मानवे । विश्वलोक ॥१॥

धीर उदार सुंदर । दक्ष व्युत्पन्न चतुर । सकळ प्रयत्नीं तत्पर । अत्यादरें ॥२॥

दूरदृष्टी दीर्घप्रयत्नी । समय प्रसंग जाणे चिन्हीं । नासला फड नेटका वचनीं । बोलोन करिती ॥३॥

जाणती दुसर्‍याचें अंतर । सावधानता निरंतर । नेमस्त न्यायाचें उत्तर । बाष्कळ नाहीं ॥४॥

पवित्र वासनेचे उदास । केवळ भगवंताचे दास सारासारविचारें वास । हदयीं केली ॥५॥

अगाध अव्यग्र धारणा । मिळोनि जाती राजकारणा । कार्यभागाची विचारणा । यथायोग्य योजिती ॥६॥

न्याय नीति मर्यादेचा । स्नानासंध्या पवित्र तेजा । सत्यवादी बहुत ओजा । अन्याय क्षमित ॥७॥

चुकणें विसरणें असेना । मत्सर पैशून्य दिसेना । कोप क्षणिक असेना । निरंतर ॥८॥

हरिकथानिरूपण । तेथें प्रेमळ अंत:करण । पाहों जातां उत्तम लक्षण । उत्तम असे ॥९॥

ऐशा प्रकारचें पारपत्य । करूं जाणती सकळ कृत्य । धन्य धन्य कृतकृत्य । नि:कामतेनें ॥१०॥

ऐसे भले परमार्थी । श्रवण मनन अर्थाअर्थीं । जे परलोकींचे स्वार्थी । परोपकारी ॥११॥

॥ इति श्रीमानस. ॥११॥

मानसपूजा – प्रकरण ३

॥ श्रीराम समर्थ ॥

आतां ऐका स्वयंपाकिणी । बहु नेटक्या सुगरिणी । अचूक जयांची करणी । नेमस्त दीक्षा ॥१॥

शुचिष्मंत बाह्य निर्मळ । साक्षेपपणीं बहु चंचळ । नेमक निष्टंक केवळ । उमा रमा ॥२॥

ज्यांची भगवंतीं आवडी । श्रीहरिभजनाची गोडी । मनापासोनि आवडी । कथाकीर्तनाची ॥३॥

शक्ति युक्ति बुद्धि विशेष । नाहीं आळसाचा लेश । कार्यभागाचा संतोष । अतिशयेंसी ॥४॥

कदा न आवडे अनर्गळ । वस्त्रें पात्रें झडफळ । नेमक करणें ढसाळा । यथातथ्य ॥५॥

गोड स्वादिष्ट रुचिकर । एकहदयतत्पर । न्यूनपूर्णाचा विचार । कदापि न घडे ॥६॥

रोगी अत्यंत खंगलें । तेणें अन्न भक्षिलें । भोजनरुचीनें गेलें । दुखणें तयाचें ॥७॥

तेथें उत्तमचि आघवें । काय घ्यावें काय सांडावें । जेवीत जेवीत जेवें । ऐसें वाटे ॥८॥

उत्तम अन्नें निर्माण केलीं । नेणों अमृतें घोळिलीं । अगत्य पाहि जेत भक्षिलीं । ब्रह्मादिकीं ॥९॥

सुवासेंचि निवती प्रान । तृप्त चक्षु आणि घ्राण । कोठून आणिलें गोडपण । कांहीं कळेना ॥१०॥

भव्य स्वयंपाक उत्तम । भोजनकर्ते सर्वोत्तम । दास म्हणे भोक्ता राम । जगदंतरें ॥११॥

॥ इति श्रीमानस० ॥११॥

मानसपूजा – प्रकरण ४

॥ श्रीराम समर्थ ॥  ॥

लोणचीं रायतीं वळवटे । वडे पापड मेतकुटें । मिरकुटें डांगार-कुटें । मिरे घाटे सांडगे ॥१॥

नाना प्रकारच्या काचर्‍या । सांडयाकुरवडया उसर्‍या । कोशिंबिरीच्या सामोग्रया । नानाजिनसी ॥२॥

सुरण नेटके पचविले । आंबे आंवळे घातले । आलें लिंबें आणिले । घोंस मिर्‍यांचे ॥३॥

कुइर्‍या बेलें माईनमुळें । भोंकरें नेपत्ती सारफळें । कळकें कांकडी सेवकामुळें । सेंदण्या वांगी गाजरें ॥४॥

मेथी चाकवत पोकळा । माठ शेपू बसला । चंचवली चवळा वेळवेळा । चिवळ घोळी चिमकुरा ॥५॥

वांगीं शेंगा पडवळीं । दोडके कारलीं तोंडलीं । केळीं भोंपले कोहाळीं । गंगाफळें काशी-फळें ॥६॥

कणकी सोजी सांजे सपिठें । नाना डाळी धुतलीं मिठें । रवे कण्या पिठी पिठें । शुभ्रवर्णें ॥७॥

बारीक तांदूळ परिमळिक । नाना जिनसींचे अनेक । गूळ साखर राब पाक । तूप तेल मध राब ॥८॥

दूध दहीं दाट साय । ताक लोणी कोण खाय । नान शिखरिणींचे उपाय । आरंभिलें ॥९॥

हिंग जिरे भिरे सुंठी । कोथिंबीर आंवळकाठी । पिकलीं लिंबें सदेठीं । मेथ्या मोहर्‍या हळदी ॥१०॥

द्रोण पानें पत्रावळी । ताटें दुरडया वरोळी । सुपें हरि विचित्र पाळीं । नाना उपसामग्री ॥११॥

॥ इति श्रीमानस०॥११॥

मानसपूजा – प्रकरण ५

॥ श्रीराम समर्थ ॥  ॥

रांजण मांदण डेरे घागरी । कुंडालें मडकीं तोवरी । तवल्या दुधाणीं अडघरीं । मोघे गाडगीं करोळे ॥१॥

ऐसीं नानाजिनसी मडकीं । कामा न येती थोडकीं । लहान थोर अनेकीं । एकचि नांव ॥२॥

हंडे चरव्या तपेलीं पाळीं । काथवढया ताह्मणेम मुदाळीं । तांबे गंधाळें वेळण्या पाळीं । झार्‍या चंबू पंचपात्र्या ॥३॥

धातु कळशा बहुगुणी । पूर्वीं खेळविलें पाणी । गुंडग्या झांकण्या कासरणीं । बहुविधा ॥४॥

विळ्या पळ्या पाटे वरोटे । काहला तवे मोठे मोठे । थावर तेलतवे कढई मोठे । सामोग्रीचे ॥५॥

चुली भाणस आवील । तिसर्‍या थाळी ओतळ । शुभा काष्ठें बहुसाल । पाट चाटू खोरणीं ॥६॥

पोळपाट लाटणीं घाटणीं । परळ वेळण्या दिवेलावणीं । कंदील रोवणीं दिवेलावणीं । सरक्या वाती काकडे ॥७॥

स्वयंपकगृहें बोललीं । सडासंमार्जनें केलीं । सोंवळी वाळूं घातलीं । आणिलीं अग्रोदकें ॥८॥

इकडे सामुग्रया सिद्ध केल्या । तिकडे चुली पेटल्या । अंगें धुवूनी बैसल्या । स्वयंपाकिणी ॥९॥

पात्रें धुवून पाहिली । पुन्हां धुतली धुवविलीं । उदकें गाळूनि घेतलीं । सोंवळ्यामध्यें ॥१०॥

पुढें आरंभ स्वयंपाकाचा । समुदाव स्वयंपाकिणीचा । नैवेद्य मांडला देवाचा । सावकाश ॥११॥

॥ इति श्रीमानस० ॥११॥

मानसपूजा – प्रकरण ६

॥ श्रीराम समर्थ ॥   ॥

इकडे स्वयंपाक चाली लविले । पारपत्य स्नान करोनि आले । देवदर्शन घेऊनि समर्पिले । खाद्य नैवेद्य ॥१॥

तोचि प्रसाद घेवोनि आले । पारपत्य फराळा बैसले । कित्येक ब्राह्मणहि मिळाले । निराश्रयी ॥२॥

इकडे धर्मशाळा असती । तेथें घातल्या पंगती । न्यायनीतीनें वाढती । दीर्घपात्रीं ॥३॥

लवण शारवा कोशिंबिरी । सांशगे पापड मिरघाटे हारी । मेतकुटें नेलचटें परोपरी । नाना काचर्‍या ॥४॥

फेण्या फुग्या गुरवळया वडे । घारगे गुळवे दहिंवडे । लाडू तिळवे मुगवडे । कोडबोळीं अनारसे ॥५॥

उदंड दुधें आणविलीं । तक्रें रुचिकरें करविली । दाट दह्यें सो केलीं । पात्रें भरूनी ॥६॥

ओळी द्रोणांच्या ठेविल्या । नाना रसीं पूर्ण केल्या आई शर्करा घातल्या । नाना सोज्या ॥७॥

थिजलीं आणि विघुरलीं । घृतें उदंद रिचविलीं । उदकें भरोनि ठेविलीं । निर्मळ शीतळ सुवासें ॥८॥

सुंठ भाजली हिंग तळिला । कोथिंबिरी वांटूनि गोळा केला । दधीं तक्रीं कालविला । लवणेंसहित ॥९॥

बारीक परिमळिक पोहे कुटटा उत्तम लाह्यांचा सुंदर कुट्टा । उत्तम दधीं घालून चोखटा । मुदा केल्या ॥१०॥

यथासाहित्य फलाहार केले । चूल भरून विडे घेतले । पुन्हां मागुते प्रवर्तले । कार्यभागासी ॥११॥

॥ इति श्रीमानस० ॥११॥

मानसपूजा – प्रकरण ७

॥ श्रीराम समर्थ ॥  ॥

सकळ शाखा सिद्ध केल्या । निसल्या धुतल्या सांभाळिल्या । पात्रीं भरोनी ठेविल्या । चुलीवरी ॥१॥

पुरणाचे हंडे चढविले । कणीक ढीग भिजविले । सांजे उकडोनि सिद्ध केले । भक्षायाकरणें ॥२॥

कणिक धबधबा कांडिती । शुभ्र कवण मिश्रित करिती । कित्येक पुरणें वांटिती । चमत्कारें ॥३॥

तवे तेलतवे चढविले । एक तेलें एक तुपें भरिले । तप्त होतां सणसणले । असंभाव्य ॥४॥

एक भक्षें लटिती । एक वरणें घाटिती । एक कणिकी मळिती । मांडे पुर्‍या ॥५॥

मांडे रांजणां घातले । तवे तेलतवे भरले । कडकडूं ते लागले । सणसणाटें ॥६॥

वडे तेलवर्‍या सांजवर्‍या । घारगे मांडे गुळवर्‍या पुर्‍या । पोळ्या पुरणपोळ्या झारोळ्या । नानापरी ॥७॥

उखर्‍या रोटया कानवले । धिरडीं वेडण्या कानवले । पात्या आइते खांडव्या केले । दिवे ढोकले उंबरे ॥८॥

कण्या कोथिंबीरी घातल्या । फोडण्या नेमस्त दिधल्या । शाखा शिकल्या उतरल्या । तेलातुपाच्या ॥९॥

नाना क्षीरी सिद्ध केल्या । उदंड दुधें आळिल्या । नाना शर्करा आणिल्या । शोधूनि पात्रीं ॥१०॥

शुभ्र ओदनें सुवासें । सुगंध उठला नानारसें । रुचिर कथिका सावकाशें । स्वयंपाक झाला ॥११॥

॥ इति श्रीमानस० ॥११॥

मानसपूजा – प्रकरण ८

॥ श्रीराम समर्थ ॥  ॥

दुधें तुपें आणविलीं । दव्यें तक्रे आणविलीं । लोणचीं रायतीं काढिलीं । मेतकुटें ॥१॥

नाना काचर्‍या तळिल्या । कोथिंबीर सिद्ध केल्या । नाना शिखरिणी झाल्या । द्रोण पानें पत्रावळी ॥२॥

ब्राह्मण स्नान करोनि आले । एक देवार्चना बैसले । एक ते करूं लागले । वेदघोष ॥३॥

चित्रविचित्र सोवळीं । सुरंग नेसले प्रावर्णें केलीं । कित्येकीं देवार्चनें मांडलीं । ठांई ठांई ॥४॥

एक ध्यानस्थ बैसले । एकीं जप आरंभिले । एक करिते झाले । प्रदक्षिणा नमस्कार ॥५॥

पंचामृतें सांग पूजा । ब्राह्मणीं आरंभिली ओजा । राम त्रैलोक्याचा राजा । अर्पिते झाले ॥६॥

नाना सुगंधिक तेलें । मंगळ स्नान आरंभिलें । अंग पुसोनि नेसविलें । पीत वस्त्र ॥७॥

नान वस्त्रें अलंकार । गंधाक्षता कुंकुम केशर । उटी देवोनि माळा हार । उदंड घातले ॥८॥

उदंड उधळिलीं धूसरें । वाद्यें वाजती मनोहरें । गर्जती जयजयकारें । करताळी नामघोष ॥९॥

धूप आरती आरंभिली । उदंड नीरांजनें चालिलीं । भक्तजनें सुखी केलीं । दानपत्रें ॥१०॥

जितुकीं अन्नें सिद्ध केलीं । तितुकीं देवांपुढे ठेविलीं । उदकें ठेवोनि सोडिलीं । पट्टकूळेम ॥११॥

॥ इति श्रीमानस० ॥११॥

मानपंचक – मान प्रथम

राम विश्राम देवांचा । राम भक्तांसी आश्रयो ।

राम योगी मुनी ध्यानीं । राम रक्षी रुसीकुळा ॥१॥

राम व्यातो चंद्रमौळी । राम राम सदा जपे ।

रामकथा ऐकतां हे । रामरूप निरंतरीं ॥२॥

पार्वती पुसतां सांगे । राम जप अत्यादरे ।

सुंदरें दोनी अक्षरें । निवालों अंतरीं सुखें ॥३॥

नाळिलें पोळिले वीषें । कर्कशे काळिमा चढे ।

उपाय बहुधा केले । रामनामेंचि सुटीका ॥४॥

सव्य अपसव्य या नामें । तरले सुटले बहु ।

अंतकाळीं सर्व काळिं । सुटीका सकळै जना ॥५॥

कीर्ति या रघुनाथाची । पाहातां तुळणा नसे ।

येकबाणी येकवचनी । येकपत्नी च धार्मिकु ॥६॥

राज्य या रघुनाथाचें । कळी काळासी नातुडे ।

बहु वृष्टी अनावृष्टी । हें कदा न घडे जनीं ॥७॥

उद्बग पाहातां नाहिं । चिंता मात्र नसे जनीं ।

व्याधी नाहिं रोग नाहिं । लोक आरोग्य नांदती ॥८॥

युव्य नाहिंच आयोव्या । राग ना मछरु नसे ।

बंद निर्बंदे ही नाहिं । दंड दोष कदा नसे ॥९॥

कुरूपी पाहातां नाहिं । जरा मृत्य असेचिना ।

आदरु सकळै लोका । सख्यप्रीती परस्परें ॥१०॥

बोलणें सत्य न्यायाचें । अन्याय सहसा नसे ।

अनेक वर्तती काया । येक जीव परस्परें ॥११॥

दरिद्री धुंडितां नाहीं । मूर्ख हा तो असेचिना ।

परोपकार तो मोठा । सर्वत्र लोकसंग्रहो ॥१२॥

अद्भूत पीकती भूमी । वृक्ष देती सदा फळें ।

अखंड दुभती धेनु । आरोग्यें वाहाती जळें ॥१३॥

जळजें स्वापदें पक्षी । नाना जीव भूमंडळीं ।

आनंदरूप बोभाती । नाना स्वर परस्परें ॥१४॥

नद्या सरोवरें बावी । डोलती नूतनें बनें ।

फळती फुलती झाडें । सुगंध वनवाटिका ॥१५॥

उदंड वसती ग्रामें । नगरें पुरें चि पट्टणें ।

तीर्थे क्षत्रें नाना स्छानें । शिवाल्यें गोपुरें बरीं ॥१६॥

मठ मढया पर्णशाळा । रुसीआश्रम साजिरे ।

वेदशास्रधर्मचर्चा । स्नानसंव्या तपोनिधी ॥७॥

चढता वाढता प्रेमा । सुखानंद उचंबळे ।

संतोष समस्पै लोकां । रामराज्य भुमंडळीं ॥१८॥

हरीदास नाचती रंगीं । गायनें कीर्तनें बरीं ।

रागरंग तानमानें । टाळबधें विराजती ॥१९॥

प्रबंद कविता छेंदे । धोटी मुद्रा परोपरीं ।

आन्वय जाड दृष्टांतें । गद्यें पद्यें चि औघडें ॥२०॥

नाना युक्ती नाना बुधी । नाना विद्या नाना कळा ।

नाना संगीतसामर्थ्यें । नाना वाद्यें परोपरीं ॥२१॥

संमार्जनें रंगमाळा । पुष्पमाळा बहुविधा ।

केशरें धुशरें गंधें । सुगंधें करताळिका ॥२२॥

सर्व हि तोषले तोषें । नाम नामघोषेंची गर्जती ।

पुरेना दिन ना रात्रीं । यात्रा पर्वें हरीकथा ॥२३॥

दीपीका चंद्रजोती त्या । आर्त्या नीरांजनें जनें ।

रामराजा दयासिंधु । वोळला सेवकांवरी ॥२४॥

रामदासीं ब्रह्मज्ञान । सारासार विचारणा ।

धर्मस्थापनेसाठी । कर्मकांड उपासना ॥२५॥

इति श्री मानपंचक सारासारविवेकनाम मान प्रथम ॥१॥

मानपंचक – मान द्वितीय

उपासना वोळखावी । कोण तो देव तो कसा ।

करावें भजन तें कसें । कैसी आहे प्रसन्नता ॥१॥

उपासना वोळखिली । देव तो अंतरीं वसे ।

भजावें वोळखावें तें । बुधीयोगें प्रसन्नता ॥२॥

रायासीं वोळखी होता । सेना हि वोळखी धरी ।

मुख्य सामर्थ्य रायाचें । सेनेमधें विभागलें ॥३॥

सेवकें सांडिला राजा । सेविल्या पादरें प्रजा ।

तेणें सामर्थ्य हि गेलें । पराधेन विटंबना ॥४॥

जनीं जनार्दन आहे । परंतु सज्जनीं वसे ।

जना आणी सज्जनाला । येकची करितां नये ॥५॥

जगामधें जगदात्मा । स्वामी सेवक वर्तवी ।

स्वामी सुखासनामधें । सेवकें वाहाती सदा ॥६॥

आदीक धारणा जेथें । नित्यानित्य विचारणा ।

तो स्वामी उधरी बधा । बधें बध सुटेचिना ॥७॥

वैद्य तो वांचवी रोग्या । रोग्या रोगी न वांचवी ।

तारकु बुडत्या तारी । बुडतें तारकु नव्हे ॥८॥

ज्ञातया ज्ञान मागावें । अज्ञाना मागतां नये ।

सभाग्या सेवितां भाग्य । अभाग्या सेवितां नये ॥९॥

मोक्ष देतो प्रचीतीनें । तयासी तुळणा नसे ।

मुख्य तो सद्रुरु जाणा । यातना चुकवी जनीं ॥१०॥

जो वंद्य सर्व ही लोकां । तयासी वंदितां बरें ।

निंद्य तें वंदितां खोटें । समान करिसी मुढें ॥११॥

देव दैत्य भले पाहीं । संतासंत भुमंडळीं ।

अमृत विष हें एक । कदापी मानितां नये ॥१२॥

देवनामें माहा पापी । तरले उद्धरले किती ।

दैंत्यनाम जपे ऐसा । येक ही नाडळे जनीं ॥१३॥

भेदाभेदक्तिया देहीं । लागली हे सुटेचिना ।

जेथील विषयो तेथें । विपरीत करितां नये ॥१४॥

मुखेंची सेवितां आन्नें । आपानीं घालितां नये ।

अन्याय करिती तैसा । समान मानिती जनीं ॥१५॥

विंचु सर्प दुखदाता । अंतरात्माच वर्तवी ।

परंतु हीत तें घ्यावें । समान वर्ततां नये ॥१६॥

त्यागात्यागें देहे चाले । समान करितां पडे ।

अभागी उमजेना तो । पाषांडी राक्षसी क्रिया ॥१७॥

समान देखणें आत्मा । समान करणें दया ।

वंद्य निंद्य विचारावें । हे मुख्य जाणती कळा ॥१८॥

अन्नदाता प्राणदाता । बुधीदाता भुमंडळीं ।

तारकु मारकु येकु । ऐसें हें घडतें जनीं ॥१९॥

सुख तें आवडे लोकां । दुख तें नलगे कदा ।

पुण्य तें आदरें घ्यावें । पाप तें दुरी त्यागणें ॥२०॥

सद्‍बुधी अंगीकारावी । कुबुद्धी आत्मघातकी ।

अन्मार्ग चुकवावा तो । सन्माग हीतकारकु ॥२१॥

यातीभ्रष्ट क्तियाभ्रष्ट । सर्वभ्रष्ट अनर्गळु ।

पाहातां पातकी दोषी । तो संग नर्क भोगवी ॥२२॥

खरें खोटें समानत्वें । मानिती लोक ते कसे ।

गभाध वर्तती जैसे । तैसे ते आत्मघातकी ॥२३॥

कुसंग पातकें लाभे । सत्संगें पुण्यसंग्रहो ।

जाणता पाहिजे ज्ञाता । तो रक्षी धर्मस्थापना ॥२४॥

देह्यानें रक्षणें क्रीया । देह्यातीत विचारणा ।

शब्दें ची शब्द बोलावा । शब्दातीत विवंचना ॥२५॥

इति श्री मानपंचक सारासारविवेक मान ॥२॥

मानपंचक – मान तृतीय

अधीं तें करावें कर्म । कर्ममार्गें उपासना ।

उपासकां सांपडे ज्ञान । ज्ञानें मोक्षचि पावणें ॥१॥

कर्म तें करावें कैसें । कर्मफळ तें कोणतें ।

विव्योत्त कर्म कर्णें । कर्मफळ उपासना ॥२॥

उपासक देव धुंडाळि । सत्संगें देव सांपडे ।

देवाचा लागता छेंद । वैराग्य सहजीं घडे ॥३॥

वैराग्यें त्यागीतां सर्वैं । देव आपण येकला ।

देवाचें लागतां व्यान । आपणासी ठाव ची नसे ॥४॥

अभेद भक्ती ते ऐसी । आत्मनिवेदनी स्छिति ।

वृत्ती ते बधता मोठी । निवृत्ती मोक्ष बोलिजे ॥५॥

आकाशासारिखें ब्रह्म । तेथें संकल्प उठीला ।

ईश्वरु बोलिजे त्याला । सीवशक्तीच आष्टधा ॥६॥

भावनेसारिखीं नावें । उदंड ठेविलीं तया ।

निश्चळीं चंबळ आत्मा । मूळ मायेसी बोलिजे ॥७॥

पंचीकर्ण मूळमाया । माहांकारण बोलिजे ।

माहांकारण ब्रह्मांडीं । मूळ प्रकुतीं जाणिजे ॥८॥

निर्शितां अष्ट ही काया । मूळ प्रकुर्ति निरसते ।

सर्वज्ञ जाणता ज्ञानी । अष्टदेह्यामधें वसे ॥९॥

निश्चळीं घालितां ज्ञान । विज्ञान होतसे पुढें ।

मनास जन्मनी लागे । वृत्ती निवृत्ती होतसे ॥१०॥

परेहूनि जो पर्ता । परात्पर ची बोलिजे ।

उन्मेष ते परा वाचा । वाचातीत निरंजनु ॥११॥

निश्चळू तो चळेना कीं । चंचळ होत जातसे ।

उत्पत्ती स्छीती संव्हारु । चंचळासी पुन्हपुन्हा ॥१२॥

कितेकां कितेक खातें । येकयेकांसी झोंबतें ।

येक तें चर्फडी प्राणी । येक तें क्तूर घातकी ॥१३॥

यासी संदेह तों नाहीं । पाहातां दिसतें जनीं ।

प्रतक्षा प्रमाण काये । होत जातें क्षणक्षणा ॥१४॥

नित्यानित्यविवेकानें । शोधितां अंतरीं कळे ।

क्षराक्षर विवंचावें । निर्गुण वेगळें असे ॥१५॥

क्षरींच लागलें कर्म । अक्षरीं ज्ञान बोलिजे ।

आलक्षीं लवितां लक्ष । स्वयें आलक्ष होईजे ॥१६॥

विकारें आकार जाला । विकारें ची विकारला ।

निर्गुण निर्विकारी तो । निर्विकारें ची संचला ॥१७॥

निर्मळीं मळ लागेना । लवितां निर्मळीं मळु ।

निसंगीं संग लागेना । संग निसंग होतसे ॥१८॥

कर्म तें जड जाणावें । ज्ञान तें जाणती कळा ।

जाणते नेणते कांहिं । निर्गुणीं पाहातां नसे ॥१९॥

वाच्यांश शब्द जाणावा । लक्षांश जाणती कळा ।

कळाची विकळा होती । आपेंआप निवारतां ॥२०॥

आपणा शोधितां तत्त्वें । तत्त्वें भूतें विकारलीं ।

दृश्यभास विवंचावा । निराभासीं असेचिना ॥२१॥

भासला भास तो भासु । दृश्याला दृश्य दिसतें ।

दृश्यभास मुळीं नाहिं । मधेंची होत जातसे ॥१२॥

गगनीं पाहातां जैसें । आभाळ वितुळे जुळे ।

निश्चळीं पाहातां तैसें । चंचळ होत जातसे ॥१३॥

पिंड ब्रह्मांडीचे देहे । निर्शितां काय उरलें ।

विवरावें विचारावें । प्रत्ययो पाहातां कळे ॥२४॥

पावकु शुध कर्पूरें । येकची होत जातसे ।

देव भक्त अंतरात्मा । येकची होत जातसे ॥२५॥

मान ॥३॥

मानपंचक – मान चतुर्थ

कांस या रघुनाथाची । धरितां सुख पावलों ।

इतर कष्टती प्राणी । थोर संसारसांकडीं ॥१॥

सांकडीं तोडिलीं माझीं । राघवें करुणाळयें ।

पुर्वींच तुटली माया । दुख शोक विसंचला ॥२॥

सेवकु मानवीयांचे । कष्टती बहुतांपरीं ।

सेविला देव देवांचा । तेणें मी धन्य जाहालों ॥३॥

नीच हे मानवी प्रानी । नीचाश्रय कामा नये ।

महत्कीर्ति श्रीरामाची । फावला महदाश्रयो ॥४॥

विबुधां आश्रय ज्याच्या । पावले बंदमोचने ।

सेवकु मारुती ऐसा । त्याचा मी म्हणती जनीं ॥५॥

निवाला सीव ज्या नामें । ज्या नामें वाल्मीक रुसी ।

जें नाम सकळां तारी । तें नाम मज अंतरीं ॥६॥

कुळ या जगदीशाचें । धन्य वौंश भुमंडळिं ।

आपली वाटती सवैं । धन्य तुं गा रघोत्तमा ॥७॥

देव हा सर्व अंतरात्मा । वात हा त्याजपासुनि ।

वातसुत हनुमंतु । रामसेवक हा जनीं ॥८॥

वन्ही हा जानकीपीता । सूर्य हा वौंशभूषणु ।

भुमी हे सीतेची माता । आजा आपोनारायणु ॥९॥

सीच तो राघवा व्यातो । राम व्यातो सदासीवा ।

सख्यत्वें चालती दोघे । प्रसीध ठाउकें जनीं ॥१०॥

विरंची सुत विष्णूचा । पुराणें सांगती बहु ।

शारदा नाती देवांची । गणेश मित्रकुमरु ॥११॥

शक्ती ते शक्ती सीवाची । सीवशक्ती समागमें ।

औंश जे चंद्रमौळीचे । ते सर्व प्रभुचे राखे ॥१२॥

येकची अंश विष्णूचे । देवमात्र भुमंडळीं ।

येकांशें चालती सर्वै । यालागी सर्व येकची ॥१३॥

चंद्र तो लक्षुमीबंधु । मंगळ मेहुणा नभीं ।

शरीरसमंधें सर्वै । त्रैलोक्यची उपासना ॥१४॥

ऐकती येकमेकांचें । येकमेकांसी पाहाती ।

जन्मले जीव ते सर्वै । येक देवची वर्तवी ॥१५॥

स्वगींचे देव इंद्रादि । मृत्यलोकीं समस्तही ।

पाताळीं पंन्नगादीक । सर्वत्र पाहातां सखे ॥१६॥

रामउपासना ऐसी । ब्रह्मांडव्यापिनी पाहा ।

राम कर्ता राम भोक्ता । रामरूप वसुंधरा ॥१७॥

कर्ता तो सर्व भोक्ता तो । प्रचीत पाहातां खरें ।

शरीरसंमधासाठीं । दुख संतोष पाहाणे ॥१८॥

नित्य दर्शन देवाचें । चालताम बोलतां घडे ।

नाना लघु देहेधारी । भूमी पाहोन चालणें ॥१९॥

विषयो जाहाला देवो । नाना सुख विळासवी ।

नाना सुखें देव कर्ता । त्रासकें शरीरें धरी ॥२०॥

भुजंगें डंखितां देव । देव जाला धन्वंतरी ।

तारिता भारिता देव । बोंलती ते येणें रिती ॥२१॥

येकासी येक तारीतो । ज्ञान होये भुमंडळीं ।

येकासी येक मारीतो । नाना देहीं भरोनियां ॥२२॥

शत्रु मित्र देव जाला । सुखदुखें परोपरीं ।

येकासी हांसवी देवो । येकासी रडवीतसे ॥२३॥

येकासी भाग्य दे देवो । येकासी करंटें करी ।

सर्व कर्तव्यता तेथें । येथें शब्दची खुंटला ॥२४॥

शब्दज्ञान सरों आलें । ज्ञान सर्वत्र संचलें ।

जाणती जाणते ज्ञानी । मौन्यगर्भविचारणा ॥२५॥

इति श्री मानपंचक सारासारउपासनानिरूपण मान चतुर्थ ॥४॥

मानपंचक – मान पंचम

जयासी दु:ख सांगावें । तयापाशीं दुणें वसे ।

दुणें हि तें चतुर्गुणें । बहुगुणें सरोचिना ॥१॥

त्रैलोक्य व्यापिलें दुखें । ज्याचें त्याचें परोपरीं ।

उगेंची अनुमानेना । सांगतां सांगतां कळे ॥२॥

दु:ख जाणे पराव्याचें । ऐसा तो विरुळा गुणी ।

ऐकतां ऐकतां ऐके । तेणेंची आवडी दुणी ॥३॥

ऐकतां अंतरीं घेतां । क्षणक्षणा विचारितां ।

हळु हळु हळु होतें । पावतें सुख संगती ॥४॥

दु:ख वांटून तें घ्यावे । काढावें ऐसीयापरी ।

देहे दु खें रोगव्याधी । औषधें परतें करी ॥५॥

सदबुधी सांगणें लोकां । जेणें ते सुख पावती ।

प्रसंग राखणें आधीं । सोसावें बहुतांपरी ॥६॥

न्याय अन्याय सोसावा । सोसीतां हि विटों नये ।

न्युन्य पशुन्य झांकावें । तेणें तें प्रस्तावां पडे ॥७॥

चुकतें मागुतें येतें । येतें जातें पुन्हपुन्हा ।

क्षमून हितकर्ता जो । तोची गंभीरे जाणता ॥८॥

नेणता उमजे जेथें । जाणतां तोची बोलिजे ।

नैराश ने घतां सांगे । निववी दंदनापरी ॥९॥

सांगणें नीती न्यायाचें । मानावें बहुतांपरीं ।

सर्वत्र मान्य तो ज्ञाता । प्रत्यय बोलतो खरें ॥१०॥

न्याय अन्याय तो जाणे । अन्याय न करी कदा ।

नीती न्यायें मिळो जाणे । तोची तो लोकसंग्रही ॥११॥

मछरु ने दखे दृष्टी । न पदे कातर्‍यामव्यें ।

जाणते लोक नीसीचे । तेथें ची वास तो करी ॥१२॥

मनेंची पारखी लोकां । परंतु नोबले कदा ।

जाणते मिळती तेथें । नेणते वास पाहाती ॥१३॥

जाणत्या नेणत्या लोकां । प्रसंगें वर्तवी जगीं ।

सामान्य तो नव्हे कांहीं । सर्वांसी पाहिजे सदा ॥१४॥

प्रबोध जाणीजे ऐसा । आधीं प्रपंच शोधणें ।

आरत्र मानतां लोकां । परत्र सहजी घडे ॥१५॥

अंतरें निवउं जाणे । जाणे जयातयापरी ।

धरावें अंतरें लोकां । बाह्याकारें धरेतिना ॥१६॥

मनुष्यें राखतां राजी । दैवतें बहु माणसें ।

सुखची पावती जेथें । तेथें ते धांवती सदा ॥१७॥

श्रेष्ठें जो तोची जाणावा । बहुतां मानतां मनीं ।

सकळांसी मिळों जाणे । बहुतांसी बहुतांपरीं ॥१८॥

तोची तो अंश देवाचा । मिळाला जगदांतरें ।

नैराश तापसी ज्ञानी । सर्वांसी पाहिजे सदा ॥१९॥

हिंडतां हिंडतां लोकी । आवडे नित्य नूतनु ।

पुण्यात्मा सुकृती धमीं । भक्तराज भुमंडळीं ॥२०॥

कर्म उपासना राखे । राखे वैराग्य आदरें ।

ज्ञान तें प्रत्ययें राखे । नित्यानित्यविचारणा ॥२१॥

काळ तो नेटका घाली । हरीकथानिरूपणें ।

विचारें प्रत्यया आणीं । धूर्त ताकींक तीक्षणु ॥२२॥

प्रबोध लागतां लोकीं । नेमस्त सुटीका घडे ।

पावनु तोची तो येकु । बद्ध लोकांसी सोडवी ॥२३॥

बंधनें तोडिलीं रामें । योगधामें दयाळुवें ।

बुद्धीयोग प्रयोगानें । मुक्त भक्त ततक्षणीं ॥२४॥

धन्य हा देव देवांचा । राम त्रैलोक्यनायकु ।

रामदास म्हणे त्याचा । अनन्य शरणांगतु ॥२५॥

इति श्रीमानपंचक सारासारविवेकनिरूपणनाम मान पांचवें ॥ छंदसंख्या ॥१२५॥

( अनुष्टुभ् छंद. )

गणाथा गणाधीशा । गणेशा गणनायेका ।

गणेंद्रा गंभीरा गुणा । गणपती गजानना ॥१॥

पद्माक्षी पद्मवदना । निगमागमनायेका ।

दायका सकळा विद्या । गायका नमिली मनीं ॥२॥

राघवा राजसा रामा । रामचंद्रा रघोत्तमा ।

रत्नविभूषणा देवा । रम्यराजीवलोचना ॥३॥

कामरूपा कळारूपा । कूठस्ता कमलाकरा ।

केशवा कमळाकांता । कारणा कमळानना ॥४॥

परेशा पार्वतीकांता । पावना परमेश्वेरा ।

पापविध्वांसना देवा । पाव पावकलोचना ॥५॥

मांर्तडमंडळा देवा । तेजोरासी प्रकाशका ।

तुझेनी वर्तती सर्वै । श्रीरामकुळभूषणा ॥६॥

जीवनें उत्पत्ति  स्थिति । जीवनें जीव वांचती ।

तुझेन सवहि तीर्थे । धन्य आपोनारायणा ॥७॥

जठरान्नी समस्तां लोकां । वांचवी सर्वभक्षकु ।

सर्वत्र ब्राह्मणा पूजा । मुख्य देव हुताशनु ॥८॥

वर्तवी सकळै लोकां । प्राणरूप जगत्रंई ।

म्हणोनि धन्य तो वायु । चालवी जगडंबरू ॥९॥

निर्मळा निश्चळानंता । निर्गुणा गुणव्यापका ।

निसंगा नित्य निकामा । निर्धूत परमेश्वरा ॥१०॥

गणेश शारदा देवी । सिधा बुधीच मूशकू ।

नाना फणी मणीधर्ता । या ध्यानें मूर्ख तो भला ॥११॥

ईश्वरु गिरजा गंगा । वीरंणा स्वामिकार्तिकु ।

सर्पकुळें नंदी बस्वा । या ध्यानें सुखसंपदा ॥१२॥

सर्वात्मा शेषशाई तो । श्रीहरी गरुडध्वजु ।

वैकुंठभुवनीं नांदे । या ध्यानें धारणा घडे ॥१३॥

गाइत्री सावित्री ब्रह्मा । इंद्रदेव रुसी मुनी ।

गंधर्वनारदादीक । या ध्यानें वैभवीं रती ॥१४॥

मछ कूर्म वर्‍हा तो । लक्षुमी नृसींह वामनु ।

भार्गव भार फेडीतो । या ध्यानें पुण्यसंग्रही ॥१५॥

वसीष्ठ ब्रह्मयोगी तो । राम सोमीत्र जानकी ।

भीम बिभीषणु मीत्रु । या ध्यानें बंदमोजने ॥१६॥

श्रीकृष्ण गोपिका सवैं । गाई गोपाळ वांसुरें ।

वेणुनादीं क्रिडाछेंदीं । या ध्यानें उत्तमां गती ॥१७॥

बोध्य कलंकी पुढें आहे । पुराणें सांगती लिळा ।

मल्लारी भैरवो देवो । या ध्यानें दंडणा खळां ॥१८॥

तुळजा काळिका लक्षुमी । कामाक्षी बनशंकरी ।

चंडिका रेणुका माता । या ध्यानें मनकामना ॥१९॥

बारा लिंगें विष्णुमूर्ति । नाना देव भुमंडळीं ।

सीवशक्ती बहुरूपा । या ध्यानें श्रीहरी सुखी ॥२०॥

गंगा भागीरथी कृष्णा । कावेरी मनकर्णिका ।

नर्मदा गंडिका नद्या । या ध्यानेची पवित्रता ॥२१॥

तीर्थें क्षेत्रें झरे टांकीं । कूप बावी सरोवरें ।

नाना पुण्यभुमी श्रेष्ठा । आटणें धर्मवासना ॥२२॥

खंडे द्बीपे सप्तसिंधु । भुयेरीं देउळें स्छळें ।

नान बनें वनारण्यें । या ध्यानें वृत्ति वावरे ॥२३॥

कपाटें वीवरें गुंफा । पावनें गिरिकंदरें ।

या ध्यानें तापसी होणें । दिशा दिग्गज दिग्‍पती ॥२४॥

रवी शशी ग्रह तारा । ढग मेघ विद्युल्लता ।

भुमी आपोनळो वायो । या घ्यानें तर्क नीवळे ॥२५॥

मान ॥१॥

पंचमान – मान २

वायोमधें देव नाना । वायोरूपेंची देवता ।

त्रैलोक्य चालवी वायो । वायोस्तुनि न बोलवे ॥१॥

निश्चळा वेगळा वायु । चंचळा  वर्तवी सदा ।

देव तो हाची जाणवा । सर्व देह्यांतरीं वसे ॥२॥

येकांगें पाहातां वायो । येकांगें पाहातां हरी ।

चंचळत्वें जग्गजोती । आत्मा त्यासीच बोलीजे ॥३॥

सर्वात्मा सर्व अंतरात्मा । सर्वसाक्षी सर्वोत्तमु ।

सर्वकर्ता सर्वभोक्ता । सर्वत्र देहधारकु ॥४॥

बहु देही बहु लीळा । बहु रूपी बहु कळा ।

बहु रंगी बहु संगी । बहु गुण बहु बहु ॥५॥

जगदीश जगदात्मा । जाणता जगजीवनु ।

जुनाट जजरी काया । धरी त्यागी परोपरीं ॥६॥

चालवितो दिसेना कीं । शरीरें चालती खरें ।

क्तीयेनें प्रत्यया येतें । रूप तें पाहातां नये ॥७॥

देहे हा आस्तीमौंशाचा । त्यामधें प्राण वासना ।

वासना जाणते सर्वै । प्राण देह्यास चेतवी ॥८॥

प्राण तों चेतना देहीं । प्राण जातां घडेचिना ।

तया प्राणांतरीं वर्ते । जाणती जगज्जोती हे ॥९॥

सुषुप्ती आवस्तेमघें । प्राण तो येत जातसे ।

परंतु नेणवे कांहिं । वेगळी जाणती कळा ॥१०॥

देह्यांतीं टाकितां देहो । मन प्राण समागमें ।

येक तें निवडेना कीम । तथापी भेदही कळे ॥११॥

कळे त्याला कळे सर्वैं । कळेना त्या कळेचिना ।

म्हणोनि सांडीजे हेंका । प्रत्ययो पाहाणें बरा ॥१२॥

आंडजा जारजा खाणी । स्वेतजा उत्बीजादीका ।

नाना देह्यांतरीं वर्ते । द्रष्टा पाहे परस्परें ॥१३॥

नाना परादिका वाणी । नाना देश भाषा रीती ।

नाना क्षत्रीं नाना स्थानीं । येकला नट नाटकु ॥१४॥

ज्ञानघनु ची सर्वज्ञु । कांहीं येक पुरातनु ।

नाना विद्या कळा जाती । दक्ष धूर्त विचक्षणु ॥१५॥

गुरु तो शिष्य तो जाला । शिष्य तोची पुढें गुरु ।

देव तो भक्त तो ज्ञानी । सर्व तो जगदांतरें ॥१६॥

थोर तो धाकुटा मोठा । सर्वत्र वैश्वानरु ।

तथा बीजाकारे पाणी । येकहि भेदहि दिसे ॥१७॥

बहु भाग्य सभागी तो । अभागी अल्पवैभवें ।

भाग्यांशें पाहातां येकु । थोडया भाग्यें न मानिती ॥१८॥

जाणणें म्हणिजे ज्ञान । ज्ञानें सर्वत्र वर्तती ।

परंतु येक तो ज्ञानी । येक तो ज्ञानसाधकु ॥१९॥

कीतेक देवतें भूतें । कीतेक ब्रह्मयोगिणी ।

कीतेक हरीहरादिक । सर्वत्र जाणती कळा ॥२०॥

कल्पना कामनारूपें । वायोरूप विराजती ।

कीतेक घुमती आंगीं । प्रचात रोकडी जनीं ॥२१॥

आपलाल्या साभिमाने । मीपणें वाद घालिती ।

शरीरभावना भिन्न । भिन्नें क्षत्रे परोपरीं ॥२२॥

वास घे वासना देवो । स्थुळेंवीण खातां नये ।

म्हणोनी ब्राह्मणा द्यावें । विप्रमुखें संत्रुप्तता ॥२३॥

निर्वैर सर्वभूतांसीं । वर्तणें न घडे कदा ।

उगेंची वेर्थ बोलावें । चालणें न घडे कदा ॥२४॥

नेणताम नुमजे कांहीं । तारुणी मकरध्वजु ।

वृधाप्य आदळे आंगीं । दु:ख ब्रह्मांड कोसळे ॥२५॥

मागील कोण तो जन्म । माता पिता कळेचिना ।

कन्या पुत्र वधु कोण । कोण ते जन्मभूमिका ॥२६॥

मागील नाठवे आतां । आतांचें नाठवे पुढें ।

येकाकी येकलें  जावें । मायाजाळें भ्रमे जनु ॥२७॥

संचितासारिखे येती । प्राणी हे भोग भोगिती ।

भोगणें पुर्वीचा ठेवा । म्हणोनि पुण्य पाहिजे ॥२८॥

पुण्यमार्गें भले जाती । पापीष्टें पाप संचिती ।

पापयोगें माहां दुखें । पापयोगें दरीद्रता ॥२९॥

पातकी दैन्यवाणा तो । निंद्रा द्वेष वसे मनीं ।

न्याय अन्याय तो नेणे । मातला मदमछरें ॥३०॥

देव धर्म क्तिया नेणें । भ्रष्ट चांडाळ दुर्जनु ।

कुकर्मी घातकी दोषी । या लोका येमयातना ॥३१॥

इति श्रीपंचमाने स्वल्पसंकेते अंतरात्माविवरण नाम मान दुसरें ॥२॥

पंचमान – मान ३

धन्य ते योगीये साधु । पावले परमेश्वरा ।

आपुलें हीत तें केलें । तरले तारिले जना ॥१॥

सत्कर्में शोभती वेष । बोलणें मधुरा गिरा ।

पुण्यात्मे सुकृती न्याई । योजिती धर्मस्छापना ॥२॥

विशाळा पावना बुधी । विशाळा सुखकारकी ।

परोपकारणी काया । परत्र लोंकसंग्रहीं ॥३॥

यातना सेवका नाहिं । ते तवं ईश्वरी तनु ।

उपायें सोडवी लोकां । तो संग सुकृतें घडे ॥४॥

सन्मार्ग साधनालागी । संग तों पाहिजे बरा ।

सत्संग शोधितां नाहिं । सत्संग हीतकारकु ॥५॥

कुसंगें नासती प्राणी । सत्संगें पावती पदा ।

यांत मानेल तें घ्यावें । सर्वज्ञ जाणते तुम्ही ॥६॥

संसार पाहिला डोळां । रंग वोरंग होतसे ।

हांसती रुदती प्राणी । सुखदु:खें परोपरीं ॥७॥

देखिलें चाखिलें मागें । जन्मदारभ्य आठवे ।

निशेष राहिल्या शक्ती । रोग व्याधी विटंबणा ॥८॥

दैन्यवाणा देहे जातो । ते काळीं हीत नाकळे ।

म्हणोनि धन्य ते साधु । मायात्यागेंची सुटले ॥९॥

संपती संतती विद्या । शक्ती सामर्थें जातसे ।

दक्ष ते जाणती आधीं । बावळीं भुलली मदें ॥१०॥

राहिला कोण ये लोकीं । संहार रावणादिकां ।

इतरां कोण तो लेखा । नेणती मूढ माणसें ॥११॥

मधेंची झांकिली काया । येतां जातां दिगांबरी ।

जाणती तापसी योगी । संगत्यागें सदा सुखी ॥१२॥

मी मोठा मी मोठा वाटे । न शोधितां वसुंघेरा ।

चालिला गर्व कोणाचा । काळ हा घसरी जना ॥१३॥

पाहाता रंक ते राजे । राजे रंक पुन्हपुन्हा ।

भर्वसा कोण मानावा । हाणी मृत्य समागमें ॥१४॥

लाभ तो येक जाणावा । परमात्मा परमेश्वेरु ।

भक्तीनें आपुला कीजे । विचक्षणें चुकों नये ॥१५॥

चुकतां मुख्य देवासी । चुकेना येम यातना ।

म्हणोनि सद्नुरु कीजे । न कीजे आवलक्षणु ॥१६॥

शाक्त मुक्त अनाचारी । मंत्र येंत्र करामती ।

नाटकी चेटकी भोंदु । तो गुरु न मने मना ॥१७॥

कर्मठु नित्य संदेही । ज्ञानहीण तमोगुणी ।

अवैरागी माहांडंभी । तो गुरु न मने मना ॥१८॥

तीर्थें व्रतें तपें दानें । बहुधाशास्रनिश्चंई ।

प्रत्ययो नाडले जेथें । तो गुरु न मने मना ॥१९॥

असार कोण तें नेणे । सार तें तों कळेचिना ।

सर्व सार वदे लोकां । तो गुरु न मने मना ॥२०॥

कर्ता कोण तो नेणे । नेणे चंचळ निश्चळु ।

त्रिगुण कोण तें नेणें । तो गुरु न मने मना ॥२१॥

निष्ठाहीण अविश्वासी । वेसनी परधातकु ।

भ्रमिष्ट आळसी मंदु । तो शिष्य न पवे पदा ॥२२॥

लालची तामसी वेडा । नष्ट भ्रष्ट बहुचुकु ।

प्रज्ञाहीण प्रेत्नहीण । तो शिष्य न पवे पदा ॥२३॥

सुखवासी गोडग्रासी । निकामीच निसंगळु ।

कदापी धारणा नाहिं । तो शिष्य न पवे पदा ॥२४॥

विवरेना विचारीना । श्रवणीं मननीं कदा ।

प्रत्यय पाहिल्यावीण । तो शिष्य न पवे पदा ॥२५॥

तत्वज्ञानें ब्रह्मज्ञानें । पिंडब्रह्मांडनायेकु ।

विवेकें चोजवीना जो । तो शिष्य न पवे पदा ॥२६॥

इति श्रीपंचमाने स्वल्प संकेते ॥ गरुशिष्यलक्षण नाम ॥३॥

पंचमान – मान ४

भाविकें सात्विकें भोळीं । त्या नामस्मरणे रती ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥१॥

मंत्र येंत्र जप ध्यानें । भाविकें तोषती मनीं ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥२॥

तीर्थें व्रतें तपें दानें । भाविकां सुख होतसे ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥३॥

होम याग पुन्हश्चर्णें । स्वप्रनिष्टां स्वभाविकां ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥४॥

देखणी आसनें मुद्रा । जप होम विधी पुजा ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥५॥

भाविकां प्रतिमापूजा । पुराणें माहात्में शुभें ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥६॥

भाविकांला फलश्रुती । चमत्कारेंची निश्चयो ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥७॥

पिंगळे पाली सींकोटीं । ग्रह मुहूर्त भाविकां।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥८॥

राजसें तामसें कर्में । नाना नवस भाविकां ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥९॥

दंडणा कामना यात्रा । भाविकास उपोषणें ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥१०॥

भाविकें घालिती डांका । भोग राहाण गोंघळ ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥११॥

भाविकां आगमी निष्ठा । शडचेक्र योगधारणा ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥१२॥

तीथीं पर्व माहोछाई । भावीकें जाव लविती ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥१३॥

मालीदेकौळकांकाले । भावीकें गळ टोंचिती ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥१४॥

नाना नेम क्रिया निष्ठा । भावीकां बहु साधनें ।

विवेकी जाणते घेती । सारासारविचारणा ॥१५॥

शोधितां आष्टही काया । पींडब्रह्मांडनायकु ।

तुटला थोर संदेहो । धोका येमजातनेचा ॥१६॥

हें वर्म जाणती ज्ञानी । तत्वज्ञ जाणते जनीं ।

पंचीकर्ण माहांवाक्यें । सारासारविचारणा ॥१७॥

दक्ष ते पावती खुणें । बावळीं भुललीं मदें ।

सोहं हंसा विचारावें । त्रिवीधा बंदमोचनें ॥१८॥

ब्रह्मास्मी ब्रह्महमास्मी । अहं ब्रह्म विशेषता ।

येदर्थींच प्रवेशावें । आत्मनिवेदनी क्तिया ॥१९॥

जाणतां चुकती जन्म । जाणतां पद पावणें

जाणतां सर्वहि सिधी । जाणणेंची विशेष हें ॥२०॥

नेणतां वेर्थ कष्टावें । नेणतां तामसी क्रिया ।

नेणतां निर्पळी विद्या । नेणणें सर्व घातकी ॥२१॥

आयुष्य वेचलें वांयां । तपें दानें तीर्थाटणें ।

देखणी आसनें मुद्रा । शडचक्त योगधारणा ॥२२॥

धोती पोथी भुजंगी ते । अष्टांग योगसाधनें ।

गोरांजनें धूम्रपानें । पंचाग्री हीमसाधने ॥२३॥

उदास तापसी काया । अन्नवस्रविवर्जिता ।

उपोशनी पुन्हश्चर्णीं । निरोधी हटनिग्रही ॥२४॥

निरोधें गादती काया । निरोधें कर वाळती ।

निरोधें सुकती गात्रें । निरोध भ्रमकारकु ॥२५॥

निरोधी प्राण रोधीतो । निरोधी भूतसंग्रही ।

निरोधी आगमी क्रोधी । निरोध परघातकु ॥२६॥

श्लोक

शैवशाक्तागमाद्या य अन्य च बहवो मता: ।

अपभ्रंशसमास्पे‍ऽपि जीवानां भ्रांतचेतसाम् ॥१॥

चित्त हें मैळलें काटें । चित्तशुधी घडेचिना ।

म्हणोनि चित्त शोधाया । नित्यानित्य विवेकु हा ॥२७॥

नित्यानित्यविवेकानें । चुकती येमयातना ।

प्रत्ययो पाहाणें आतां । रोकडा ब्रह्मनिश्चयो ॥२८॥

मी कोण हें चि शोधावें । मायातीत निरंजनु ।

नीसंग होईजे येणें । ज्ञानें मुक्ती सायोज्यता ॥२९॥

इति श्रीपंचमाने स्वल्पसंकेते सारआसारविवेक मान ॥४॥

पंचमान – मान ५

ज्ञानेंची चुकती जन्म । ज्ञानेंची सुटीका घडे ।

ज्ञानेंची पाविजे मुख्या । निर्गुणा परमेश्वेरा ॥१॥

ज्ञानेंची ज्ञान शोधावें । ज्ञानें आज्ञान त्यागणें ।

ज्ञानेंची पाविजे मुख्या । निर्गुणा परमेश्वेरा ॥२॥

ज्ञानेंची चालती कर्में । ज्ञानमार्ग उपासना ।

ज्ञानेंची पाविजे मुख्या । निर्गुणा परमेश्वेरा ॥३॥

ज्ञानेंची प्रत्ययो येतो । ज्ञानें संदेह तुटती ।

ज्ञानेंची पाविजे मुख्या । निर्गुणा परमेश्वेरा ॥४॥

ज्ञानेंची वेद वेदांतीं । ज्ञानेंची सुटीका घडे ।

ज्ञानेंची पाविजे मुख्या । निर्गुणा परमेश्वेरा ॥५॥

ज्ञानेंची सर्वही सिधी । ज्ञानेंची सकळै कळा ।

ज्ञानेंची तिक्षणा बुधी । नित्यानित्य विवेक हा ॥६॥

ज्ञानेंची धारणा धृती । ज्ञानेंची सर्वसाधनें ।

ज्ञानेंची पाविजे मुख्या । निर्गुणा परमेश्वेरा ॥७॥

सर्वारंभ तो ज्ञानें । ज्ञानें त्रैलोक्य चालतें ।

परंतु मुख्य तो ज्ञानी । परत्र पाववी जना ॥८॥

जेथुनी सर्वही जालें । पुन्हा तेथेंची आटलें ।

सीधांत तोची जाणावा । जेथें दृश्यची नाडले ॥९॥

चंचळीं जाणणें मोठें । निश्चळीं निश्चयात्मकु ।

आद्यंत येक तो देवो । तो देव ज्ञानसाधकु ॥१०॥

बरें पाहें आपणाला । शोधीतां नाडळे नसे ।

येक तो आडळे देवो । नित्य शाश्वत संचला ॥११॥

असत्य पाहातां नाहिं । सत्य सर्वत्र संचलें ।

पदार्थेंवीण जें कांहिं । कदाकाळीं चळेचिना ॥१२॥

तें ब्रह्म जाणिजे संतीं । जेथें विकार नाडळे ।

निर्गुण निर्विकारी जें । नित्य नूतन तेंची तें ॥१३॥

चैतन्य चेतवितें तें । जाणते साक्ष बोलीजे ।

जाणावें चेतवावें तें । तेंची हें पाहातां नसे ॥१४॥

या देह्याचेनी जें नावें । तें नांवं देहे तंवरी ।

नासतां सर्वहि देहो । ग्रामो नास्ति कुतो सीमा ॥१५॥

अंत:करण जाणतें तें । प्राण चैतन्य बोलीजे ।

जडांश चेतवीतो तो । मुख्य प्राण देहे धरी ॥१६॥

प्राण तों चालती काया । प्राण तों चेतना घडे ।

प्राण तों जाणणें सर्वै । प्राण जातां घडेचिना ॥१७॥

पंचभूतीक हे काया । शोधितां पांच पंचके ।

कर्णपंचक तें जाणे । प्राणपंचक चेतवी ॥१८॥

प्रचीत पाहाती ज्ञानी । प्रचीतीवेगळीं मुढें ।

तत्वार्थ प्रत्यया आणी । धन्य तो ज्ञानसाधकु ॥१९॥

तत्वार्थ शोधितां आतां । प्रचीत रोकडी घडे ।

मोक्ष तो हाची जाणावा । तत्वबंदविमोचनें ॥२०॥

वाच्यांश सांडणे मागे । लक्षांश पाहाणें बरा ।

आत्मनिवेदनी भक्ती । कृत्याकृत्यची होईजे ॥२१॥

हें ज्ञान रामकृपेनें । धन्य रामउपासना ।

रामदास्य घडे ज्याला । ते सर्वत्र रामदास हो ॥२२॥

येकसेंबतींसां श्लोकीं । साधकें पाहाणें बरें ।

आव्यात्म शोधणें सर्वै । दासबोधीं समाप्यते ॥२३॥

इति श्रीपंचमागे स्वल्पसंकेते सारासारविचारनिरूपणनाम मान पांचवें ॥५॥१३२॥

॥ येकूण संख्या ॥५३०॥

समर्थ रामदास स्वामी कोण होते?

समर्थ रामदास स्वामी हे 17 व्या शतकातील एक महान आध्यात्मिक गुरु, तत्वज्ञानी आणि समाजसुधारक होते. समर्थ रामदास हे भगवान राम आणि भगवान हनुमानाचे निस्सीम भक्त होते आणि ते अगदी लहान वयातच अध्यात्माकडे वळले. छत्रपती शिवाजी महाराजांवर त्यांचा खूप प्रभाव होता असे मानले जाते. 

श्री रामदास हे एक प्रतिभावान कवी होते आणि त्यांच्या लघुकथांमध्ये वैश्विक सत्य आहे आणि ते अर्थपूर्ण आहेत. श्री रामदासांनी त्यांच्या पिढीला परकीय अत्याचारींविरुद्ध उठण्यासाठी प्रेरित केले आणि आत्मसाक्षात्काराच्या विचारांना चालना दिली. त्यांनी 'दासबोध' नावाचा ग्रंथ लिहिला, ज्यात त्यांनी लोकांना व्यावहारिक आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन केले आहे. त्यांनी हनुमान आणि रामाच्या भक्तीचा प्रसार केला आणि लोकांना त्यांच्यातील आत्मविश्वास वाढवण्यास मदत केली. त्यांचे जीवन, लेखन आणि कविता मराठी लोकांना आणि त्यांच्या अमर साहित्यकृती वाचण्याची संधी मिळालेल्या सर्वांना प्रेरणा देत राहतात. मनाचे श्लोक हे समर्थ रामदासांना श्रेय दिले जाणारे एक लोकप्रिय साहित्यकृती आहे.

ALSO READ: संपूर्ण दासबोध Dasbodh in Marathi

दास नवमी कशी साजरी करतात?

या दिवशी अनेक लोक उपवास करतात आणि समर्थ रामदास स्वामींच्या मंदिरांना भेट देतात. 

त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांचे स्मरण केले जाते. 

दासबोधाचे वाचन केले जाते, त्यांचे विचार आणि उपदेश लोकांपर्यंत पोहोचवले जातात.

 विविध सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते, ज्यात कीर्तन, प्रवचन आणि व्याख्याने यांचा समावेश असतो.

समर्थ रामदास स्वामींचे लेखन साहित्य:

दासबोध: हा त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ आहे, ज्यात त्यांनी अध्यात्म, नीती आणि व्यावहारिक जीवन याबद्दल मार्गदर्शन केले आहे.

मनाचे श्लोक: हे श्लोक लोकांना त्यांच्या मनावर नियंत्रण ठेवण्यास आणि चांगल्या विचारांना प्रोत्साहन देण्यास मदत करतात.

आत्माराम: हा ग्रंथ आत्म्याच्या स्वरूपावर आणि त्याच्या महत्त्वाबद्दल भाष्य करतो.

पंचदशी: यात वेदांत आणि तत्त्वज्ञानाचे विवेचन आहे.

रामरक्षा: ही स्तुती राम आणि त्यांचे गुणगान करते.

हनुमान स्तोत्रे: हनुमानाची भक्ती करण्यासाठी त्यांनी अनेक स्तोत्रे रचली.

आरत्या: समर्थ रामदासांनी श्रीगणेश, श्रीराम, हनुमान या देवतांवर ६१ आरत्या रचल्या आहेत. रामदासांनी सर्वात जास्त म्हणजे १६ आरत्या त्यांचे आराध्य दैवत श्रीरामावर रचल्या आहेत. समर्थ रामदास स्वामींनी हनुमंतावर ७ आरत्या रचल्या आहेत. त्यांनी गणपतीच्या तीन आरत्या रचल्या आहेत. 

ALSO READ: Manache Shlok श्री मनाचे श्लोक संपूर्ण

एक वाटी बेसन

पाणी

तळण्यासाठी अर्धा ग्लास रिफाइंड तेल

अर्धी वाटी गूळ

वेलची पूड 

ALSO READ: रामदास नवमी विशेष रेसिपी नैवेद्याला बनवा आंब्याचा शिरा

कृती -

सर्वात आधी बेसनात पाणी घालून घट्ट द्रावण बनवा. आता ५ मिनिटे द्रावण फेटल्यानंतर, साधारण वीस मिनिटे तसेच राहू द्या. आता एका पॅनमध्ये तेल गरम करा आणि त्यात बुंदी मेकरच्या मदतीने बेसनाचे मिश्रण घाला. तसेच तेलात बुंदीसाठी बेसनाचे मिश्रण घातल्यानंतर, बुंदी दोन्ही बाजूंनी चांगले तळून घ्या. आता तेलातून बुंदी काढा आणि बेसनाच्या सर्व पिठाचे बुंदी बनवा. गोडवा येण्यासाठी, एका पॅनमध्ये गूळ, पाणी आणि वेलची पूड घाला आणि मिक्स करा. गूळ चांगला शिजला आणि घट्ट झाला की त्यात बेसनाची बुंदी घाला आणि मिक्स करा. थंड झाल्यावर बुंदी एका प्लेटमध्ये काढा आणि प्रसाद म्हणून द्या.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: संत रामदास अभंग

Edited By- Dhanashri Naik 

वाट पुसल्याविण जाउ नये। फळ ओळखल्याविण खाऊ नये॥ पडिली वस्तु घेऊ नये। येकायेकी॥

विचारेविण बोलो नये। विवंचनेविण चालो नये॥ मर्यादेविण हालो नये। काही येक॥

प्रीतीविण रुसो नये। चोरास वोळखी पुसो नये॥ रात्री पंथ क्रमु नये। येकायेकी॥

जनी आर्जव तोडु नये। पापद्रव्य जोडू नये॥ पुण्यमार्ग सोडू नये। कदाकाळी॥

वक्तयास खोदु नये। ऐक्यतेशी फोडू नये॥ विद्या-अभ्यास सोडू नये। काही केल्या॥

तोंडाळासी भांडो नये। वाचाळासी तंडो नये॥ संतसंग खंडु नये। अंतर्यामी॥

अति क्रोध करु नये। जिवलगांस खेदु नये॥ मनी वीट मानु नये। शिकवणेचा॥

क्षणाक्षणा रुसो नये। लटिका पुरुषार्थ बोलो नये॥ केल्याविण सांगो नये। आपुला पराक्रमु॥

आळसे सुख मानू नये। चाहाडी मनास आणू नये॥ शोधल्याविण करू नये। कार्य काही॥

सुखा आंग देऊ नये। प्रेत्न पुरुषे सांडू नये॥ कष्ट करि त्रासो नये। निरंतर॥

कोणाचा उपकार घेउ नये। घेतला तरी राखो नये॥ परपीडा करु नये। विश्वासघात॥

शोच्येविण असो नये। मळिण वस्त्र नेसो नये॥ जाणारास पसो नये। कोठे जातोस म्हणऊनी॥

सत्यमार्ग सांडू नये। असत्य पंथे जाउ नये॥ कदा अभिमान घेउ नये। असत्याचा॥

अपकीर्ती ते सांडावी। सत्कीर्ती वाढवावी॥ विवेके दृढ धरावी। वाट सत्याची॥

तुम्ही तुमच्या शक्तीचा वापर विनाकारण इतरांना त्रास देण्यासाठी करू नये.

माणसाने नेहमी स्वतःच्या कष्टाच्या जोरावर जगले पाहिजे. दुसऱ्यांच्या तुकड्यांवर जगू नये.

जो अन्याय करतो आणि अप्रामाणिकपणे पैसे कमवतो, जो विचारहीन असतो, असा माणूस मूर्ख असतो.

वेळ आल्यावर दुसऱ्यांना मदत करावी. आश्रयासाठी येणाऱ्या प्राण्याला क्षमा करावी.

महत्वाची कामे कधीही दुर्लक्षित करू नयेत.

कोणत्याही विषयावर बोलण्यापूर्वी, त्याबद्दल विचार करायला हवा.

कोणतेही काम सुरू करण्यापूर्वी त्या कामाची माहिती असणे आवश्यक आहे.

जेव्हा दोन लोक बोलत असतात आणि तिसरी व्यक्ती त्यांच्यामध्ये येऊन त्रास देते, तेव्हा ती व्यक्ती मूर्ख असते.

कोणत्याही मार्गावर जाण्यापूर्वी, तो मार्ग कुठे जातो हे जाणून घेणे महत्वाचे आहे.

कोणतेही फळ नकळत खाऊ नये.

ALSO READ: रामदास स्वामींची आरती Samarth Ramdas Aarti

आपण दिलेले वचन विसरू नये.

वेळ आल्यावर आपण आपली शक्ती वापरली पाहिजे.

आपण इतर कोणालाही आपले ऋणी होऊ देऊ नये. जर कोणी आपल्यावर उपकार केले तर ते उपकारही लवकर परत केले पाहिजेत.

जो माणूस गरीबातून श्रीमंत होतो आणि आपले जुने नातेसंबंध विसरतो, तो माणूस श्रीमंत असूनही नेहमीच गरीब राहतो आणि तो माणूस मूर्ख असतो.

कोणाशीही कठोरपणे वागू नये. कोणत्याही सजीव प्राण्याची हत्या करू नये.

ज्यांनी आपल्याला कधीही त्रास दिला नाही त्यांना आपण त्रास देऊ नये.

पाऊस आणि योग्य वेळ लक्षात घेऊनच सहलीला जावे.

ज्याच्याकडे बुद्धिमत्ता नाही, संपत्ती नाही आणि धाडस नाही तो मूर्ख आहे.

रात्रीच्या वेळी लांब प्रवासासाठी घराबाहेर पडू नये.

बोलताना कोणाबद्दलही वाईट बोलू नये. जर कोणी तुमचा अपमान केला तर तुम्ही ते सहन करू नये.

ALSO READ: श्री संत रामदास नवमीनिमित्त शुभेच्छा Ramdas Navmi 2025 Wishes in Marathi

ALSO READ: संत रामदास अभंग

महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील सज्जनगड हा किल्ल्ला प्राचीन असून एक ऐतिहासिक ठिकाण आहे. जो आजही इतिहासाची साक्ष देत भक्कमपणे उभा आहे.  समर्थ रामदास हे अनेकदा या ठिकाणी राहत असत. तसेच त्यांनी सज्जनगडावर एक मठ बांधला होता. समर्थ रामदास हे छत्रपतींचे गुरु होते समर्थ रामदास यांना भेटण्यासाठी अनेकदा छत्रपती शिवाजी महाराज सज्जनगडावर येत असत. कोणताही मोठा निर्णय असो किंवा अनेक महत्त्वाच्या निर्णयांची प्रेरणा सज्जनगडावर छत्रपतींना रामदासांना भेटल्यानंतर मिळाली.

ALSO READ: स्फुट अभंग – संत रामदास

सज्जनगडाचा इतिहास 

सज्जनगडाच्या इतिहासाबद्दल जाणून घेतला तर असे सांगतात की प्राचीन काळी या गडावर संत आश्वलायन यांचे वास्तव्य होते व याकरिता या किल्ल्याला आश्वलायन गड असे देखील म्हणतात. तसेच सज्जनगड हा किल्ला 11व्या शतकात शिलाहार राजाने बांधला होता. किल्ल्याच्या पायथ्याशी परळी गाव असून  या किल्ल्याला परळीचा किल्ला म्हणतात. या किल्ल्याचा उल्लेख चौथा बहामनी राजा महंमद शाह याच्या प्रदेशात आढळतो. नंतर हा किल्ला आदिलशहाच्या ताब्यात गेला ज्याने बहामनी राज्याचा काही भाग ताब्यात घेतला. तसेच १६७३ मध्ये सज्जनगड हा किल्ला छत्रपतींनी आदिलशहाकडून जिंकला व छत्रपतींच्या विनंतीला स्वीकार करून समर्थानी सज्जनगडावर कायमस्वरूपी वास्तव्य केले. नंतर १७०० मध्ये हा किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला व किल्ल्याला ‘नौरस-सातारा’ नाव देण्यात आले. तसेच १७०९ मध्ये मराठ्यांनी किल्ला ताब्यात घेतला. पण १८१८ मध्ये इंग्रजांनी हा किल्ला ताब्यात घेतला.

ALSO READ: पिंगळा – संत रामदास

तसेच सज्जनगड किल्ला प्राचीन असून समुद्रसपाटीपासून ९१४ मीटर उंचीवर आहे. तसेच दगडी पायऱ्या या किल्ल्याच्या माथ्यावर घेऊन जातात. गडाला दोन मुख्य प्रवेशद्वार असून हे दरवाजे खूप मोठे व भक्कम  आहे. किल्ल्याचा मैदानाच्या वरच्या बाजूला दोन तलाव दृष्टीस पडतात. तसेच सज्जनगडावर अनेक मंदिरे आहे . व सज्जनगडाच्या मुख्य आणि महत्वाची रचना म्हणजे संत रामदासांची समाधी होय.

ALSO READ: श्रीसमर्थ रामदास स्वामीकृत आत्माराम

सज्जनगड किल्ला जावे कसे? 

सज्जनगड किल्ला हा महाराष्ट्रातील प्रमुख शहर सातारा जिल्ह्यात असून १८ किमी अंतरावर आहे सज्जनगड पर्यंत जाण्यासाठी बस, टॅक्सी, रिक्षा यांच्या मदतीने नक्कीच पोहचता येते. 

॥ श्रीराम समर्थ ॥

जयास लटिका आळ आला । जो माया गौरीपासूनि जाला ।

जालाचि नाही तया अरूपाला । रूप कैंचें ? ॥ १ ॥

तेथें स्तवनाचा विचार । न घडे निर्विकारी विकार ।

परी तयास नमस्कार । भावबळें माझा ॥ २ ॥

जयाचेनि वेद शास्त्रें पुराणें । जयाचेनि नाना निरूपणें ।

जयाचेनि स्वसुखा लाधणें । शब्दी निःशब्द ॥ ३ ॥

जेंशब्दांस आकळेना । जें शब्दविण सहसा कळेना ।

कळेना ऐसेंहि घडेना । जये स्वरूपी ॥ ४ ॥

ऐसें सर्वत्र संचलें । तर्का न जाय अनुमानलें ।

तें जयेचेनि प्राप्त जालें । आत्मरूप ॥ ५ ॥

नमन तियेचे निजपदा । माया वाग्देवी शारदा ।

जिचेनि प्रवर्तती संवादा । संत महानुभाव ॥ ६ ॥

वंदीन सद्‌गुरुस्वामी । जेथें राहिलें मी तो तो मी ।

निवारिलीं निजधामीं । पांचही जणें ॥ ७ ॥

तया निजपदापैलीकडे । आनंदें वृत्ती वावडे ।

पद लाधलिया जोडे । तद्‌रूप होवोनी ॥ ८ ॥

स्वामीकृपेचा लोट आला । मानससरोवरीं सामावला ।

पूर्ण होतां उचंबळला । आनंद‌उद्‌गार माझा ॥ ९ ॥

सद्‌गुरुकृपेचें बळ । माझें ठायीं जालें तुंबळ ।

तेणें गुणें स्वानंदजळ । हेलाऊं लागे ॥ १० ॥

आतां नमस्कारीन राम । जो योग्याचें निजधाम ।

विश्रांतीचा निजविश्राम । जयें ठायीं ॥ ११ ॥

जो नांवरूपावेगळा । जो मायेहूनि निराळा ।

जेथें जाणिवेची कळा । सर्वथा न चले ॥ १२ ॥

जेथें भांबावला तर्क । जेथे पांगुळला विवेक ।

तेथें शब्दाचें कौतुक । केवीं घडे ॥ १३ ॥

जयाकारणें योगी उदास । वनवासी फिरती तापस ।

नाना साधनें सायास । ज्या कारणें करिती ॥ १४ ॥

ऐसा सर्वात्मा श्रीराम । सगुण निर्गुण पूर्णकाम ।

उपमाचि नाहीं निरुपम । रूप जयाचें ॥ १५ ॥

आता वंदीन सज्जन श्रोते । जे कृपाळू भावाचे भोक्ते ।

माझीं वचनें प्राकृतें सांगेन तयांसीं ॥ १६ ॥

तयांचें वर्णावें स्वरूप । तरी ते स्वरूपाचे बाप ।

जें वेदास सांगवेना रूप । तें जयांपासोनि प्रगटे ॥ १७ ॥

आतां शिष्या सावधान । ऐक सांगतों गुह्य ज्ञान ।

तेणें तुझें समाधान । अधिक होय ॥ १८ ॥

तूं आशंका नाहीं घेतली । परी चिंता मज लागली ।

जे तुझी भ्रांती फिटली । नाहीं अद्यापि ॥ १९ ॥

दासबोधींचे समासीं । निर्मूळ केलें मीपणासी ।

त्या निरूपणीं वृत्तीसी । पालट दिसेना ॥ २० ॥

म्हणोनी न पुसतां सांगणें । घडलें शिष्या तुजकारणें ।

आतां तरी सोय धरणें । श्रवणमननीं ॥ २१ ॥

चातकपक्षी वरचेवरी । चंचू पसरोनि थेंब धरी ।

जीवन सर्वही अव्हेरी । भूमंडळीचें ॥ २२ ॥

तैसा शब्दवर्षाव होतां । असों न द्यावी व्यग्रता ।

श्रवणपुटीं सामावितां । मनन करावें ॥ २३ ॥

लाग जाणोनि शब्दाचा । आवांका धरावा मनाचा ।

शब्दातीत गर्भाचा । सांठा धरावा ॥ २४ ॥

अरे तूं कोण कोणाचा । कोठून आलासि कैंचा ।

ऐसा विचार पूर्वींचा । घेईं बापा ॥ २५ ॥

अरे तुवां जन्मांतर घेतलें । काय मानितोसि

आपुलें । ऐसें तुवां विचारिलें । पाहिजे आतां ॥ २६ ॥

येथें तुझें कोणी नाहीं । भुलला आहेस काई ।

चुकोनि आलासी जाईं । जेथील तेथें ॥ २७ ॥

तूं समर्थाचें लेंकरूं । अभिमानें घेतला संसारूं ।

तो टाकितां पैलपारू । पावसी बापा ॥ २८ ॥

ईश्वरापासोनि जालासी । परंतु त्यास चुकलासी ।

म्हणोनि हें दुःख भोगिसी । वेगळेपणें ॥ २९ ॥

आणि विश्वाससी या बोला । तरी मी घालीन रे तुजला ।

लाधसी सकळ वैभवाला । जेथिंचा तेथें ॥ ३० ॥

तुझें अढळपद गेलें । तुज मायेनें वेड लाविलें ।

तें जरी तुझें तुज दिधलें । मज काय देशी ॥ ३१ ॥

जितुकें कांहीं नासोन जाईल । जे अशाश्वत असेल ।

तुजसमागमें न येईल । तितुकें देईं ॥ ३२ ॥

मजही तें कासया व्हावें । तुजपासूनि टाकावें ।

तुवां टाकिलें तरी न्यावें । तुज समागमें ॥ ३३ ॥

भूषण भिक्षेचें टाकिलें । अमरपद प्राप्त जालें ।

तरी तुझें काय गेलें । सांग बापा ॥ ३४ ॥

नाशिवंत तितुकें देशी । तरी पद प्राप्त निश्चयेंसी ।

यामध्यें लालुच [=लोभ] करिसी । स्वहित न घडे ॥ ३५ ॥

तंव शिष्य म्हणे जी दिधलें । स्वामी म्हणती पद लाधलें ।

आतां तूं आपुलें । मानूंचि नको ॥ ३६ ॥

इतुके स्वामी बोलले । अज्ञान घेऊन निघाले ।

तंव शिष्यें आक्षेपिलें । विनीत होवोनी ॥ ३७ ॥

आतां पुढिलिये समासीं । संवाद होईल उभयांसी ।

तेणें स्वानंदसिंधूसी । भरितें दाटे ॥ ३८ ॥

इति श्रीआत्माराम । रामदासीं पूर्णकाम ।

ऐका सावध वर्म । सांगिजेल ॥ ३९ ॥

आत्माराम – समास दुसरा : माया निरूपण

॥ श्रीराम समर्थ ॥

जय जय जी सच्चिदानंदा । जयजयाजी निजबोधा ।

जयजयाजी आनंदकंदा । परमपुरुषा ॥ १ ॥

अनंत ब्रह्मांडें ढिसाळें । मायेने रचिली विशाळें ।

तुमचे कृपेचेनि बळें । विरतीं स्वानंदडोहीं ॥ २ ॥

आतां स्वामीनें जें इच्छिलें । तें पाहिजे अंगिकारलें ।

शरणागत आपुलें । समर्थें उपेक्षूं नये ॥ ३ ॥

नाशिवंत काय टाकावें । तें मज स्वामींनीं सांगावें ।

मज दातारें करावें । आपणाऐसें ॥ ४ ॥

ऐकोन शिष्याचें बोलणें । स्वामी म्हणती सावध होणें ।

अवधान दे‍ऊनी घेणें । आनंदपद ॥५ ॥

शिष्या बहुत मन घालीं । आतां बाष्कळता राहिली ।

येथें वृत्ती चंचळ केली । तरी बुडसी ॥ ६ ॥

अग्निसंगें लोह पिटे । पिटतां तयाचा मळ तुटे ।

परिसासि झगडतां पालटे । लोहपण तयाचें ॥ ७ ॥

जयाचा मळ जळेना । अभ्यंतरही वळेना ।

तरी ते सहसा पालटेना । मृत्तिकारूपें ॥ ८ ॥

नाशिवंत तितका मळ । तुवां त्यजावा अमंगळ ।

तो गेलीया तूंचि सकळ । आहेसि बापा ॥ ९ ॥

नासिवंत तूं जाण माया । मायीक जाईल विलया ।

ते मायाचि प्राणसखया । ऐक सांगतो ॥१० ॥

अहं ऐसें जें स्फुरण । तेंचि मायेचें लक्षण ।

मायेपासून त्रिगुण । गुणांपासोनि भूतें ॥ ११ ॥

पृथ्वी आप तेज वायु आकाश । सृष्टी रचिली सावकाश ।

एवं दृश्य आणि अदृश्य । सकळ माया ॥ १२ ॥

येक माया दों ठाईं वांटिली । प्रकृति आणि पुरुष झाली ।

जैसी दोदिवसांची बोली । येकचि परवां ॥ १३ ॥

माया ज्ञाताज्ञेयज्ञान । माया ध्याता ध्येयध्यान ।

माया हेंचि समाधान । योगियांचें ॥ १४ ॥

ऐशी माया सच्चिदानंद । माया आनंदाचा कंद ।

माया हेचि निजबोध । शब्दरूपें ॥ १५ ॥

आत्मा ब्रह्मस्वरूप । हें मायेचें निजरूप ।

रूप आणि अरूप । सकळ माया ॥ १६ ॥

जीव शिव आणि ईश्वर । हाही मायेचा विस्तार ।

शिवरूप विश्वंभर । अवघी माया ॥ १७ ॥

माया मानसीं चाळक । माया बुद्धीस व्यापक ।

माया अनेकीं येक । ऐसें बोलणें ॥ १८ ॥

माया देहास चालवी । माया शब्दास बोलवी ।

माया द्रष्ट्यास दाखवी । नेत्रीं रिघोनियां ॥ १९ ॥

मायेनें माया चाले । मायेनें माया बोले ।

मायेनें माया हाले । वायुरूपें ॥ २० ॥

तंव शिष्य म्हणे जी ताता । ’माया चाले स्वरूपसत्ता’ ।

’अरे सत्ता ती तत्त्वता । माया जाण’ ॥२१ ॥

तरी मायेनें स्व‍इच्छा असावें । स्वरूपसत्तेनें नसावें ।

मनास आलें तैसें करावें । हें केविं घडे ? ॥ २२ ॥

लटिक्यावरी खरें चाललें । लटिकें मर्यादेनें राहिलें ।

तें गर्भांधें देखिलें । हे अघटित वार्ता ॥ २३ ॥

तैसी माया ही मानिली । स्वरूपसत्तेनें चालली ।

तुवां गर्भांधें देखिली । हे वार्ता सांगसी ॥ २४ ॥

जें जालेंचि नाहीं सर्वथा । तयावरी निर्गुणाची सत्ता ।

ऐसें हें ज्ञातेपणें बोलतां । तुज लाज नाहीं ॥ २५ ॥

सकळ माया म्हणतां । आणि जालीच नाहींही सांगतां ।

तरी म्यां काय करावें आतां । सांगा स्वामी ॥२६ ॥

अरे जें जें मनास अनुभवलें । तें तें मा‍ईक नाथिलें ।

तितुकें तुवां टाकिलें । पाहिजे स्वानुभवें ॥ २७ ॥

सकळही माया नाथिली । स्वरूपीं नाहीं राहिली ।

एवं नाहीं हे बोली । माया जाणावी ॥ २८ ॥

एवं सांगतों तें ऐकावें । मायिक मायेतें जाणावें ।

आतां मनन करावें । सावध होवोनी ॥ २९ ॥

मायेकरितां माया दिसे । मायेकरितां माय भासे ।

मायेकरितां लाभ नसे । परमार्थाचा ॥ ३० ॥

माया भवसिंधूचें तारूं । माया पाववी पैलपारू ।

मायेवीण उद्धारू । प्राणियासि नाहीं ॥ ३१ ॥

मायेकरितां देव भक्त । मायेकरितां ज्ञाते विरक्त ।

मायेकरितां जीवन्मुक्त । होती स्वानुभवें ॥ ३२ ॥

मायेकरितां वेदश्रुती । मायेकरितां व्युत्पत्ती ।

मायेकरितां होती । मूढ ते विवेकी ॥ ३३ ॥

माया परमार्थाचें अंजन । मायेकरितां जोडे निधान ।

मायेकरितां सावधान । साधक स्वरूपीं ॥ ३४ ॥

मायेकरितां स्वहित घडे । मायेकरितां भ्रांती उडे ।

मायेकरितां विघडे । प्रपंचभान ॥ ३५ ॥

मायेवीण ज्ञान कैंचें । माया जीवन सकळांचें ।

मायेवीण साधकांचें । कार्य न चले ॥ ३६ ॥

मायेवीण परमार्थ जोडे । ऐसें हें कधींच न घडें ।

मायेवीण सहसा नातुडे । गुज योगियांचें ॥ ३७ ॥

माया योग्याची मा‍उली । जेथील तेथें ने‍ऊन घाली ।

कृपाळूपणें नाथिली । आपण होय ॥ ३८ ॥

सकळ मायेचें रूप जालें ।त्यात तुझेंही रूप आलें ।

हें इतुकेंही आपुलें । मानूंचि नको ॥ ३९ ॥

आतां सांगतों तुज खूण । त्वां नाशिवंत केलें मदर्पण ।

आतां करिशी हलकेंपण । तरी मज शब्द नाही ॥ ४० ॥

संग तितुका नाशिवंत । निःसंग शब्द अशाश्वत ।

म्हणोनि संगनिःसंगातीत । हो‍वोनि राहें ॥ ४१ ॥

पुढीले समासी निरूपण । आदरें करावें श्रवण ।

संगातीत हो‍इजे ते खूण । सांगिजेल पुढें ॥ ४२ ॥

इति श्रीआत्माराम । रामदासीं पूर्णकाम ।

योगी पावती विश्राम । जये ठायीं ॥ ४३ ॥

आत्माराम – समास तिसरा : ब्रह्म निरूपण

॥ श्रीराम समर्थ ॥

संग तितुका नाशिवंत । सोडून राहावें निवांत ।

येकपणाचा अंत । जालिया समाधान ॥ १ ॥

येकपणाचा उमस । काढितां त्रिपुटी सावकाश ।

होत आहे म्हणोनि ध्यास । येकपणाचा नसे ॥ २ ॥

तो मी आत्मा ऐसा हेतु । हें नाशिवंत टाकी तूं ।

उन्मनी अवस्थेचा प्रांतू । तें स्वरूप तुझें ॥ ३ ॥

ऐसा जो अनुभव जाला । तोही नाशिवंतामध्यें आला ।

अनुभवावेगळा राहिला । तो तूं आत्मा ॥ ४ ॥

हेंही न घडे बोलणें । आता पाल्हेरा किती देणें ।

वेदशास्त्रें पुराणें । नासोनि जाती ॥ ५ ॥

ग्रंथमात्र जितुका बोलिला । आत्मा त्यावेगळा राहिला ।

हे मायेचा स्पर्श जाला । नाहींच तयासी ॥ ६ ॥

स्वरूप निर्मळ निघोट । स्वरूप शेवटा शेवट ।

जिकडे तिकडे नीट । सन्मुख आहे ॥ ७ ॥

जें बहू दुरीच्या दुरी । निकट जवळीं अंतरीं ।

दुरी आणि अभ्यंतरीं । घटणी नाहीं ॥ ८ ॥

जें सकळांपरीस मोठें । जेथें हें सकळ आटे ।

अकस्मात येकसरां तुटे । मूळ मायेचें ॥ ९ ॥

जें सकळांहून मृदु कोवळें । सकळांहून अत्यंत जवळें ।

जें सकळामध्यें परि निराळें । अलिप्तपणें ॥ १० ॥

जें हाले ना चाले । जें बोले ना डोलें ।

आवघें आपण संचलें । येकटेंचि तें ॥ ११ ॥

आकाश बाहेर भरलें । आकाश जेथें मुरालें ।

आकाश मुरूनि उरलें । येकजिनसी ॥ १२ ॥

जें चळे ना ढळे । अग्नीमध्यें न जळे ।

जें जळीं परि निराळें । उदकीं बुडेना ॥ १३ ॥

ज्यास कोणी ने‍ईना । चोरूं जातां चोरवेना ।

कल्पांतींही वेंचेना । अणुमात्र जें ॥ १४ ॥

चक्षूनें लक्षिलें नवजाय । जेथें आकारु भस्मोनि जाय ।

सांगितलें तें साकार होये । सांगणें न घडे ॥ १५ ॥

ऐसें जरी न बोलावें । तरीं म्यां काय करावें ।

न बोलतां कळावें । तुज कैसें ? ॥ १६ ॥

बोलणें तितुकें व्यर्थ जातें । बोलतां अनुभवा येतें ।

अनुभव सांडितां तें । आपण हो‍ईजे ॥ १७ ॥

मायारूप मूळ तयाचें । शोधूं जातां समाधान कैंचें ।

‍मग लाभ जालिया दुःखाचें । मूळ तुटे ॥ १८ ॥

‍’अहं ब्रह्मास्मि‍’ ही गाथा । आली देहबुद्धीच्या माथां ।

देहबुद्धीनें परमार्था । कानकोंडें होइजे ॥ १९ ॥

देहबुद्धी हे टाकावी । हेही मायेची उठाठेवी ।

म्हणोनी काय अंगीकारावी । अंगिकारू न घडे ॥ २० ॥

मायेचे बळें ब्रह्मज्ञान । मायेकरितां ब्रह्मज्ञान ।

मायाचि गोंवी बंधन । तोडी तेही माया ॥ २१ ॥

माया आपणासी गोवी । आपआपणा वेड लावी ।

प्राणी दुःखी होत जीवीं । अभिमानें करुनी ॥ २२ ॥

जैसा सारीपाट खेळती । सारी येकाच्या मागोन आणिती ।

खेळों बैसतां वांटोन घेती । आपुलाल्या ॥ २३ ॥

नस्ता अभिमान माथां ।सारी मरतां परम व्यथा ।

डाव येतां सुखस्वार्था । दोघेही पडिले ॥ २४ ॥

फांशासी दे दे म्हणती । येक ते रडी खाती ।

क्रोधें पेटल्या घेती । जीव येकमेकांचे ॥ २५ ॥

तैशा कन्या पुत्र आणि नारी । वांटून घेतल्या सारी ।

अभिमान वाहती शिरीं । पांग प्रपंचाचा ॥ २६ ॥

इतुकीं वेडें लाविलीं । ते माथा खेळे खेळ येकली ।

ते मायेनेंच विराली । पाहिजे माया ॥ २७ ॥

माया मोडितां अधिक जडे ।म्हणोनि धरिती ते वेडे ।

धरितां सोडितां नातुडे । वर्म कळल्यावांचूनी ॥ २८ ॥

जैसें चक्रव्यूहाचें उगवणें । बाहेर ये‍ऊन आंत जाणें ।

कां अंतरीं जा‍ऊन येणें । अकस्मात बाहेरी ॥ २९ ॥

त्या कवाडीच्या कड्या । गुंतगुंतों उगवाव्या ।

तैसी जाण ही माया । गुंतोनि उगवावी ॥ ३० ॥

माया कैशी झाडावी । झाडावी तोडौनि कैशी टाकावी ।

येथें विचारें पहावी । नाथिलीच हे ॥ ३१ ॥

बहूनाटक हे माया । मीपणें न जाय विलया ।

विचार पाहतां इया । ठावचि नाहीं ॥ ३२ ॥

वर्म हेंचि माया मायिक । इचा करावा विवेक ।

विवेक केलीया अनेक । येकीं मुरे ॥ ३३ ॥

येकीं अनेक मुरालें । येकपण अनेकांस वेगळें ।

उपरी जें निःसंग उरलें । तें स्वरूप तुझें ॥ ३४ ॥

तुझें स्वरूप नाकळे । तें जया साधनें आकळे ।

तें साधन ऐक सोहळे । भोगिसी स्वानंदें ॥ ३५ ॥

इति श्रीआत्माराम । सांगिजेल पुढे साधनवर्म ।

जेणें भिन्नत्त्वाचा भ्रम । तुटोनि जाये ॥ ३६ ॥

आत्माराम – समास चवथा : साधन निरूपण

॥ श्रीराम समर्थ ॥

जें सकळ साधनांचें सार । जेणें पाविजे पैलपार ।

जेणें साधनें अपार । साधक सिद्ध जाले ॥ १ ॥

ते हें जाण रे श्रवण । करावें अध्यात्मनिरूपण ।

मनन करितां समाधान । निजध्यासें पावती ॥ २ ॥

संत सज्जन महानुभावी । परमार्थचर्चा करीत जावी ।

हयगय न करावी । ज्ञातेपणें करोनी ॥ ३ ॥

परमार्थ उठाठेवी करितां । लाभचि होय तत्त्वतां ।

दिवसेंदिवस जाणतां । पालट होय ॥ ४ ॥

नित्यनेम श्रवणमनन । त्या ऐसें नाहीं साधन ।

म्हणोनि हें नित्यनूतन । केलें पाहिजे ॥ ५ ॥

जैसें ग्रंथीं बोलिलें । तैसें पाहिजे केलें ।

क्रियेच्या माथा आलें । निश्चितार्थ ॥ ६ ॥

जे ग्रंथीं जो विचार । वृत्ती होय तदाकार ।

म्हणोनि निरूपण सार । भक्तिज्ञानवैराग्य ॥ ७ ॥

शिष्य म्हणे जी सर्वज्ञा । सत्य करावी प्रतिज्ञा ।

नाशिवंत घे‍त साधना । वरपडें न करावें ॥ ८ ॥

अरे शिष्या मन घालावें । नाशिवंत तूं ओळखावें ।

साधन लागे करावे । प्रतिज्ञाच आहे ॥ ९ ॥

प्रतिज्ञा करावी प्रमाण । ऐसें बोलतो हा कोण ।

नाशिवंत केले मदर्पण । यामध्यें तो आला ॥ १० ॥

तूं म्हणसी जें दिलें । घ्यावया कोण उरलें ।

अरे उरलें तें झुरलें । माझेकडे ॥ ११ ॥

तूं नाशिवंतामध्यें आलासी । आपणास कां रे चोरितोसी ।

नाशिवंत देतां कचकतोसी । फट् रे पढतमूर्खा ॥ १२ ॥

शिष्य विचारून बोले । स्वामी कांहीं नाहीं उरलें ।

अरे ’नाही’ बोलणें आलें । नाशिवंतामधें ॥ १३ ॥

’आहे’ म्हणतां कांहीं नाहीं । ’नाहीं’ शब्द गेला तोही ।

नांहीं नांहीं म्हणता कांही । उरलें कीं ॥ १४ ॥

येथें शून्या निरास झाला । आत्मा सदोदित संचला ।

पाहों जातां साधकाला । ठावचि नाहीं ॥ १५ ॥

अभिन्न ज्ञाता तोचि मान्य । साधक साध्य होता धन्य ।

वेगळेपणें वृत्तिशून्य । पावती प्राणी ॥ १६ ॥

वेगळेपणें पाहों जातां । मोक्ष न जोडे सर्वथा ।

आत्मा दिसेना मता । वरपडे होती ॥ १७ ॥

आपुल्या डोळां देखिलें । तें नाशिवंतामध्यें आलें ।

ऐसें जाणोनि धरिलें । ते नाडले प्राणी ॥ १८ ॥

जो पंचभूतांचा दास । तया पंचभूतीं वास ।

भोगी नीच नवी सावकाश । पुनरावृत्ती ॥ १९ ॥

तों शिष्यें विनंती केली । म्हणे आशंका उद्‌भवली ।

पंचभूतांची सेव केली । बहुतीं कीं ॥ २० ॥

सकळ सृष्टीमध्यें जन । संत साधु आणि सज्जन ।

करिती भूतांचें भजन । धातुपाषाणमूर्ती ॥ २१ ॥

कोणी नित्यमुक्त जाले । तेही धातु पुजूं लागले ।

परंतु ते पुनरावृत्ती पावले । किंवा नाही ? ॥ २२ ॥

ऐसा शिष्याचा अंतर्भाव । जाणोनि आनंदें गुरुराव ।

म्हणे शीघ्रचि हा अनुभव । पावेल आतां ॥ २३ ॥

ऐसें विचारूनि मनीं । कृपादृष्टी न्याहाळुनी ।

शिष्याप्रती सुवचनीं । बोलते जाले ॥ २४ ॥

प्राणी देह सांडून जाती । वासनाशरीरें असती ।

पुनरावृत्ती भोगिती । वासना उरलिया ॥ २५ ॥

मूळ माया स्थूळ देहाचें । लिंगदेह वासनात्मकाचें ।

राहाणें तया लिंगदेहाचें । अज्ञानडोही ॥ २६ ॥

कारणदेह अज्ञान । ज्ञान तो आत्मा जाण ।

तया नांव महाकारण । बोलिजेतें ॥ २७ ॥

जरी मनाचा थारा सुटला । म्हणजे भवसिंधु आटला ।

प्राणी निश्चितार्थें सुटला । पुनरावृत्ती पासोनी ॥ २८ ॥

हेंचि जाण भक्तीचें फळ । जेणें तुटे संसारमूळ ।

निःसंग आणि निर्मळ । आत्मा स्वयें ॥ २९ ॥

संगातीत म्हणजे मोक्ष । तेथे कैंचें देखणें लक्ष ।

लक्ष आणि अलक्ष । दोहींस ठाव नाही ॥ ३० ॥

आत्मा म्हणोनि देखण्यास मिठी । घालूं जातां मोक्षतुटी ।

म्हणोनिया उठाउठी । आत्मनिवेदन करावें ॥ ३१ ॥

प्राप्त जालें अद्वैतज्ञान । अभिन्नपणें जें विज्ञान ।

तेंचि जाण आत्मनिवेदन । जेथें मी नाहीं ॥ ३२ ॥

ऐसी स्थिति जया पुरुषाची । तया पुनरावृत्ती कैंची ।

जाणोनि भक्ति केली दास्याची । देवासी अत्यंत ॥ ३३ ॥

पूर्वीं दासत्व होतें केलें । त्याचें स्वामित्व प्राप्त जालें ।

आणि तयाचें महत्व रक्षिलें । तरी थोर उपकार ॥ ३४ ॥

आतां असो हें बोलणें । नाशिवंताचा विचार करणें ।

आणि मजपाशीं सांगणें । अनुभव आपुला ॥ ३५ ॥

आता पुढिलिये समासीं । शिष्य लाधेल अनुभवासी ।

दृढ करूनियां तयासी । सांगती स्वामी ॥ ३६ ॥

इति श्रीआत्माराम । रामदासीं पूर्णकाम ।

ऐका साधनवर्म । आत्मज्ञानाचें ॥ ३७ ॥

आत्माराम – समास पाचवा : स्वानुभव निरूपण

॥ श्रीराम समर्थ॥

जी जी स्वामी सर्वेश्वरा । आम्हां अनाथांचिया माहेरा ।

सार्थक झालें जी दातारा । तुमच्या कृपाकटाक्षें ॥ १ ॥

या मनाचे संगती । जन्म घेतले पुनरावृत्ती ।

माया मा‍यिक असोनि भ्रांती । वरपडा जालों होतों ॥ २ ॥

मी मानवी किंकर । येकयेकीं जालें विश्वंभर ।

संदेह तुटला थोर । यातायाती ॥ ३ ॥

संसाराहून सुटलों । मीच सकळ देहीं विस्तारलों ।

जन्मदुःखापासूनि मुकलों । सर्वांभूतीं ॥ ४ ॥

मी करून अकर्ता । मी भोगूनि अभोक्ता ।

मजमध्यें वार्ता । मीपणाची नाही ॥ ५ ॥

ऐसें जें कां निजबीज । गाळींव मीपणाचा फुंज ।

तो मुरालिया सहज । सीद्धचि आहे ॥ ६ ॥

ऐसा शिष्याचा संकल्पू । म्हणोनि बोले भवरिपु ।

संसारसर्प भग्नदर्पू । केला जेणें ॥ ७ ॥

जें स्वामीच्या हृदयीं होतें । तें शिष्यास बाणलें अवचितें ।

जैसें सामर्थ्यें परीसाचें तें । लोहाअंगीं ॥ ८ ॥

स्वामीपरिसाचा स्पर्श होतां । शिष्य परीस जाला तत्त्वता ।

गुरुशिष्यांची ऐक्यता । जाली स्वानुभवें ॥ ९ ॥

गुज स्वामीच्या हृदयींचें । शिष्यासी वर्म तयाचें ।

प्राप्त जालें योग्यांचें । निजबीज जें ॥ १० ॥

बहुतां जन्मांच्या शेवटीं । जाली स्वरूपाची भेटी ।

येका भावार्थासाठीं । परब्रह्म जोडलें ॥ ११ ॥

जो वेदशास्त्रांचा भावगर्भ । निर्गुण परमात्मा स्वयंभ ।

तयाचा येकसरां लाभ । जाला सद्‌भावें ॥१२ ॥

जें ब्रह्मादिकांचें माहेर । अनंत सुखाचें भांडार ।

जेणें हा दुर्गम संसार । सुखरूप होय ॥ १३ ॥

ऐसें ज्यासी ज्ञान जालें । तयाचें बंधन तुटलें ।

येर नसोनि पावलें । दृढ अविवेकें ॥ १४ ॥

संदेह हेंचि बंधन । निशेष तुटलें तेंचि ज्ञान ।

निःसंदेहीं समाधान । आपैसें होय ॥ १५ ॥

प्राणियांसी माया सुटेना । अभिमान त्रिपुटी तुटेना ।

वृत्ति स्वरूपीं फुटेना । स्फूर्तिरूपें ॥ १६ ॥

मायाजाळीं जे पडले । ते ईश्वरासि चुकले ।

ते प्राणी सांपडले । वासनाबंधनीं ॥ १७ ॥

ज्याचें दैव उदेलें । तयास ज्ञान प्राप्त जालें ।

तयाचें बंधन तुटलें । निःसंगपणें ॥ १८ ॥

सर्वसाक्षी तुर्यावस्था । तयेचाही तूं जाणता ।

म्हणोनि तुज निःसंगता । सहजचि आली ॥ १९ ॥

आपणासी तूं जाणसी । तरी तूं तें नव्हेसी ।

तूंपणाची कायसी । मात स्वरूपीं ॥ २० ॥

जाणता आणि वस्तु । निमालिया उर्वरीत तूं ।

तूंपणाचीही मातू । सहजची वाव ॥ २१ ॥

असो हा शब्दपाल्हाळ । तुझें तुटलें जन्ममूळ ।

कां जें नाशिवंत सकळ । मदर्पण केलें ॥ २२ ॥

जें जें जाणोनि टाकिलें । तें नाशिवंत राहिलें ।

तुझें तुज प्राप्त झालें । अक्षयपद ॥ २३ ॥

ऐसें बोले मोक्षपाणी । ऐकोनि शिष्य लोटांगणीं ।

निःसंग स्वरूप मिळणीं । दोघे येकचि जाले ॥ २४ ॥

ऐसा कृपाळू स्वामीराव । आदि पुरुष देवाधिदेव ।

शिष्यासी निजपदीं ठाव । ऐक्यरूपें दिल्हा ॥ २५ ॥

जो स्वामीस शरण गेला । तेणें जन्म सार्थक केला ।

संदेहावेगळा जाला । जो देवां दुर्लभ ॥ २६ ॥

ग्रंथ संपतां स्तुतिउत्तरें । बोलिजेती अपारें ।

अर्थासी कारण येरें । चाड नाहीं ॥ २७ ॥

इति श्रीआत्माराम । रामदासीं पूर्णकाम ।

साधकें पाहतां भ्रम । बाधिजेना ॥ २८ ॥

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥

ऐसें सर्वही सरेल । परि अविनाशी वस्तु एक उरेल । तें सज्ञान जाणतील । गायरायनहो ॥२॥

या पृथ्वीस प्रळय होईल । महाकाल पडेल । सकळ जीवन आटेल । हा मी पिंगळा बोलूनि जातों ॥३॥

शत वरुषें पाऊस जाईल । तेणें जीवसृष्टि मरेल । सूर्यो बारा कळीं तपेल । तेणें पर्वतासहित पृथ्वी जळेल । गाय० ॥४॥

पोळती शेषाचिया फडा । तो विष वमी भडभडा । पाताळ जळती धडधडा । ऐशी ब्रह्मांडींची राखोंडी होईल । गायरायनहो ॥५॥

पाऊस पडेल शुंडाधारीं । तेणें बुडेल धात्री । अग्रि प्रगटेल अंबरीं । तो करील बाहरी तया पाणियाची । तेथें सुटेल वावधान । तेणें विझेल तो आग्र । वारियासी गिळितां गगन । गगनासी राहे खाऊ । तो तामस अहंकार गायरायनहो ॥६॥

राजस बुडवील तामस अहंकारास । सात्विक बुडवील राजस अहंकाराल । गुणमाया गिळिल गुणास । अहंमाया करील गायरायनहो ॥७॥

गुणक्षोभिणी माये पोटीं । माया मूळमाया पोटीं । मूळमाया स्वरूपा पोटीं । लीन हो गायरायनहो ॥८॥

विघ्र मोठें गायरायनहो । कांहीं शांति करा हो । कांहीं त्याग करा हो । उत्तम पाहा राजा गायरायनहो ॥९॥

धुरेची रासी कोण । बापाची राशी कोण । म्यां खबर खोब मिथुन । कर्क सिंह कन्या तूळ वृश्चिक धन मकर कुंभ मीन ॥१०॥

मीनाचा मी रोग बरा । लाभ आहे गायरायनहो । थोरल्या  पुस्तकाचा शकुन पाहें । मज पिंगळ्याचे हातेन गाय० ॥११॥

बुद्धि कांडी खोविली वरी । निघाली रंकाशीं राज्यपदवी । तुझी हरपली सांपडेल ठेवी । तरी मज पिंगळ्याला विसरोन । रामीं रामदास सर्वदा भाकून गेला निजपदा । त्याचिया नेमाची शब्द । जतन करा गायरायनहो ॥१२॥

॥ जोगीच्छंद ॥ काळ बहिरी ससाणा बंधु तुलज्याचा जाणा । काळ पिळियेला घाणा । बहिरी हुर्मुजी नाणा । बहिरी जोग बोलणीं बोलती ॥१॥

निळया घोडयाचा रावुत । हातीं त्रिशूळ संगीत । कांवे घेतो लखलखित । उंच कास तखतखीत । ताघडोबेडसति ॥२॥ तेथें बहिरीची प्रचीति । नागखंडें झोंबती । तेथें बहिरीची प्रचीति । नागखंडें झोंबति । तेथें बहिरीची प्रचीति ॥३॥

॥ पहिला देव तो बद्धाचा । दुसरा देव तो मुमुक्षूचा । तिसरा देव तो साधकाचा । चवथा देव तो वेगळा । अगम्य त्याची लीळा ॥१॥

पहिला गुण महेशाचा । दुसरा गुण तो ब्रह्मयाचा । तिसरा गुण तो विष्णूचा । चौथा गुण तो वेगळा । अगम्य त्याची लीळा ॥२॥

पहिला भक्त तो कायेचा । दुसरा भक्त तो वाचेचा । तिसरा भक्त तो मनाचा । चौथा भक्त तो वेगळा । अगम्य त्याची लीळा ॥३॥

॥ दोहरे ॥ कानफाटया । आलेख जागे । आलेख आलेख सब कोहु कहे । आलेख आलेख सो न्यारा । जैसी कीणीही वैसी रहणी । सोई नाथका प्यारा ॥१॥

आलेख जागे । साई आलेख जागे आलेख पायाकहणी आया उसकी बात झुटी ॥२॥

गोरख गोरख सब कोहु कहे । गोरख नबुजे कोये । जोगींद्रकु जो कोई रखे सोई गोरख होय ॥३॥

नवाकके नवतुकरे ज्योरे प्राण लियो हेगा । कंथा छोड कंठ लगाय जोगी रहता नंगा ॥४॥

जनमी सीगी मनमो त्यागी जनमो बद्धा जनमो मुक्ता । कथनी कहते लोक टफावे सोहि ज्ञानका अंधा ॥५॥

जोगी भींतर मडिया पैठे करवे भींतर बाई । जीवनमें जीय देखन गया जोगीकी सुरत पायी ॥६॥

फेरी करते घरघर फीरे कीनरी बज्याई तारा । कंथा आवे कंथा जावे जोगी रहाता न्यारा ॥७॥

सिंगी बाजे बाबगाजे माईरसंडी बाडे । नाथ नबुझे गुतगुत-मेर नाथ बुझे सो छुटे ॥८॥

मुद्रा फारी कानमो डारी आपसे न फारी कोये । आपसे फोर मुद्रा पैठी सोई गोरख होय ॥९॥

जोगे न जानु जुगुत न जानु न जानु आसन ध्यान । रामकी कृपा दास न पाई आलख हुवा परिपूर्ण ॥१०॥ ॥ गीतसंखा ॥२८॥

पिंगळा समाप्त

ALSO READ: Samarth Ramdas Quotes In Marathi श्री समर्थ रामदास स्वामी यांचे सुविचार

राम गावा राम ध्यावा । राम जीवींचा विसांवा ॥१॥

कल्याणाचें जें कल्याण । रघुरायाचें गुणगान ॥२॥

मंगळाचें जें मंगळ । राम कौसल्येचा बाळ ॥३॥

राम कैवल्याचा दानी । रामदासा अभिमानी ॥४॥

संत रामदास अभंग – २

छत्रसुखासनीं अयोध्येचा राजा । नांदतसे माझा मायबाप ॥१॥

माझा मायबाप त्रैलोकीं समर्थ । सर्व मनोरथ पूर्ण करी ॥२॥

पूर्ण प्रतापाचा कैवारी देवांचा । नाथ अनाथांचा स्वामी माझा ॥३॥

स्वामी माझा राम योगियां विश्राम । सांपडलें वर्म थोर भाग्यें ॥४॥

थोर भाग्य ज्यांचें राम त्यांचे कुळीं । संकटीं सांभाळी भावबळें ॥५॥

भावबळें जेणें धरिला अंतरीं । तया क्षणभरी विसंबेना ॥६॥

विसंबेना कद आपुल्या दासासीं । रामीं रामदासीं कुळस्वामी ॥७॥

संत रामदास अभंग – ३

रत्नजडित सिंहासन । वरी शोभे रघुनंदन ॥१॥

वामांगीं ते सीताबाई । जगज्जननी माझे आई ॥२॥

पश्चाद्भगीं लक्षुमण । पुढें अंजनीनंदन ॥३॥

भरत शत्रुघन भाई । चौरे ढाळिती दोन्ही बाहीं ॥४॥

नळ नीळ जांबूवंत । अंगद सुग्रीव बिभीषण भक्त ॥५॥

देहबुद्धी नेणों कांहीं । दास अंकित रामापायीं ॥६॥

संत रामदास अभंग – ४

एक घाय दोन खंड । ऐसें बोलावें रोकड ॥१॥

जेणें उठती संशय । तें बोलणें कामा नये ॥२॥

बहविधा झालें ठावें । सत्य कोणीही जाणावें ॥३॥

रामी रामदास म्हणे । एक निश्चयें बोलणें ॥४॥

संत रामदास अभंग – ५

तोंवरी तोंवरी डगमगीना कदा । देहाची आपद झाली नाहीं ॥१॥

तोंवरी तोंवरी परमार्थ स्वयंभ । जंव पोटीं लोभ आला नाहीं ॥२॥

तोंवरी तोंवरी अत्यंत सद्भाव । विशेषें वैभव आलें नाहीं ॥३॥

तोंवरी तोंवरी सांगे निरभिमान । देहाशीं अभिमान झाला नाहीं ॥४॥

तोंवरी तोंवरी धीरत्वाची मात । प्रपंची आघात झाला नाहीं ॥५॥

रामदास म्हणे अवघेची गाबाळी । ऐसा विरळा बळी धैर्यवंत ॥६॥

संत रामदास अभंग – ६

प्रपंच त्यागियेला बुद्धि । जडली परमार्था उपाधी ॥१॥

मन होई सावचित्त । त्याग करणें उचित ॥२॥

संप्रदाय समुदाव । तेणें जडे अहंभाव ॥३॥

रामदास म्हणे नेम । भिक्षा मागणें उत्तम ॥४॥

संत रामदास अभंग – ७

प्रपंच केला तडातोडी । पडली परमार्थजीवडी ॥१॥

सावधान व्हावें जीवा । त्याग केलाची करावा ॥२॥

काम क्रोध राग द्वेष । अंगीं जडले विशेष ॥३॥

रामदासें बरें केलें । अवघें जाणुनी त्यागिलें ॥४॥

संत रामदास अभंग – ८

नको ओळखीचे जन । अंगीं वाजे अभिमान ॥१॥

आतां तेथें जावें मना । जेथें कोणी ओळखेना ॥२॥

लोक म्हणती कोण काय । पुसतांही सांगों नये ॥३॥

रामदास म्हणे पाही । जेथें कांहीं चिंता नाहीं ॥४॥

संत रामदास अभंग – ९

तुम्हां आम्हां मुळीं झाली नाहीं तुटी । तुटीवीण भेटी इच्छीतसां ॥१॥

इच्छीतसां योग नसतां वियोग । तुम्हां आम्हां योग सर्वकाळ ॥२॥

सर्वकाळ तुम्ही आम्ही एक स्थळीं । वायां मृगजळीं बुडों नका ॥३॥

बुडों नका आतां सावध असावें । रूप ओळखावें जवळीमच ॥४॥

जवळींच आहे नका धरूं दूरीं । बाह्य अभ्यंतरीं असोनियां ॥५॥

असोनि सन्निध वियोगाचा खेद । नसोनियां भेद लावूं नये ॥६॥

लावूं नये भेद मायिक संबंधीं । रामदास बोधीं भेटी झाली ॥७॥

संत रामदास अभंग – १०

अनंताचा अंत पाहावया गेलें । तेणें विसरलों आपणासी ॥१॥

आपणा आपण पाहतां दिसेना । रूप गवसेना दोहीकडे ॥२॥

दोहीकडी देव आपणचि आहे । संग हा न साहे माझा मज ॥३॥

माझा मज भार जाहला बहुत । देखतां देखत कळों आलें ॥४॥

कळों आलें भार देखतां विचार । पुढें सारासारविचारणा ॥५॥

विचारणा झाली रामीं रामदासीं । सर्वही संगासी मुक्त केलें ॥६॥

मुक्त केलें मोक्षा मुक्तीची उपेक्षा । तुटली अपेक्षा कोणी एक ॥७॥

संत रामदास अभंग – ११

शाहणे म्हणवितां ब्रह्मज्ञानेंवीण । संसाराचा शीण करोनीयां ॥१॥

करोनि संसार रात्रंदिवस धंदा । कैसे हो गोविंदा चुकलेती ॥२॥

चुकलेती वायां तुम्ही कां बंधुहो । अंतरीं संदेही जन्मवरी ॥३॥

जन्मवरी ओझें वाहिलें वाउगें । व्यर्थ कामरंगें रंगोनिया ॥४॥

रंगोनिया कामीं अंतरावें रामीं । दास म्हणे ऊमीं कामा नये ॥५॥

संत रामदास अभंग – १२

ज्ञान झालें भक्तजना । सांडूं नये उपासना ॥१॥

ऐका साराचेंहि सार । मुख्य सांगतों विचार ॥२॥

हेंचि सर्वांचे कल्यान । मानूं नये अप्रमाण ॥३॥

दास म्हणे अनुभवलें । भजन भगवंताचें भलें ॥४॥

संत रामदास अभंग – १३

प्रवृत्ति सासुरें निवृत्ति माहेर । तेथें निरंतर मन माझें ॥१॥

माझे मनीं सदा माहेर तुटेंना । सासुरें सुटेना काय करूं ॥२॥

काय करूं मज लागला लौकिक । तेणें हा विवेक दुरी जाय ॥३॥

दुरी जाय हित मजचि देखतां । प्रयत्न करूं जाताम होत नाहीं ॥४॥

होत नाहीं यत्न संतसंगाविण । रामदास खुण सांगतसे ॥५॥

संत रामदास अभंग – १४

ओळखतां ज्ञान ओळखी मोडली । भेटी हे जोडली आपणासी ॥१॥

आपणासी भेटी झाली बहुतां दिसां । तुटला वळस मीपणाचा ॥२॥

मीपणाचा भाव भावें केला वाव । दास म्हणे देव प्रगटला ॥३॥

संत रामदास अभंग – १५

दिसतें नासेल सर्वत्र जाणती । या बोला वित्पत्ति काय काज ॥१॥

कार्य कारण हा विवेक पाहिजे । तरीच लाहिजे शाश्वतासी ॥२॥

शाश्वतासी येणें जाणेंचि न घडे । साकार हें मोंडे दास म्हणे ॥३॥

संत रामदास अभंग – १६

मन हें विवेकें विशाल करावें । मग आठवावें परब्रह्म ॥१॥

परब्रह्म मनीं तरीच नीवळे । जरी बोधें गळे अहंकर ॥२॥

अहंकार गळे संतांचे संगतीं । मग आदि अंतीं समाधान ॥३॥

समाधान घडे स्वस्वरूपीं राहतां । विवेक पाहतां नि:संगाचा ॥४॥

नि:संगाचा संग दृढ तो धरावा । संसार तरावा दास म्हणे ॥५॥

संत रामदास अभंग – १७

आम्हीं सावधान गावें । तुम्हीं सावध ऐकावें ॥१॥

सकळ सृष्टीचा गोसावी । त्याची ओळख पुसावी ॥२॥

स्वयें बोलिला सर्वेशु । ज्ञानेंविण अवघे पशु ॥३॥

दास म्हणे नाहीं ज्ञान । तया नरकीं पतन ॥४॥

ALSO READ: संत रामदासांचे अभंग 1 ते 271

संत रामदास अभंग – १८

जेणें ज्ञान हें नेणवें । पशु तयासि म्हणावें ॥१॥

जेणें केलें चराचर । कोण विश्वासि आधार ॥२॥

ब्रह्मादिकांचा निर्मिता । कोण आहे त्यापरता ॥३॥

अनंत ब्रह्मांडांच्या माळा । विचित्र भगवंताची कळा ॥४॥

रामदासाचा विवेक । सर्वां घटीं देव एक ॥५॥

संत रामदास अभंग – १९

देह आरोग्य चालतें । भाग्य नाहीं न्यापरतें ॥१॥

लाहो घ्यावा हरिभक्तीचा । नाहीं भंवसा देहाचा ॥२॥

देह आहे क्षणभुंगर । तुम्ही जाणतां विचार ॥३॥

रामीं रामदास म्हणे । अकस्मात लागे जाणें ॥४॥

संत रामदास अभंग – २०

ज्याचेनि जितासी त्यासि चुकलासी । व्यर्थचि झालसि भूमिभार ॥१॥

भूमिभार जिणें तुझें गुरुविणें । वचनें प्रमाणें जाण बापा ॥२॥

जाणें तूं हे गति गुरुविण नाहीं । पडसी प्रवाहीं मायाजाळीं ॥३॥

मायाजाळीं वायां गुंतलसि मूढा । जन्मवरी वोढा तडातोडी ॥४॥

कांहीं तडातोडीं कांहीं तडातोडीं । कांहीं देव जोडीं । आयुष्याची घडी ऐसी वेची ॥५॥

ऐशी वेची बापा आपुली वयसा । दास म्हणे ऐशा काळी घाली ॥६॥

संत रामदास अभंग – २१

काय करितें हें मन । साक्ष आपुला आपण ॥१॥

काय वासना म्हणते । आपणास साक्ष येते ॥२॥

मन असे बरगळ । केल्या होतसे विव्हळ ॥३॥

सोडीना हें संसारिक । कांहीं पाहावा विवेक ॥४॥

दास म्हणे सावधान । पदरीं बांधलें मरण ॥५॥

संत रामदास अभंग – २२

करुनि अकर्ते होऊनियां गेले । तेणे पंथें चाले तोचि धन्य ॥१॥

तोचि धन्य जनीं पूर्ण साधनांनीं । जनीं आणि वनीं सारिखाचि ॥२॥

सारिखाचि जेथें जेथें पालटेना । नये अनुमाना कोणी एक ॥३॥

कोणीएक लोक देहासी पाहाती । अंतरींची गति कोण जाणे ॥४॥

कोण जाणे काय सांगतां मनींचे । जनासि जनासें कळतसे ॥५॥

कळत असे परि अंतर शोधावें । मनासि बोधावें दास म्हणे ॥६॥

संत रामदास अभंग – २३

तुम्ही आम्ही करूं देवाच निश्चय । जया नाहीं लय तोचि देव ॥१॥

देव हा अमर नित्य निरंतर । व्यापूनि अंतर देव आहे ॥२॥

ज्ञान देहीं वसे तया देव दिसे । अंतरीं प्रकाशे ज्ञानदृष्टीं ॥३॥

ज्ञान देहीं होतां पाविजे अनंता । हा शब्द तत्त्वतां दास म्हणे ॥४॥

संत रामदास अभंग – २४

बोलवेन तें बोलावें । चालवेना तेथें जावें ॥१॥

नवल स्वरूपाच्य योगें । जीवपणाचे वियोगें ॥२॥

वाट नाहीं तेथें जावें । जाणवेना तें जाणांवें ॥३॥

रामदासीं दृढबुद्धि । होतां सहज समाधी ॥४॥

संत रामदास अभंग – २५

गेलों वस्तूशीं भेटाया । तिकडे ब्रह्म इकडे माया ॥१॥

दोहींमध्यें सांपडलों । मीच ब्रह्म ऐसें बोलों ॥२॥

वस्तु निर्मळ निश्चळ । माया चंचळ चपळ ॥३॥

रामीं रामदास म्हणे । अवघें मनाचें करणें ॥४॥

संत रामदास अभंग – २६

॥ प्रश्न॥नमो वागेश्वरी शारदा सुंदरी । श्रोता प्रश्र करी वक्तवासी ॥१॥

वक्तयासी पुसे जीव हा कवण । शिवाचें लक्षण सांगा मज ॥२॥

सांगा मज आत्मा कैसा तो परमात्मा । बोलिजे अनात्मा कवण तो ॥३॥

कोणता प्रपंच कोणें केला संच । मागुता विसंच कोण करी ॥४॥

कोण ते अविद्या सांगावी ते विद्या । कैसें आहे आद्या स्वरूप तें ॥५॥

स्वरूपीं ती माया कैशी मूळमाय । इशीं चाळवाया कोण आहे ॥६॥

आहे कैसें शून्य कैसें तें चैतन्य । समाधान्य अन्य कवण तें ॥७॥

कवण जन्मला कवणा मृत्यु आला । बद्ध मुक्त झाला कवण तो ॥८॥

कवण जाणता कवणाची सत्ता । मोक्षही तत्त्वता कोण सांगा ॥९॥

सांगा आम्हां खूण सगुण निर्गुण । पंचवीस प्रश्र दास करी ॥१०॥

संत रामदास अभंग – २७

॥ उत्तर ॥ नमो देवमाता नमो त्या अनंता । सांगों प्रश्र आतं श्रोतयांचें ॥१॥

श्रोतयांचा प्रश्र जीव तो अज्ञान । जया सर्वज्ञान तोचि शिव ॥२॥

शिवापर आत्मा त्यापर-परमात्मा । बोलिजे अनात्मा । अनिर्वाच्य ॥३॥

वाचा हा प्रपंच मायिक जाणावा । घडी मोडी देवापासोनियां ॥४॥

विषय अविद्या त्याग तो सुविद्या । निर्विकल्प आद्या स्वस्वरूप ॥५॥

कल्पना हे माया सत्त्व मूळमाया । इशीं चाळवाया चैतन्य तें ॥६॥

नकार तें शून्य व्यापक चैतन्य । ईश्वर अनन्य समाधान ॥७॥

जीव हा जन्मला जिवा मृत्यु आला । बद्ध मुक्त झाला तोचि जीव ॥८॥

ईश्वर जाणता ईश्वराची सत्ता । मोक्ष हा तत्त्वतं ईश्वरचि ॥९॥

ईश्वर निर्गुन चेतवी सगुण । हेचि ब्रह्मखूण दास म्हणे ॥१०॥

दास म्हणे सर्व मायचेचें करणें । रूप सर्व जाणे अनुभवी ॥११॥

संत रामदास अभंग – २८

॥ प्रश्न ॥ संतसंगें तुज काय प्राप्त झालें । सांग पां वहिलें मजपाशीं ॥१॥

मज पाशीं सांग कोण मंत्र तूज । काय आहे गूज अंतरींचें ॥२॥

अंतरींचें गुज काय समाधान । मंत्र जप ध्यान कैसें आहे ॥३॥

कैसें आवाहन कैसें आवाहन कैसें विसर्जन । कैसें पिंडज्ञान सांगे मज ॥४॥

सांग मज कोण तुझी उपासना मुद्रा ते आसना सांगें मज ॥५॥

सांग पंचीकरण चित्त-चतुष्टय । कैसें तें अद्वय जीव शिव ॥६॥

जीव शिव ऐक्य झाले कोणे रीतीं । सांग मजप्रती अष्टदेह ॥७॥

अष्टदेह पिंडब्रह्मांडरचना । तत्त्वविवंचना सांगें मज ॥८॥

सांग मज भक्ति कैशी ते विरक्ति । सायुज्यता मुक्ति कवण ते ॥९॥

कोण तें साधन कोण तें बंधन । ऐसे केले प्रश्र रामदासें ॥१०॥

संत रामदास अभंग – २९

॥ उत्तर ॥ संतसंगें मज काय प्राप्त झालें । सांगतों वहिलें तुजपाशीं ॥१॥

मंत्र हा तारक रामनाम एक । गूज हरादिक चिंतिताती ॥२॥

ज्ञान समाधान सगुणाचें ध्यान । निर्गुणीं अभिन्न आपणचि ॥३॥

दृश्य आवाहन दृश्य विसर्जन । तेथें पिंडज्ञान आढळेना ॥४॥

उपासना हरि मुद्रा अगोचरी । सिद्धासनावरी समाधान ॥५॥

पंचीकरण पिंडब्रह्मांड आव-रण । साक्षी तो आपण एकलाची ॥६॥

जीव शिव ऐक्य झालें येणें रीतीं । प्रकृतीच्य अंती द्वैत कैचें ॥७॥

अष्टदेह स्थूळ सूक्ष्म कारण । चौथा देह जाण महाकारण ॥८॥

विराट हिरण्य आणि अव्याकृति । आठवा प्रकृति मूळमाया ॥९॥

एक तत्त्व जाण त्याचें नांव भक्ति । जाणावी विरक्ति संगत्याग ॥१०॥

सायुज्यता मुक्ति तेंचि तें अचळ । साधनांचें मूळ गुरुदास्य ॥११॥

गुरुदास्यें चुके संसारयातना । जाणतील खुणा अनुभवी ॥१२॥

अनुभवेंवीण होय सर्व शीण । निरसले प्रश्र दास म्हणे ॥१३॥

संत रामदास अभंग – ३०

अहो सद्रुरूची कृपा । तेणें दाखवी स्वरूपा ॥१॥

तो हा गुरु परब्रह्म । जेणें केलें स्वयें ब्रह्म ॥२॥

धरा सद्नुरुचरण । जेणें चुके जन्ममरण ॥३॥

अहो सद्रुरु तोचि देव । दास म्हणे धरा पाव ॥४॥

संत रामदास अभंग – ३१

शिरीं आहे रामराज । औषधाचें कोण काज ॥१॥

जो जो प्रयत्न रामावीण । तो तो दु:खासी कारण ॥२॥

शंकराचें हळाहळ । जेणें केलें सुशीतळ ॥३॥

आम्हां तोचि तो रक्षित । रामदासीं नाहीं चिंता ॥४॥

ALSO READ: श्रीसमर्थ रामदास स्वामीकृत आत्माराम

संत रामदास अभंग – ३२

अंतरीं गुरुवचन । बाह्य नापिका वपन ॥१॥

अतर्बाह्य शुद्ध झालों । राम-दर्शनें निवालों ॥२॥

मन मुंडिल्या उन्मन झालें । शिर मुंडिल्या काय केलें ॥३॥

दासें तीर्थविधि केला । रामीं पिंड समर्पिला ॥४॥

संत रामदास अभंग – ३३

माझे मनीं सर्व सुख व्हावें तुज । म्हणोनियां गूज सांगतसें ॥१॥

सांग-तसें हित त्वां जीवीं धरावें । भजन करावें राघवाचें ॥२॥

राघवाचें प्रेम जें करी विश्राम । येर सर्व श्रम जाण बापा ॥३॥

जाण बा वचन हें माझें प्रमाण । वासहसें आण राघवाची ॥४॥

राघवाची भक्ति ते माझी विश्रांति । असों द्यावी चित्तीं दास म्हणे ॥५॥

संत रामदास अभंग – ३४

ज्याचें नाम घेशी तेंचि तूं आहेसी । पाहे आपणापासीं शोधोनियां ॥१॥

शोधितां शोधितां मीपणाची नाहीं । मीपणाचें पाहीं मूळ बरें ॥२॥

मूळ बरें पाह नसोनियां राहा । आम्हां तैसे आम्हां सर्वगत ॥३॥

सर्वगत आत्मा तोचि तो परमात्मा । दास अहमात्मा सांगतसे ॥४॥

संत रामदास अभंग – ३५

जो कां भगवंताचा दास । तेणें असावें उदास ॥१॥

काय देतिल तेंचि ध्यावें । कोणा कांही न मागावें ॥२॥

आशा कोणाची न करावी । बुद्धि भगवंतीं लावावी ॥३॥

सदा श्रवणमननें । आणि इंद्रियदमनें ॥४॥

नानापरी बोधूनि जीवां । आपुला परमार्थ साधावा ॥५॥

रामदासीं पूर्णकाम । बुद्धि दिली हे श्रीराम ॥६॥

संत रामदास अभंग – ३६

बोलवेना तें बोलावें । चालवेना तेथ जावें ॥१॥

नवल स्वरूपाच्या योंगें । जीवपणाचे वियोगें ॥२॥

वाट नाहीं तेथें जावें । जाणवेना तें जाणावें ॥३॥

नसोनियां भेटी घ्यावी । तुटी असोनि पाडावी ॥४॥

रामदासीं दृढबुद्धि । होतां सहज समाधि ॥५॥

ramdas swami

चोराचे कळप फिरती । अवचित दगा करिती । निजों नका जागविती । मी दिवटा साहेबाचा ॥२॥

मी हराम नव्हें साहेबाचा । नफर इतबाराचा । मज रातीं जागावयाचा । हुद्दा दिधला ॥३॥

मी सारे रात जागतों । अठरा महालांची खबर घेतों । साही नजरेनें राखतों । मनीं धरितों चहूंचे गुण ॥४॥

मी सकळिकांचें करितों बरें । परि मज मानिती अहंकारें । घोरों लागती झोंपेच्या घोरें । ते समूल नागविती ॥५॥

जे मजला मानिती । माझ्या विचारें वर्तती । तरि हरगीस्त झोला न पवती । ते नाडेनात जी ॥६॥

जे जे झोपेनें पिडले । ते ते अवघेचि नाडले । यमयातनेशीं जुडले । पाहुणेर द्यावयाकारणें ॥७॥

जे मदभरें जडले । जन्ममरणा रहाटीं जोडले । सुटिका नव्हती पाडिले । बांधोनियां जी ॥८॥

अरे जागा स्वरूपी जागा । मुक्तीचा सोहोळा भोगा । कर्म आपलें अंगा । लागोंव नेदावें ॥९॥

अरे हुशार । झोपेनें नाडले थोर थोर । म्यां जे जे केले खबरदार । ते कडेशीं पडिलेजी ॥१०॥

महादेव निजेनें भ्रमला । विषें तळमळों लागला । मग म्यां खबरदार केला । तो वांचला दों अक्षरीं ॥११॥

स्वामी कार्तिक निजेनें भ्रमला । बळोंचि परस्री भोगूं लागला । मातृगमन पडावें त्याला । तो म्यां खबरदार केला ॥१२॥

विष्णु निजेनें भ्रमला । परस्त्रीचे मोहें जोगी झाला । तो म्यां खबरदार केला । मोहो दवडिला शक्तीचा ॥१३॥

ब्रह्मा निजेनें भ्रमला । चोरांनीं समूळ नागविला । सकळ धर्म बुडविला । दुकाळ पडला मोठी जी ॥१४॥

मग म्यां खबरदार केला । तो बाबातें स्मरला । तेणें जाऊनि चोर मारविला । लेकाचें वित्त दिधलें ॥१५॥

नारद निजेनें भ्रमला । बायको होउनी साठ लेक व्याला । तो म्यां खबरदार केला । मग पावला पहिला वेष ॥१६॥

इंद्रें मानिलें नाहीं मजला । सहस्त्र भोकें पडलीं त्याला । शुक्रें डोळा फोडोनि घेतला । न मानी मजला म्हणवूनी ॥१७॥

चंद्रें नाहीं मानिलें मजला । चंद्रें नाहीं मानिलें मजला । अभिमानें सुखें निजला । तो क्षयरोगी जाहला । नाडला आपले करणीनें ॥१८॥

दक्ष निजेनें भ्रमला । मानिलें नाहीं मजला । पूर्वशिराशीं मुकला । जाहला जी तो बोकडमुखी ॥१९॥

गुरूनें नाहीं मानिलें मजला । बाईल गमवुनी बैसला । यम निजेनें व्यापिला । झाला केवळ दासीपुत्र ॥२०॥

रावण निजेनें भ्रमला । कुलक्षय करूनि शोकीं पडला । मग म्यां खबरदार केला । मग जाला रामरूपी ॥२१॥

ऐसे ऐकोनि दृष्टांत । सावध करोनी करा स्वहित । तरि आपुलें फल भोगा समस्त । मी सांगतों जी ॥२२॥

मी सांगतों उतराइ । कोणापाशीं कांहीं मागत नाहीं । परोपकारास्तव पाहीं । हुशार करितों ॥२३॥

ऐसें दिवटा जाय बोलोनि । घरटीं घाली हांक देवुनि । दास म्हणे दिवटय मानी । तोचि तरला मोहरनीं ॥२४॥

ऐसा हा दिवटा । समर्थाचा जाणावा सुभटा । जे अनुभवती संसारचोहटा । न येता समर्था ॥२५॥

नमस्कार माझा हा विघ्ननाशना । शारदा आंननाभाजीं राहो ॥१॥

राहो सर्वकाळ गोविंदाचें नाम । कीर्तन उत्तम यादवाचें ॥२॥

यादवाचे कुळीं गोकुळीं गोविंद । आनंदाचा कंद अवतरला ॥३॥

अवतरला पूर्ण अवतारी अच्युत । आयुधें मंडित चतुर्भुज ॥४॥

चतुर्भुज हरी डोळस सांवळा । वैजयंतीमाळा पीतांबर ॥५॥

पीतांबरधारी प्रकटे मुरारी ।  मथुरेमाझारीं कारागृहीं ॥६॥

कारागृहीं माता पिता वसुदेव । तेथें आले देव सोडवणें ॥७॥

सोडवणें आला वैकुंठींचा राव । येतांचि लाघव थोर केलें ॥८॥

थोर केलें कर्म सर्वां भुलवीलें । स्वयें आच्छादीलें निजरूप ॥९॥

निजरूप देवें सोडुनी कौतुक । जहाला बाळक नंदजीचें ॥१०॥

नंदजीचें बाळ करि पंथ मोकळा । जावया गोकुळा विश्रांतीसी ॥११॥

विश्रांतीसी आलें स्थळ पालटलें । नवल जाणवलें कंसराया ॥१२॥

कंसराया जाय मारूं आपटोनी । मन गडबडोनी उसळली ॥१३॥

उसळली म्हणे कंसा तुझा वैरी । गोकुळा-माझारीं वाढतसे ॥१४॥

वाढतसे तैरी नंदाची कुमारी । बोलोनी अंबरीं गुप्त झाली ॥१५॥

झाली तळमळ ऐकतां कंसासी । लागली मानसीं थोर चिंता ॥१६॥

थोर चिंता करी म्हणे माझा वैरी । वाढतसे मारी कोण आतां ॥१७॥

कोण आतां तरी करावा उपाय । वैरीया अपाय होय जेणें ॥१८॥

होय जेणें मृत्यु तया बाळकासी । तंव आले जोशी म्हाबळभट ॥१९॥

म्हाबळभट आले रायें सन्मानीले । तयाप्रति बोले कांहीं एक ॥२०॥

कांहीं एक भटो मांडिलें संकट । तंव येरें पॅट उकलीला ॥२१॥

उकलीला पट पाहिला मुहूर्त । म्हणे चिंता व्यर्थ कां करिता ॥२२॥

कां करिता चिंता तया बाळकाची । बधूनि शीघ्रचि येतों आताम ॥२३॥

येतों आतां ऐसें बोलेनि वचन । शीघ्रचि गमन आरंभीलें ॥२४॥

आरंभीलें तेणें ब्रह्मांडगभन। पावला भुवन नंदजीचें ॥२५॥

नंदजीचें बाळ आलें मुळावरी । बैसऊनि नारी सांगतसे ॥२६॥

सांगतसे म्हणे हें तुम्हां वाईट । कुळाचा शेवट करूं आलें ॥२७॥

करूं आलें घात सर्वांचें अनहित । वोखटें बहुत दिसतसे ॥२८॥

दिसतसे दुष्ट सांगतों मी स्पष्ट । बुद्धीनें वरिष्ठ आहों आम्ही ॥२९॥

आम्हां तुम्ही माझे कीं हो यजमान । म्हणोनि सांगणें लागे आम्हां ॥३०॥

लागे आम्हां शब्द ऐसें न करावें । सत्वर वधावें लेंकुरासी ॥३१॥

लेंकुरासि क्रोध ऐकूनि वचन । मग पीडेंदान आरंभीलें ॥३२॥

आरंभीलें थोर कठिण द्विजासी।  उठोनि त्वरेसीं पळतसे ॥३३॥

पळतसे पुढें मागें पीडेंदान । पृष्ठीचें कंदन तें होतसे ॥३४॥

होतसे ताडन काष्ठाचें चहुंकडून । कष्टला ब्राह्मण पळतसे ॥३५॥

पळतसे भय भरलें अंतरीं । म्हणे हरी हरी नारायण ॥३६॥

नारायणें मज रक्षीलें जीवेसीं । दावी रायापासीं पृष्ठभाग ॥३७॥

पृष्ठभागीं थोर झालेंसे ताडण । भटो बहु शीण पावलेती ॥३८॥

पावली ती पूतना म्हणे काय झालें । बाळकें मारिलें ब्राह्मणासी ॥३९॥

ब्राह्मणासी जेणें दिल्हें पीडेंदान । तयासी मारीन शीघ्रकाळें ॥४०॥

शीघ्रकाळें विषें भरी पयोर्धर । पावली मंदिर पूतना ते ॥४१॥

पूतना मावशी होय गोविंदासी ॥ म्हणोनी वेगेंसी पाहों आली ॥४२॥

पाहों आली परी कपट अंतरीं । भाव वरीवरी दावीतसे ॥४३॥

दावीतसे भाव शब्दाचें लाघव । जाणीयेली भाव बालकाने ॥४४॥

बाळकासी पुढें घेऊनि चुंबन । देत स्तनपान आदरेंसी ॥४५॥

आदरेंसी हरी स्तनपान करी । पूतना अंतरीं जाजावली ॥४६॥

जाजावली म्हणे पुरे बापा आतां । जाऊं दे अनंता सोड वेगीं ॥४७॥

सोड वेगीं होतें लोटिलें श्रीमुख । निघेना बाळक शोषीतसे ॥४८॥

शोषिली पूतना आकंदे मानसीं । मुकली प्राणासी कृष्णमुखें ॥४९॥

कृष्णमुखें रिठासूर रगडीला । लातीं विदारीला शकटासुर ॥५०॥

शकटासुर लातीं हाणे बाळपणीं । वृक्ष जन्मळोनी सांगतसे ॥५१॥

सांगतां सांगतां देवें गिळियेला । उदरीं दाविला विश्वलोक ॥५२॥

विश्वलोक नांदे जयाचे अंतरीं । गाई राखे हरी गौळियांच्या ॥५३॥

गौळियांच्या गाई राखी तये वेळीं । खेळे चेंडूफळी गोपाळांसीं ॥५४॥

गोपाळांसीं चेंडू खेळतां उडाला । जाउनी बुडाळा डोहामध्यें ॥५५॥

डोहामध्यें कृष्णें टाकियेली उडी । पहाताती थडीं सवंगढे ॥५६॥

सांगताती कृष्ण बुडाला तुमचा । जेथें काळीयाचा डोहो आहे ॥५७॥

डोहो आहे तेथें दाविती गोपाळ । मिळाले सकळ विश्वजन ॥५८॥

विश्वजन सर्व पहाती गोविंदा । आक्रंदे यशोदा दीनरूप ॥५९॥

दीनरूप माता करीते रोदन । संबोखिती जन यशोदेसी ॥६०॥

यशोदेसी ठाव दाविला गोपाळीं । मोडली डाहाळी कळंबाची ॥६१॥

कळंबाची छाया दिसे जळावरी । बुडाला श्रीहरी तये ठाईं ॥६२॥

तयेठाईं माता घालूं पाहे उडी । धरिती देवगडी नगरलोक ॥६३॥

नगरलोक सर्व गोपाळ रुदती । गाई हंबरती कृष्णालागीं ॥६४॥

कृष्णालागीं सर्व जन आक्रंदती । मग संबोखिती येरयेरां ॥६५॥

येरयेरां संबोखूनियां निघाले । कृष्णें काय केलें डोहामाजीं ॥६६॥

डोहामाजीं क्तूर काळिया विखार । परस्परें थोर युद्ध झालें ॥६७॥

युद्ध झालें थोर काळिया नाथिला । गोकुळासी आला कृष्णनाथ ॥६८॥

कृष्णनाथें अघबक विभांडिले । घेनुका मारिलें आपटूनी ॥६९॥

आपटूनी मांडी खेळती गोपाळ । घूमरी कल्लोळ पावयांचे ॥७०॥

पावयांचे नाद वाजती मोहरी । तेणें नगरनारी लुब्ध होती ॥७१॥

लुब्ध होती पक्षी नर वनचर । यमुनेचें नीर तुंबळलें ॥७२॥

तुंबळले गोप लागला वणवा । गिळूनियां अश्र्वा वधीयेले ॥७३॥

वधीयेलें कृष्णें पन्नग आवर्ता । दुष्ट तृणावर्णा मारियेलें ॥७४॥

मारियेला गर्व थोर ब्राह्मणाचा । जाहाला सर्वांचा समुदाय ॥७५॥

समुदाय सर्व गोपाळ स्वजन । बळें गोवर्धन उचलीला ॥७६॥

उचलीला तळीं राखिलें गोकुळ । इंद्राचा सकळ गर्व नेला ॥७७॥

नेलें मथुरेसी अक्तूरें कृष्णासी । मल्ल चाणूरासी वधीयेलें ॥७८॥

वधीयेला कंस घातलें आसन । तेथें उग्रसेन बैसवीला ॥७९॥

वैसवीला उग्रसेन नृपासनीं । चद्यासी त्रासुनी मारियेलें ॥८०॥

मारी शिशुपाळ आणि भौमासुर । वधीला असुर जरासंध ॥८१॥

जरासंध काळयवन मह्कासुर । मारीले असुर थोर थोर ॥८२॥

थोर ख्याती केली अर्जुना रक्षीलें । सर्व साह्य केलें पांडवांचें ॥८३॥

पांडवांचा सखा सर्व साहाकारी । संकटीं कैवारी द्रौपदीचा ॥८४॥

द्रौपदीचा सखा द्वारकेभीतरीं । सोळा सहस्र नारी गोपांगना ॥८५॥

गोपांगना राधा रुक्मिणी सुंदरी । सुखें राज्य करी यादवांसीं ॥८६॥

यादवांसी शाप दिल्हा ऋषीश्वरीं । मांडिली बोहरी तेणें मिसें ॥८७॥

तेणें भिसें सर्व आटले यादव । ते काळीं उद्धव उपदेशिला ॥८८॥

उपदेशिला दास श्रीकृष्णें आपुला । 3अवतार झाला पूर्ण आतां ॥८९॥

स्फुट अभंग- वैराग्यशतक

नमन योगिया स्वामी दत्तात्रया । गाईन ओविया संसारींच्या ॥१॥

संसारींचें दु:ख आठविलें मनीं । मागें नाना योनी भोगियेल्या ॥२॥

भोगयिएल्या परी नाहीं आठवण । दु:ख नें कठीण विसरलों ॥३॥

विसरलों राम चित्ती दृढ काम । तेणें गुणें श्रम थोर झाला ॥४॥

झालो कासावीस थोर गर्भवासीं । नको त्या दु:खासी सांगवेना ॥५॥

सांगेवना शीण अत्यंत कठीण । रामा तुजवीण दु:ख झालें ॥६॥

दु:ख झाले भारी मातेच्या उदरीं । नवमास वरी कोंडीयेलें ॥७॥

कोडीयेलें मज अत्यंत सांकडी । रामा कोण सोडी तुजवीण ॥८॥

तुजवीण मज जाहलें बंधन । जठरीं शयन जननीचे ॥९॥

जननीचें जठर संकोचित थोर । विष्ठा आणि मूत्र नाकीं तोंडी ॥१०॥

नाकीं तोंडीं जंत वांति आणि पित्त । निर्बुजल चित्त वायु नाहीं ॥११॥

वायु नाहीं जेथें वन्हीचा उबारा । तेणें या शरीरा दु:ख होय ॥१२॥

दु:ख होय थोर सर्वांग आहाळे । तेणे गुणें पोळे अस्थिमात्र ॥१३॥

अस्थिमात्र पंजर शिरीं वेटाळिला । नाहीं गुंडाळीला मेदमांसें ॥१४॥

मेदमांस कृमी कुत्सित कातडी । गलती आंतडीं लवथवीत ॥१५॥

ऐसें अमंगळ अत्यंत कुश्चीळ । प्राण हा व्याकूळ होय दु:खें ॥१६॥

दु:खें आला त्रास तेणें कोढे श्वास । कोंडिलें उबेस घेतां नये ॥१७॥

नये नये येताम सर्वथा बाहेरीं । ऐसी दाटी थोरी उकडीलों ॥१८॥

उकडीतां प्राणी करी तळमळ । तवं जन्मकाळ आला पुढें ॥१९॥

आलें पुढें अंत काळीचें संकट । कष्टावरी कष्ट थोर झाले ॥२०॥

थोर झाले नष्ट मातेच्या उदरीं । शीणलों श्रीहरी दास तुझा ॥२१॥

दास्य मी करीन ऐसें होतें ध्यान। जन्मकाळीं प्राण गेला माझा ॥२२॥

गेला माझा प्राण झाले विस्मरण । स्वामीचे चरण विसरलों ॥२३॥

विसरलों सोऽहं मग म्हणे कोऽहं । जन्मकाळीं बहू दु:ख झाल ॥२४॥

दु:खें दुखावलों म्हणे आहा आहा । जन म्हणे टाहा फोडीयेला ॥२५॥

फोडीयेला टाहो पडतां भूमीवरी । दिवसेंदिवस हरी विसरलों ॥२६॥

विसरलों बुद्धि स्वहिताची शुद्धि । अज्ञानाची वृद्धि होत असे ॥२७॥

होत असे वृद्धि दृढ देहबुद्धि । तुज कृपानिधि अंतरलों ॥२८॥

अंतरलों सुख तुज विसंबतां । विषय भोगितां दु:ख झालें ॥२९॥

दु:ख झालें फार ऐसा हा संसार । पुढें षड्‍विकार उद्भवले ॥३०॥

उद्भवले तेणें सुख दु:ख कळे । प्राण हा आंदोळे दु:ख होतां ॥३१॥

दु:ख होय देहीं माता नेणे कांहीं । मज वाचा नाहीं काय करूं ॥३२॥

काय करूं दु:खें पोळे अभ्यंतर । मातेसी अंतर जाणवेना ॥३३॥

जाणवेना माझें दु:ख मी अज्ञान । मग मी रोदन करीं देवा ॥३४॥

करी देवा आतां माझी सोडवण । दु:ख हें दारुण भोगवेना ॥३५॥

भागेवेना दु:ख संसारीचें आतां । धांव बा अनंता पाव वेगीं ॥३६॥

पाव वेगीं दास सोडवी आपुले । लोभोचि वाहिले माया जाळीं ॥३७॥

मायाजाळीं झालें दृढ माझें मन । रामा तुझें नाम आठवेना ॥३८॥

आठ-वेना चित्तीं स्वहिताचें ज्ञान । मायबापें लग्र केलें लोभें ॥३९॥

लोभें लग्र केलें मानीली आवडी । पायीं ओविली बेडी बंधनाची ॥४०॥

बंधनाची बेडी प्रबळला काम । मग कैंचा राम आठवेना ॥४१॥

आठवेना राम स्वामी त्रैलोक्याचा । झालों कुटुंबाचा भारवाही ॥४२॥

भारवाही झालों रामा अंतरलों । बंधनीं पडलो काय करू ॥४३॥

काय करूं मज कामाचें सांकडें । संसाराचें कोडें उगवेना ॥४४॥

उगवेना मन आठवे कांचन । सर्वकाळ ध्यान प्रपंचाचें ॥४५॥

प्रपंचाचें ध्यान लागलें मानसीं । चिंता अहर्निशीं दुश्चंचळ ॥४६॥

चंचळ मानस संसारउद्बेगें । क्षणक्षणीं भंगे चित्तवृत्ति ॥४७॥

वृत्ति कांता धन पाहे जनमान । इच्छेनें बंधन दृढावलें ॥४८॥

दृढावलें वोस प्रपंचाच्या माथा । तेणें गुणें व्यथा थोर झाली ॥४९॥

थोर होय व्यथा तारुण्याच्या भरें । कामाचे कावरें आवरेना ॥५०॥

आवरेना क्तोध तेणें होय खेद । वृत्तीचा उच्छेद करूं पाहे ॥५१॥

करूं पाहे घात थोर पुढीलाचा । मार्ग स्वहिताचा अंतरलों ॥५२॥

अंतरलों भक्ति ठाकेना विरक्ति । देवा तुझी प्राप्ति केवीं घडे ॥५३॥

केवीं घडे प्राप्ति मज पतितासी । झाल्या पापराशी सांगूं किती ॥५४॥

सांगूं किती दोष झाले लक्ष कोटी । पुण्य माझे गांठीं आढळेना ॥५५॥

आढळेना पुण्य पापाचे डोंगर । करितां संसार माझें माझें ॥५६॥

माझी माता पिता माझे बंधू जन । कन्या पुत्र धन सर्व माझे ॥५७॥

सर्व माझें ऐसा मानिला भरंवसा । तुज जगदीशा वीसरलों ॥५८॥

वसि-रलों तूज वैभवाकरितां । शेखीं माता पिता राम जालीं ॥५९॥

राम जाली माता देखत देखतां । तरी म्हणे कांता पुत्र माझे ॥६०॥

माझे पुत्र माझे स्वजन सोयरे । दृढ देही भरे अहंभाव ॥६१॥

अहंभावें मनीं दु:ख आच्छादूनी । वर्ततसें जनीं अभिमानें ॥६२॥

अभि मान माथां वाहे कुटुंबाचा । अंतरी सुखाचा लेश नाहीं ॥६३॥