रामिता — अर्थ: रामाशी संबंधित/रामाने आनंदित केलेली; रामावर निष्ठा असलेली. (भक्ती आणि समर्पणाची छाप.)

रामिनी — अर्थ: रमणीय स्त्री; शोभिवंत, मनाला भुरळ घालणारी. (रमणीयतेचे सूचक; सौंदर्य आणि मोहकता व्यक्त करते.)

रामिका — अर्थ: रामाशी संबंध असलेली; प्रेमळ, सौम्य व भक्तिमय स्त्री. ('रामाशी सुसंवाद असलेली' असा अर्थही लागू पडतो.)

रामप्रिया — अर्थ: रामाची प्रिय; रामावर अतूट प्रेम असलेली. (प्रिय/प्रेमळ; नावात भक्ती आणि अंतरंगाचा भाव स्पष्ट होतो.)

रामांजली — अर्थ: रामाला अर्पण केलेली अंजली; समर्पण व भक्ति-प्रस्तावना. (भाकरी/अर्पण; नाव पूर्णपणे समर्पणप्रदर्शक आहे.)

रामज्योती — अर्थ: रामाची ज्योत/प्रकाश; धर्मदर्शन, उजळणारी अध्यात्मिक तेजस्विता. (ज्योती/प्रकाश — अध्यात्मिक मार्गदर्शकत्व सूचित करते.)

रामायणी — अर्थ: रामायणाशी संबंधी; रामकथेची अनुबोधाने परिपूर्ण. (प्रवास/कथा-संबंध — नावात परंपरा व कथानकाचा संकेत आहे.)

रामरूपी — अर्थ: रामासारखी रूपे किंवा गुण; धर्म, धैर्य व सद्गुणांनी समृद्ध. (स्वरूप; गुणांनी रामासारखी असणारी व्यक्ती असे सूचित करते.)

रामकन्या — अर्थ: (आत्मिक) रामाची कन्या; पवित्रता, भक्ती आणि शुद्धता. (कन्या — भक्तीतून जन्मलेली/समर्पित हृदयाची प्रतिकेप्रमाणे.)

रामदर्शिनी — अर्थ: रामाचे दर्शन घेणारी किंवा रामाचे दर्शन घडवणारी; श्रद्धेची प्रेरणा देणारी. (दर्शन देणारी/दर्शवणारी — मार्गदर्शकभक्तीची छबि.)

रामायुषी — अर्थ: रामाच्या कृपेने दीर्घायुषी/आनंदी जीवन लाभलेली. (आयुष्याशी संबंधित — कृपेने संपन्न आयुष्य असा आभास.)

रामश्री (रामश्री / रामाश्री) — अर्थ: रामाची श्री/सौभाग्य आणि आभा; आरोग्य, मंगलमानस. (श्री/वैभव — नावात दैवी आशीर्वाद आणि गरिमा सूचित.)

रामस्मृती — अर्थ: रामाची स्मरणशक्ती/रामाची आठवण जपणारी; परंपरा जपणारी. (स्मरण/परंपरा — धार्मिक व सांस्कृतिक आठवणीचे प्रतीक.)

रामावती — अर्थ: रामाने आशीर्वादलेली/रामाशी संबंधित असलेली; समृद्धी व सौभाग्य. (प्रत्ययाने 'धारण करणारी' असा अर्थ येतो — रामाचा आशीर्वाद धारण करणारी.)

रामलता — अर्थ: रामाच्या भक्तीत गुंफलेली लता/अटळ निष्ठा दाखवणारी. (लता/वेली — जशी लता ठेचून वाढते तशी भक्तीने गुंफलेली माया.)

रामलक्ष्मी — अर्थ: रामाची लक्ष्मी (अर्थात सीता) किंवा रामासोबतची संपन्नता व सौभाग्य. (लक्ष्मी = ऐश्वर्य/सौभाग्य; सांकेतिक अर्थाने सीतेशी व सामर्थ्याशी.)

रामवाणी / रामावाणी — अर्थ: रामाचे सत्य व स्नेह व्यक्त करणारी वाणी; भक्तिपूर्ण उचार. (वाणी/बोलणे — रामप्रसंग सांगणारी/प्रशंसणारी.)

रामेश्वरी — अर्थ: रामाशी संबंधित देवी- स्वरुप/राजसी आणि धार्मिक गुंतवणूक असलेली स्त्री. (देवी/ईश्वर-संबंधी; नावात गरिमाशाली भक्तीची छटा.)

रामानंदिनी — अर्थ: रामात आनंद घेणारी/रामामुळे आनंद आणणारी स्त्री. (आनंद वाहणारी — सुख व आनंदाचे स्त्रोत म्हणून दर्शवते.)

रामरति — अर्थ: रामावर असलेली रति/प्रेम आणि लज्जा; भक्ती-आधारित अनुराग. (प्रेम/आनंद — आत्म्याचे रामप्रेम व्यक्त करणारे नाव.)

रामदीक्षा — अर्थ: रामभक्तीची दीक्षा/रामाच्या नावाने समर्पणाची सुरुवात. (आरंभिक पूजा/दीक्षा — आध्यात्मिक समर्पण निर्देशित.)

रामाश्रया — अर्थ: रामात आश्रित/रामाच्या पायी आश्रय घेणारी; सुरक्षितता व श्रद्धा. (आश्रय — निष्ठा व श्रद्धेचा भाव.)

रामकल्याणी — अर्थ: रामामुळे कल्याण करणारी; शांतता व मंगलप्रद. (कल्याणकारी/शुभेच्छा देणारी — नावात मंगलाची भावना.)

रामप्रभा — अर्थ: रामाचा प्रभाव/प्रकाश; तेजस्वी, तेजाने परिपूर्ण.

ही विजयादशमी तुम्हाला सत्य आणि नीतिमत्ता स्वीकारण्याची प्रेरणा देवो! 

तुम्हाला विजयादशमीच्या शुभेच्छा! 

दसरा हा सण तुम्हाला सर्व आव्हानांवर मात करण्याची शक्ती देवो. 

या मंगलमय दिवशी तुम्हाला सुख, समृद्धी आणि यशाच्या शुभेच्छा! 

दसऱ्याच्या या शुभदिनी सोन्यासारख्या तुम्ही तुमच्या आयुष्यात सदैव आनंदी राहा. 

आपणास विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा! 

तुमच्या कौटुंबिक जीवनात प्रेम आणि आनंदाचा प्रकाश पसरत राहो. 

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा! 

सीमा ओलांडून आव्हानांच्या शिखरांवर पोहोचण्यासाठी ही विजयादशमी तुम्हाला प्रेरणा देवो! 

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा! 

विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा 

वाईटावर चांगल्याचा विजय होवो,

मनातील अंध:कार नाहीसा होवो,

आनंद, समृद्धी आणि शांती लाभो.

या दसऱ्याच्या पवित्र दिवशी

आपल्या आयुष्यात सुख, शांती, समृद्धी

आणि उत्तम आरोग्य लाभो हीच देवीकडे प्रार्थना.

दसऱ्याच्या शुभेच्छा! 

सोनं नसू दे हातात,

पण मनात सोन्यासारखी माणसं असू देत.

तुमचं आयुष्य आनंदानं बहरून जावो.

विजयादशमीच्या मंगलमय शुभेच्छा! 

जसे श्रीरामांनी रावणाचा पराभव केला,

तसेच तुमच्या आयुष्यातील दुःख, संकटं आणि अडथळे नाहीसे होवोत.

दसऱ्याच्या खूप खूप शुभेच्छा!

विजयादशमीच्या पावन पर्वावर, 

तुमच्या जीवनात सुख, समृद्धी आणि यशाचा विजय होवो! 

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

रावणाच्या अहंकाराचा नाश करून, 

रामाच्या सत्याचा विजय साजरा करूया! 

दसऱ्याच्या शुभेच्छा!

दसऱ्याच्या शुभ पर्वावर, 

तुमच्या मनातील सर्व अंधार दूर होऊन, प्रकाश आणि आनंद येवो! 

शुभ दसरा!

शमीच्या पानांप्रमाणे तुमचे जीवन समृद्ध आणि सौभाग्याने भरले जावो! 

दसऱ्याच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

विजयादशमीचा हा सण तुमच्या आयुष्यात नवीन उत्साह, यश आणि आनंद घेऊन येवो! 

दसऱ्याच्या शुभेच्छा!

दसरा सणाच्या निमित्ताने, 

तुमच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होवोत आणि जीवनात सकारात्मकता येवो! 

शुभ दसरा!

या दसऱ्याला, तुमच्या घरात लक्ष्मी मातेची कृपा आणि गणपती बाप्पांचा आशीर्वाद राहो! 

दसऱ्याच्या खूप खूप शुभेच्छा!

अंधारावर प्रकाशाचा, असत्यावर सत्याचा आणि वाईटावर चांगल्याचा विजय होवो! 

विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

दसऱ्याच्या या पवित्र सणानिमित्त, 

तुमच्या जीवनात सुख, शांती आणि समृद्धी येवो! 

शुभ विजयादशमी!

सीमोल्लंघनाच्या या शुभदिनी, तुम्ही तुमच्या ध्येयांच्या दिशेने नवीन पाऊल टाकावे! 

दसऱ्याच्या शुभेच्छा!

मराठी घरांमध्ये सरस्वती पूजनाचे महत्त्व:

आध्यात्मिक महत्त्व: सरस्वती माता ही विद्या, बुद्धी, आणि ज्ञानाची अधिष्ठात्री देवता आहे. दसऱ्याला तिची पूजा केल्याने बुद्धी तीव्र होते, शिक्षणात यश मिळते आणि सृजनशक्ती वाढते. दसरा हा विजयाचा सण आहे, आणि सरस्वती पूजनामुळे जीवनातील अज्ञानरूपी अंधाराचा नाश होऊन ज्ञानाचा प्रकाश प्राप्त होतो.

सांस्कृतिक महत्त्व: मराठी संस्कृतीत दसऱ्याला सीमोल्लंघन आणि शस्त्र पूजा यांच्यासोबत सरस्वती पूजनही केले जाते, कारण हा दिवस नवीन कार्य सुरू करण्यासाठी शुभ मानला जातो. विद्यार्थ्यांमध्ये पुस्तके, वाद्ये, आणि शैक्षणिक साहित्याची पूजा करण्याची प्रथा आहे, ज्यामुळे त्यांना अभ्यासात प्रगती मिळते. काही ठिकाणी, दसऱ्याला सरस्वती पूजनानंतर विद्यारंभ (लहान मुलांचे अक्षरारंभ) विधीही केला जातो.

प्रादेशिक प्रथा: महाराष्ट्रात, विशेषतः पुणे, मुंबई, कोल्हापूर, नाशिक, सातारा यासारख्या भागात सरस्वती पूजन मोठ्या भक्तिभावाने केले जाते. काही घरांमध्ये नवरात्रीच्या पहिल्या दिवसापासूनच (घटस्थापना) सरस्वती पूजन सुरू होते आणि दसऱ्याला त्याची सांगता केली जाते.

सरस्वती पूजनाची तयारी:

शुभ मुहूर्त: दसऱ्याच्या दिवशी सरस्वती पूजनासाठी पंचांगानुसार शुभ मुहूर्त निवडला जातो. सामान्यतः सकाळचा किंवा प्रदोष काळ हा पूजेसाठी उत्तम मानला जातो.

काही ठिकाणी नवरात्रीच्या सातव्या, आठव्या आणि नवव्या दिवशीही सरस्वती पूजन केले जाते.

पूजा सामग्री:

सरस्वती मातेची मूर्ती किंवा चित्र

लाल किंवा पांढरे कापड (आसनासाठी)

पुस्तके, वह्या, पेन, वाद्ये (जसे, वीणा, हार्मोनियम) किंवा शैक्षणिक साहित्य

हळद, कुंकू, अक्षता (तांदूळ), गंध, फुले (विशेषतः कमळ किंवा पांढरी फुले)

तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा, अगरबत्ती

प्रसाद (खडीसाखर, पेढे, फळे, खीर किंवा हलवा)

तांबूल (सुपारी, पान, खोबरे)

सरस्वती यंत्र (वैकल्पिक)

गिलकी फळ किंवा पाने (काही ठिकाणी प्रथेनुसार)

घराची स्वच्छता:

पूजेसाठी घर स्वच्छ करावे. रांगोळी काढून पूजास्थान सजवावे.

पूजेची जागा शांत आणि पवित्र ठेवावी.

सरस्वती पूजनाचा विधी:

संकल्प: पूजा सुरू करण्यापूर्वी हातात अक्षता, पाणी आणि फूल घेऊन संकल्प करावा. उदाहरणार्थ: "मी आज विजयादशमीच्या शुभदिनी माता सरस्वतीचे पूजन करून बुद्धी, ज्ञान आणि यश प्राप्त करण्यासाठी हा विधी करीत आहे."

पूजास्थान तयार करणे: लाकडी पाटावर किंवा स्वच्छ जागेवर पांढरे किंवा लाल कापड पसरावे. त्यावर सरस्वती मातेची मूर्ती किंवा सरस्वतीचे चिन्ह असलेले चित्र काढून ते ठेवावे. मूर्तीसमोर पुस्तके, वह्या, पेन, वाद्ये किंवा इतर शैक्षणिक साहित्य व्यवस्थित ठेवावे.

देवीचे आवाहन आणि स्थापना: सरस्वती मातेचे ध्यान करून तिचे आवाहन करावे. मंत्र: "ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः" किंवा "या कुन्देन्दु तुषारहार धवला..." ही सरस्वती स्तुती म्हणावी. मूर्तीला किंवा चित्राला हळद-कुंकू, अक्षता, फुले आणि गंध अर्पण करावे.

दिवा आणि अगरबत्ती प्रज्वलन: तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा प्रज्वलित करावा आणि अगरबत्ती लावावी. यामुळे पूजास्थानात सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते.

पूजा आणि मंत्र जप: सरस्वती मातेला पांढरी फुले (कमळ किंवा जाई-जास्वंद) अर्पण करावी. 11, 21 किंवा 108 वेळा जप करावा. काही ठिकाणी सरस्वती वंदना किंवा सरस्वती सूक्त पठण केले जाते.

सरस्वती गायत्री मंत्र: "ॐ ऐं वाग्देव्यै विद्महे कामराजाय धीमहि। तन्नो देवी प्रचोदयात्॥"। 

महासरस्वती मंत्र: "ॐ ऐं ह्रीं क्लीं महासरस्वती देव्यै नमः"। 

सरस्वती मूल मंत्र: "ॐ ऐं सरस्वत्यै ऐं नमः" किंवा "ॐ सरस्वत्यै नमः"। 

सरस्वती ध्यान मंत्र: "ॐ सरस्वती मया दृष्ट्वा, वीणा पुस्तक धारणीम्। हंस वाहिनी समायुक्ता मां विद्या दान करोतु मे ॐ।"। 

विद्या मंत्र: "सरस्वति महाभागे विद्ये कमललोचने। विद्यारूपे विशालाक्षि विद्यां देहि नमोऽस्तु ते॥"। 

पुस्तक आणि शस्त्र पूजा: पुस्तके, वह्या, पेन, आणि वाद्ये यांना हळद-कुंकू लावून त्यांची पूजा करावी. काही घरांमध्ये शस्त्रे (जसे, चाकू, तलवार) किंवा औजारे (जसे, हातोडा, पाना) यांचीही पूजा केली जाते, कारण दसरा हा शस्त्र पूजेचा दिवस आहे.

आरती आणि प्रसाद: सरस्वती मातेची आरती करावी. प्रसाद म्हणून खडीसाखर, फळे किंवा खीर अर्पण करावी आणि नंतर सर्वांना वाटावी.

मराठी घरांमधील खास प्रथा:

पुस्तक पूजा: विद्यार्थ्यांमध्ये दसऱ्याला पुस्तके आणि वह्या पूजास्थानावर ठेवण्याची प्रथा आहे. या दिवशी अभ्यास करत नाहीत, कारण पुस्तकांना "देवतेचे रूप" मानले जाते.

काही ठिकाणी पुस्तकांवर पांढरे कापड घालून त्यांना हार घालतात.

विद्यारंभ संस्कार: दसऱ्याच्या शुभ मुहूर्तावर लहान मुलांचे अक्षरारंभ (पहिली अक्षरे शिकवणे) केले जाते. यासाठी स्लेट, खडू किंवा पाटी-पेन यावर सरस्वती मंत्र लिहून मुलांना शिकवले जाते.

सांस्कृतिक कार्यक्रम: काही मराठी घरांमध्ये किंवा समुदायात दसऱ्याला सरस्वती पूजनानंतर कविता वाचन, संगीत, नृत्य किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात, कारण सरस्वती माता कला आणि सृजनशक्तीची देवता आहे.

शमी पूजा आणि गिलकी: मराठी घरांमध्ये दसऱ्याला शमी वृक्षाची पूजा आणि गिलकी (बेल) फळाचा उपयोग केला जातो. काही ठिकाणी गिलकीच्या पानांचा उपयोग सरस्वती पूजेतही केला जातो, कारण ती पवित्र मानली जाते.

आयुर्वेदिक आणि प्रतीकात्मक दृष्टिकोन:

सरस्वती पूजनामुळे मन शांत आणि एकाग्र होते, जे अभ्यास आणि सृजनशील कार्यासाठी आवश्यक आहे.

गिलकी फळ आणि पाने यांचा उपयोग पूजेत केल्याने सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते.

पांढऱ्या रंगाचे फुले आणि कापड यांचा वापर सरस्वती मातेच्या शुद्ध आणि शांत स्वरूपाचे प्रतीक आहे.

मराठी घरांमध्ये दसऱ्याला सरस्वती पूजन हे ज्ञान, बुद्धी आणि सृजनशक्ती यांचे प्रतीक आहे. हा विधी विशेषतः विद्यार्थ्यांसाठी आणि कला क्षेत्रातील व्यक्तींसाठी महत्त्वाचा आहे. पूजा, मंत्र जप, आणि पुस्तक-शस्त्र पूजन यांमुळे दसऱ्याचा सण अधिक शुभ आणि अर्थपूर्ण होतो. मराठी परंपरेनुसार, हे पूजन कौटुंबिक एकता आणि सांस्कृतिक मूल्यांचे जतन करते.

ALSO READ: Kiwi Chutney Recipe साधी सोपी चटपटीत किवी चटणी रेसिपी

महाराष्ट्र: पुरण पोळी आणि गिलकी भजी 

महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या वेळी पुरण पोळीला विशेष महत्त्व आहे. ही हरभरा डाळ आणि गुळाच्या गोडीने भरलेली गोड पोळी आहे. गिलकी भजी देखील या सणाच्या वेळी एक खास डिश आहे. दोन्ही डिश कुटुंबातील सर्व सदस्यांना आवडतात. 

उत्तर भारत- शाही डाळ, पुरी आणि गुजियाचा आस्वाद

दसरा विशेषतः उत्तर भारतात साजरा केला जातो, जिथे पूजा केल्यानंतर शाही डाळ, पुरी आणि गुजियासारखे पारंपारिक पदार्थ तयार केले जातात. शाही डाळमध्ये मसाले आणि तूप घालून शिजवलेले अरहर किंवा मूग डाळ वापरली जाते. खसखस ​​आणि काजूने भरलेले गोड पदार्थ, गुजिया हे उत्सवाचा एक आवश्यक भाग आहे. 

पश्चिम बंगाल: खोया आणि नारळाच्या गोड पदार्थ 

पश्चिम बंगालमध्ये, दुर्गापूजेसोबत दसरा साजरा केला जातो. येथील उत्सवी मिठाईंमध्ये सामान्यतः खवा आणि नारळाने बनवलेल्या मिठाईंचा समावेश होतो. या निमित्ताने प्रत्येक घरात रसगुल्ला, गुलाब जामुन आणि नारळाचे लाडू बनवले जातात. शिवाय, विविध प्रकारचे हलवा देखील विशेषतः लोकप्रिय आहे.

दक्षिण भारत: मधुरद्वारम लाडू आणि उपमा 

दक्षिण भारतात दसऱ्यासाठी मधुरद्वारम लाडू आणि उपमा सारखे हलके आणि स्वादिष्ट पदार्थ तयार केले जातात. उपमा हा रवा पासून बनवलेला एक चविष्ट दलिया आहे, तर लाडू गुळ आणि नारळाच्या मिश्रणाने बनवला जातो. हे पदार्थ केवळ स्वादिष्टच नाहीत तर आरोग्यासाठी देखील फायदेशीर मानले जातात.

पंजाब: कढी आणि पुरी 

पंजाबमध्ये दसऱ्याच्या वेळी कढी, तांदूळ आणि पुरी हे लोकप्रिय पदार्थ आहे. कढी ही बेसन आणि दह्यापासून बनवली जाते, विशेष मसाल्यांनी शिजवली जाते. तळलेल्या पुर्या ते आणखी स्वादिष्ट बनवतात. 

राजस्थान: दाल बाटी चुरमा

दाल बाटी चुरमा हा राजस्थानमध्ये दसऱ्याला खाण्यात येणारा एक खास पदार्थ आहे. डाळ आणखी स्वादिष्ट बनवण्यासाठी ती मऊ केली जाते. बाती तुपात भिजवून दिली जाते आणि गोड चुरमा हे एक परिपूर्ण मिश्रण आहे.

ALSO READ: दसर्‍याला गिलकीचे काय महत्त्व? गिलक्याची भजी कशी बनवायची जाणून घ्या

उत्तराखंड: आलू दम आणि जलेबी

उत्तराखंडमध्ये दसऱ्याच्या वेळी आलू दम आणि जलेबी हा एक लोकप्रिय पदार्थ आहे. आलू दम मसालेदार आणि मलईदार असतो, जो साध्या भातासोबत दिला जातो. कुरकुरीत आणि गोड असलेली जलेबी उत्सवाची गोडवा द्विगुणित करते. 

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: दसरा स्पेशल संपूर्ण थाळी मेनू

ALSO READ: Shri Koti Mata Temple या मंदिरात पती-पत्नी एकत्र माता भवानीचे दर्शन घेऊ शकत नाही

उत्तर प्रदेश

उत्तर प्रदेशात, भगवान रामाचे जन्मस्थान असलेल्या अयोध्येत दसरा साजरा केला जातो. रामलीला विविध ठिकाणी साजरी केली जाते. वाराणसीमध्ये, दसरा रावण वध, रावण पोडी आणि विजयादशमी म्हणूनही ओळखला जातो. तुम्ही तिथे सहलीचे नियोजन करू शकता.

पश्चिम बंगाल

पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गा पूजा देशभर प्रसिद्ध आहे, जिथे तुम्ही विजयादशमी उत्सव पाहण्यासाठी येऊ शकता. दसरा मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. येथे, मिरवणुकीने देवी दुर्गेला निरोप दिला जातो.

कर्नाटक

कर्नाटकमध्ये दसरा उत्सव खूपच अनोखे आहे. शारदीय नवरात्रीत संपूर्ण राज्यात दसऱ्याची तयारी सुरू होते. म्हैसूरमध्ये, दसरा अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम, धार्मिक कार्यक्रम, नृत्य आणि संगीताने साजरा केला जातो.

हिमाचल प्रदेश

तुम्ही दसऱ्यासाठी हिमाचल प्रदेशला जाण्याची योजना देखील आखू शकता. कुल्लूमध्ये दसरा पारंपारिक पद्धतीने साजरा केला जातो, ज्याचे ऐतिहासिक महत्त्व आहे. कुटुंब किंवा मित्रांसह दऱ्याखोऱ्यांमध्ये उत्सवाचा आनंद घ्या.

ALSO READ: छिन्नमस्ता देवी मंदिर ५१ शक्तीपीठांपैकी एक, येथे डोके नसलेल्या देवीची पूजा केली जाते

राजस्थान

विजयादशमी उत्सव पाहण्यासाठी तुम्ही मित्रांसह राजस्थानला जाऊ शकता. कोटामध्ये, विजयादशमीला एक विशेष मेळा भरतो, जिथे रावणाचा पुतळा जाळला जातो. येथे, जेठी समाज आखाड्यात, रावणाचा मातीचा पुतळा बनवला जातो आणि तो पायाखाली तुडवला जातो.

ALSO READ: Devi Temples in the abroad परदेशात स्थापित आदिशक्तीचे शक्तीपीठ

होय, ती वस्तू लाल चंदन (रक्त चंदन) आहे. लाल चंदन बहुतेकदा खूप महाग असते, परंतु तुम्ही पूजा साहित्य विक्रेत्याकडून लाल चंदनाचा एक छोटासा तुकडा खरेदी करू शकता. ते सुमारे १०० रुपयांना मिळू शकते. ही एक अत्यंत शक्तिशाली वस्तू आहे जी संपत्ती आणि समृद्धीचे दरवाजे उघडू शकते. चला त्याचे धार्मिक महत्त्व, उपयोग आणि फायदे जाणून घेऊया.

कोरडे चंदन पावडर कसे बनवायचे: चंदनाची पेस्ट बनवण्यासाठी या चंदनाच्या तुकड्याला दगडाच्या स्लॅबवर थोडेसे पाणी घासून घ्या. जर ही पेस्ट वाळवली तर ती पावडरमध्ये बदलेल.

लाल चंदनाचे धार्मिक रहस्य: भाग्य वाढवण्याचे एक अचूक साधन:

१. वैदिक ग्रंथ आणि पुराणांमध्ये, चंदन हे भगवान शिव आणि विष्णू यांचे आवडते मानले जाते. पुराणांमध्ये असेही नमूद केले आहे की चंदनाचा सुगंध मनाला शांत करतो आणि 

देवाशी जोडतो. विशेषतः लाल चंदनाला देवी लक्ष्मी आणि भगवान गणेश यांचे आशीर्वाद मानले जाते.

२. आजच्या जगात, जेव्हा जीवनाच्या धावपळीमुळे ताणतणाव वाढत असतात, तेव्हा लाल चंदन सहज उपलब्ध असते. फक्त ते घरात ठेवल्याने नकारात्मक ऊर्जा दूर होते आणि 

सकारात्मक ऊर्जा येते. जर तुमच्यात भक्ती आणि श्रद्धा असेल तर लाल चंदन तुमच्या नशिबाचे दरवाजे उघडू शकते. या विजयादशमीला, हा सोपा उपाय नक्कीच करा.

दसऱ्याला लाल चंदन घरी आणण्याची एक सोपी पद्धत:

शुद्धीकरण: दसऱ्याला सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठा. स्नान करा, स्वच्छ कपडे घाला आणि नंतर खालील पूजा करा.

खरेदी: जवळच्या मंदिरातून किंवा पूजा साहित्याच्या दुकानातून शुद्ध लाल चंदन खरेदी करा. ते नैसर्गिक असल्याची खात्री करा.

पूजन समाग्री: एका ताटात लाल चंदन, रोली, फुले, अगरबत्ती, दिवा आणि एक छोटा कलश ठेवा.

पूजा: तुमच्या घरातील पूजास्थळी देवी दुर्गा किंवा भगवान रामाच्या मूर्तीला लाल चंदनाचा पेस्ट लावा.

तिळक: देवीला टिळक लावल्यानंतर, ते स्वतःला आणि कुटुंबातील सर्व सदस्यांच्या कपाळाला लावा.

स्थान: पूजा केल्यानंतर, लाल चंदन लाल कापडात गुंडाळा आणि ते तिजोरीत किंवा पूजा खोलीत ठेवा.

लाल चंदनाचे चमत्कारिक फायदे:

धनसंपत्ती मिळवणे: ते देवी लक्ष्मीला प्रसन्न करते असे मानले जाते, ज्यामुळे व्यवसाय आणि करिअरमध्ये प्रगती होते.

रोग बरा: चंदनाची शीतलता शरीर आणि मन निरोगी ठेवते.

विजयाचा आशीर्वाद: दसऱ्याच्या उर्जेने, चंदन शत्रूंच्या अडथळ्यांचा नाश करते.

कौटुंबिक आनंद: ते घरात शांती राखते आणि संघर्ष दूर करते.

पापांचा नाश करणारा: चंदनाचा टिळा लावल्याने पापांचा नाश होतो आणि त्रासांपासून संरक्षण होते.

ज्ञानतंतु: आयुर्वेदानुसार, चंदनाचा टिळा लावल्याने मज्जातंतू ताजेतवाने होतात आणि त्यांची क्रियाशीलता वाढते.

शमी पूजा, अपराजिता पूजा, शस्त्र पूजा आणि रावण दहन यासारख्या पारंपारिक दसऱ्याच्या विधींव्यतिरिक्त, आणखी एक सोपा पण प्रभावी उपाय म्हणजे घरात नवीन झाडू आणणे. बरेच लोक धनतेरस आणि दिवाळीलाही हा विधी करतात, परंतु दसऱ्याला ते विशेषतः महत्त्वाचे मानले जाते. त्यामागील श्रद्धा आणि फायदे जाणून घेऊया.

झाडूचे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व

भारतीय संस्कृतीत, झाडू हे केवळ स्वच्छता करण्याचे साधन नाही, तर ते देवी लक्ष्मीचे प्रतीक मानले जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार, झाडू घरातील नकारात्मकता, गरिबी आणि घाण काढून सकारात्मक ऊर्जा आणि संपत्ती आकर्षित करतो.

१. लक्ष्मीचे प्रतिनिधित्व: झाडू संपत्तीची देवी लक्ष्मीशी संबंधित आहे, कारण याने घरातील अशुद्धता दूर करण्यास मदत होते, ज्याप्रमाणे देवी लक्ष्मी गरिबी दूर करते आणि सुख आणि समृद्धी आणते.

२. स्वच्छतेची सुरुवात: दसऱ्यापासून दिवाळीची स्वच्छता सुरू करणे पारंपारिक आहे आणि या दिवशी झाडू खरेदी करणे ही एक शुभ सुरुवात मानली जाते.

३. वास्तु आणि ज्योतिष: वास्तुशास्त्रानुसार, झाडू घरातील वास्तुदोष दूर करते. ज्योतिषीय मान्यतेनुसार, हा उपाय संपत्ती आणि नशिबाशी संबंधित समस्या कमी करण्यास मदत करू शकतो.

दसऱ्याला झाडू आणण्यापूर्वी हे नियम जाणून घ्या

दसऱ्याच्या शुभ दिवशी हा उपाय करण्यासाठी, तुम्ही हे सोपे नियम पाळा-

१. योग्य वेळ: दसऱ्याला, सकाळी लवकर उठा, आंघोळ करा आणि स्वच्छ कपडे घाला.

२. झाडू खरेदी करा: बाजारातून नैसर्गिक साहित्यापासून (जसे की गवत किंवा बांबू) तयार एक नवीन, मजबूत आणि नैसर्गिक झाडू खरेदी करा.

३. घरी आणा: झाडू घरी आणताना तो कापडात गुंडाळून आणा. काही मान्यतेनुसार, लाल कापडात गुंडाळणे शुभ असते.

४. योग्य ठिकाणी ठेवा: झाडू अशा ठिकाणी ठेवा जिथे बाहेरच्या कोणा व्यक्तीची नजर पडणार नाही. प्रार्थना कक्षाजवळ किंवा तिजोरीजवळ ठेवणे शुभ मानले जाते. काही लोक दुसऱ्या दिवशी या दिवशी खरेदी केलेल्या झाडूचा वापर सुरू करतात.

५. वापर आणि स्वच्छता: घराच्या नियमित स्वच्छतेसाठी या नवीन झाडूचा वापर करा. असे मानले जाते की घर स्वच्छ केल्याने सकारात्मक ऊर्जा येते, ज्यामुळे देवी लक्ष्मी घरात येते.

या उपायाचे फायदे:

दसऱ्याला झाडू घरी आणल्याने जीवनात अनेक सकारात्मक बदल होऊ शकतात:

१. संपत्तीत वाढ: असे मानले जाते की यामुळे देवी लक्ष्मी प्रसन्न होते, ज्यामुळे व्यवसायात प्रगती, नोकरीत बढती आणि आर्थिक लाभ होण्याची शक्यता वाढते.

२. नकारात्मकता दूर करणे: यामुळे घरातील नकारात्मक ऊर्जा आणि कलह दूर होतो, ज्यामुळे कुटुंबात शांती आणि आनंद येतो.

३. नवीन संधींचे आगमन: जीवनातील अडथळे दूर होतात आणि करिअर आणि नातेसंबंधांमध्ये यश मिळविण्याच्या नवीन संधी निर्माण होतात.

४. आनंद आणि समृद्धी: स्वच्छ आणि नीटनेटके घर हे आनंद, शांती आणि समृद्धीचे घर असते, जे कल्याणाकडे घेऊन जाते.

ही एक प्राचीन आणि साधी श्रद्धा आहे की लहान पावले देखील आपल्या जीवनात मोठा फरक करू शकतात. या विजयादशमीला, नवीन झाडू आणून तुमच्या घरात समृद्धी आणि कल्याणाचे स्वागत करा.

अस्वीकारण: हा लेख सामान्य धार्मिक श्रद्धेवर आधारित आहे. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही.

परंतु प्रत्येक शुभ दिवशी काही अशुभ गोष्टी करण्यास मनाई केलेली असते. कारण अशा गोष्टीमुळे धन, आरोग्य, कुटुंबातील शांती व प्रगतीवर वाईट परिणाम होतो, असे शास्त्र व परंपरा सांगतात. चला तर पाहूया दसऱ्यादिवशी करू नयेत अशा ५ गोष्टी –

१. लोखंड किंवा धारदार शस्त्र खरेदी करणे

दसऱ्यादिवशी शस्त्रपूजेची परंपरा आहे. पण या दिवशी नवीन लोखंडी वस्तू, सुरी, कात्री, धारदार हत्यारे खरेदी करणे अशुभ मानले जाते. कारण या दिवशी शस्त्राचा उपयोग केवळ पूजेसाठी करावा, युद्ध किंवा कटुता वाढवण्यासाठी नाही. लोखंडाची खरेदी केली तर घरातील सौहार्द आणि आर्थिक स्थैर्य बिघडू शकते, असे मत आहे.

२. काटेरी किंवा नकारात्मक वृक्ष लावणे

या दिवशी अनेकजण घरात नवीन रोपं किंवा झाडं आणतात. पण काटेरी झाडं, जसे की कॅक्टस किंवा नकारात्मक ऊर्जा देणारे झाड, लावणे अशुभ मानले जाते. यामुळे घरात तणाव, वादविवाद आणि अडचणी वाढतात. दसऱ्याच्या शुभ दिवशी फक्त सकारात्मक ऊर्जा देणारी झाडं जसे की तुळस, आंबा किंवा अशोक लावावीत.

३. काळे कपडे परिधान करणे

दसऱ्याचा दिवस आनंद, विजय आणि प्रकाशाचा उत्सव मानला जातो. त्यामुळे या दिवशी शक्यतो काळ्या रंगाचे कपडे परिधान करणे टाळावे. काळा रंग अंधार, शोक आणि नकारात्मकतेचे प्रतीक मानला जातो. त्याऐवजी पिवळा, लाल, किंवा पांढरा अशा रंगाचे कपडे घातल्यास सकारात्मक ऊर्जा मिळते आणि सणाचा आनंद द्विगुणित होतो.

४. उधार पैसे देणे किंवा घेणे

शास्त्रांनुसार दसऱ्यादिवशी पैसे उधार देणे किंवा घेणे अशुभ मानले जाते. कारण या दिवशी जर आपण उधारी केली तर संपूर्ण वर्षभर आर्थिक ओढाताण राहते, असे मानले जाते. त्यामुळे या दिवशी कुणालाही पैसे उधार देऊ नयेत, तसेच कोणाकडून पैसे उधार घ्यावेही नयेत. उलट या दिवशी नवीन वस्तू, सोनं, वाहन किंवा घरात उपयोगी पडणाऱ्या वस्तू खरेदी करणे शुभ ठरते.

५. वादविवाद किंवा कटु वर्तन करणे

दसरा हा चांगल्याचा वाईटावर विजय दर्शवतो. त्यामुळे या दिवशी कटु वर्तन करणे, रागावणे, भांडण करणे किंवा वाईट बोलणे टाळावे. घरातील सदस्यांशी, मित्रांशी किंवा सहकाऱ्यांशी जर भांडण झाले तर वर्षभर नातेसंबंधांवर त्याचा परिणाम होतो, असे मानले जाते. म्हणून दसऱ्यादिवशी शक्यतो शांतता, आनंद आणि सौहार्द जपणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

दसरा हा विजय, समृद्धी आणि सकारात्मकतेचा दिवस आहे. या दिवशी सोनं-चांदी खरेदी, वाहन-शस्त्रपूजा, अपराजिता पूजन, आप्तेष्टांना सोन्याच्या पानाची देवाणघेवाण अशा शुभ गोष्टी कराव्यात. परंतु वर सांगितलेल्या लोखंडाची खरेदी, काटेरी झाडं, काळे कपडे, उधारी आणि भांडण या गोष्टी टाळल्यास घरात सुख-समाधान, आरोग्य आणि धनवृद्धी कायम राहते.

रामायणातील प्रसंग

रामायणानुसार, भगवान रामाने लंकेचा राजा रावणाचा पराभव केला. पण मृत्यूपूर्वी रावणाने लक्ष्मणाला तीन अमूल्य रहस्ये सांगितली. भगवान रामाला माहित होते की रावण हा मोठा विद्वान होता, वेद-शास्त्रांचा जाणकार होता आणि राजकारण-रणनीतीत पारंगत होता. म्हणूनच त्यांनी लक्ष्मणाला त्याच्याकडून ज्ञान घेण्यास सांगितले. लक्ष्मणाने रावणाच्या पायाशी बसून नम्रतेने ज्ञान मिळवले. त्या वेळी रावणाने तीन रहस्ये सांगितली जी आजच्या काळातही जीवनाला दिशा देणारी आहेत.

पहिले रहस्य : शुभ कृत्ये करण्यास उशीर करू नका, अशुभ कृत्ये टाळा

रावण म्हणाला की चांगली कामे लगेच करावीत, तर वाईट कामे शक्यतो पुढे ढकलावीत किंवा टाळावीत. त्याने कबूल केले की सीतेचे अपहरण टाळले असते तर त्याचे भविष्य वेगळे झाले असते.

धडा : जीवनात सकारात्मक विचार व कृती त्वरित करा, नकारात्मक गोष्टींना थारा देऊ नका.

दुसरे रहस्य : आपले रहस्य कधीही कोणाला सांगू नका

रावण म्हणाला की रहस्य उघड केले तर मनुष्य कमकुवत होतो. रावणाने लक्ष्मणाला म्हटले की कधीही आपले गुपित कोणाला सांगू नये, मग ते कितीही लहान असले तरी. रामायणातील याचे उदाहरण म्हणजे विभीषण, ज्याला त्याने त्याच्या अमरत्वाचे गुपित सांगितले होते आणि त्याचाच उपयोग त्याच्या पराभवासाठी झाला.

धडा : गोपनीयता राखणे हीच खरी ताकद आहे. आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात खासगी आयुष्याबाबत सतर्क राहणे आवश्यक आहे.

तिसरे रहस्य : शत्रूला कधीही कमी लेखू नका

रावणाने कबूल केले की त्याने राम-लक्ष्मण आणि वानर सेनेला कमी लेखले, जी त्याची सर्वात मोठी चूक ठरली. त्याने लक्ष्मणाला सांगितले की शत्रूच्या शक्तीला कधीही कमी लेखू नका, कारण एक छोटीशी चूक देखील पराभवास कारणीभूत ठरू शकते. हे तत्व युद्धापासून ते व्यवसाय आणि वैयक्तिक जीवनापर्यंत सर्व गोष्टींना लागू होते.

धडा : शत्रू वा स्पर्धक लहान आहे असे समजू नका. कोणत्याही क्षेत्रात – युद्ध, व्यवसाय किंवा वैयक्तिक आयुष्यात – प्रतिस्पर्ध्याला कमी लेखल्यास पराभव निश्चित आहे.

आजच्या काळातील शिकवण

रावण जरी राक्षस राजा असला तरी त्याचे ज्ञान अमूल्य होते. विजयादशमी आपल्याला केवळ वाईटाचा अंत करण्याचीच नव्हे तर त्यातून शिकण्याची प्रेरणा देते. रावणाच्या चुका आपल्याला शिकवतात की खरा विजय ज्ञानाच्या योग्य वापरात आहे. जर आपण ही रहस्ये जीवनात स्वीकारली, तर यश, सुरक्षितता आणि शांती निश्चित मिळेल.

पौराणिक कारणे:

अर्जुन आणि शमी वृक्ष: महाभारतानुसार अर्जुनाने आपल्या अज्ञातवासात शमी वृक्षाच्या पाठीमागे आपली शस्त्रे लपवून ठेवली होती. विजयादशमीच्या दिवशी त्यांनी ही शस्त्रे काढून विराट युद्धात विजय मिळवला. त्यामुळे शमी वृक्षाला खूप महत्त्व प्राप्त झाले.

शमी वृक्ष आणि देवी: शमी वृक्षाला देवीचे स्वरूप मानले जाते. या वृक्षाची पूजा केल्याने देवी प्रसन्न होतात आणि आपल्या भक्तांना आशीर्वाद देतात असे मानले जाते.

विजय आणि समृद्धी: आपट्याची पाने विजयाचे प्रतीक आहेत. या पानांची देवाणघेवाण केल्याने घरात समृद्धी येते आणि नकारात्मक शक्ती दूर होतात असा विश्वास आहे.

सांस्कृतिक कारणे:

नवी सुरुवात: विजयादशमी हा नवीन सुरुवातीचा दिवस आहे. या दिवशी आपट्याची पाने देवाणघेवाण करून एकमेकांना शुभेच्छा दिल्या जातात.

नाते - संबंध सुधारणा: आपट्याची पाने देवाणघेवाण करून आपले नातेवाईक आणि मित्रांशी संबंध सुधारले जातात.

पर्यावरण संरक्षण: आपटा हा एक औषधी वृक्ष आहे. या वृक्षाची पूजा करून आपण पर्यावरणाचे संरक्षण करण्याचा संदेश देतो.

आपट्याची पाने वाटण्याचे महत्त्व:

विजयाचे प्रतीक: आपट्याची पाने विजयाचे प्रतीक आहेत. या पानांची देवाणघेवाण करून आपण आपल्या जीवनात विजय मिळवू शकतो.

नकारात्मक शक्ती दूर: आपट्याची पाने नकारात्मक शक्ती दूर करण्याचे काम करतात.

समृद्धी: आपट्याची पाने घरात समृद्धी आणतात.

आशीर्वाद: आपट्याची पाने देवाणघेवाण करून आपण देवीचे आशीर्वाद प्राप्त करू शकतो.

दसर्‍याला आपट्याची पानचं सोनं म्हणून का लुटतात ?

प्रभू श्रीरामा यांच्या राज्यात खूप संपत्ती होती. परंतु प्रभूंनी ती दान करत वानप्रस्थाश्रम स्वीकारले. मात्र तेव्हा त्यांचे कुलगुरू कौत्स मूनी यांनी प्रभू रामाकडे 14 कोटी सुवर्ण मुद्रा मागितल्या. अशात प्रभू रामाकडे काहीच नसताना गुरूंची मागणी पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी इंद्र देवांना युद्धाचे आव्हान दिले. या युद्धात इंद्र देवाचा पराभव झाला. तेव्हा प्रभू रामांनी मला राज्य नको मात्र फक्त 14 कोटी सुवर्ण मुद्रा हव्या अशी मागणी केली. यानंतर इंद्र देवांनी पृथ्वीवरील आपट्यांच्या पानावर सुवर्ण मु्द्रा सोडली. यामुळे विजयदशमीला सोने म्हणून आपट्यांची पाने लुटली जातात.
 

विजयादशमीच्या दिवशी आपट्याची पाने वाटण्याची प्रथा खूप जुनी आणि पवित्र आहे. या प्रथेमागे धार्मिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय कारणे आहेत. आपट्याची पाने वाटून आपण आपल्या जीवनात सकारात्मक बदल करू शकतो आणि देवीचे आशीर्वाद प्राप्त करू शकतो.

तसेच ही पाने मोठ्या माणसांना देऊन त्यांचा आशीर्वाद घेण्याची परंपरा असल्याने त्यांच्या प्रती आदर दर्शवण्याची आणि दुरावलेली नाती दूर करुन जवळ येण्याची ही संधी समजावी.

देवी दुर्गाला समर्पित नवरात्रीच्या पवित्र दिवसांमध्ये, आपण भक्ती आणि उत्सवाचे अनेक प्रकटीकरण पाहतो. आयुध पूजाचे स्वतःचे महत्त्व आहे. भारताच्या अनेक भागांमध्ये  आयुध पूजा विशेषतः साजरी केली जाते. या काळात, शस्त्रे आणि शस्त्रे दोन्हीची पूजा केली जाते, जरी या उत्सवात शस्त्रांच्या पूजेला विशेष महत्त्व आहे.

आयुधाचा अर्थ

साधारणपणे, आयुध म्हणजे युद्धात वापरल्या जाणाऱ्या उपकरणांचा संदर्भ देते. म्हणून बाण आणि तलवारींपासून ते मोठ्या तोफांपर्यंत सर्व उपकरणांना आयुध (शस्त्रे) म्हणतात. आपण त्यांना शस्त्रे म्हणून देखील ओळखतो. शिवाय, दैनंदिन जीवनात वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू, अवजारे आणि वाद्ये यांना आयुध देखील म्हणतात. आयुध पूजेद्वारे, आपण या साधनांचा आदर करतो आणि त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करतो, कारण त्यांचे आपल्या जीवनात खूप महत्त्व आहे.

आयुध पूजा आणि त्याचा इतिहास

पौराणिक कथेनुसार, आयुध पूजेशी संबंधित एक कथा देवी दुर्गेने राक्षस महिषासुराचा पराभव केल्याबद्दल आहे. या राक्षसाचा पराभव करण्यासाठी, सर्व देवांनी देवी दुर्गेला त्यांची शस्त्रे, प्रतिभा आणि शक्ती अर्पण केल्या. हे युद्ध नऊ दिवस चालले. नवमीच्या संध्याकाळी, देवी दुर्गेने महिषासुराचा वध केला, त्याला मोक्ष मिळवून दिला आणि युद्धाचा अंत केला. अशा प्रकारे, हा दिवस महानवमी म्हणून साजरा केला जातो आणि दुसऱ्या दिवशी, आयुध पूजेचा विधी केला जातो. आयुध पूजा प्रामुख्याने कर्नाटक, तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि केरळमध्ये साजरी केली जाते. लोक या दिवशी त्यांच्या शस्त्रांची पूजा करतात. दक्षिण भारतातील विश्वकर्मा पूजेप्रमाणेच, लोक त्यांच्या हत्यारांची आणि शस्त्रांची पूजा करतात.

आयुध पूजा कधी आहे?

शास्त्रानुसार, हा उत्सव आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या दहाव्या दिवशी साजरा केला जातो.

यावेळी, तो १ ऑक्टोबर २०२५ रोजी साजरा केला जाईल.

आयुध पूजा विजय मुहूर्त - दुपारी १:४६ ते २:३४.

एकूण कालावधी ४८ मिनिटे असेल.

आता दसरा (विजयादशमी) कधी आहे ते जाणून घेऊया?

दसरा (विजयादशमी) गुरुवार, २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी साजरा केला जाईल.

दशमी तिथी बुधवार, १ ऑक्टोबर २०२५ रोजी सायंकाळी ७:०१ वाजता सुरू होईल.

दशमी तिथी गुरुवार, २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी सायंकाळी ७:१० वाजता संपेल.

दशहरा पूजा वेळ दुपारी १२:५८ ते पहाटे ३:२१ पर्यंत असेल.

श्रवण नक्षत्र गुरुवार, २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी सकाळी ९:१३ वाजता सुरू होईल.

श्रवण नक्षत्र शुक्रवार, ३ ऑक्टोबर २०२५ रोजी सकाळी ९:३४ वाजता संपेल.

या दिवसासाठी इतर शुभ काळ

या दिवशी ब्रह्म मुहूर्त पहाटे ४:१४ ते ५:०२ पर्यंत असेल.

सकाळी संध्या मुहूर्त पहाटे ४:३८ ते ५:५० पर्यंत असेल.

अभिजित मुहूर्त सकाळी ११:२३ ते १२:११ पर्यंत असेल.

विजय मुहूर्त पहाटे १:४६ ते २:३३ पर्यंत असेल.

या दिवशी गोधूलि मुहूर्त संध्याकाळी ५:४४ ते ६:०८ पर्यंत असेल.

या दिवशी संध्याकाळचा संध्या मुहूर्त संध्याकाळी ५:४४ ते ६:५६ पर्यंत असेल.

३ ऑक्टोबर रोजी अमृत काल मुहूर्त रात्री ११:०१ ते १२:३८ पर्यंत असेल.

निशिता मुहूर्त ३ ऑक्टोबर रोजी रात्री ११:२३ ते १२:११ पर्यंत असेल.

दसऱ्यानिमित्त, रवि योग दिवसभर प्रभावी राहील.

या दिवशी हे दोन विशेष योग तयार होत आहेत:

रवि योग - संपूर्ण दिवस

आयुध पूजा कशी करावी?

या दिवशी लवकर उठा. तुमचे शौचालय आणि इतर कामे पूर्ण करा आणि तुमची शस्त्रे स्वच्छ करा.

शुभ मुहूर्ताच्या आधी शस्त्र पूजेची तयारी करा. पूजा करताना, शस्त्रावर गंगाजल शिंपडा. त्यानंतर, महाकाली स्तोत्राचे पठण करा.

आता, तुमच्या शस्त्रावर कुंकू आणि हळदीचा तिलक लावा. त्यावर फुलांचा हार घाला.

नंतर, स्वस्तिक काढा आणि धूप, दिवा आणि अगरबत्ती अर्पण करा, तुमच्या प्रयत्नात यश मिळावे म्हणून देवाला प्रार्थना करा.

आता, शस्त्रावर धूप अर्पण करा आणि प्रसाद म्हणून मिठाई अर्पण करा. पूजा झाल्यानंतर, हा प्रसाद वाटून घ्या.

भारतात हा उत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. या दिवशी लोक त्यांच्या उपकरणे आणि वाहनांची मोठ्या भक्तीने पूजा करतात.

आयुध पूजेमध्ये शस्त्र पूजेचे महत्त्व

असे मानले जाते की देवी दुर्गाने राक्षसांचा नाश करण्यासाठी वापरलेली सर्व शस्त्रे आणि अवजारांनी तिचा उद्देश पूर्ण केला. आणि आता त्यांचा सन्मान करण्याची आणि त्यांना त्यांच्या संबंधित देवतांकडे परत करण्याची वेळ आली आहे. अशाप्रकारे, युद्ध संपल्यानंतर, सर्व शस्त्रांची पूजा केली गेली आणि तेव्हापासून, हा दिवस आयुध पूजा म्हणून साजरा केला जातो.

देवी दुर्गेला समर्पित नवरात्रीच्या पवित्र दिवसांमध्ये, आपण भक्ती आणि उत्सवाच्या अनेक प्रकटीकरणांचे साक्षीदार होतो, त्यापैकी आयुध पूजेचे स्वतःचे महत्त्व आहे. दक्षिण भारतात आयुध पूजा विशेषतः साजरी केली जाते. या काळात, शस्त्रे आणि शस्त्रे दोन्हीची पूजा केली जाते, जरी या उत्सवात अस्त्र पूजेचे विशेष महत्त्व आहे.

आदिव: नाजूक आणि संवेदनशील

आदरिक: अद्वितीय

आहान: गौरव 

आदिपुरुष: आदिम अस्तित्व

अभिराम: अद्भुत आणि आनंददायक

अनंतराम : शाश्वत देव; अमर देव; प्रभू रामाच्या अनेक नावांपैकी एक

अनिकृत: समजूतदार, उच्च वंशाचा मुलगा

भुवन: ब्रह्मांड

ब्रह्ममय: परम देवत्व

चार्विक: हुशार

चिन्मय: पूर्ण ज्ञान असलेला एक

दक्ष: कुशल

एकांक्ष: केंद्रित लक्ष असणारा

एकराम: ज्याला मोठ्या आदराने धरले जाते

हितांश: शुभचिंतक

हरि: सर्वव्यापी

इवान: उल्लेखनीय गुणांसह नेता

जत्र: विजयाचे प्रतीक

जिविक: शुद्ध आणि दैवी व्यक्तीचा संदर्भ देणारे

जर्नादन: जो लोकांना वरदान देतो

जयराम: रामाचे हृदय

जितेंद्र: इंद्रियांचा विजेता

किआन: देवाची कृपा

मेहुल: पाऊस

प्रणित: शांत आणि संयोजित

परेश: प्रभूंचा स्वामी

राघव: कुलीनता, शौर्य आणि वारसा

राजेंद्र: देवतांचा दैवत

श्रीराम: प्रभू रामाचे नाव

रामभद्र: सर्वात शुभ

रामचंद्र: चंद्राप्रमाणे कोमल

सत्यविक्रम: खरेच शक्तिशाली

शाश्वत: चिरकाल, जो शाश्वत आहे

सत्यव्रत: ज्याने सत्याचा तपश्चर्या म्हणून स्वीकार केला आहे

सौम्य: नेहमी हसतमुख आणि सौम्य

सुंदर: आकर्षक, सुंदर

हाच तो काळ आहे जेव्हा भगवान शिवाकडून वरदान आणि शक्तिशाली तलवार मिळाल्यानंतर अहंकारी रावण आणखीनच अहंकारी झाला. पृथ्वीवरून प्रवास करताना तो हिमालयाच्या घनदाट जंगलात पोहोचला. तिथे त्याला एक सुंदर मुलगी तपश्चर्येत तल्लीन झालेली दिसली. मुलीच्या रूपासमोर रावणाचे राक्षसी रूप जागृत झाले आणि त्याने मुलीची तपश्चर्या भंग केली आणि तिची ओळख जाणून घेण्याची इच्छा जाहीर केली.

वासनेने भरलेल्या रावणाचे आश्चर्यात टाकणारे प्रश्न ऐकून कन्येने आपली ओळख करून दिली आणि रावणाला म्हणाली, हे दानव राजा, माझे नाव वेदवती आहे. मी अत्यंत तेजस्वी महर्षी कुशध्वज यांची कन्या आहे. जेव्हा मी तारुण्यात आली तेव्हा देव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, नाग या सर्वांना माझ्याशी लग्न करायचे होते, परंतु माझ्या वडिलांची इच्छा होती की सर्व देवांचे स्वामी श्री विष्णू हेच माझे पती व्हावे. माझ्या वडिलांच्या इच्छेने क्रोधित होऊन, शंभू नावाच्या राक्षसाने माझ्या वडिलांना झोपेत असताना ठार मारले आणि माझ्या आईनेही त्यांच्या जळत्या चितेत उडी मारून आपला जीव दिला. त्यामुळे माझ्या वडिलांची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मी येथे ही तपश्चर्या करत आहे.

असे सांगितल्यावर त्या सुंदर स्त्रीने रावणाला असेही सांगितले की तिच्या तपश्चर्येच्या बळावर मला तुझी चुकीची इच्छा कळली आहे. हे ऐकून रावण क्रोधित झाला आणि मुलीचे केस दोन्ही हातांनी धरून तिला स्वतःकडे खेचू लागला. यामुळे संतापून आणि अपमानाच्या वेदनांमुळे ती मुलगी दशाननाला शाप देत अग्नीत सामावली की तुला मारण्यासाठी मी पुन्हा एखाद्या पुण्यपुरुषाची कन्या म्हणून जन्म घेईन.

महाग्रंथांमध्ये समाविष्ट असलेल्या दुर्मिळ 'रावणसंहिते'मध्ये असा उल्लेख आहे की, दुसऱ्या जन्मात त्याच तपस्वी मुलीचा जन्म एका सुंदर कमळापासून झाला आणि तिचे संपूर्ण शरीर कमळासारखे होते. या जन्मातही रावणाला पुन्हा ती मुलगी स्वतःच्या बळावर मिळवायची होती आणि तो त्या मुलीला घेऊन आपल्या महालात गेला. जिथे ती मुलगी पाहून ज्योतिषांनी रावणाला सांगितले की जर ही मुलगी या महालात राहिली तर ती नक्कीच त्याच्या मृत्यूचे कारण बनेल. हे ऐकून रावणाने तिला समुद्रात फेकून दिले. मग ती मुलगी पृथ्वीवर पोहोचली आणि राजा जनक नांगरत असताना त्याची कन्या म्हणून पुन्हा प्रकट झाली. शास्त्रानुसार कन्येचे हे रूप सीता बनले आणि रामायणातील रावणाच्या वधाचे कारण बनले.

सुरुवात (स्टार्टर)

काकडी-गाजर कोशिंबीर 

लिंबू पाणी किंवा फ्रेश ताक

मुख्य पदार्थ (Main Course)

पोळी / पुरी   

वरण-भात साजुक तुपासोबत 

कडधान्याची आमटी

बटाट्याची भाजी 

गिलकीची भजी (दसर्‍याची खासियत)  ALSO READ: दसर्‍याला गिलकीचे काय महत्त्व? गिलक्याची भजी कशी बनवायची जाणून घ्या

मिश्र भाजी (मटार, फ्लॉवर, गाजर, बीन्स)

कटाची आमटी (कोल्हापुरी स्टाईल असल्यास)

साइड डिश

आलं-लसूण चटणी ALSO READ: दही लसूण चटणी

कोथिंबीर-शेंगदाणा चटणी

पापड आणि लोणचं

गोड पदार्थ (Sweet Dish)

पुरणपोळी / लाडू (बेसन लाडू, रवा लाडू) /श्रीखंड / आम्रखंड

ALSO READ: लुसलुशीत पुरणपोळी : आपल्या हाताने तयार करा पारंपारिक डिश

ALSO READ: बेसन लाडू स्वादिष्ट प्रसाद; खास रेसिपी

ALSO READ: श्रीखंड बनवा झटपट सोप्या पद्धतीने

ALSO READ: घरीच तयार करा आम्रखंड

ही थाळी पारंपरिक, पौष्टिक आणि दसर्‍याला शोभेल अशी असेल.

दसऱ्याला गिलकीचे महत्त्व :

दसऱ्यादिवशी "आपट्याची पाने" सोन्याचे प्रतीक म्हणून एकमेकांना देतात, त्याचप्रमाणे गिलकी देखील सोन्यासारखी शुभ मानली जाते. काही ठिकाणी गिलकीचे बी किंवा फळ देवाला अर्पण करून नंतर प्रसाद म्हणून वाटतात.

गिलकी ही वेलवर्गीय भाजी आहे, जी भरपूर पिकते आणि सहज मिळते. त्यामुळे ती समृद्धी, फलनिष्पत्ती आणि वाढत्या उत्पन्नाचे प्रतीक मानली जाते.

शेतकरी वर्गामध्ये असा समज आहे की दसऱ्याला गिलकी ठेवली तर शेतीत भरघोस पीक येते आणि घरात अन्नधान्याची कमतरता राहत नाही.

महाराष्ट्रात अनेक भागांत दसऱ्याच्या दिवशी गिलकी पूजेत ठेवतात, काहीजण गिलकीचे बी पेरतात किंवा गिलकी घरात आणून "सोने" मानून ठेवतात.

गिलकी ही हलकी, पचायला सोपी भाजी आहे. दसऱ्यानंतर सुरू होणाऱ्या हिवाळ्यात पचन सुधारण्यासाठी गिलकीचे सेवन फायदेशीर मानले गेले आहे.

गिलकीला दसऱ्याला "सोनं आणि समृद्धीचं प्रतीक" मानलं जातं आणि घर-शेतीत सुख-समृद्धी राहावी म्हणून ती पूजा करून ठेवण्याची परंपरा आहे.

गिलकी हे विजय, शक्ती आणि सौभाग्याचे प्रतीक मानले जाते. दसरा हा रावणावर रामाच्या विजयाचा आणि अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचा सण आहे, त्यामुळे गिलकीचा उपयोग सकारात्मकता आणि शुभेच्छांचे प्रतीक म्हणून केला जातो.

गिलकीच्या पानांचा उपयोगही पूजेत केला जातो, कारण ती त्रिदल (तीन पानांचे संयोजन) स्वरूपात असतात, जे त्रिगुणांचे (सत्व, रज, तम) प्रतीक मानले जाते.

गिलकी आरोग्यासाठीही अतिशय फायदेशीर

हलकी आणि पचायला सोपी असते. 

गिलकीत पाणी आणि फायबर मुबलक असल्यामुळे ती पोटासाठी हलकी असते.

अपचन, आम्लपित्त (Acidity) किंवा बद्धकोष्ठतेत उपयोगी.

गिलकीत कॅलरीज कमी आणि फायबर जास्त असल्याने पोट भरल्यासारखं वाटतं.

वजन कमी करू इच्छिणाऱ्यांसाठी उपयुक्त भाजी.

कोलेस्टेरॉल कमी ठेवण्यास मदत करते.

रक्ताभिसरण सुधारते.

गिलकीत व्हिटॅमिन C आणि अँटीऑक्सिडंट्स असतात.

त्वचेचं सौंदर्य राखण्यासाठी आणि केसांच्या आरोग्यासाठी फायदेशीर.

गिलकीमध्ये नैसर्गिकरित्या शुगर नियंत्रित ठेवण्याची क्षमता आहे.

त्यामुळे मधुमेह असलेल्या व्यक्तींना उपयोगी ठरते.

गिलकी थंड प्रकृतीची असल्याने शरीरातील उष्णता कमी करते.

गिलक्याची भजी रेसिपी

गिलकी - २ मध्यम आकाराच्या

बेसन - १ कप

तांदुळाचे पीठ - २ टेबलस्पून (खमंगपणासाठी)

लाल तिखट - १ टीस्पून

हळद - ¼ टीस्पून

ओवा - ½ टीस्पून (पचायला सोपं होण्यासाठी)

मीठ - चवीनुसार

पाणी - लागेल तेवढं

तेल - तळण्यासाठी

कृती- गिलकीची साल हलकं खरवडून काढा आणि गोल गोल पातळ चकत्या कापा.

बेसनात तांदुळाचं पीठ, तिखट, हळद, ओवा आणि मीठ घाला.

थोडं थोडं पाणी घालून जाडसर भजीसारखं पीठ तयार करा.

कढईत तेल गरम करा.

प्रत्येक गिलकीची चकती पिठात बुडा व गरम तेलात सोडा.

दोन्ही बाजूंनी सोनेरी व खमंग होईपर्यंत तळा.

गरमागरम गिलकीची भजी चटणी सोबत सर्व्ह करा.

या वर्षी, दसरा २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी साजरा केला जाणार आहे आणि विशेष म्हणजे या दिवशी रवि योग देखील निर्माण होत आहे, ज्यामुळे तो आणखी शुभ होतो. रवि योग ज्योतिषशास्त्रात अत्यंत फायदेशीर मानला जातो, त्यामुळे हा दिवस पूजा, शस्त्रे पूजा, वाहने खरेदी आणि नवीन प्रकल्प सुरू करण्यासाठी आदर्श आहे. आता आपण २०२५ च्या दसऱ्याशी संबंधित तारीख, शुभ वेळ आणि विशेष माहिती जाणून घेऊया.

दसरा तिथी

ज्योतिषीय दिनदर्शिकेनुसार, २०२५ मध्ये, दशमी तिथी १ ऑक्टोबर रोजी संध्याकाळी ७:०२ वाजता सुरू होईल आणि २ ऑक्टोबर रोजी संध्याकाळी ७:१० वाजता संपेल. या आधारे, दसरा (विजयादशमी) गुरुवार, २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी साजरा केला जाईल. 

हा दिवस वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे आणि देशभरात तो भक्ती आणि उत्साहाने साजरा केला जातो.

दसरा हा अबुझ मुहूर्त का मानला जातो?

ज्योतिषशास्त्रात, दसऱ्याची तारीख अबुझ मुहूर्त मानली जाते, म्हणजे असा काळ जो मूळतः शुभ असतो आणि कोणत्याही शुभ कार्यासाठी वेगळ्या शुभ वेळेची आवश्यकता नसते. या दिवशी लोक कोणत्याही विशेष गणना किंवा ज्योतिषीय सल्ल्याशिवाय वाहने, मालमत्ता किंवा मौल्यवान वस्तू यासारख्या नवीन वस्तू खरेदी करतात. याव्यतिरिक्त, बरेच लोक दसऱ्याला नवीन व्यवसाय किंवा महत्त्वाचे प्रकल्प सुरू करतात. हा दिवस यश, समृद्धी आणि शुभतेचे प्रतीक मानला जातो, ज्यामुळे जीवनात नवीन सुरुवात करण्यासाठी हा एक आदर्श काळ बनतो.

दसऱ्याचे धार्मिक महत्त्व

दसरा हा भारतातील एक सण आहे जो वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे आणि देशाच्या वेगवेगळ्या भागात वेगवेगळ्या प्रकारे साजरा केला जातो. पूर्व भारतात, हा दिवस दुर्गा पूजा आणि देवी दुर्गेचे विसर्जन म्हणून साजरा केला जातो, जिथे भक्त देवीची तिच्या शक्ती स्वरूपात पूजा करतात आणि तिला निरोप देतात. उत्तर भारतात, दसऱ्याचे मुख्य आकर्षण म्हणजे रामलीला आणि रावण दहन. या दिवशी, रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाथ यांच्या भव्य पुतळ्यांचे दहन केले जाते, जे वाईटाचा अंत आणि धार्मिकतेच्या विजयाचे प्रतीक आहे. असे मानले जाते की जर रावण दहन शुभ वेळी केले तर त्याचा जीवनावर सकारात्मक परिणाम होतो. शिवाय, दसऱ्याला शस्त्रांची पूजा करण्याची परंपरा आहे, जी शक्ती आणि धैर्याचे प्रतीक मानली जाते.

या सणाला विजयादशमी असेही म्हणतात. तुम्हालाही दसरा एखाद्या सणाप्रमाणे साजरा करायचा असेल, तर तुम्ही या निमित्ताने भगवान श्री रामाच्या मंदिरांना भेट देऊ शकता. दसऱ्याच्या सुट्टीत विजयादशमीच्या मुहूर्तावर तुम्ही प्रभू श्री रामाच्या या प्रसिद्ध आणि प्राचीन मंदिरांना भेट देऊ शकता.चला जाणून घ्या कोणती आहेत ही मंदिरे.

काळाराम मंदिर, नाशिक-

हे महाराष्ट्रातील नाशिकमधील रामाचे मंदिर आहे. काळाराम मंदिर नाशिकच्या पंचवटी येथे आहे, जिथे श्री रामाची 2 फूट उंच काळ्या रंगाची मूर्ती स्थापित आहे. वनवासाच्या काळात भगवान श्रीराम माता सीता आणि भाऊ लक्ष्मण यांच्यासमवेत पंचवटीत राहिले होते असे मानले जाते. हे मंदिर सरदार रंगारू ओढेकर यांनी बांधले आहे. एके रात्री त्यांना स्वप्नात दिसले की गोदावरी नदीत श्रीरामाची काळी मूर्ती आहे. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी रामजींची मूर्ती बाहेर काढून मंदिरात स्थापित केली.

श्री रामजन्मभूमी, अयोध्या उत्तर प्रदेश-

श्री राम यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील अयोध्या जिल्ह्यात झाला. येथे राजा दशरथचा राजवाडा, कनक भवन जिथे माता सीता श्री रामचंद्रांशी लग्न केल्यानंतर राहायला आली आणि श्री रामजन्मभूमी मंदिर आहे. येथील सरयू नदीत स्नान केल्यानंतर श्रीराम जन्मभूमीच्या दर्शनासाठी जाता येते. रामचंद्रजी त्यांच्या बाल्यावस्थेत उपस्थित आहेत.

सीता रामचंद्रस्वामी मंदिर, तेलंगणा  -

भगवान विष्णूचा अवतार असलेल्या मरियदा पुरुषोत्तम रामाचे मंदिर, भद्राडी कोठागुडेम, तेलंगणा येथील भद्राचलम येथे देखील आहे. सीता रामचंद्रस्वामी मंदिर ज्या ठिकाणी भगवान रामाने माता जानकीला लंकेतून परत आणण्यासाठी गोदावरी नदी ओलांडली होती त्या ठिकाणी बांधले आहे. येथे भगवान रामाच्या धनुष्यबाणासोबत त्रिभंगाची स्थापना केली आहे.

श्री राम तीर्थ मंदिर, अमृतसर-

श्री रामाच्या जीवनाशी संबंधित अनेक प्राचीन ठिकाणे आहेत, त्यापैकी एक पंजाबमधील अमृतसर आहे. याच ठिकाणी श्रीरामतीर्थ मंदिर आहे. या ठिकाणी माता सीतेने अयोध्या सोडल्यानंतर लवकुशला जन्म दिला. यावेळी श्री राम पुत्र लवकुश याच्या जन्मस्थानालाही भेट देता येईल.

राम राजा मंदिर, मध्य प्रदेश-

हे देशातील एकमेव ठिकाण आहे जिथे राम राजा म्हणून उपस्थित आहे. राजा राज मंदिर मध्य प्रदेशातील ओरछा येथे आहे. येथे प्रभू श्रीरामाची राजा म्हणून पूजा केली जाते. या मंदिरात प्रभू श्रीरामाला दररोज गार्ड ऑफ ऑनर देण्याची आणि शस्त्राची सलामी देण्याची परंपरा आहे.

Edited by - Priya Dixit  

Ravana Dahan

रावण दहन परंपरा आणि त्याचे महत्त्व

दसरा किंवा विजयादशमी हा हिंदू धर्मातील प्रमुख सणांपैकी एक आहे. या दिवशी भगवान रामाने रावणाचा वध केला आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जातो. रावण, मेघनाद आणि कुंभकर्णाचे पुतळे देशभरात मोठ्या मैदानात जाळले जातात. रावण दहनाचे हे दृश्य पाहून अनेक लोक त्याची लाकडे आणि राख आपल्या घरी आणतात.

राख आणि लाकूड घरी आणण्याचे धार्मिक महत्त्व

धार्मिक मान्यतेनुसार रावण दहनाचे लाकूड आणि राख घरी आणल्याने नकारात्मक ऊर्जा दूर होते आणि घरात सकारात्मक ऊर्जा येते. असेही मानले जाते की या राख आणि लाकडांमध्ये भगवान रामाची शक्ती असते, जी तुमच्या घराचे वाईट डोळा आणि संकटांपासून संरक्षण करते.

घरात सुख-समृद्धी राहावी म्हणून पूजास्थानी राख ठेवली जाते. यामुळे चांगले पीक येते, असे मानून अनेक लोक ते शेतात देखील टाकतात.

रावण दहनाच्या राखेमागे वैज्ञानिक दृष्टीकोन

रावणदहनाची राख केवळ धार्मिकच नव्हे तर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाची मानली जाते. ही राख लाकूड आणि नैसर्गिक सामग्रीपासून बनलेली असते, जी पर्यावरणास हानिकारक नाही. काही लोकांचा असा विश्वास आहे की ही राख पर्यावरण शुद्ध करते आणि जमिनीची सुपीकता वाढवण्यास मदत करते.

अनेक ग्रामीण भागात, लोक ही राख त्यांच्या शेतात मिसळतात जेणेकरून पिकांवर कीटकांचा प्रादुर्भाव होऊ नये आणि मातीची गुणवत्ता सुधारली जाऊ शकते. यावरून असे दिसून येते की या परंपरेमागे केवळ धार्मिक कारणे नाहीत तर पर्यावरण आणि शेतीशी संबंधित फायदेही आहेत.

लाकूड घरी आणण्याची परंपरा

रावण दहनाची उरलेली लाकडे घरी आणण्याची परंपराही विशेष आहे. असे मानले जाते की ही लाकूड नकारात्मक शक्तींपासून कुटुंबाचे रक्षण करते आणि घरात सुख-शांती टिकवून ठेवते. या काठ्या घराच्या दाराजवळ ठेवल्या जातात, जेणेकरून कोणतीही वाईट नजर किंवा दुर्दैव घरात येऊ नये.

अस्वीकरण: येथे दिलेली माहिती धार्मिक श्रद्धांवर आधारित आहे आणि केवळ माहितीसाठी दिली जात आहे. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही.

उदयातिथीप्रमाणे 12 ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जाईल.

शस्त्र पूजा विजयी मुहूर्त आणि पूजन विधी जाणून घ्या

दसरा आयुध पूजा विजय मुहूर्त- दुपारी 02:03 ते 02:49 दरम्यान

12 ऑक्टोबर 2024 रोजी विजयादशमी पूजा शुभ मुहूर्त:-

सकाळी नवमी पूजा: सकाळी 05:06 ते 06:20 दरम्यान

अभिजीत मुहूर्त: दुपारी 11:45 ते 12:32 दरम्यान

संध्याकाळची पूजा: संध्याकाळी 05:54 ते 07:09 दरम्यान

रात्री पूजा: अमृत काल 06:28 ते 08:15 दरम्यान

सरस्वती पूजन आणि शस्त्र पूजन

विजयादशमीच्या दिवशी सरस्वती पूजन आणि शस्त्र पूजन करण्याची परंपरा आहे. हे पूजन ज्ञान, कला आणि शस्त्रांच्या शक्तीचे प्रतीक आहे.

सरस्वती पूजन

पूजा साहित्य

हळद, कुमकुम, अक्षता, निरांजन, 2 नारळ, गूळ आणि खोबऱ्याचा नैवेद्य, फुले, आपट्याची पाने, सरस्वती रुपात पुस्तके आणि चित्रे, 2 सुपार्‍या, 2 विड्याची पाने, देवीचा फोटो किंवा मूती

शुद्ध मनाने स्नान करून स्वच्छ कपडे घाला.

पूजा स्थळ सजवा आणि लाकडी पाटावर किंवा चौरंगावर सरस्वती मातेची मूर्ती किंवा फोटो स्थापित करा.

विधिवत पूजन सामग्री जसे की धूप, दीप, फुले, नैवेद्य, चंदन इतर घ्या.

वक्रतुंड स्तोत्र म्हणा.

प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम् ।। भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायु:कामार्थसिद्धये ।।१ ।।

प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम् ।। तृतीयं कृष्णपिगाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम् ।।२ ।।

लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च ।। सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्णं तथाष्टमम् ।।३ ।।

नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम् । एकादशं तु गणपतिं द्वादशं तु गजाननम् ।।४ ।।

द्वादशैतानि नामानि त्रिसंध्यं य: पठेन्नर: । न च विघ्नभयं तस्य सर्वसिद्धिकरं प्रभो ।।५ ।।

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रान् मोक्षार्थी लभते गतिम् ।।६ ।।

जपेत् गणपतिस्तोत्रं षड्भिर्मासै: फलं लभेत् । संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशय: ।।७ ।।

अष्टभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च लिखित्वा य: समर्पयेत् । तस्य विद्या भवेत्सर्वा गणेशस्य प्रसादत: ।।८ ।।

इति श्री नारदपुराणे संकटविनाशनं श्रीगणपतिस्तोत्रं संपूर्णम् ।

मूर्तीला हार घाला.

नंतर विड्यावर, नारळावर, पुस्तकांवर आणि वाद्ययंत्रांवर हळद-कुंकू व अक्षता वाहावे.

श्लोक म्हणा: शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभाङ्गम्। लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम् वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्।।

नंतर या कुन्देन्दुतुषारहारधवला प्रार्थना म्हणत फूले व आपट्याची पाने अर्पण करा.

या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता । या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ॥ या ब्रह्माच्युत शंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता । सा माम् पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥

निरांजन ओवाळून व गुळ-खोबर्‍याचा किंवा इतर मिठाईचा नैवेद्य अर्पण करा.

श्री राम जय राम जय जय राम विजयमंत्र म्हणा

विद्यार्थी वर्गासाठी हा दिवस विशेष असतो. ते सरस्वती मातेचे आशीर्वाद घेण्यासाठी पूजा करतात.

शस्त्र पूजन

शस्त्रे स्वच्छ करून त्यांना एका स्वच्छ आसनावर ठेवा.

सरस्वती पूजनाप्रमाणेच धूप, दीप, फुले, नैवेद्य इतर साहित्याने पूजन करा.

शस्त्रांचे आशीर्वाद घ्या आणि त्यांचे महत्त्व समजून घ्या.

रावण दहन

दसरा हा भारतातील एक प्रमुख सण आहे. हा सण राक्षस राजा रावणावर श्रीरामचंद्राने विजय मिळवलेल्या दिवशी साजरा केला जातो.

रात्रीच्या वेळी रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांचे पुतळे बनवून त्यांचे दहन केले जाते.

हे दहन बुराईवर चांगल्याचा विजय दर्शवते.

घोड्याची किंवा वाहनांची पूजा

या दिवशी वाहनांची तसेच घोड्याची पूजा करण्याचीही परंपरा आहे.

काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

विजयादशमीच्या दिवशी नवीन कपडे घालण्याची परंपरा आहे.

या दिवशी कुटुंबासह मिळून भोजन केले जाते.

या दिवशी मोठ्यांनी आपट्याची पाने सोने म्हणून दिली जातात आणि त्यांचा आशीर्वाद घेण्याची परंपरा आहे.

दसरा हा एक सकारात्मक विचारांचा सण आहे. या दिवशी आपण बुराईवर विजय मिळवण्याचे संकल्प करतो.

Dussehra 2024

1. धन-समृद्धीसाठी उपाय: मान्यतेनुसार, दसऱ्याच्या रात्री रावण दहन केल्यानंतर गुप्त दान करणे खूप शुभ मानले जाते. यामुळे आर्थिक संकट दूर होऊन शुभता वाढते. याशिवाय दसऱ्याच्या दिवशी संध्याकाळी लक्ष्मीचे ध्यान करताना मंदिरात झाडू दान केल्याने धन-समृद्धी वाढते. तुमची इच्छा असल्यास दसऱ्याच्या दिवसापासून सलग 43 दिवस कुत्र्याला बेसनाचे लाडूही खाऊ शकता. यामुळे तुमच्या पैशाशी संबंधित समस्या दूर होतील.

2. नकारात्मकता दूर करण्यासाठी उपाय: दसऱ्याच्या दिवशी तुरटीचा तुकडा कुटुंबातील सर्व सदस्यांवरुन ओवाळून टेरेसवर किंवा निर्जन ठिकाणी फेकून द्या आणि तुमच्या प्रमुख देवतेचे ध्यान करा. असे मानले जाते की असे केल्याने घरातील सर्व प्रकारची नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होते.

3. संकटापसून मुक्तीसाठी उपाय: दसर्‍याला सुंदरकांड कथा केल्याने सर्व रोग आणि मानसिक त्रासापासून मुक्ती मिळते. विधिवत रूपात सुंदरकांड पाठ करुन हनुमानाची आरती करावी आणि प्रसाद वाटप करावा.

4. कोर्ट-कचेरीपासून मुक्तीसाठी उपाय: दसऱ्याच्या दिवशी शमीच्या झाडाखाली दिवा लावल्याने सर्व प्रकारच्या समस्यांपासून मुक्ती मिळते. शमीच्या झाडाखाली दिवा लावल्याने सौभाग्य प्राप्त होते.

5. आरोग्यासाठी उपाय: आजार किंवा संकट दूर करण्यासाठी एक अख्खं पाणी असलेले नारळ घेऊन स्वत:वरुन 21 वेळा ओवाळून रावण दहनाच्या आगीत टाकून द्यावे. असे घरातील प्रत्येक सदस्यांवरुन ओवाळून टाकू शकता.

गाठू शिखर यशाचे

प्रगतीचे सोने लुटून

सर्वांमध्ये हे वाटायचे

दसरा शुभेच्छा...

लाखो किरणी उजळल्या दिशा, 

घेऊनी नवी उमेद, नवी आशा, 

होतील पूर्ण मनातील सर्व इच्छा

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा...

बांधू तोरण दारी

काढू रांगोळी अंगणी

उत्सव सोने लुटण्याचा

करुनी उधळण सोन्याची

जपून नाती मनाची

दसर्‍याच्या शुभेच्छा...

जाळूनी रावणरुपी अन्याय, अहंकार आणि भेदभाव

सोने लुटूया प्रगत विचारांचे..

करुन सिमोल्लंघन, 

साधूया लक्ष विकासाचे…

विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा...

वाईटावर चांगल्याची मात

महत्व या दिनाचे असे खास 

जाळोनिया द्वेष- मत्सराची कात

मनोमनी वसवी प्रेमाची आस

विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा...

सदिच्छांची ही सोनेरी किरणे पसरो तुमच्या आयुष्यात

दसऱ्याचा हा सुवर्णक्षण अखंड नांदो तुमच्या जीवनात 

विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा...

शुभमुहूर्ताचा हा दसरा होवो आपणांस लाभाचा

आपल्या जीवनात बरसो पाऊस सुवर्णांचा..

विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा...

सोनेरी सूर्याची सोनेरी किरणे..

सोनेरी किरणांचा सोनेरी दिवस..

सोनेरी दिवसाच्या सोनेरी शुभेच्छा

सोन्यासारख्या लोकांना 

विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा...

लाखो किरणांनी उजळल्या दिशा,

घेऊनी नवी उमेद, नवी आशा,

होतील पूर्ण मनातील सर्व इच्छा..

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा...

आपट्याची पाने, झेडुंची फुले घेऊनी आली

अश्विनातली विजयादशमी

दसऱ्याच्या आज शुभ दिनी

सुख नांदो तुमच्या जीवनी...

झेंडूची तोरण आज लावा दारी

सुखाचे किरण येऊद्या घरी

पूर्ण होऊद्या तुमच्या सर्व इच्छा

विजयादशमीच्या तुम्हाला हार्दिक शुभेच्छा...

अज्ञानावर ज्ञानाने

शत्रुवर पराक्रमाने..

अंधारावर प्रकाशाने

क्रोधावर प्रेमाने

विजय मिळवण्याचा सण म्हणजे विजयादशमी...

मनापासून खूप खूप शुभेच्छा...

झेंडूची फुले केशरी,

वळणा वळणाचं तोरण दारी,

गेरुचा रंग करडा तपकिरी,

आनंदे अंगणी रांगोळी नाचरी,

कृतकृत्याचा कलश रुपेरी,

विजयादशमीची रीत न्यारी

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा...

समृद्धीचे दारी तोरण

आनंदाचा हा हसरा सण

सोने लुटून हे शिलंगण

हर्षाने उजळू द्या अंगण

सर्वांना विजयादशमीच्या अनंत शुभेच्छा...

सत्याचा असत्यावर विजय अधोरेखित

करणारा सण दसरा

विजयादशमीच्या शुभेच्छा...

निसर्गाचं दान आपट्याचं पान 

त्याला सोन्याचा मान

तुमच्या आयुष्यात नांदो सुख-शांती समाधान

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा...

सोन्यासारखे नाते तुमचे- माझे

हळुवार जपायचे,

दसऱ्याच्या शुभदिनी अधिक दृढ करायचे...

विजयादशमीच्या शुभेच्छा...

स्वर्णवर्खी दिन उगवला

आज फिरुनी हसरा

आसमंती मोद पसरे

नाही दु:खाला आसरा

अंतरीच्या काळजीला

आज नाही सोयरा

आनंद देऊ, हर्ष देऊ

सण करुया साजरा

विजयादशमीच्या शुभेच्छा...

अधर्मावर धर्माचा विजय

अन्यायावर न्यायाचा विजय

वाईटावर चांगल्याचा जयजयकार 

हाच आहे दसऱ्याचा सणवार 

दसरा शुभेच्छा..

सोनं वाटण्याइतका मी श्रीमंत नाही,

पण नशिबानं जी सोन्यासारखी

माणसं मला मिळाली..

सोन्यासारखे तुम्ही आहातच..

सदैव असेच राहा..

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा...

सोनेरी दिवस,

सोनेरी पर्व,

सोनेरी क्षण,

सोनेरी आठवण,

सोन्यासारख्या लोकांना,

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा...

भारतात अनेकदा एखाद्या सणाचं किंवा परंपरेचं त्या त्या प्रदेशातल्या निसर्गाशी, पशुपक्ष्यांशी किंवा झाडा-पाना-फुलांशी नातं असल्याचं दिसून येतं. कधी या निसर्गातल्या गोष्टींची, शक्तींची देव म्हणून पूजा केली जाते तर कधी एखाद्या देवतेच्या पुजेत त्यांचा वापर केला जातो.

दसऱ्याचाही त्याला अपवाद नाही. दसऱ्याच्या दिवशी सोनं म्हणून आपट्याची पानं लुटण्याची म्हणजे एकमेकांना देण्याची प्रथा अनेक हिंदू धर्मीय पाळताना दिसतात.

महाराष्ट्रात या दिवशी काही गावांमध्ये एखाद्या मंदिरात आपट्याच्या फांद्यांचा ढीग आणला जातो आणि मग सगळे त्यातून फांद्या काढून घेतात आणि एकमेकांना हे 'सोनं' वाटतात. तर काहीवेळा दसऱ्याला आपट्याच्या पानांच्या आकाराचं सोनं भेट म्हणून दिलं जातं.

पण या प्रथांमागचं कारण काय आहे? आपट्याच्या पानांना सोनं का म्हटलं जातं, या झाडाचं महत्त्व काय आहे? जाणून घेऊयात.

'सोनं' लुटण्याची प्रथा कुठून आली?

हिंदू धर्मात दसऱ्याला सोनं लुटण्याची प्रथा रघुराजाच्या कहाणीशी जोडलेली आहे.

पुराणकथांनुसार राम, लक्ष्मण, त्यांचे वडील दशरथ या सगळ्यांचा रघुराजा हा पूर्वज होता. त्याची महती एवढी होती, की ज्या इक्ष्वाकु कुळात त्याचा जन्म झाला, ते पुढे रघुकुल म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं.

संस्कृतमधल्या महाकवी कालिदासाच्या 'रघुवंश' या काव्यात रघुराजाची आणि त्याच्या वंशातल्या राजांची कहाणी मांडली आहे. त्यात रघुराजाच्या दानशूरतेविषयीची एक कथा सांगितली आहे. तिचा सारांश साधारण असा आहे -

कौत्स हा पैठण शहरातल्या देवदत्त नावाच्या एका माणसाचा मुलगा, वरतंतु नावाच्या ऋषींकडे वेदाभ्यास करत होता. त्याला आपल्या गुरूंना गुरुदक्षिणा द्यायची होती. गुरूंनी म्हणजे वरतंतुंनी मला काही नको, असं म्हटल्यावरही कौत्सानं त्यांच्यामागे तुम्हाला मी काय देऊ म्हणून तगादा लावला.

त्याचा आग्रह पाहून, काहीशा वैतागलेल्या वरतंतुंनी कौत्साला म्हटलं, तू 14 विद्या शिकलास ना, मग मला चौदा कोटी सुवर्णमुद्रा आणून दे. कौत्साला हे जमणार नाही आणि तो आपला हट्ट सोडून देईल असं वरतंतुंना वाटलं. पण कौत्स तसा हुशार.

तो दानशूर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रघुराजाकडे गेला. रघुराजानं त्याचं स्वागत आणि विचारपूस केली आणि तुम्हाला काय हवं म्हणून विचारणा केली. कौत्सानं काहीसा संकोच करत आपली कहाणी सांगितली आणि राजा पेचात पडला.

रघुराजानं नुकतंच सगळी पृथ्वी जिंकल्यावर विश्वजीत यज्ञ केला होता आणि आपली सगळी आधीच संपत्ती गरिबांत वाटून टाकली होती. तो स्वतः एका झोपडीत राहू लागला, मातीची भांडी वापरू लागला.

त्यानं कौत्साची मागणी पूर्ण करण्यासाठी तीन दिवसांची मुदत मागितली आणि कुबेरावर स्वारी करण्याचं ठरवलं. पण त्याची कुणकुण लागताच कुबेरानं युद्ध टाळण्यासाठी सुवर्णमुद्रांचा पाऊस पाडला.

रघुराजाचा खजिना पुन्हा सोन्यानं भरून गेला. त्यानं सगळं काही कौत्साला दान केलं, पण कौत्सानं केवळ चौदा कोटी सुवर्णमुद्राच घेतल्या आणि वरतंतुंना दिल्या. दोघांनीही त्यापेक्षा एकही मुद्रा जास्त घेण्यास नकार दिला.

कुबेरानंही एकदा दिलेल्या मुद्रा घरी नेण्यास नकार दिला. मग राहिलेलं सगळं सोनं गावाबाहेर आपट्याच्या आणि शमीच्या झाडाखाली ठेवण्यात आलं आणि कौत्सानं ते लोकांना लुटून घरी नेण्यास सांगितलं. तो दसऱ्याचा दिवस होता.

या कहाणीमधूनच सोनं म्हणून आपट्याची पानं लुटण्याची प्रथा सुरू झाली.

पण आपट्याच्या झाडाचा उल्लेख केवळ पुराणातच नाही. आयुर्वेदातही या झाडाला औषधी वनस्पती मानलं आहे.

आपट्याचं झाड महत्त्वाचं का आहे?

आपट्याच्या झाडाचं थेट लक्षात येणारं वैशिष्ट्य, म्हणजे त्याची दोन भागांत विभागलेली पानं. कुणाला ती हृदयाच्या आकाराची, बदामाच्या आकाराचीही वाटतात. आपट्याच्या फुलांचा रंग पांढरा आणि काहीसा पिवळसर असतो.

हे झाड मध्यम उंचीचं असून ते भारतीय उपखंडात आणि दक्षिणपूर्व आशियात निमसदाहरीत, पर्णझडी आणि शुष्क जंगलातही आढळतं.

आपट्याला संस्कृतमध्ये अश्मंतक म्हटलं जातं, श्वेत कांचन आणि युग्मपत्र अशा नावानंही हे झाड ओळखलं जातं. हिंदीमध्ये कठमूली, सोनपत्ती तर कोंकणीत आप्टो अशी या झाडाची वेगवेळी नावं आहेत.

या झाडावर अनेक कीटक, फुलपाखरं उपजीविका करतात त्यामुळं पर्यावरणीयदृष्ट्या हे झाड अतिशय महत्त्वाचं आहे.

त्याशिवाय मानवासाठीही ते उपयुक्त झाड आहे. या झाडापासून डिंग, धागे, टॅनिन मिळतं. आपट्याच्या लाकडाचाही पूर्वी वापर होत असे तसंच पानांचा बिडी बनवण्यासाठीही वापर केला जातो.

आयुर्वेदातही आपट्याचा उल्लेख आहे. आपट्याच्या सालीचा रस पचनसंस्थेच्या रोगांवर वापरला जायचा, मुतखडा विकारात औषधामध्ये आपट्याचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जायचा. तर याची पानं कफ आणि पित्त दोषांवर गुणकारी असल्याचं सांगितलं जातं.

धन्वंतरीनिघण्टु या ग्रंथात एक श्लोक आहे - "अश्मन्तक महावृक्ष महादोष निवारण| इष्टानां दर्शनं देही कुरु शत्रुविनाशनम्|| " ज्याचा अर्थ होतो की आपट्याचे झाड हे महावृक्ष असून ते महादोषांचं निवारण करते, इष्ट देवतेचं दर्शन घडवते आणि शत्रूंचा विनाश करते.

अर्थात, आपटा खरंच किती गुणकारी आहे याविषयी अधिक ठोस संशोधन गरजेचं आहे असं वनस्पतीशास्त्रज्ञ सांगतात.

कांचन आणि आपट्यामधला फरक

आपट्याच्या झाडाचं शास्त्रीय नाव आहे बौहिनिया रेसमोसा (Bauhinia racemosa).

बौहिनिया प्रजातीत आपट्याशिवाय आणखी 200 हून अधिक झाडांचा समावेश आहे. कांचन वृक्ष आणि कोरळ ही पावसाळी वनस्पतीही याच कुळात येते आणि त्यांची पानंही आकारानं साधारण आपट्यासारखी दिसतात.

पण कांचनाची पानं दोन खंडांत विभागलेली असतात, ती आपट्यापेक्षा आकारानं मोठी असतात. आपट्याचं झाड मध्यम उंचीचं असतं, तर कांचन हा त्यापेक्षा उंच वाढणारा वृक्ष आहे. त्याची फुलंही काहीशी जांभळट गुलाबी रंगाची असतात.

मात्र अनेकांना कांचन आणि आपट्याच्या पानांमधला फरक सहज लक्षात येत नाही, त्यामुळे दसऱ्याला आपट्यासोबत कांचनाचीही तोड होते.

आपट्याच्या झाडावर संकट कसं आलं?

बेसुमार आणि अशाश्वत पद्धतीनं तोड झाल्यानं आपट्याची प्रजाती संकटात असल्याचं प्राध्यापक डॉ. दिगंबर मोकाट सांगतात.

ते सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठात वनस्पतीशास्त्र विभागाचे प्राध्यापक तंसच राष्ट्रीय औषधी वनस्पती मंडळाच्या पश्चिम विभागीय सुविधा केंद्राचे संचालक आणि प्रमुख संशोधक आहेत.

डॉ. मोकाट माहिती देतात, "आपट्या शेंगांमधून बी बाहेर पडायला पोषक वातावरण लागतं, ते आजकाल मिळत नाहीये. आधीच या शेंगांचं आवरण कठीण असतं, ते कुजून बी रुजण्यासाठी वेळ लागतो. त्यात फुलं, फळ येण्यापूर्वीच फांद्या काढून घेतल्या गेल्यानं जंगलात या झाडांचं नैसर्गिक पुनरुज्जीवन कमी झालं आहे."

ते पुढे सांगतात, "या झाडांच्या बिया शाश्वत पद्धतीनं गोळा करून त्यापासून रोपं तयार करण्याची गरज आहे. उपवन म्हणजे मानवनिर्मित जंगलांमध्ये या रोपांची लागवड करता येईल. त्यावर आमचं केंद्र, कृषी विद्यापीठं, सामाजिक वनीकरण विभाग काम करत आहेत. पण लोकांचा सहभाग हवा.

"पुढच्या दसऱ्याला आपट्याची पानं न वाटता, रोपं वाटायची आणि त्यांची लागवड करायची, असं केलं तर हे झाड टिकवू शकतो."

पण धार्मिकदृष्ट्या लोक ही गोष्ट मान्य करतील का? पंचांगकर्ते दा. कृ. सोमण यांनी त्याविषयी मांडलेली प्रतिक्रिया विचार करायला लावणारी आहे.

ते सांगतात, "आधी आपली लोकसंख्या कमी होती आणि त्यामुळं दसऱ्याला आपट्याच्या थोड्या फांद्या काढल्या तर मोठा फरक पडत नसे. पण आता तसं राहिलेलं नाही.

"दसऱ्याला शहरांत ट्रकमध्ये भरून आपट्याच्या फांद्या आणल्या जातात, एक दिवस सोनं म्हणून लुटलेली आपट्याची पानं दुसऱ्या दिवशी कचऱ्यात जातात."

सोमण पुन्हा पुन्हा कौत्स आणि रघुराजाच्या गोष्टीकडे वळतात.

"एक गोष्ट सर्वानी विचारात घ्यायला हवी. कौत्साने खऱ्या सुवर्णमुद्रा लोकांना लुटायला दिल्या होत्या, आपट्याची पाने दिली नव्हती. त्यामुळे पाने तोडणे सर्वस्वी चुकीचे आहे. आधुनिक काळात आपट्याची पानं तोडून लुटण्यापेक्षा द्यायचं असेल तर खरं सोनं द्यावं अथवा सोन्यासारखी असणारी आणि सोनं मिळवून देणारी विद्या म्हणजे पुस्तकं लुटावीत."

Kullu Dussehra

हिमाचल प्रदेशातील कुल्लूचा दसरा अश्विन महिन्याच्या दहाव्या दिवसापासून सुरू होतो. जेव्हा देशातील लोक दसरा साजरा करतात, तेव्हा कुल्लूचा दसरा सुरू होतो.

या दसऱ्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे रावण, मेघनाद आणि कुंभकर्णाच्या पुतळ्यांचे ठिकठिकाणी दहन केले जाते. कुल्लूमध्ये वासना, क्रोध, आसक्ती, लोभ आणि अहंकार यांच्या नाशाचे प्रतीक म्हणून पाच प्राण्यांचा बळी दिला जातो.

कथा : कुल्लूच्या दसऱ्याचा थेट रामायणाशी संबंध नाही. उलट त्याची कथा एका राजाशी संबंधित असल्याचे सांगितले जाते. 1636 मध्ये जेव्हा जगतसिंग येथे राजा होता, तेव्हा मणिकर्णाच्या भेटीदरम्यान त्यांना कळले की एका गावात एका ब्राह्मणाकडे खूप मौल्यवान रत्ने आहेत.

ते रत्न घेण्यासाठी राजाने आपले सैनिक त्या ब्राह्मणाकडे पाठवले. सैनिकांनी त्याचा छळ केला, भीतीपोटी त्याने राजाला शाप दिला आणि आपल्या कुटुंबासह आत्महत्या केली. काही दिवसांनी राजाची प्रकृती ढासळू लागली. तेव्हा एका ऋषीने राजाला शापापासून मुक्त होण्यासाठी रघुनाथजींच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्याचा सल्ला दिला.

अयोध्येतून आणलेल्या या मूर्तीमुळे राजा हळूहळू बरा होऊ लागला आणि तेव्हापासून त्याने आपले जीवन आणि संपूर्ण साम्राज्य भगवान रघुनाथांना समर्पित केले. तेव्हापासून येथे दसरा मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जाऊ लागला.

परंपरा : भारतातील हिमाचल प्रदेशमध्ये दसरा हा एक दिवसाचा नसून सात दिवसांचा सण आहे. इथे या सणाला दशमी म्हणतात. कुल्लूच्या दसऱ्याला देशात एक वेगळी ओळख आहे. कुल्लूच्या दसरा उत्सवाला परंपरा, चालीरीती आणि ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून खूप महत्त्व आहे.

हिमाचल प्रदेशातील कुल्लूचा दसरा अतिशय वेगळ्या आणि अनोख्या पद्धतीने साजरा केला जातो. येथे या सणाला दशमी म्हणतात आणि तो अश्विन महिन्याच्या दहाव्या दिवशी सुरू होतो. संपूर्ण भारतभर विजयादशमी संपली की, त्या दिवसापासून कुल्लूच्या खोऱ्यात या सणाची रंगत आणखीनच वाढू लागते.

यज्ञासाठी आमंत्रण: कुल्लूच्या दसऱ्याच्या वेळी अश्विन महिन्याच्या पहिल्या 15 दिवसांत, राजा धालपूर खोऱ्यात रघुनाथजींच्या सन्मानार्थ यज्ञ करण्यासाठी सर्व देवी-देवतांना आमंत्रित करतात. रंगीबेरंगी सजवलेल्या पालखीत 100 हून अधिक देवी-देवता विराजमान केले जातात. या उत्सवाच्या पहिल्या दिवशी अर्थात दसऱ्याच्या दिवशी मनालीची हिडिंबा देवी कुल्लूला येते. राजघराण्यातील सर्व सदस्य देवीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी येतात.

रथयात्रा, मिरवणूक आणि मोहल्ला उत्सव : यानिमित्ताने रथयात्रेचे आयोजन केले जाते. रघुनाथजी आणि सीता आणि हिडिंबाजी यांच्या मूर्ती रथात ठेवण्यात येतात. रथ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेला जातो, जिथे तो 6 दिवस राहतो. या काळात छोट्या मिरवणुकांचे सौंदर्य पाहण्यासारखे असते. उत्सवाच्या 6 व्या दिवशी, सर्व देवी-देवता एकत्र येतात आणि त्यांना 'मोहल्ला' म्हणतात. या दिवशी मोहल्ला उत्सव साजरा केला जातो.

रघुनाथजींच्या या थांब्यावर लोक रात्रभर नाचतात आणि गातात. 7व्या दिवशी रथ बियास नदीच्या काठावर नेतात, जिथे लंकादहन आयोजन केलं जातं. यानंतर रथ पुन्हा त्याच्या जागी आणला जातो आणि रघुनाथजीची रघुनाथपूरच्या मंदिरात पुनर्स्थापना केली जाते. अशा प्रकारे कुल्लूचा जगप्रसिद्ध दसरा आनंदाने आणि उत्साहाने भरलेला आहे.

उत्सव : कुल्लू शहरात दसऱ्याचा उत्सव भगवान रघुनाथजींच्या पूजेने सुरू होतो. दशमीच्या उत्सवाचे सौंदर्य अनोखे असते. दसरा सण केवळ भारतातच नाही तर भारताबाहेरील जगातील अनेक देशांमध्ये उत्साहात साजरा केला जातो. भारतात विजयादशमी हा सण देशाच्या कानाकोपऱ्यात साजरा केला जातो.

भारतात अशी अनेक ठिकाणे आहेत जिथे दसरा सणाची रंगत बघण्यासारखी असते. हा सण दक्षिण भारतात तसेच उत्तर भारत, बंगाल इत्यादी ठिकाणी मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. कुल्लूबरोबरच म्हैसूरचा दसराही खूप प्रसिद्ध आहे.

अहल्योवाचः ।

अहो कृतार्थाऽस्मि जगन्निवास ते पादाब्जसंल्लग्नरजः कणादहम् ।

स्पृशामि यत्पद्मजशङ्करादिभिर्विमृग्यते रन्धितमानसैः सदा ॥१॥

अहो विचित्रं तव राम चेष्टितं मनुष्यभावेन विमोहितं जगत् ।

चलस्यजस्रं चरणादिवर्जितः सम्पूर्ण आनन्दमयोऽतिमायिकः ॥२॥

यत्पादपङ्कजपरागपवित्रगात्रा भागीरथी भवविरिञ्चिमुखान्पुनाति ।

साक्षात्स एव मम दृग्विषयो यदाऽऽस्ते किं वर्ण्यते मम पुराकृतभागधेयम् ॥३॥

मर्त्यावतारे मनुजाकृतिं हरिं रामाभिधेयं रमणीयदेहिनम् ।

धनुर्धरं पद्मविशाललोचनं भजामि नित्यं न परान्भजिष्ये ॥४॥

यत्पादपङ्करजःश्रुतिभिर्विमृग्यं यन्नभिपङ्कजभवः कमलासनश्च ।

यन्नामसाररसिको भगवान्पुरारिस्तं रामचन्द्रमनिशं हृदि भावयामि ॥५॥

यस्यावतारचरितानि विरिञ्चिलोके गायन्ति नारदमुखा भवपद्मजाद्माः ।

आनन्दजाश्रुपरिषिक्तकुचाग्रसीमा वागीश्वरी च तमहं शरणं प्रपद्ये ॥६॥

सोऽयं परात्मा पुरुषः पुराण एषः स्वयंज्योतिरनन्त आद्यः ।

मायातनुं लोकविमोहनीयां धत्ते परानुग्रह एष रामः ॥७॥

अयं हि विश्वोद्भवसंयमानामेकः स्वमायागुणबिम्बितो यः ।

विरिञ्चिविष्ण्वीश्वरनामभेदान् धत्ते स्वतन्त्रः परिपूर्ण आत्मा ॥८॥

नमोऽस्तु ते राम तवाङ्घ्रिपङ्कजं श्रिया धृतं वक्षसि लालितं प्रियात् ।

आक्रान्तमेकेन जगत्त्रयं पुरा ध्येयं मुनीन्द्रैरभिमानवर्जितैः ॥९॥

जगतामादिभूतस्त्वं जगत्त्वं जगदाश्रयः ।

सर्वभूतेष्वसंयुक्त एको भाति भवान्परः ॥१०॥

ॐकारवाच्यस्त्वं राम वाचामविषयः पुमान् ।

वाच्यवाचकभेदेन भवानेव जगन्मयः ॥११॥

कार्यकारणकर्तृत्वसफलसाधनभेदतः ।

एको विभासि राम त्वं मायया बहुरूपया ॥१२॥

त्वन्मायामोहितधियस्त्वां न जानन्ति तत्वतः ।

मानुषं त्वाऽभिमन्यन्ते मायिनं परमेश्वरम् ॥१३॥

आकाशवत्त्वं सर्वत्र बहिरन्तर्गतोऽमलः ।

असङ्गो ह्यचलो नित्यः शुद्धो बुद्धः सदव्ययः ॥१४॥

योषिन्मूढाहमज्ञा ते तत्वं जाने कथं विभो ।

तस्मात्ते शतशो राम नमस्कुर्यामनन्यधीः ॥१५॥

देव मे यत्रकुत्रापि स्थिताया अपि सर्वदा ।

त्वत्पादकमले सक्ता भक्तिरेव सदाऽस्तु मे ॥१६॥

नमस्ते पुरुषाध्यक्ष नमस्ते भक्तवत्सल ।

नमस्तेऽस्तु हृषीकेश नारायण नमोऽस्तु ते ॥१७॥

भवभयहरमेकं भानुकोटिप्रकाशं करधृतशरचापं कालमेघावभासम् ।

कनकरुचिरवस्त्रं रत्नवत्कुण्डलाढ्यं कमलविशदनेत्रं सानुजं राममीडे ॥१८॥

स्तुत्वैवं पुरुषं साक्षाद्राघवं पुरतः स्थितम् ।

परिक्रम्य प्रणम्याशु सानुज्ञाता ययौ पतिम् ॥१९॥

अहल्यया कृतं स्तोत्रं यः पठेद्भक्तिसंयुतः ।

स मुच्यतेऽखिलैः पापैः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥२०॥

पुत्राद्यर्थे पठेद्भक्त्या रामं हृदि निधाय च ।

संवत्सरेण लभते वन्ध्या अपि सुपुत्रकम् ॥२१॥

सर्वान्कामानवाप्नोति रामचन्द्रप्रसादतः ॥२२॥

ब्रह्मघ्नो गुरुतल्पगोऽपि पुरुषः स्तेयी सुरापोऽपि वा

मातृभ्रातृविहिंसकोऽपि सततं भोगैकबद्धादरः ।

नित्यं स्तोत्रमिदं जपन्रघुपतिं भक्त्या हृदिस्थं स्मरन्

ध्यायन् मुक्तिमुपैति किं पुनरसौ स्वाचारयुक्तो नरः ॥२३॥

॥ इति श्रीमदध्यात्मरामायणे अहल्याविरचितं रामचन्द्रस्तोत्रं सम्पूर्णम॥

धार्मिक मान्यतेनुसार विजयादशमीच्या दिवशी रावणासह कुंभकर्ण आणि इंद्रजित यांच्या पुतळ्यांचे दहन केले जाते. असे मानले जाते की या दिवसापासून वाईटाचा नाश करुन नवीन सुरुवात केली जाते. शास्त्रानुसार विजयादशमीच्या दिवशी जीवनात सुख-समृद्धीसाठी काही उपाय केले जातात. चला तर मग सविस्तर उपाय जाणून घेऊया.

रावण दहन शुभ मुहूर्त

विजयादशमीला रावणाच्या पुतळ्याचे दहन केले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार रावणाचा पुतळा दहन केल्याने अहंकारावर विजय मिळतो.

विजयादशमीला नीलकंठ पक्षी दर्शन

धार्मिक मान्यतेनुसार दसऱ्याच्या दिवशी एखाद्या व्यक्तीला नीळकंठ पक्षी दिसल्यास ते खूप शुभ मानले जाते. कुठेतरी नीळकंठ पक्षी दिसल्यास प्रलंबित कामे पूर्ण होतात, असा समज आहे.

दसर्‍याला दान करावे

जर आपण आर्थिक समस्येने त्रस्त आहात तर दसऱ्याच्या दिवशी एखाद्या मंदिरात जाऊन ते स्वच्छ करा आणि मंदिरात काही वस्तू दान करा. जर तुमच्या जीवनात रोग आणि दुःखाने त्रास होत असेल तर ते दूर करण्यासाठी डोक्यावरुन नारळ ओवाळून रावण दहनाच्या आगीत टाका. असे केल्याने सर्व रोग आणि दुःख नाहीसे होतात.

गोकर्णाची पूजा

दसऱ्याच्या दिवशी गोकर्णच्या रोपाची पूजा केल्यास शत्रूपासून मुक्ती मिळू शकते. तसेच या दिवशी विधीनुसार पूजा केल्याने तुम्ही तुमच्या शत्रूंवर विजय मिळवू शकता.

शमीचे झाड

ज्योतिष शास्त्रानुसार जर कुडलीत शनि दोष असेल तर दरसर्‍याच्या दिवशी शमीच्या झाडाचे पूजन करावे. असे केल्याने लवकरच कष्टांपासून मुक्ती मिळते.

याच दिवशी देवीने महिषासुर या राक्षसाचे वध केले होते तर प्रभू रामचंद्रानी याच दिवशी रावणाचा वध केला होता. तर महाभारत काळात अज्ञातवास संपवून पांडवांनी आपली शस्त्रे शमीच्या झाडावरुन याच दिवशी काढली होती व त्या झाडाची पूजा केली होती.

हा दिवस विजयाचा दिवस असल्याचे मानले जाते. म्हणून या दिवशी कोणतेही कार्य मुहूर्त न बघता करता येतात. तसेही हिंदू संस्कृतीत साडेतीन मुहुर्तास खूप महत्व आहे आणि या दिवशी लोक शुभ कार्याची सुरुवात करतात. सोने-चांदी, दागिने, घर, वाहन यांची खरेदी करतात. तसेच आपल्या महत्वाच्या कामाची सुरुवात देखील या शुभ मुहूर्तावर व्हावी अशी प्रत्येकाची इच्छा असते. कारण हे साडेतीन मुहूर्त पूर्णपणे शुद्ध असल्याची लोकांची धारणा असते. अशी मान्यता आहे की साडेतीन मुहूर्तापैकी कोणत्याही दिवशी कार्य प्रारंभ झाल्यास त्यात नक्कीच यश मिळतं.

हिंदू धर्मात मुहूर्ताला खूप महत्तव आहे. मुहूर्त म्हणजे उत्तम वेळ, शुभ वेळ ज्यात कोणतेही शुभ कार्य सुरु करता येतात. इतर वेळी कोणतेही कार्य सुरु करताना मुहूर्त पाहावा लागतो तर परंतु हिंदू धर्म शास्रात अशा काही निवडक तिथींचा समावेश केला ज्यात कोणत्याही कार्याला सुरुवात करताना मुहूर्त पाहण्याची गरज नसते. या मुहूर्ताला 'स्वयं सिद्ध मुहूर्त' असे म्हणतात. हिंदू धर्म शास्रात साडे तीन खास मुहूर्त असल्याचे सांगितले जाते.

गुढीपाडवा

अक्षयतृतीया

विजयादशमी (दसरा)

बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा)

या दिवसात लोक नवीन वस्तूंची खरेदी, नवीन व्यवसायाचा प्रारंभ, सोने-चांदी यांची खरेदी करण्याला प्राधान्य देतात. 

पौराणिक कथेनुसार रावण महान विद्वान असण्यासोबतच ज्योतिषशास्त्राचाही मोठा पंडित होता. असे म्हणतात की जेव्हा भगवान राम लंकापती रावणाशी युद्ध करत होते, तेव्हा त्यांनी रामेश्वरामध्ये शिवलिंग बांधून त्याची पूजा करण्याचा विचार केला होता. रामेश्वरम शिवलिंगाच्या पूजेसाठी मोठ्या पंडिताची गरज होती. प्रभू श्रीरामांनी लोकांना विद्वान पंडिताबद्दल विचारले तेव्हा सर्वांनी एकाच स्वरात सांगितले की, रावणापेक्षा मोठा विद्वान कोणी नाही. असे म्हणतात की हे जाणून भगवान श्रीरामांनी रावणाला शिवाची पूजा करण्याचे आमंत्रण पाठवले.

सर्वांना माहित आहे की रावण एक महान विद्वान असण्यासोबतच भगवान शिवाचा महान भक्त देखील होता. रावण भगवान शिवाचा भक्त असल्याने पूजा नाकारू शकत नव्हता. रावणाने रामेश्वरम येथे येऊन शिवपूजा केली होती, अशी पौराणिक मान्यता आहे. पूजेच्या शेवटी भगवान श्रीरामांनी युद्धात विजयासाठी रावणाकडून आशीर्वाद मागितला. आश्‍चर्यकारक गोष्ट म्हणजे त्या वेळी पंडित म्हणून उपस्थित असलेल्या रावणानेही त्यांना विजयी भवाचे वरदान दिले होते.

एका मान्यतेनुसार या दिवशी नीळकंठ पक्षी पाहणे देखील खूप शुभ असते. दसऱ्याच्या दिवशी नीळकंठ पक्ष्याचे दर्शन घेतल्याने तुमची सर्व वाईट कामे सुधारून जीवनात सुख-समृद्धी येते, असे म्हणतात. अशा परिस्थितीत, दसऱ्याच्या दिवशी नीळकंठचे दर्शन घेणे का शुभ मानले जाते आणि याच्याशी संबंधित पौराणिक मान्यता काय आहे हे जाणून घेऊया.

नीळकंठ पक्षी पाहण्याचे महत्त्व :

हिंदू धर्मात नीळकंठ पक्षी अतिशय शुभ मानले जाते. दसऱ्याच्या दिवशी पाहिल्यास धन-संपत्ती वाढते. असे मानले जाते की दसऱ्याच्या दिवशी कधीही नीळकंठ पक्षी दिसल्यास घरात सुख-समृद्धी येते आणि जे काम तुम्ही करणार आहात त्यात यश मिळते.

दसऱ्याला नीळकंठचे दर्शन घेणे शुभ का?

पौराणिक मान्यतेनुसार, भगवान श्रीराम रावणाचा वध करण्यासाठी जात असताना त्यांना नीळकंठ पक्षी दिसला. यानंतर भगवान श्रीरामांनी रावणावर विजय मिळवला. याशिवाय रावणाचा वध केल्यानंतर ब्राह्मणाच्या वधाचे पाप भगवान रामाला झाले होते, असे सांगितले जाते. त्या पापापासून मुक्ती मिळावी म्हणून भगवान श्रीरामांनी शिवाची पूजा केली होती. असे मानले जाते की या पापातून श्रीरामाला मुक्त करण्यासाठी भगवान शिव नीलकंठ पक्ष्याच्या रूपात प्रकट झाले होते. तेव्हापासून दसऱ्याच्या दिवशी नीळकंठाचे दर्शन घेण्याची परंपरा आहे. या दिवशी नीळकंठाचे दर्शन घेणे शुभ मानले जाते.

नीळकंठ पक्षी पाहता या मंत्राचा जप करा -

कृत्वा नीराजनं राजा बालवृद्धयं यता बलम्। 

शोभनम खंजनं पश्येज्जलगोगोष्ठसंनिघौ।। 

नीलग्रीव शुभग्रीव सर्वकामफलप्रद। 

पृथ्वियामवतीर्णोसि खच्चरीट नमोस्तुते।। 

नीळकंठ म्हणजे काय- 

नीळकंठ म्हणजे ज्याचा कंठ निळा आहे. धार्मिक शास्त्रानुसार भगवान शिव हे नीळकंठ आहेत. या कारणास्तव, हा पक्षी भगवान शंकराचा प्रतिनिधी आणि रूप दोन्ही मानला जातो. दसऱ्याच्या दिवशी भगवान शिव नीळकंठ पक्ष्याच्या रूपात फिरतात, अशी श्रद्धा आहे. अशा स्थितीत दसऱ्याच्या दिवशी एखाद्या व्यक्तीने नीळकंठ पाहिले तर ते शुभ मानले जाते. 

Edited by - Priya Dixit  

रघुपति राघव राजा राम ।

पतितपावन सीताराम ॥

जय रघुनन्दन जय घनश्याम ।

पतितपावन सीताराम ॥

भीड़ पड़ी जब भक्त पुकारे ।

दूर करो प्रभु दुःख हमारे ॥

दशरथ के घर जन्मे राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१॥

विश्वामित्र मुनीश्वर आये ।

दशरथ भूप से वचन सुनाये ॥

संग में भेजे लक्ष्मण राम ।

पतितपावन सीताराम ॥२॥

वन में जाय ताड़का मारी ।

चरण छुआए अहिल्या तारी ॥

ऋषियों के दुःख हरते राम ।

पतितपावन सीताराम ॥३॥

जनक पुरी रघुनन्दन आए ।

नगर निवासी दर्शन पाए ॥

सीता के मन भाये राम ।

पतितपावन सीताराम ॥४॥

रघुनन्दन ने धनुष चढ़ाया ।

सब राजों का मान घटाया ॥

सीता ने वर पाये राम ।

पतितपावन सीताराम ॥५॥

परशुराम क्रोधित हो आये ।

दुष्ट भूप मन में हरषाये ॥

जनक राय ने किया प्रणाम ।

पतितपावन सीताराम ॥६॥

बोले लखन सुनो मुनि ग्यानी ।

संत नहीं होते अभिमानी ॥

मीठी वाणी बोले राम ।

पतितपावन सीताराम ॥७॥

लक्ष्मण वचन ध्यान मत दीजो ।

जो कुछ दण्ड दास को दीजो ॥

धनुष तुडइय्या मैं हूं राम ।

पतितपावन सीताराम ॥८॥

लेकर के यह धनुष चढ़ाओ ।

अपनी शक्ती मुझे दिखाओ ॥

छूवत चाप चढ़ाये राम ।

पतितपावन सीताराम ॥९॥

हुई उर्मिला लखन की नारी ।

श्रुति कीर्ति रिपुसूदन प्यारी ॥

हुई माण्डवी भरत के बाम ।

पतितपावन सीताराम ॥१०॥

अवधपुरी रघुनन्दन आये ।

घर-घर नारी मंगल गाये

बारह वर्ष बिताये राम।

पतितपावन सीताराम ॥११॥

गुरु वशिष्ठ से आज्ञा लीनी ।

राज तिलक तैयारी कीनी ॥

कल को होंगे राजा राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१२॥

कुटिल मंथरा ने बहकायी ।

कैकई ने यह बात सुनाई ॥

दे दो मेरे दो वरदान ।

पतितपावन सीताराम ॥१३॥

मेरी विनती तुम सुन लीजो ।

भरत पुत्र को गदी दीजो ॥

होत प्रात वन भेजो राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१४॥

धरनी गिरे भूप तत्काल ।

लागा दिल में सूल विशाल ॥

तब सुमंत बुलवाए राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१५॥

राम पिता को शीश नवाए ।

मुख से वचन कहा नहीं जाए॥

कैकयी वचन सुनायो राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१६॥

राजा के तुम प्राणों प्यारे ।

इनके दुःख हरोगे सारे ॥

अब तुम वन में जाओ राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१७॥

वन में चौदह वर्ष बिताओ।

रघुकुल रीति नीति अपनाओ ॥

आगे इच्छा तुम्हरी राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१८॥

सुनत वचन राघव हर्षाए ।

माता जी के मन्दिर आये॥

चरण कमल में किया प्रणाम ।

पतितपावन सीताराम ॥१९॥

माता जी मैं तो वन जाऊं ।

चौदह वर्ष बाद फिर आऊं ॥

चरण कमल देखू सुख धाम ।

पतितपावन सीताराम ॥२०॥

सुनी शूल सम जब यह बानी ।

भू पर गिरी कौशिला रानी ॥

धीरज बंधा रहे श्री राम ।

पतितपावन सीताराम ॥२१॥

सीताजी जब यह सुन पाई।

रंग महल से नीचे आई ॥

कौशल्या को किया प्रणाम ।

पतितपावन सीताराम॥२२॥

मेरी चूक क्षमा कर दीजो ।

वन जाने की आज्ञा दीजो ॥

सीता को समझाते राम ।

पतितपावन सीताराम॥२३॥

मेरी सीख सिया सुन लीजो ।

सास ससुर की सेवा कीजिए ॥

मुझको भी होगा विश्राम ।

पतितपावन सीताराम ॥२४॥

मेरा दोष बता प्रभु दीजो ।

संग मुझे सेवा में लीजो ॥

अर्धांगिनी तुम्हारी राम ।

पतितपावन सीताराम ॥२५॥

समाचार सुनि लक्ष्मण आए ।

धनुष बाण संग परम सुहाए ॥

बोले संग चलूंगा श्रीराम ।

पतितपावन सीताराम ॥२६॥

राम लखन मिथिलेशकुमारी ।

वन जाने की करी तैयारी ॥

रथ में बैठ गये सुख धाम ।

पतितपावन सीताराम ॥२७॥

अवधपुरी के सब नर नारी ।

समाचार सुन व्याकुल भारी ॥

मचा अवध में अति कोहराम ।

पतितपावन सीताराम ॥२८॥

शृंगवेरपुर रघुवर आए ।

रथ को अवधपुरी लौटाए।

गंगा तट पर आए राम ।

पतितपावन सीताराम॥२९॥

केवट कहे चरण धुलवाओ ।

पीछे नौका में चढ़ जाओ

पत्थर कर दी नारी राम ।

पतितपावन सीताराम॥३०॥

लाया एक कठौता पानी ।

चरण कमल धोये सुखमानी ॥

नाव चढ़ाये लक्ष्मण राम ।

पतितपावन सीताराम ॥३१॥

उतराई में मुदरी दीन्हीं।

केवट ने यह विनती कीन्हीं ॥

उतराई नहीं लूंगा राम ।

पतितपावन सीताराम ॥३२॥

तुम आए हम घाट उतारे ।

हम आयेंगे घाट तुम्हारे ॥

तब तुम पार लगाओ राम ।

पतितपावन सीताराम ॥३३॥

भरद्वाज आश्रम पर आए ।

राम लखन ने शीष नवाए ॥

एक रात कीन्हां विश्राम ।

पतितपावन सीताराम॥३४॥

भाई भरत अयोध्या आए ।

कैकई को कटु वचन सुनाए।

क्यों तुमने वन भेजे राम ।

पतितपावन सीताराम ॥३५॥

चित्रकूट रघुनन्दन आए ।

वन को देख सिया सुख पाए॥

मिले भरत से भाई राम ।

पतितपावन सीताराम ॥३६ ॥

अवधपुरी को चलिए भाई ।

ये सब कैकई की कुटिलाई ॥

तनिक दोष नहीं मेरा राम ।

पतितपावन सीताराम॥३७॥

चरण पादुका तुम ले जाओ ।

पूजा कर दर्शन फल पावो॥

भरत को कंठ लगाए राम ।

पतितपावन सीताराम॥३८॥

आगे चले राम रघुराया ।

निशाचरों को वंश मिटाया॥

ऋषियों के हुए पूरन काम ।

पतितपावन सीताराम ॥३९॥

‘अनसुइया’ की कुटिया आये ।

दिव्य वस्त्र सिय मां ने पाये ॥

था मुनि अत्री का वह धाम ।

पतितपावन सीताराम ॥४ ०॥

मुनिस्थान आए रघुराई ।

सूर्पनखा की नाक कटाई ॥

खरदूषन को मारे राम ।

पतितपावन सीताराम॥४१॥

पंचवटी रघुनन्द आए ।

कनक मृगा के संग में धाए॥

लक्ष्मण तुम्हें बुलाते राम ।

पतितपावन सीताराम ॥४२ ॥

रावण साधु वेष में आया ।

भूख ने मुझको बहुत सताया ॥

भिक्षा दो यह धर्म का काम ।

पतितपावन सीताराम ॥४३॥

भिक्षा लेकर सीता आई ।

हाथ पकड़ रथ में बैठाई ॥

सूनी कुटिया देखी राम ।

पतितपावन सीताराम ॥४४॥

धरनी गिरे राम रघुराई ।

सीता के बिन व्याकुलताई ॥

हे प्रिय सीते, चीखे राम ।

पतितपावन सीताराम ॥४५॥

लक्ष्मण, सीता छोड़ न आते।

जनक दुलारी को नहीं गंवाते ॥

बने बनाये विगड़े काम ।

पतितपावन सीताराम॥४६ ॥

कोमल बदन सुहासिनि सीते ।

तुम बिन व्यर्थ रहेंगे जीते ॥

लगे चांदनी-जैसे घाम

पतितपावन सीताराम ॥४७॥

सुन री मैना, रे तोता ।

सुन मैं भी पंखो वाला होता ॥

वन वन लेता ढूँढ तमाम ।

पतितपावन सीताराम॥४८॥

श्यामा हिरनी तू ही बता दे ।

जनक नन्दनी मुझे मिला दे॥

तेरे जैसी आंखें श्याम।

पतितपावन सीताराम ॥४९॥

वन वन ढूंढ रहे रघुराई ।

जनक दुलारी कहीं न पाई॥

गिद्धराज ने किया प्रणाम ।

पतितपावन सीताराम ॥५०॥

चखचख कर फल शबरी लाई ।

प्रेम सहित खाए रघुराई ॥

ऐसे मीठे नहीं हैं आम ।

पतितपावन सीताराम ॥५१॥

विप्र रूप धरि हनुमत आए।

चरण कमल में शीश नवाए॥

कन्धे पर बैठाये राम।

पतितपावन सीताराम ॥५२॥

सुग्रीव से करी मिताई ।

अपनी सारी कथा सुनाई ॥

बाली पहुंचाया निज धाम ।

पतितपावन सीताराम ॥५३॥

सिंहासन सुग्रीव बिठाया ।

मन में वह अति ही हर्षाया ॥

वर्षा ऋतु आई हे राम ।

पतितपावन सीताराम॥५४॥

हे भाई लक्ष्मण तुम जाओ ।

वानरपति को यूं समझाओ ॥

सीता बिन व्याकुल हैं राम ।

पतितपावन सीताराम ॥५५॥

देश देश वानर भिजवाए ।

सागर के सब तट पर आए ॥

सहते भूख प्यास और घाम ।

पतितपावन सीताराम ॥५६॥

सम्पाती ने पता बताया ।

सीता को रावण ले आया ॥

सागर कूद गये हनुमानजी ।

पतितपावन सीताराम ॥५७॥

कोने कोने पता लगाया ।

भगत विभीषन का घर पाया॥

हनूमान ने किया प्रणाम ।

पतितपावन सीताराम ॥५८॥

अशोक वाटिका हनुमत आए ।

वृक्ष तले सीता को पाए॥

आंसू बरसे आठों याम ।

पतितपावन सीताराम ॥५९॥

रावण संग निशचरी लाके ।

सीता को बोला समझा के ॥

मेरी ओर तो देखो बाम ।

पतितपावन सीताराम ॥६०॥

मन्दोदरी बना दूं दासी ।

सब सेवा में लंका वासी ॥

करो भवन चलकर विश्राम ।

पतितपावन सीताराम ॥६१॥

चाहे मस्तक कटे हमारा ।

मैं देखूं न बदन तुम्हारा ॥

मेरे तन मन धन हैं राम ।

पतितपावन सीताराम ॥६२॥

ऊपर से मुद्रिका गिराई ।

सीता जी ने कंठ लगाई ॥

हनूमान जी ने किया प्रणाम ।

पतितपावन सीताराम ॥६३॥

मुझको भेजा है रघुराया ।

सागर कूद यहां मैं आया ॥

मैं हूं राम दास हनुमान ।

पतितपावन सीताराम ॥६४॥

भूख लगी फल खाना चाहूँ ।

जो माता की आज्ञा पाऊँ ॥

सब के स्वामी हैं श्रीराम ।

पतितपावन सीताराम॥६५॥

सावधान होकर फल खाना ।

रखवालों को भूल न जाना ॥

निशाचरों का है यह धाम ।

पतितपावन सीताराम ॥६६॥

हनूमान ने वृक्ष उखाड़े ।

देख देख माली ललकारे ॥

मार-मार पहुंचाये धाम ।

पतितपावन सीताराम ॥६७॥

अक्षयकुमार को स्वर्गपहुंचाया।

इन्द्रजीत फाँसी ले आया ॥

ब्रह्मफाँस से बंधे हनुमान ।

पतितपावन सीताराम ॥६८॥

सीता को तुम लौटा दीजो ।

उन से क्षमा याचना कीजो ॥

तीन लोक के स्वामी राम ।

पतितपावन सीताराम ॥६९॥

भगत विभीषण ने समझाया ।

रावण ने उसको धमकाया ॥

सनमुख देख रहे हनुमान ।

पतितपावन सीताराम॥७०॥

रुई, तेल, घृत, वसन मंगाई ।

पूँछ बाँध कर आग लगाई ॥

पूँछ घुमाई है हनुमान ।

पतितपावन सीताराम ॥७१॥

सब लंका में आग लगाई ।

सागर में जा पूँछ बुझाई॥

हृदय कमल में राखे राम ।

पतितपावन सीताराम ॥७२॥

सागर कूद लौट कर आए ।

समाचार रघुवर ने पाए ॥

जो मांगा सो दिया इनाम ।

पतितपावन सीताराम ॥७३॥

वानर रीछ संग में लाए ।

लक्ष्मण सहित सिंधु तट आए ॥

लगे सुखाने सागर राम ।

पतितपावन सीताराम ॥७४॥

सेतू कपि नल नील बनावें ।

राम राम लिख सिला तिरावें ॥

लंका पहुंचे राजा राम ।

पतितपावन सीताराम ॥७५॥

अंगद चल लंका में आया ।

सभा बीच में पांव जमाया॥

बाली पुत्र महा बलधाम ।

पतितपावन सीताराम ॥७६॥

रावण पांव हटाने आया ।

अंगद ने फिर पांव उठाया ॥

क्षमा करें तुझको श्री राम ।

पतितपावन सीताराम ॥७७॥

निशाचरों की सेना आई ।

गरज गरज कर हुई लड़ाई ॥

वानर बोले जय सिया राम ।

पतितपावन सीताराम ॥७८॥

इन्द्रजीत ने शक्ति चलाई ।

धरनी गिरे लखन मुरझाई ॥

चिन्ता करके रोये राम ।

पतितपावन सीताराम ॥७९॥

जब मैं अवधपुरी से आया ।

हाय पिता ने प्राण गंवाया ॥

बन में गई चुराई बाम ।

पतितपावन सीताराम ॥८०॥

भाई तुमने भी छिटकाया ।

जीवन में कुछ सुख नहीं पाया ॥

सेना में भारी कोहराम ।

पतितपावन सीताराम ॥८१॥

जो संजीवनी बूटी को लाए ।

तो भाई जीवित हो जाये ॥

बूटी लाये तब हनुमान ।

पतितपावन सीताराम ॥८२॥

जब बूटी का पता न पाया ।

पर्वत ही लेकर के आया ॥

काल नेम पहुँचाया धाम ।

पतितपावन सीताराम ॥८३॥

भक्त भरत ने बाण चलाया ।

चोट लगी हनुमत लंगड़ाया ॥

मुख से बोले जय सिया राम ।

पतितपावन सीताराम ॥८४॥

बोले भरत बहुत पछताकर ।

पर्वत सहित बाण बैठाकर ॥

तुम्हें मिला दूं राजा राम ।

पतितपावन सीताराम ॥८५॥

बूटी लेकर हनुमत आया ।

लखन लाल उठ शीश नवाया ॥

हनुमत कंठ लगाये राम ।

पतितपावन सीताराम ॥८६॥

कुम्भकरन उठकर तब आया।

एक बाण से उसे गिराया ॥

इन्द्र जीत पहुँचाया धाम ।

पतितपावन सीताराम ॥८७॥

दुर्गापूजन रावण कीनो ।

नौ दिन तक आहार न लीनो ॥

आसन बैठ किया है ध्यान ।

पतितपावन सीताराम ॥८८॥

रावण का व्रत खंडित कीना ।

परम धाम पहुँचा ही दीना ॥

वानर बोले जय सिया राम ।

पतितपावन सीताराम ॥८९॥

सीता ने हरि दर्शन कीना ।

चिन्ता शोक सभी तज दीना ॥

हँस कर बोले राजा राम ।

पतितपावन सीताराम ॥९०॥

पहले अग्नि परीक्षा पाओ।

पीछे निकट हमारे आओ ॥

तुम हो पतिव्रता हे बाम ।

पतितपावन सीताराम ॥९१॥

करी परीक्षा कंठ लगाई ।

सब वानर सेना हरषाई॥

राज्य विभीषन दीन्हा राम ।

पतितपावन सीताराम ॥९२॥

फिर पुष्पक विमान मंगवाया ।

सीता सहित बैठि रघुराया॥

दण्डकवन में उतरे राम ।

पतितपावन सीताराम ॥९३॥

ऋषिवर सुन दर्शन को आए ।

स्तुति कर मन में हर्षाये॥

तब गंगा तट आये राम ।

पतितपावन सीताराम ॥९४॥

नन्दी ग्राम पवनसुत आए ।

भगत भरत को वचन सुनाए ॥

लंका से आए हैं राम ।

पतितपावन सीताराम ॥९५॥

कहो विप्र तुम कहां से आए ।

ऐसे मीठे वचन सुनाए॥

मुझे मिला दो भैया राम ।

पतितपावन सीताराम ॥९६॥

अवधपुरी रघुनन्दन आये ।

मन्दिर मन्दिर मंगल छाये ॥

माताओं को किया प्रणाम ।

पतिल्पावन सीताराम ॥९७॥

भाई भरत को गले लगाया ।

सिंहासन बैठे रघुराया ॥

जग ने कहा, हैं राजा राम ।

पतितपावन सीताराम ॥९८॥

सब भूमि विप्रो को दीन्हीं ।

विप्रों ने वापस दे दीन्हीं ॥

हम तो भजन करेंगे राम ।

पतितपावन सीताराम॥९९॥

धोबी ने धोबन धमकाई ।

रामचन्द्र ने यह सुन पाई ॥

वन में सीता भेजी राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१००॥

बाल्मीकि आश्रम में आई ।

लव व कुश हुए दो भाई ॥

धीर वीर ज्ञानी बलवान ।

पतितपावन सीताराम ॥१०१॥

अश्वमेघ यज्ञ कीन्हा राम ।

सीता बिनु सब सूने काम ॥

लव कुश वहाँ लियो पहचान ।

पतितपावन सीताराम ॥१०२॥

सीता राम बिना अकुलाई ।

भूमि से यह विनय सुनाई ॥

मुझको अब दीजो विश्राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१०३॥

सीता भूमी माहि समाई ।

देखकर चिन्ता की रघुराई ॥

बार-बार पछताये राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१०४॥

राम राज्य में सब सुख पावें ।

प्रेम मग्न हो हरि गुन गावें॥

दुःख कलेश का रहा न नाम ।

पतितपावन सीताराम ॥१०५॥

ग्यारह हजार वर्ष परयन्ता ।

राज कीन्ह श्री लक्ष्मी कंता ॥

फिर बैकुण्ठ पधारे राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१०६॥

अवधपुरी बैकुण्ठ सिधाई ।

नर-नारी सबने गति पाई ॥

शरनागत प्रतिपालक राम ।

पतितपावन सीताराम ॥१०७॥

श्याम सुन्दर’ ने लीला गाई ।

मेरी विनय सुनो रघुराई ॥

भूलूँ नहीं तुम्हारा नाम ।

पतितपावन सीताराम ॥१०८॥

यह माला पूरी हुई, मनका एक सौ आठ।

मनोकामना पूर्ण हो, नित्य करे जो पाठ॥

दशमी तिथी प्रारम्भ :- 23 ऑक्टोबर 2023 रोजी संध्याकाळी 05:44 पासून

दशमी तिथी समाप्त :- 24 ऑक्टोबर 2023 रोजी दुपारी 03:14 पर्यंत

दसरा कधी आहे - उदया तिथीप्रमाणे दसरा 24 ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जाईल.

दसरा शुभ मुहूर्त

अभिजीत मुहूर्त : 11:42:40 ते 12:27:43 पर्यंत

विजयादशमी पूजा शुभ मुहूर्त : 24 ऑक्टोबर मंगळवारी 2023 रोजी दुपारी 02:05 ते 02:51 पर्यंत

अपराह्न पूजा वेळ : 24 ऑक्टोबर मंगळवारी 2023 रोजी दुपारी 01:19 ते 03:37 पर्यंत

साडेतीन मुहूर्त : दसर्‍याला साडे तीन मुहूर्तांपैकी एक असल्याने हा संपूर्ण दिवस शुभ असल्याचे मानले जाते.

दसरा पूजा पद्धत

दसऱ्याला घराच्या ईशान्य कोपर्‍यात आठ कमळाच्या पाकळ्या लावाव्यात. 

अष्टदलाच्या मध्यभागी अपराजिताय नमः या मंत्राचा जप करावा.

दुर्गा देवी आणि प्रभू श्रीरामाची पूजा करावी.

देवी आणि देवतांना कुंकू, अक्षता, फुले इतर अर्पण करून नैवेद्य अर्पण करावा. 

देवीची आरती करावी.

या दिवशी पुस्तकांची किंवा शस्त्रांची पूजा करण्यासाठी या वस्तू पूजास्थानी ठेवून त्यावर कुंकू आणि अक्षता वाहाव्या. 

यथाशक्ती दान व दक्षिणा द्यावी. गरीब व गरजूंना अन्नदान करावे. 

संध्याकाळी रावणाचे दहन करावे.

घरी परतल्यावर औक्षण करावे.

घरातील ज्येष्ठांना शमीची पाने देऊन आशीर्वाद घ्यावा.

दसरा हा सण साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असल्याने शुभ मानलो जातो.

या दिवशी कोणत्याही शुभ अर्थात नवीन कार्य प्रारंभ करु शकतात.

या दिवशी वस्तू, वाहन तसेच दागिने खरेदी करण्याचे देखील महत्तव आहे.

या सणाला विजयादशमी म्हणण्याबाबत दोन प्रचलित तथ्ये आहेत. प्रथमतः माता भगवतीच्या विजया नावामुळे याला विजयादशमी म्हणतात, म्हणून या दिवशी अयोध्येचा राजा भगवान श्रीराम यांचा चौदा वर्षांचा वनवास पूर्ण झाला आणि त्यांनी लंकापती रावणाचा वध करून लंका जिंकली होती. अश्विन शुक्ल दशमीला नक्षत्र उगवण्याच्या वेळी विजय नावाचा काळ असतो, असेही मानले जाते. हा काळ सर्व कामांसाठी शुभ आहे.

कथा

एकदा भगवान शिव माता पार्वतींसोबत सहलीला गेले होते, तेव्हा श्रीरामाच्या लंकेतील विजयाची घटना समोर आली, तेव्हा माता पार्वतीने विचारले की, रावण खूप शक्तिशाली आणि मायावी आहे, मग श्रीरामांनी त्याचा वध कसा केला? या प्रश्नावर भगवान शंकरांनी विजयादशमीचे महत्त्व स्पष्ट केले आणि सांगितले की हा दिवस विजयाचा काळ आहे, म्हणून राजांनी शत्रूवर विजय मिळवण्यासाठी या दिवशी निघावे. या दिवशी श्रवण नक्षत्राचा संयोग अधिक शुभ मानला जातो. याच विजयाच्या काळात श्रीरामांनी लंकेवर स्वारी केली होती. शत्रूशी लढण्याचा प्रसंग नसला तरी राजांना आपल्या राज्याची सीमा ओलांडून जावे लागले तर त्यांनी या काळात तसे करावे.

शमीचे झाड

विजयादशमीच्या दिवशी, लंकेवर आक्रमण करण्यापूर्वी, शमीच्या झाडाने प्रभू श्रीरामाच्या विजयाची घोषणा केली होती. त्यामुळे विजयाच्या काळात शमीच्या झाडाची पूजा केली जाते. 

विजयादशीला शमीचे महत्त्व काय?

दसर्‍याला शमीची पूजा करण्याची परंपरा आहे. त्रेतायुगात याच तिथीला श्रीरामांनी रावणाचा वध केला होता असे म्हणतात. असे मानले जाते की रावणाचा वध केल्यानंतर श्रीरामाने शमी वृक्षाची पूजा केली होती. त्यामुळे आजही दसऱ्याला या झाडाची पूजा केली जाते. या झाडाला सकाळी जल अर्पण करून हार व फुले अर्पण करावीत. मिठाई आणि धूप दिवे लावावे. अशा प्रकारे साधारणपणे शमीची पूजा करता येते. विजयादशमीच्या दिवशी प्रदोष काळात शमीच्या झाडाची पूजा करावी.

दसऱ्याच्या शमीशी संबंधित कथा

विजयादशमी आणि शमी वृक्षाची कथा शास्त्रात आढळते. एका पौराणिक कथेनुसार कौत्स महर्षी वर्तंतूंचे शिष्य होते. महर्षी वर्तंतू यांनी कौत्साकडून शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर गुरु दक्षिणा म्हणून 14 कोटी सोन्याची नाणी मागितली होती. गुरु दक्षिणा देण्यासाठी कौत्स महाराज रघूकडे जातात आणि त्याच्याकडून सोन्याची नाणी मागतात. पण राजाचा खजिना रिकामा असल्याने राजाने तीन दिवसांचा अवधी मागितला. राजा सोन्याच्या नाण्यांसाठी अनेक उपाय शोधू लागला. त्यांनी कुबेरांनाही मदत मागितली पण त्यांनीही नकार दिला.

अशा प्रकारे सोन्याच्या नाण्यांचा पाऊस पडला

तेव्हा राजा रघुने स्वर्गावर हल्ला करण्याचा विचार केला. राजाच्या या कल्पनेने देवराज इंद्र घाबरले आणि त्यांनी कुबेरांना सोन्याची नाणी देत असल्याचे सांगितले. इंद्राच्या सांगण्यावरून कुबेरांनी राजाच्या घरी असलेल्या शमीच्या झाडाची पाने सोन्यात बदलली. असे मानले जाते की ज्या दिवशी शमीच्या झाडावरून सोन्याची नाणी पडू लागली ती तिथी विजयादशमीचा सण होता. या घटनेनंतर दसऱ्याच्या दिवशी शमीच्या झाडाची पूजा केली जाऊ लागली.

2. दसऱ्याच्या दिवशी घरातून रावण दहन पाहण्यासाठी जाताना तिलक लावून रावण दहनाचा आनंद घ्यावा.

3. रावण दहनावरून परतताना शमीची पाने घेऊन लोकांना द्या आणि दसऱ्याच्या शुभेच्छा द्या. घरी परतणाऱ्यांचे आरती करून स्वागत केले जाते.

4. रावण दहनानंतर लोक एकमेकांच्या घरी जातात, पाय स्पर्श करतात आणि मोठ्यांचा आशीर्वाद घेतात. दसऱ्याच्या दिवशी सर्व सोन्याचे चिन्ह शमीच्या पानांनी वाटून घेतले जाते.

5. या दिवशी मुलांना 'दशहरी' देण्याचीही प्रथा आहे. दसऱ्याच्या रूपाने मुलांना पैसे, कपडे किंवा मिठाई दिली जाते.

6. या दिवशी विशेषतः गिलकी पकोडे आणि गुलगुले बनवण्याची प्रथा आहे. पकोड्याला भजिया असेही म्हणतात.

7. या दिवशी दुर्गा सप्तशती किंवा चंडी पाठ करण्याचीही परंपरा आहे.

8. दसऱ्याच्या दिवशी पिंपळ, शमी आणि वटवृक्षाखाली आणि मंदिरात दिवा लावण्याचीही परंपरा आहे. या दिवशी घराला दिवा लावावा.

९. या दिवशी आपल्या आत एक वाईट सवय ही सोडण्याचा संकल्प करण्याची परंपरा आहे.

10. सर्व तक्रारी दूर करून आणि प्रियजनांना आलिंगन देऊन नाते पुन्हा प्रस्थापित करण्याचीही या दिवसांची परंपरा आहे.

Edited by : Smita Joshi

विजयादशमी म्हणजेच दसऱ्याच्या दिवशी नीलकंठ पक्ष्याचे दर्शन घेणे अत्यंत शुभ मानले जाते. दसऱ्याच्या दिवशी एखाद्याला नीळकंठ पक्षी दिसल्यास घरात धन आणि अन्नाची कमतरता भासत नाही आणि कुटुंबात शुभ कार्ये होतात, असे धार्मिक मान्यता सांगतात. मनुष्य सर्व पापाच्या बंधनातून मुक्त होतो.

नीळकंठ पक्षी हे भगवान शिवाचे प्रतीक मानले जाते आणि दसऱ्याला ते पाहण्याची श्रद्धा रामाशी संबंधित आहे. किंबहुना, पौराणिक कथा सांगतात की, रावणाचा वध केल्यावर जेव्हा रामाला विश्वाच्या हत्येचे पाप वाटले, तेव्हा त्यांनी भगवान शिवाची पूजा केली, तेव्हा शिव नीलकंठाच्या रूपात प्रकट झाले.

नीलकंठ पक्ष्याचे दर्शन केल्यावर या मंत्राचा जाप करावा -

"कृत्वा नीराजनं राजा बालवृद्धयं यता बलम्। शोभनम खंजनं पश्येज्जलगोगोष्ठसंनिघौ।। नीलग्रीव शुभग्री सर्वकामफलप्रद पृथ्वियामवतीर्णोसि ख्ञजरीट नमोस्तुते  ।। 

Edited By - Priya Dixit 

Photo - Twitter

1 रामजन्मभूमी, अयोध्या-

हे श्री राम यांचे जन्मस्थान असलेल्या सर्वात प्रमुख मंदिरांपैकी एक आहे. मर्यादा पुरुषोत्तम राम यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील अयोध्या जिल्ह्यात झाला. येथे त्यांचे वडील राजा दशरथ यांचा राजवाडा होता. राजा रामही अयोध्येचे राजा झाले. सरयू नदीच्या काठावर वसलेले हे शहर रामायणानुसार 'मनु'ने वसवले होते. मध्ययुगीन काळात मुघल सम्राट बाबरने राम जन्मभूमीवर बांधलेले भव्य मंदिर पाडून मशिदीची स्थापना केली होती. हे बऱ्याच काळ विवादास्पद होते  मात्र, सर्वोच्च न्यायालयाने रामजन्मभूमीवर मंदिर बांधण्यास परवानगी दिली आणि येथे भव्य राम मंदिर बांधले जात आहे. दसऱ्याच्या मुहूर्तावर प्रभू श्रीरामाच्या अयोध्येच्या राम मंदिराला भेट देऊ शकता. जवळच हनुमानगढ़ी मंदिर आहे, जिथे हनुमानाचे वास्तव्य आहे.

2 राम राजा मंदिर, मध्य प्रदेश-

राम हे राजघराण्यातील होते परंतु त्यांच्या सर्व मंदिरांमध्ये राम देव आणि विष्णू अवतार म्हणून पूजनीय आहेत. संपूर्ण भारतातील हे एकमेव मंदिर असले तरी, जिथे श्रीरामाची पूजा भगवान राम म्हणून नाही तर राजा राम म्हणून केली जाते. हे मंदिर मध्य प्रदेशात आहे. मध्य प्रदेशातील रामराजाचे मंदिर भव्य किल्ल्याच्या रूपात बांधण्यात आले असून, येथे पहारा देण्याचे काम पोलिस करतात. येथे दररोज गार्ड ऑफ ऑनर आयोजित केला जातो आणि राजा राम यांना शस्त्रास्त्र सलामी दिली जाते. हे श्री रामाच्या सर्वात भव्य मंदिरांपैकी एक आहे.

3 काळाराम मंदिर, नाशिक-

महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील काळाराम मंदिर हे देशातील सर्वात सुंदर राम मंदिरांपैकी एक आहे. नावाप्रमाणेच या मंदिरात रामाची काळ्या रंगाची मूर्ती स्थापित आहे. असे मानले जाते की श्रीराम 14 वर्षांच्या वनवासात जंगलात भटकत असताना ते येथे आले होते. वनवासाच्या दहाव्या वर्षी माता सीता आणि लक्ष्मण पंचवटीत गोदावरी नदीच्या काठावर राहण्यासाठी आले. सरदार रंगारू ओढेकर यांनी हे मंदिर बांधल्याचे सांगितले जाते. त्यांना स्वप्नात गोदावरी नदीत रामाची काळी मूर्ती दिसली. दुसऱ्या दिवशी नदीतून मूर्ती बाहेर काढण्यात आली. आणि मंदिर बांधण्यात आले.

4 रघुनाथ मंदिर, जम्मू-

जम्मू हे माता वैष्णो देवीचे दरबार म्हणून ओळखले जाते, परंतु तेथे रामजींचे मंदिर आहे, ज्याचे नाव रघुनाथ मंदिर आहे. मुख्य मंदिराव्यतिरिक्त, रघुनाथ मंदिर परिसरात इतर सात मंदिरे आहेत, जिथे हिंदू धर्मातील अनेक देवतांची पूजा केली जाते. या मंदिराची वास्तूशिल्प अतिशय सुंदर आहे.

5 रामास्वामी मंदिर-

तमिळनाडू हे दक्षिण भारतातील तमिळनाडू राज्यातील रामास्वामी मंदिर आहे. हे भारतातील सर्वात सुंदर राम मंदिरांपैकी एक आहे. या मंदिराला दक्षिण भारतातील अयोध्या म्हणतात. रामास्वामी मंदिर हे देशातील एकमेव मंदिर आहे जेथे भगवान राम, माता सीता आणि लक्ष्मण, भरत आणि शत्रुघ्न विराजमान आहेत. मंदिर परिसरात आणखी तीन मंदिरे आहेत, जिथे अल्वर सन्नथी, श्रीनिवास सन्नथी आणि गोपालन सन्नथी यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिरातील कोरीव काम रामायणाच्या काळात घडलेल्या प्रसिद्ध घटनांचे चित्रण करते.

Edited By - Priya Dixit 

जाणून घेऊया या धातूविषयी माहिती नसलेल्या काही असामान्य गोष्टी:

1. सगळ्यांत जास्त सोनं कुठे?

जगात सर्वांत जास्त सोनं दक्षिण आफ्रिका आणि भारतात आढळतं. दक्षिण आफ्रिकेच्या जोहान्सबर्गमध्ये जगातली सर्वांत मोठी सोन्याची खाण आहे.

विटवॉटर्सरँड खोऱ्यातून जगाला सर्वांत जास्त सोनं मिळतं. आणि या खोऱ्याच्या 40 टक्के भागात अजूनही उत्खनन झालेलं नाही.

सोन्याची जगातली दुसरी सर्वांत मोठी खाण भारतात आहे, जी दक्षिण कर्नाटकमध्ये कोलार जिल्ह्यात आहे.

हडप्पा आणि मोहंजोदाडोमध्ये सापडलेल्या सोन्याच्या वस्तूंचा संदर्भही कोलार जिल्ह्यातील या खाणीशी जोडला गेला आहे.

2003 पासून कोलारमधील ही खाण जरी बंद असली तरी सोन्याच्या उत्पादनात भारत दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.

दक्षिण आफ्रिका आणि भारतापाठोपाठ उत्तर अमेरिकेमध्ये सोन्याचं मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होतं. अमेरिका, कॅनडा आणि मेक्सिकोमधील खाणींत बरंच सोनं सापडतं.

2. किंमत कशी ठरते?

सोन्याची किंमत लंडनमधून ठरते. 'लंडन बुलियन मार्केट'मध्ये ज्या दिवशी व्यवहार सुरू असतात त्यादिवशी दोन वेळा सोन्याची किंमत ठरवली जाते -- लंडन वेळेनुसार सकाळी 10.30 वाजता आणि दुपारी 3 वाजता ही किंमत ठरवली जाते.

या पद्धतीला 'लंडन गोल्ड फिक्स' म्हणतात. अशा पद्धतीने ठरवलेल्या सोन्याच्या दराला जगभरातील इतर मार्केट्समध्ये मान्यता आहे.

नाताळच्या आणि नवीन वर्षाच्या पूर्वसंध्येला फक्त एकदाच म्हणजे सकाळी सोन्याचे दर निश्चित केले जातात. हे दर अमेरिकन डॉलर्स, पाऊंड आणि युरोमध्ये निश्चित केले जातात.

3. भारतात सर्वांत जास्त सोनं कुठे सापडतं?

भारतात सध्या सोन्याच्या तीन खाणी आहेत - कर्नाटकाच्या हुट्टी आणि उतीमध्ये आणि झारखंडच्या हिराबुद्दिनी इथं.

गेल्या काही वर्षांपासून या तीनही खाणींमधलं उत्खनन कमी झालं आहे. त्यामुळे भारताला आता सोनं आयातीवर अवलंबून राहावं लागतं.

2001 मध्ये कर्नाटकातील कोलार खाण बंद करण्यात आली. जगात सोन्याच्या मोठ्या खाणींपैकी ती दुसऱ्या नंबरची खाण होती.

4. भारतात सर्वांत जास्त सोनं कुठे साठवलं आहे?

भारतात सर्वांत जास्त सोनं मंदिरांमध्ये आहे. केरळच्या तिरुवनंथपुरममधील पद्मनाभस्वामी मंदिरात नेमकी किती धन आहे, याचा नेमका अंदाज अजून कोणालाच नाही.

पण 2011 मध्ये कोर्टाच्या आदेशानंतर जेव्हा मंदिराचा खजिना उघडला गेला त्यात सोन्याच्या मूर्ती, भांडी, दागिने, नाणी आणि मौल्यवान रत्नं सापडली.

त्याची किंमत जवऴपास 100 अब्ज आहे. जर ही आकडेवारी थक्क करणारी आहे, तर हे वाचा - या खजिन्यातील एक तिजोरी अजून उघडण्यात आलेलीच नाही.

आंध्र प्रदेशच्या तिरुपती बालाजी मंदिरामधल्या सोन्याचा साठा सर्वश्रूत आहे. गेल्या वर्षी तिरुपती बालाजी मंदिरानं 1,311 किलो सोनं पंजाब नॅशनल बँकेत जमा केलं होतं.

यावर्षी या मंदिराच्या ट्रस्टने तब्बल 2,780 किलो सोनं स्टेट बँक ऑफ इंडियात जमा केलं आहे.

या सोनेरी आकड्यांच्या जोरावर ही दोन मंदिरं भारतातील सर्वांत श्रीमंत मंदिरं ठरतात.

5. सरकारने कुठं दडवून ठेवलं आहे सोनं?

भक्तांच्या दानातून खासगी सोनं जसं मंदिरांमध्ये जमा होतं तसं सरकारकडून सर्वांत जास्त सोनं बँकांच्या लॉकर्समध्ये साठवलं जातं.

आकडेवारीनुसार भारताकडे तब्बल 600 अब्ज डॉलर्स किमतीचं सोनं आहे. आणि भारत सरकारने यातला मोठा भाग नागपूरच्या रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियात साठवला आहे.

1956 साली भारत सरकारने आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या परवानगीनंतर मुंबई ऑफिसमधून लष्कराच्या कडक सुरक्षेत देशाचं सोनं नागपूरला नव्या तिजोरीत हलवलं.

तेव्हापासून आजपर्यंत भारत सरकारचं सोनं हे परकीय आक्रमणांना लक्षात घेऊन नागपूरमध्येच ठेवण्यात आलं आहे.

6. जगातील सगळ्यांत मोठी सोन्याची बाजारपेठ कोणती?

भारत जगातील सोन्याची सर्वांत मोठी बाजारपेठ आहे. भारतात सर्वांत जास्त दागिने विकले जातात.

तज्ज्ञांच्या मते भारतात सोन्याला भावनिक महत्त्व आहे. त्यामुळे इतर कोणत्याही देशाच्या तुलनेत अधिक पटीनं भारतात सोनं विकलं जातं.

भारताची सोनं उत्पादन क्षमता जरी कमी असली तरी जास्तीत जास्त सोनं आयात करून आणि त्याची विक्री करुन भारत जगातील सर्वांत मोठी बाजारपेठ बनला आहे.

7. गुंतवणूक म्हणून सोनं का साठवतात?

आपल्याकडे सोन्याला एक वेगळं महत्त्व आहे. कमोडिटी तज्ज्ञ अमित मोडक सांगतात, "सोन्यामध्ये गुंतवणूक करण्यात धोका कमी असतो. सोनं जर विकलं तर त्याचे आपल्याला अगदी लगेच पैसे मिळतात."

"सोन्यामध्ये गुंतवणूक केल्यास त्याचा मोबदला तितकाच मिळण्याची शक्यता जरी कमी असली, तरी भारतात सोन्यातील गुंतवणूक अत्यंत सुरक्षित मानली जाते."

8. सोनं कोणत्या स्वरूपात?

सोनं म्हटलं की फक्त दागिने आठवत असले तरी जगभरात जास्तीत जास्त सोनं हे नाणी आणि बिस्किटांच्या स्वरुपात साठवलं जातं.

युरोपात आणि अमेरिकेत सोन्याकडे गुंतवणूक म्हणून पाहिलं जातं आणि म्हणून नाणी किंवा बिस्किटांच्या स्वरुपात सोनं साठवलं जातं.

भारतात सोन्याकडे फक्त गुंतवणूक म्हणून बघितलं जात नाही. त्यामुळे भारतात सोनं जास्त प्रमाणात दागिन्यांच्या स्वरुपात साठवलं जातं.

9. चलन आणि सोन्याचं काय नातं आहे?

सध्या भारतात चलन आणि सोन्याचं कोणतंही नातं नाही. याअगोदर देशाकडे असलेल्या सोन्याच्या साठ्यानुसार चलन छापलं जायचं.

त्यामुळे त्या देशाच्या चलनाला राखीव निधी म्हणून सोन्याचा आधार होता. भारतातही हीच पद्धत होती. पण आता रुपया आणि सोन्यात कोणताही संबंध नाही.1971 मध्ये अमेरिकेनंही राखीव निधी म्हणून सोन्याला बाद ठरवलं होतं.

Published By - Priya Dixit 

अबूझ मुहूर्त : दसरा साडे तीन मुहूर्तांपैकी एक असल्यामुळे हा संपूर्ण दिवस शुभ मानला गेला आहे.

अमृत काल मुहूर्त : सकाळी 11:33 ते दुपारी 01:02 पर्यंत. या मुहूर्तात सरस्वती पूजन करणे शुभ ठरेल.

अमृत काल मुहूर्त शमी पूजन आणि खरेदीसाठी देखील उपयुक्त आहे.

दुपारचा मुहूर्त : दुपारी 01:20:11 ते 03:41:37 पर्यंत शुभ मुहूर्त. या दरम्यान आपण शमी पूजा, श्रीराम पूजा, देवी पूजा, हवन करु शकता.

गोरज मुहूर्त : संध्याकाळी 06:12 ते 06:36 पर्यंत. या मुहूर्तात श्रीराम आणि देवी ची आरती करता येईल.

विजय मुहूर्त : दुपारी 02:26 ते 03:13 पर्यंत. या मुहूर्तात शस्त्र पूजन करावे.

रवियोग : सकाळी 06:30 ते रात्री 09:15 पर्यंत, सुकर्मा योग सकाळी 08:21 पर्यंत, नंतर धृतियोग पूर्ण दिवस आणि रात्र.

रावण दहन कधी करावे : रावण दहन रात्री करण्याची परंपरा आहे. यासाठी रात्रीचा चौघडिया बघू शकता.

दसरा पूजा विधी

दसऱ्याच्या शुभ मुहूर्तावर सरस्वती पूजन, वाहन पूजन, शस्त्र पूजन, दुर्गा देवी पूजन, देवी अपराजिता पूजन आणि शमी वृक्षाची पूजा केली जाते. प्रत्येक घरात पूजेची परंपरा वेगळी असली तरी पूजा दुपारी केली जाते.

2. दसऱ्याच्या दिवशी घरातून रावण दहन पाहण्यासाठी जाताना नवीन किंवा स्वच्छ कपडे घालून तिलक लावून रावण दहनाचा आनंद घ्यावा.

3. रावण दहन पाहून परत येताना शमीची पाने घेऊन यावे आणि लोकांना सोने या रुपात देत दसऱ्याच्या शुभेच्छा द्यावा.

4. रावण दहन करुन येणार्‍या सदस्यांचे स्त्रिया स्वागत करतात. त्यांना दारावर ओवाळण्याची पद्धत असते. अनेक ठिकाणी घरात रावण तयार करुन त्याचा वध देखील केला जातो.

5. रावण दहनानंतर लोक एकमेकांच्या घरी जातात, लहानांना आशीर्वाद देतात, बरोबरीच्या लोकांना मिठी मारतात, मोठ्यांच्या चरणांना स्पर्श करतात आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतात.

६. या दिवशी मुलांना 'दशहरी' देण्याचीही प्रथा आहे. लहान मुले वडीलधार्‍यांच्या पायाला स्पर्श करतात तेव्हा त्या मुलांना पैसे, कपडे किंवा मिठाई देतात.

7. या दिवशी विशेषतः गिलकीचे भजे करण्याची देखील परंपरा आहे.

8. देवीचा आशीर्वाद मिळविण्यासाठी या दिवशी दुर्गा सप्तशती किंवा चंडीचे पठण केले जाते.

9. दसऱ्याच्या दिवशी पिंपळ, शमी आणि वटवृक्षाखाली तसेच घर आणि मंदिरात दिवा लावण्याची परंपरा आहे. यामुळे घरात सुख-समृद्धी नांदते.

10. या दिवशी आपल्यातील वाईटपणा सोडण्याचा संकल्प करण्याची परंपरा आहे.

11. या दिवशी सर्व तक्रारी दूर करून प्रियजनांशी प्रेमाने बोलून त्यांच्याशी नाते पुन्हा प्रस्थापित करण्याची परंपरा आहे.

त्यांनी 15 ऑक्टोबरला दसऱ्याच्या दिवशी शिर्डीत समाधी घेतली. अन्नपाण्याचा त्याग करून, नश्वर देहाचा त्याग करून ते ब्रह्मलीन झाले होते, तो दिवस विजयादशमी/दसर्‍याचा दिवस होता. साईंच्या या मंत्रांचा विशेषत: विजयादशमी म्हणजेच दसऱ्याला जप केल्याने जीवनात चमत्कारिक बदल होतात. जाणून घेऊया साईबाबांचे खास मंत्र आणि खास गोष्टी...

साई बाबांचे 12मंत्र-

1. साई राम

2. ओम साई गुरुवाय नम:

3. सर्वांचा स्वामी एक आहे

4. ओम साई देवाय नम:

५. ओम शिर्डी देवाय नम:

६. ओम समाधिदेवाय नम:

7. ओम सर्वदेवाय रूपाय नम:

8. सर्व देवतांचा ओम सर्वज्ञ अवतार

९. ओम अजर अमराय नम:

10. ओम मालिकाय नम:

11. जय-जय साई राम

12. शिर्डी वसया विद्महे सच्चिदानंदया धीमा तनो साई प्रचोदयात्।

खास गोष्टी-

1. शिर्डीच्या साईबाबांबद्दल असे मानले जाते की ते आपल्या सर्व भक्तांच्या मनोकामना लवकरच पूर्ण करतात. साईबाबांचे व्रत 9 गुरुवारपर्यंत अखंडपणे पाळल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होऊ शकतात.

2. विशेषत: दसऱ्याच्या दिवशी त्याच्या मंत्रांचा जप करणे खूप फायदेशीर आहे. आपल्या चमत्कारिक मंत्रांचा जप केल्याने साई नोकरी, लग्न, व्यवसाय वाढ, पदोन्नती किंवा पगार वाढ, आर्थिक समृद्धी या सर्व इच्छा पूर्ण करतात.

3. साईंची पूजा रोज, गुरुवार किंवा दसऱ्याच्या दिवशी करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. दसऱ्याला साई मंत्रांचा जप केल्याने जीवनातील सर्व दु:ख, संकटे दूर होऊन प्रगती होते आणि जीवन सुखी होते. 

भारतात रावणाला वाईट मानले आहे. माता सीतेचे हरण केल्याची शिक्षा प्रभू श्रीरामाने रावणाचा अंत करून त्याला दिली. पण भारतात अशी एक जागा आहे जिथे रावणाचा पुतळा जाळला जात नाही. तर त्याची पूजा केली जाते.  दसऱ्याच्या दिवशी या ठिकाणी पुतळ्याचे दहन करण्याऐवजी त्याची मिरवणूक काढली जाते. रावणाची पूजा करतात. चला तर मग हे शहर कोणते आहे जाणून घेऊ या 

कोलार हे दक्षिण भारतातील कर्नाटक राज्यातील एक ठिकाण आहे, जिथे वर्षानुवर्षे रावणाचा पुतळा जाळला जात नाही. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत येथे रावणाची पूजा केली जाते, असे सांगितले जाते. ज्यामध्ये लोक मोठ्या संख्येने सहभागी होतात. वास्तविक ज्या दिवशी दसरा साजरा केला जातो. कोलारमध्ये त्याच दिवशी पिकाची पूजा केली जाते. यानिमित्ताने महोत्सवाचे आयोजन करण्यात आले आहे. ज्याला लंकेश्वर महोत्सव असे  म्हणतात. 

यावेळी रथावर रावणाची मूर्ती ठेवून मिरवणूक काढण्यात येते. मात्र, या दिवशी कोलारमध्ये शंकराची पूजा केली जाते, अशी लोककथा आहे. कारण रावण हा शिवभक्त होता म्हणून लोक शिवासोबत रावणाची पूजा करतात. मात्र, रावण दहनमागील लोकांचा असाही विश्वास आहे की, पुतळे जाळल्यास पीक जाळण्याची भीती आहे. त्याच वेळी, संपूर्ण पिकाची वाढ योग्यरित्या होत नाही. 

कर्नाटकातील कोलार येथे रावणाचे मोठे मंदिर आहे. यासोबतच कर्नाटकातील मलावल्ली येथे रावणाचे मंदिर आहे. केवळ कर्नाटकच नाही तर भारतातील इतरही भाग आहेत जिथे रावणाचे दहन केले जात नाही.

Edited By- Priya Dixit  

विजयोत्सव- मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान श्री राम यांनी या दिवशी दशानन रावणाचा वध केला असे मानले जाते. त्या असत्यावर सत्याचा विजय म्हणून हा सण साजरा केला जातो. देशात दसरा किंवा विजयादशमी हा सण मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो.

दसरा ही तिथी वर्षातील सर्वांत शुभ साडेतीन मुहूर्तांपैकी असल्याचे मानले जाते. या दिवशी लोक मुहूर्त न बघता नवीन कामाला सुरुवात करतात. या दिवशी शस्त्र पूजन, वाहन पूजन केले जाते. प्राचीन काळी राजे या दिवशी विजयासाठी प्रार्थना करायचे आणि रण यात्रेला जात असे.

दसरा या शब्दाची उत्पत्ती- दसरा किंवा विजयादशमी हा शब्द 'दश' (दहा) आणि 'अहं' या शब्दापासून बनला आहे. दसरा सणाच्या उत्पत्तीबद्दल अनेक गृहितकं मांडली गेली आहेत. काही लोकांच्या मते हा शेतीचा सण आहे. दसऱ्याला सांस्कृतिक पैलूही आहे.

भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. जेव्हा शेतकरी आपल्या शेतात सोनेरी पीक उगवल्यानंतर अन्नधान्याची संपत्ती घरी आणतात, तेव्हा त्याच्या आनंदाचा साजरा करण्यासाठी आणि या प्रसंगी देवाचे आभार मानण्यासाठी पूजा केली जाते. तर काही लोकांच्या मतानुसार हे रण यात्रेचे द्योतक आहे, कारण दसऱ्याच्या वेळी पाऊस थांबतो, नद्यांना पूर येणे थांबते आणि वातावरणात बदल घडत असतात.

हा सण नवरात्रीशी देखील संबंधित आहे कारण हा सण नवरात्रीनंतर साजरा केला जातो आणि महिषासुराविरुद्ध देवीच्या धाडसी कृत्यांचाही त्यात उल्लेख करण्यात आला आहे. 

नवरात्रीच्या दहाव्या दिवशी दसरा किंवा विजया दशमी साजरी केली जाते. या दिवशी रामाने रावणाचा वध केला होता.

राम-रावण युद्ध- रावण राम यांची पत्नी माता सीतेचे अपहरण करून लंकेला गेला होता. भगवान राम हे युद्धाची देवी दुर्गा देवीचे भक्त होते, त्यांनी युद्धादरम्यान पहिले नऊ दिवस दुर्गा देवीची पूजा केली आणि दहाव्या दिवशी दुष्ट रावणाचा वध केला. त्यामुळे विजयादशमी हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा आहे. रामाच्या विजयाचे प्रतीक असलेल्या या सणाला 'विजयादशमी' म्हणतात.

मेळ्याचे आयोजन- दसरा सण साजरा करण्यासाठी वेगवेगळ्या ठिकाणी मोठ्या जत्रेचे आयोजन केले जाते. लोक आपल्या कुटुंबासह, मित्रांसह येथे येतात आणि खुल्या आकाशाखाली जत्रेचा पूर्ण आनंद घेतात. जत्रेत बांगड्यांपासून खेळणी आणि कपड्यांपर्यंत विविध वस्तूंची विक्री होते. यासोबतच ही जत्रा चविष्ट पदार्थांनी भरलेली असते.

रामलीला आणि रावण वध- रामलीलाही यावेळी आयोजित केली जाते. रावणाचा मोठा पुतळा बनवून त्याचे दहन केले जाते. दसरा किंवा विजयादशमी हा भगवान रामाचा विजय म्हणून किंवा दुर्गापूजा म्हणून साजरा केला जातो, दोन्ही रूपात तो शक्ती-पूजा, शस्त्रपूजा, आनंद, आणि विजयाचा उत्सव आहे. रामलीलामध्ये ठिकठिकाणी रावण वध केला जातो.

शक्तीचा उत्सव- शारदेय नवरात्री, शक्तीच्या उपासनेचा उत्सव अनादी काळापासून प्रतिपदा ते नवमीपर्यंत नऊ तिथी, नऊ नक्षत्रे, नऊ शक्तींच्या नवधा भक्तीने साजरी केली जात आहे. या निमित्ताने नवरात्रीचे नऊ दिवस लोक जगदंबेच्या विविध रूपांची पूजा करतात आणि शक्तीशाली राहण्याची प्रार्थना करतात. भारतीय संस्कृती नेहमीच शौर्य आणि पराक्रमाची समर्थक राहिली आहे. दसरा हा सणही शक्तीचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जाणारा सण आहे.

वाईटावर विजयाचा सण- या दिवशी क्षत्रियांच्या ठिकाणी शस्त्रांची पूजा केली जाते. या दिवशी रावण, त्याचा भाऊ कुंभकर्ण आणि मुलगा मेघनाद यांच्या पुतळ्यांचे दहन केले जाते. कलाकार राम, सीता आणि लक्ष्मणाचे रूप धारण करतात आणि फटाक्यांनी भरलेल्या अग्निबाणांनी या पुतळ्यांवर बाण चालवतात. पुतळ्याला आग लागताच धुराचे लोट जळू लागतात आणि त्यातील फटाके फुटू लागतात आणि त्यामुळे रावणाचा दहन होतो. हा सण वाईटावर चांगल्याचा विजय दर्शवतो.

सर्व वाईटाचा त्याग करून सदैव चांगुलपणाच्या मार्गावर चालले पाहिजे, अशी शिकवणही दसरा सण देतो. दसऱ्याचा सण आपल्याला वासना, क्रोध, लोभ, आसक्ती, मत्सर, अहंकार, आळस, हिंसा आणि चोरी या कारच्या पापांचा त्याग करण्याची प्रेरणा देतो.

Dussehra Eassy

1. नोकरीसाठी : नोकरीत त्रास होत असेल तर दसऱ्याच्या दिवशी देवीची पूजा करून 10 फळे अर्पण करून गरिबांमध्ये वाटप करा.

2. व्यवसायासाठी: जर व्यवसायात सतत नुकसान होत असेल तर दसऱ्याच्या दिवशी एक नारळ आणि एक चौथाई मीटर पिवळ्या कपड्यात गुंडाळून जवळच्या राम मंदिरात जनेयू, दीड पाव मिठाईसह अर्पण करा. लाभ मिळेल.

3. प्रत्येक क्षेत्रात विजयी होण्यासाठी : देवीला साहित्य अर्पण करताना 'ॐ विजयायै नम:' चा जप करा. मध्यान्हाच्या शुभ मुहूर्तावर हा उपाय करा. प्रत्येक क्षेत्रात नक्कीच विजय मिळेल.

४. न्यायालयीन खटल्यातून सुटका : दसऱ्याच्या दिवशी शमीच्या झाडाखाली दिवा लावल्याने सर्व प्रकारच्या न्यायालयीन खटल्यांपासून मुक्ती मिळते. शमीच्या झाडाखाली दिवा लावल्याने सौभाग्य प्राप्त होते.

5. आरोग्यासाठी: रोग किंवा त्रास दूर करण्यासाठी, एक संपूर्ण पाणी असलेलं नारळ घ्या आणि 21 वेळा स्वतःवरुन ओवाळून घ्या. नंतर ते रावण दहनाच्या आगीत फेकून द्या. घरातील सर्व सदस्यांवरुन देखील ओवाळू शकता.

6. संपत्ती आणि समृद्धीसाठी: दसऱ्याच्या दिवशी संध्याकाळी देवी लक्ष्मीचे ध्यान करताना मंदिरात झाडू दान केल्याने धन-समृद्धी वाढते.

७. आर्थिक प्रगतीसाठी : दसऱ्याच्या दिवसापासून सलग 43 दिवस कुत्र्याला बेसनाचे लाडू खाऊ घाला. यामुळे तुमच्या पैशाशी संबंधित समस्या दूर होतील.

8. संकटांपासून मुक्ती : दसऱ्याला सुंदरकांडाची कथा केल्याने सर्व रोग आणि मानसिक समस्या दूर होतात.

9. शुभ आणि विजयासाठी: मान्यतेनुसार दसऱ्याला रावण दहनानंतर गुप्त दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. रावणाचा वध करण्यापूर्वी श्रीरामांनी नीलकंठ पक्षी बघितला होता. नीलकंठ हे शिवाचे रूप मानले जाते. त्यामुळे दसऱ्याच्या दिवशी ते पाहणे खूप शुभ आहे.

10. सकारात्मक ऊर्जेसाठी: दसऱ्याच्या दिवशी तुरटीचा तुकडा घरातील सर्व सदस्यांवर ओवाळून गच्चीवर किंवा निर्जन ठिकाणी फेकून द्या. असे मानले जाते की असे केल्याने घरातील सर्व नकारात्मक शक्ती नष्ट होतात.

विजय पताका उभारली, करुनी तुज वंदन,

कोमल हृदय तुझं ग माते, पर तू घेतलं उग्ररूप,

माजलेल्या दैत्याना दविले अमोघ शक्तीचे स्वरूप,

विजयाचा उत्सव म्हणून करू साजरी आम्ही विजयादशमी,

दुष्ट प्रवृत्तीचा करू संहार, घेऊ प्रेरणा आम्ही,

असच प्रकट होतं जावं तुम्ही, नायनाट कराया,

धजणार न कोणी दैत्य, वाकडं पाहाया!!

अगणित दुष्ट दानव चहूबाजूंनी दिसतात,

शील नारीचे अमानवीय पायी तुडवतात,

ये झडकरी धावून तू, दे शक्ती प्रबळ आम्हास ,

देऊ शकू तत्काळ शिक्षा असल्या अपऱ्याध्यास!

...अश्विनी थत्ते

Published  by: Smita Joshi

dussehra 2022

1. दसर्‍याला खरेदी करण्याचा मुहूर्त | Purchase Shopping muhurat on Dussehra:

साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक - तसं तर दसरा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक शुभ मुहूर्त असल्याचे मानले जाते. म्हणून हा संपूर्ण दिवस शुभ मानला गेला आहे. या दिवणी कोणत्याही प्रकाराची खरेदी केली जाऊ शकते. म्हणून राहूकाल सोडून खरेदी करणे शुभ ठरेल.

अमृत काल मुहूर्त : सकाळी 11:33 ते दुपारी 01:02 पर्यंत. या मुहूर्तावर खरेदी करणे शुभ ठरेल.

2. दसर्‍याला शमी पूजनाचा शुभ मुहूर्त | Muhurat for Shami Pujan on Dussehra:

अमृत काल मुहूर्त : सकाळी 11:33 ते दुपारी 01:02 पर्यंत.

दुपारचा मुहूर्त : दुपारी 01:20:11 ते 03:41:37 पर्यंत.

गोधूलि मुहूर्त : संध्याकाळी 06:12 ते 06:36 पर्यंत.

3. दसर्‍याला शस्त्र पूजा मुहूर्त | shastra puja muhurat 2022:

विजय मुहूर्त : दुपारी 02:26 ते 03:13 पर्यंत.

4. रावण दहन कधी करावे : रावण दहन रात्री करण्याची परंपरा आहे. रात्रीचा चौघडिया बघून हे काम करावे.

Edited by: Rupali Barve

साहित्य -

1/2 कप मैदा, 1/4 कप दही, साजूक तूप , जिलेबी करण्यासाठी छिद्राचा कापड किंवा लहान बाटली, 1 कप साखर, 1 कप पाणी, 1/2 टी स्पून केसर, वेलची पूड 

कृती- 

सर्वप्रथम मैदा आणि दही एकत्र करून घट्ट पीठ तयार करा.गरज असल्यास,  त्यात पाणी देखील घालू शकता.साधारण सहा ते सात तास पीठ खमीर येण्यासाठी  ठेवा. पीठ फुगून वरच्या बाजूला आल्यास, जिलेबीसाठी पाक तयार करा.मंद आचेवर पाणी, साखर,वेलचीपूड  आणि केशर मिसळून पाक बनवा. पाक घट्ट होऊ द्या.पाकेतून तार सुटू लागल्यावर ते काढून थोडे थंड होऊ द्या.

 एक खोलगट पॅन घ्या. त्यात साजूक तूप टाकून गरम करा. तयार पीठ पिशवीत किंवा लहान छिद्राच्या बाटलीत घाला. छिद्रा जेवढे लहान असेल तेवढी पातळ जिलेबी बनते. आता गरम तुपात जलेबी टाका. मध्यम आचेवर तळून घ्या .जिलेबी दोन्ही बाजूंनी हलकी तपकिरी रंगाची झाली की बाहेर काढा. पाकात टाका.सुमारे एक मिनिट पाकात पडूद्या. पाकातून जिलेबी बाहेर काढून सर्व्ह करा.

Edited By- Priya Dixit 

जाणून घेऊया या दसऱ्याला 12 राशीनुसार कोणत्या मंत्राने पूजा करावी...दसरा 2022

1. मेष - श्री रामाची पूजा करा, 'ओम रामभद्राय नमः' मंत्राचा जप करा.

2. वृषभ - हनुमानजींची पूजा करा, 'ओम अंजनेय नमः' या मंत्राचा जप करा.

3. मिथुन - रामाच्या दरबारात बेसनाचे लाडू अर्पण करा, 'ओम रामचंद्राय नमः' या मंत्राचा जप करा.

4. कर्क - श्री सीता-रामाला गोड सुपारी अर्पण करा, 'ओम जानकी वल्लभाय नमः' मंत्राचा जप करा.

5. सिंह - श्री रामाची पूजा केल्यानंतर 'ओम जनार्दनाय नमः' मंत्राचा जप करा.

6. कन्या राशि- हनुमानाची पूजा केल्यानंतर 'ओम शर्वय नमः' मंत्राचा जप करा.

7. तूळ - रामाच्या दरबारात मध अर्पण करा, 'ओम सौमित्र वत्सल नमः' या मंत्राचा जप करा.

8. वृश्चिक राशी- हनुमानजींना चमेलीचा अत्तर अर्पण करा, 'भारत वंदित: नमः' चा जप करा.

9. धनु - हातात तुळशीची पाने घेऊन 'ओम दंताय नमः' चा जप करा.

10. मकर - श्री सीता-रामाला माऊली अर्पण करा, 'श्री रघुनंदन भरतग्रज नमः' चा जप करा.

11. कुंभ - 'ओम वायुपुत्रय नमः' किंवा 'ओम श्री सीता पतये नमः' हनुमान मंत्राचा जप करा.

12. मीन - श्री रामाच्या दरबारात मेहंदी लावून, 'दशरथ नंदनाय नमः' चा जप करा.

Edited by : Smita Joshi 

IRCTC ने दसऱ्याच्या निमित्ताने रामायण यात्रा काढण्यासाठी एक उत्तम टूर पॅकेज आणले आहे. या पॅकेज अंतर्गत,  श्रीलंकेतील रामायण काळाशी संबंधित प्रमुख ठिकाणांना भेट देण्याची संधी मिळत आहे.  श्रीलंकेतील भगवान राम आणि रावणाशी संबंधित या प्रमुख ठिकाणांना बजेटमध्ये भेट द्यायची असेल, तर IRCTC चे हे टूर पॅकेज बुक करा. या टूर पॅकेजचे नाव आहे श्री रामायण श्रीलंका.

कसे जायचे -

श्री रामायण श्रीलंका टूर पॅकेजमधील उड्डाण सेवा आहे. प्रवाशांना दिल्लीहून श्रीलंकेला विमानाने नेले जाईल. जिथे त्यांना कोलंबो, डंबुला, कोनेस्वरम, कॅंडी इत्यादी ठिकाणी नेले जाईल.

प्रेक्षणीय स्थळे- 

श्रीलंकेतील प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ असलेल्या श्री अंजनेय मंदिरात पंचमुखी हनुमानजींची मूर्ती दिसणार आहे. सीता अम्मान मंदिर पाहता येते. अशी आख्यायिका आहे की येथे सीतामातेला कैद करून ठेवले होते,  कटारगामा मंदिरात भगवान कार्तिकेय सुब्रमण्यम यांची पूजा केली जाते. असे म्हणतात की हा देव इंद्राच्या सांगण्यावरून रामाला मदत करण्यासाठी युद्धात सामील झाला होता. याशिवाय दिवूरामपोला मंदिर आहे जिथे माता सीतेची अग्नीपरीक्षा झाली.

किती दिवसाचा प्रवास असणार- 

हे टूर पॅकेज एकूण 6 रात्री आणि 7 दिवसांचे आहे. भोजन, निवास आणि स्थानिक वाहतुकीची पूर्ण व्यवस्था केली जाईल. तथापि, IRCTC च्या या टूर पॅकेजची किंमत अधिकृत वेबसाइटवर उपलब्ध नाही. परंतु संपूर्ण तपशीलांसाठी तुम्ही IRCTC वेबसाइटला भेट देऊ शकता. टूर पॅकेजची माहिती तुम्हाला येथे दिलेल्या संपर्क क्रमांक किंवा मेल आयडीद्वारे देखील मिळेल.

Edited By - Priya Dixit 

1. असे म्हणतात की प्रभू श्रीराम यांनी लंकेवर आक्रमण करण्यापूर्वी शमी वृक्षाची पूजा केली होती.

2. जेव्हा श्रीराम अयोध्या परत आले होते तेव्हा त्यांनी लोकांना सोने वाटले होते. म्हणून प्रतीक स्वरुप लोक ही पाने देतात.

3. पांडवांनी अज्ञातवास दरम्यान आपली शस्त्रे या वृक्षावरच लपवले होते. नंतर शमी पूजन करुन वृक्षावरची आपली शस्त्रे परत घेतली.

4. महर्षी वरतन्तु यांनी आपल्या शिष्याकडून दक्षिणा म्हणून 14 कोटी स्वर्ण मुद्रा मागितल्या. तेव्हा राजा रघु यांना इंद्र यांनी शमी वृक्षाच्या माध्यमातून मुद्रा दिल्या होत्या.

5. दसर्‍याच्या दिवशी या वृक्षाचे पूजन केल्याने शनी प्रकोप शांत होतो कारण हे वृक्ष शनिदेवाचे साक्षात रूप मानले गेले आहे.

6. विजयादशमीच्या दिवशी शमी वृक्ष पूजा केल्याने घरात तंत्र-मंत्राचा प्रभाव नाहीसा होता.

Edited by: Rupali Barve

घरातील सर्व सदस्य पूजेत सहभागी झाले तर उत्तम ठरेल.

निवडलेली जागा स्वच्छ करुन चंदनाने अष्टदल चक्र (आठ कमळाच्या पाकळ्या) बनवावे.

संकल्प घ्यावा की आपण आपल्या आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी अपराजिताची पूजा करत आहात.

नंतर अष्टदल चक्राच्या मध्यभागी अपराजिताय नमः या मंत्राने अपराजिता देवीचे आवाहन करा.

आता जया देवीचे उजव्या बाजूला क्रियाशक्तीय नमः या मंत्राने जप करत आवाहन करा.

उमायै नमः मंत्राचा जप करत विजया देवीचे डाव्या बाजूला आवाहन करा.

यानंतर अपराजिताय नमः, जयाय नमः आणि विजयायै नमः या मंत्रांचा जप करत षोडशोपचार पूजा करा.

देवीला पूजा स्वीकार करण्यास प्रार्थना करा.

पूजा संपल्यानंतर नमस्कार करावा. चुकल्याची क्षमा मागावी.

हारेण तु विचित्रेण भास्वत्कनकमेखला। अपराजिता भद्ररता करोतु विजयं मम। मंत्राने पूजेचे विसर्जन करावे.

Edited by: Rupali Barve

हा सण देशभरात मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. या वर्षी दसऱ्याची तारीख, वेळ आणि महत्त्व जाणून घेऊया.

दसरा 2022 तारीख आणि शुभ वेळ

विजयादशमी (दसरा) - 5 ऑक्टोबर 2022, बुधवार

दशमी तारीख आरंभ - 4 ऑक्टोबर 2022 दुपारी 2.20 वाजेपासून

दशमीची तारीख समापन - 5 ऑक्टोबर 2022 दुपारी 12 वाजेपर्यंत

विजय मुहूर्त - 5 ऑक्टोबर दुपारी 02:07 ते 2:54 पर्यंत

कालावधी- 0 तास 47 मिनिटे

अमृत ​​काल - 5 ऑक्टोबर सकाळी 11.33 ते दुपारी 1:2 पर्यंत

दुर्मुहूर्त - 5 ऑक्टोबर सकाळी 11:51 ते 12:38 पर्यंत.

दसरा पूजा विधी

सूर्यास्तच्या वेळी आकाशात काही तारे दिसत असताना त्या कालावधीला विजय मुहूर्त असे म्हणतात. यावेळी कोणतीही पूजा किंवा कार्य केल्याचे चांगले परिणाम येतात. दुष्ट रावणाचा पराभव करण्यासाठी याच मुहूर्तावर प्रभू श्रीरामाने युद्ध सुरू केल्याचे सांगितले जाते. त्याच वेळी शमी नावाच्या झाडाने अर्जुनाच्या गांडीव धनुष्याचे रूप धारण केले.

दसऱ्याचा दिवस हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक आहे म्हणूनच या कालावधीत काहीही नवे सुरू करणे शुभ मानले जाते.

या दिवशी क्षत्रिय, योद्धे आणि सैनिक त्यांच्या शस्त्रांची पूजा करतात ज्या पूजेला आयुधा/शस्त्रपूजा असेही म्हणतात. 

या दिवशी शमी पूजनही केले जाते.

या दिवशी ब्राह्मण देवी सरस्वतीची पूजा करतात.

वैश्य या दिवशी त्यांच्या लेखापरीक्षणाची पूजा करतात.

अनेक ठिकाणी होणाऱ्या नवरात्रीच्या रामलीलाची समाप्तीही याच दिवशी होते.

रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाथ यांच्या पुतळ्यांचे दहन करून रामाचा विजय साजरा केला जातो.

माता भगवती जगदंबेचे अपराजिता स्तोत्र करणे अत्यंत पवित्र मानले जाते.

नमोऽस्तु रामाय सशक्तिकाय नीलोत्पलश्यामलकोमलाय ।

किरीटहाराङ्गदभूषणाय सिंहासनस्थाय महाप्रभाय ॥१॥

त्वमादिमध्यान्तविहीन एकः सृजस्यवस्यत्सि च लोकजातम् ।

स्वमायया तेन न लिप्यसे त्वं यत्स्वे मुखेऽजस्ररतोऽनवद्यः ॥२॥

लीलां विधत्से गुणसंवृतस्त्वं प्रपन्नभक्तानुविधानहेतोः ।

नानावतारैः सुरमानुषाद्यैः प्रतीयसे ज्ञानिभिरेव नित्यम् ॥३॥

स्वांशेन लोकं सकलं विधाय तं बिभर्षि च त्वं तदधः फणीश्वरः ।

उपर्यधो भान्वनिलोडुपौषधीप्रवर्षरूपोऽवसि नैकधा जगत् ॥४॥

त्वमिह देहभृतां शिखिरूपः पचसि भक्तमशेषमजस्रम् ।

पवनमञ्चकरूपसहायो जगदखण्डमनेन बिभर्षि ॥५॥

चन्द्रसूर्यशिखिमध्यगतं यत्तेज ईश चिदशेषतनूनाम् ।

प्राभवत्तनुभृतामिह धैर्यं शौर्यमात्रमखिलं तव सत्त्वम् ॥६॥

त्वं विरिञ्चिशिवविष्णुविभेदात् कालकर्मशशिसूर्यविभागात् ।

वादिनां पृथगिवेश बिभासि ब्रह्म निश्चितमनन्यदिहैकम् ॥७॥

मत्स्यादिरूपेण यथा त्वमेकः श्रुतो पुराणेषु च लोकसिद्धः ।

तथैव सर्वं सदयद्विभागस्त्वमेव नान्यद्भवतो विभाति ॥८॥

यद्यत्समुत्पन्नमनन्तसृष्टावुत्पत्स्यते यच्च भवच्च यच्च ।

न दृश्यते स्थावरजङ्गमादौ त्वया विनाऽतः परतः परस्त्वम् ॥९॥

तत्वं न जानन्ति परात्मनस्ते जनः समस्तास्तव माययाऽतः ।

त्वद्भक्तसेवामलमानसानां विभाति तत्वं परमेकमैशम् ॥१०॥

ब्रह्मादयस्ते न विदुः स्वरूपं चिदात्मतत्वं बहिरर्थभावाः ।

ततो बुधस्त्वामिदमेव रूपं भक्त्या भजन्मुक्तिमुपैत्यदुःखः ॥११॥

अहं भवन्नामगुणैः कृतार्थो वसामि काश्यामनिशं भवान्या ।

मुमूर्षमाणस्य विमुक्तयेऽहं दिशामि मन्त्रं तव रामनाम ॥१२॥

इमं स्तवं नित्यमनन्यभक्त्या श्रृण्वन्ति गायन्ति लिखन्ति ये वै ।

ते सर्वसौख्यं परमं च लब्धा भवत्पदं यान्तु भवत्प्रसादात् ॥१३॥

॥ इति श्रीमदध्यात्मरामायणे श्रीमहादेवकृतं रामस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

* मेष राशीच्या लोकांनी श्रीरामाची उपासना करावी, ॐ रामभद्राय नम: मंत्राचा जप करावा.

* वृषभ राशींच्या लोकांनी हनुमानाची पूजा करावी, ॐ आञ्जनेयाय नम: मंत्राचा जप करावा.

* मिथुन राशींच्या लोकांनी रामाच्या दरबारात बेसनाचे लाडू अर्पण करावे. ॐरामचंद्राय नम: मंत्राचे जप करावे.

* कर्क राशीच्या लोकांनी श्री सीता-रामाला गोड पान अर्पण करावे. ॐ जानकी वल्लभाय नम: मंत्राचा जप करावा.

* सिंह राशीच्या लोकांनी श्रीरामाची पूजा करावी. ॐ जनार्दनाय नम: मंत्राचा जप करावा.

* कन्या राशीच्या लोकांनी हनुमानाची पूजा करावी. 'ॐ शर्वाय नम:'मंत्राचा जप करावा.

*तूळ राशीच्या लोकांनी राम दरबारावर मध अर्पण करावे. ॐ सौमित्र वत्सलनम: मंत्राचा जप करावा.

* वृश्चिक राशीच्या लोकांनी हनुमानावर जुईचे अत्तर अर्पण करावं. भरत वंदीत: नम: मंत्राचा जप करावा.

* धनू राशीच्या लोकांनी तुळशीचं पान हातात घेऊन ॐ दान्ताय नम: मंत्राचा जप करावा.

*मकर राशीच्या लोकांनी श्री सीता राम मौली अर्पण करावं. श्री रघुनंदन भरताग्रज नम: मंत्राचे जप करावा.

* कुंभ राशीच्या लोकांनी हनुमान मंत्र ॐ वायुपुत्राय नम: चा जप करावा.

* मीन राशीच्या लोकांनी श्रीरामाच्या दरबारात मेंदी अर्पण करावी. दशरथ नंदनाय नम: मंत्राचा जप करावा.

विजयादशमीचा सण देशाच्या विविध भागांमध्ये आपापल्या लोकपरंपरेनुसार साजरा केला जातो. रावण दहन देखील या दिवशी केले जाते, जे वाईट आणि अहंकाराचे प्रतीक आहे. विजयादशमीच्या दिवशीला सरस्वती पूजन, शस्त्र पूजन आणि शमी वृक्षाच्या पूजेला विशेष महत्त्व आहे.

विजयादशमीच्या दिवशी देशाच्या काही भागात अश्वपूजनही केले जाते. सनातन धर्माच्या मते, विजयादशमीला प्रदोष काळाच्या वेळी शमीच्या झाडाची पूजा केली पाहिजे. शमीच्या झाडाची पूजा करणे कसे चांगले आहे ते जाणून घ्या.

विजयादशमीच्या दिवशी प्रदोष काळाच्या वेळी शमीच्या झाडाजवळ जाऊन नमन करावे. त्यानंतर शमीच्या झाडाच्या मुळामध्ये गंगा किंवा नर्मदेचे शुद्ध पाणी घालावे. पाणी दिल्यानंतर शमीच्या झाडासमोर दिवा लावा. दिवा लावल्यानंतर शमीच्या झाडाखाली प्रतीकात्मक शस्त्र ठेवावे. त्यानंतर धूप, दिवा, नैवेद्य, आरती, पंचोपचार किंवा षोडशोपचार पूजनाने शमीच्या झाडाची आणि शस्त्रांची पूजा करावी. हात जोडून पूजा केल्यावर खालील प्रार्थना करा:

'शमी शम्यते पापम् शमी शत्रुविनाशिनी।

अर्जुनस्य धनुर्धारी रामस्य प्रियदर्शिनी।।

करिष्यमाणयात्राया यथाकालम् सुखम् मया।

तत्रनिर्विघ्नकर्त्रीत्वं भव श्रीरामपूजिता।।'

अर्थात- हे शमी वृक्ष, तू पापांचा नाश करणारा आणि शत्रूंचा नाश करणारा आहेस. अर्जुनाचे धनुष्य धारण करणारा तूच आहेस आणि श्रीरामाला प्रिय आहेस. श्री रामाने ज्या प्रकारे तुमची पूजा केली, ती आम्हीही करू. आमच्या विजयाच्या मार्गातील सर्व अडथळे दूर करा आणि ते आनंदी करा.

प्रार्थनेनंतर, जर तुम्हाला शमीच्या झाडाची काही पाने शमीच्या झाडाजवळ पडलेली दिसली, तर त्यांना आशीर्वाद म्हणून घ्या आणि त्यांना लाल कपड्यात गुंडाळा आणि ते नेहमी तुमच्यासोबत ठेवा. लक्षात ठेवा की तुम्हाला फक्त शमीच्या झाडापासून पडलेली पाने गोळा करावी लागतील. शमीच्या झाडाची पाने तोडू नका. या प्रयोगाद्वारे, तुम्ही स्वतःला शत्रूच्या अडथळ्यांपासून मुक्त करू शकाल आणि शत्रूला पराभूत करू शकाल.

दुर्गासुराने इंद्राविरुध्द युध्द पुकारले. शुक्राचार्य दुर्गासुराचा गुरु होता. तो संजीवनी विद्येच्या जोरावर मेलेल्या राक्षसांना पुन्हा जिवंत करी. दुर्गासुराने बृहस्पतीला कैद करुन पाताळात स्थानबध्द करुन ठेवले. इंद्राचा दुर्गासुराने पराभव केला आणि ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांना जिंकण्यासाठी तो धावून गेला. दुर्गासुराला पुरुषाच्या हातून मरण नाही म्हणून ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांनी त्याला मारण्यासाठी पार्वतीची योजना केली. पार्वती विजया नाव धारण करुन शस्त्रास्त्रांनी सज्ज झाली. महायक्षिणी, मोहमाया, चामुंडा इत्यादी ५६ कोटी स्त्रियांचे सैन्य तिने उभारले. असिलोमा, दुर्धर, दुर्मुख, बिडाल यांच्यासारख्या अतिबलाढय राक्षसांना विजया देवीने ठार मारले. त्यामुळे तालजंघ राक्षस संतापला आणि त्याने विजया देवीवर प्रचंड पर्वत फेकला. देवीने आपल्या शस्त्राने पर्वताचे तुकडे केले. घनघोर लढाई करुन तिने दुर्गासुराचा वध केला आणि विजय मिळवला. नऊ दिवस हे युध्द चालले होते. दहाव्या दिवशी विजय मिळाल्याने विजया देवीच्या स्मरणार्थ या दिवसाला विजयादशमी हे नाव मिळाले. शौर्य, विजय, संपत्ती आणि विद्या देणारा असा हा महत्वाचा दिवस आहे.

शमीपूजन, अश्मंतक (आपटयाच्या) वृक्षाचे पूजन विजयादशमीला करण्याची प्रथा आहे. पूर्वीच्या काळी पैठण नगरात देवदत्त नावाचा एक ब्राह्मण होता. त्याला कौत्स नावाचा एक पुत्र होता. त्याने आपल्या पुत्राला भडोच शहरी वरतंतू या ऋषीकडे विद्यार्जन करण्यासाठी पाठविले. ऋषीकडे राहून कौत्स विद्यार्जन करु लागला. विद्यार्जन पूर्ण होताच आपल्या गुरुने आपल्याकडून गुरुदक्षिणा घ्यावी अशी कौत्साची फार इच्छा होती. कौत्साने फारच आग्रह केल्यामुळे वरतंतू ऋषी त्याला म्हणाले, 'तुझा एवढा आग्रहच आहे तर तुला शिकवलेल्या प्रत्येक विद्येबद्दल एक कोटी याप्रमाणे चौदा कोटी सुवर्णमुद्रा व त्यादेखील एकाच व्यक्तीकडून तीन दिवसात मला आणून दे!' एकाच व्यक्तीकडून तीन दिवसात एवढे द्रव्य मिळविणे फारच कठीण होते.

त्या काळी रघुराजा हा अयोध्येचा राजा मोठा उदार आणि विद्वानांना आश्रय देणारा होता. कौत्स अयोध्येला रघुराजाकडे गेला. रघुराजाजवळ एवढे द्रव्य नव्हते. एवढया सुवर्णमुद्रा तीन दिवसात देण्याचे रघुराजाने कौत्साला आश्वासन दिले आणि त्याने इंद्राबरोबर लढाई करण्याची तयारी केली. इंद्राला ही गोष्ट समजताच त्याने अयोध्या नगराबाहेर शमीच्या आणि आपटयाच्या वृक्षांवर कुबेराकडून सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव करवला. रघुराजाने १४ कोटी सुवर्णमुद्रा कौत्साला गुरुदक्षिणा म्हणून वरतंतू या त्याच्या गुरुला अर्पण करण्यास दिल्या. उरलेल्या सुवर्णमुद्रांचा शमीच्या आणि आपटयाच्या वृक्षांखाली ढीग करुन लोकांना त्या घेऊन जाण्यास सांगितले.

लोकांनी सीमेबाहेर असलेल्या त्या वृक्षांची पूजा केली. यथेच्छ सोने लुटले आणि एकमेकांना देऊन आनंद व्यक्त केला. हा दिवस विजयादशमीचा होता. त्या वेळेपासून शमीची व अश्मंतक (आपटयाच्या) वृक्षांची पूजा करुन सुवर्णमुद्रा म्हणून आपटयाची पाने लुटण्याची चाल प्रचारात आली.

कथा वाचून झाल्यावर म्हणावे -

महिषासुरनिर्णाशि भक्तानां सुखदे नम: । रक्तबीजवधे देवि चण्डमुण्डविनाशिनी नम:

शुम्भनिशुम्भस्य धूम्राक्षस्य मर्दिनी नम: । सर्वशत्रुविनाशिनी सर्वसौभाग्यदायिनी नम: ।

देहि सौभाग्यमारोग्यं देहि मे परमं सुखम्‍ । रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि ।

उदयोऽस्तु ! जय जगदंब ॥ 

दसर्‍याची पवित्र परंपरा : शुभ प्रतीक नीलकंठ दर्शन

नीलकंठ तुम नीले रहियो, दूध-भात का भोजन करियो, हमरी बात राम से कहियो', या लोकोक्त‍ि प्रमाणे नीलकंठ पक्ष्याला प्रभूचे प्रतिनिधी करणारे मानले गेले आहे. 

दसर्‍याच्या सणावर या पक्ष्याचे दर्शन शुभ आणि भाग्य उदय करणारे मानले गेले आहे. यामुळे दसऱ्याच्या दिवशी, अनेक लोक गच्चीवर जाऊन आकाशाकडे पाहतात की त्यांना नीलकंठ पक्ष्याचे दर्शन होईल. जेणेकरून वर्षभर शुभ राहील.

या दिवशी नीलकंठ दर्शन झाल्याने घरात धन-धान्यात वृद्धी होते आणि घरात फलदायी व शुभ कार्य होतात. या दिवशी कधीही नीलकंठ दिसल्यास शुभ मानलं गेलं आहे.

असे म्हणतात की या पक्ष्याच्या दर्शनानंतरच श्री रामाने रावणावर विजय मिळवला होता. विजय दशमी हा सण विजयाचा उत्सव आहे.

नीलकंठ म्हणजे ज्याचा गळा निळा आहे. दसऱ्याला नीलकंठ पाहण्याची परंपरा अनेक वर्षांपासून आहे. लंकेच्या विजयानंतर, जेव्हा भगवान रामाला ब्राह्मणाला मारण्याचे पाप वाटले. भगवान रामाने त्याचा भाऊ लक्ष्मणासह भगवान शिवाची पूजा केली आणि स्वतःला ब्राह्मणाच्या हत्येच्या पापातून मुक्त केले. मग भगवान शिव नीलकंठ पक्ष्याच्या रूपात पृथ्वीवर आले.

धर्मशास्त्रांप्रमाणे भगवान शंकर हेच नीलकण्ठ आहे. हा पक्षी पृथ्वीवरील भगवान शिवाचे प्रतिनिधी आणि रूप दोन्ही मानले जाते. नीलकंठ पक्षी हे भगवान शिवाचे रूप आहे. 

भगवान शिव नीलकंठ पक्ष्याचे रूप धारण करतात आणि पृथ्वीवर फिरतात.

शेतकरी मित्र :- शास्त्रज्ञांच्या मते, नशीबाचा निर्माता असण्याबरोबरच नीलकंठ शेतकऱ्यांचा मित्र देखील आहे. कारण खऱ्या अर्थाने नीलकंठ हे शेतकऱ्यांच्या नशिबाचे रक्षक देखील आहेत, जे शेतात किडे खाऊन शेतकऱ्यांच्या पिकांची काळजी घेतात.

कारण - विड्याला प्रेम आणि विजय याचे प्रतीक मानलं जातं. त्याच वेळी, बीडा या शब्दाचे देखील स्वतःचे विशेष महत्त्व आहे, जे वाईटावर चांगल्याच्या विजयाशी निगडित राहण्याचे कर्तव्य म्हणून पाहिले जाते.

हेच कारण आहे की दसऱ्याला रावण दहन केल्यानंतर विडा खाल्ला जातो. दसऱ्याच्या दिवशी लोक असत्यावर सत्याचा विजयाचं आनंद विडा खाऊन साजरा करतात. पण विडा हनुमानाला रावणाच्या दहन करण्यापूर्वी अर्पण केला जातो, जेणेकरून त्यांचा आशीर्वाद प्राप्त होतो.

दसर्‍याला विडा खाण्यामागील एक कारण हे देखील आहे की या काळात वातावरणात परिवर्तन होत असतं, ज्यामुळे संसर्गजन्य रोगांचा धोका वाढतो. अशावेळी विडा आरोग्यासाठी चांगला ठरतो.

एक कारण असेही आहे की नवरात्रीमध्ये 9 दिवस उपवास केल्याने पचनावर परिणाम होतो. अशावेळी पान खाल्ल्याने अन्न पचवणे सोपे होते.

तिथी : दशमी

वार : शुक्रवार

तारीख : 15 ऑक्टोबर 2021

अभिजीत मुहूर्त : सकाळी 11 वाजून 43 मिनिटापासून से दुपारी 12 वाजून 30 मिनिटापर्यंत. या मुहूर्तात केलेली पूजा यश आणि विजय देण्यास शुभ ठरते.

विजय मुहूर्त : दुपारी 2 वाजून 01 मिनिटे 53 सेकंद ते दुपारी 2 वाजून 47 मिनिटे 55 सेकंदापर्यंत

अपराह्न मुहूर्त : 1 वाजून 15 मिनिटे 51 सेकंद ते 3 वाजून 33 मिनिटे 57 सेकंदापर्यंत.

दसरा सण आश्विन शुक्ल पक्षाच्या दशमी तिथीला अपराह्न काळात साजरा केला जातो. ही वेळ सूर्योदयानंतर दहाव्या मुहूर्तापासून बाराव्या मुहूर्तापर्यंत असते.

दशमी तिथी: दशमी तिथी 14 ऑक्टोबर 2021 दिन गुरुवार संध्याकाळी 06 वाजून 52 मिनिटापासून प्रारंभ होऊन 15 ऑक्टोबर 2021 दिन शुक्रवारी संध्याकाळी 06 वाजून 02 मिनिटाला संपेल.

टीप: तारीख आणि वेळ स्थानिक वेळेनुसार किंचित बदलते.

या दिवशी मुले पाटीवर सरस्वतीचे प्रतीकात्मक चित्र काढून त्या पाटीची पूजा करतात. पुस्तकांची आणि वह्यांचीही पूजा होते. सरस्वती देवीला विद्येची आराध्यदैवत मानलं जात असल्याने विद्यार्थी आपल्या पुस्तकांची पूजा करतात. साहित्यिक, ग्रंथकार आपल्या ग्रंथाची पूजा करतात. ज्या गोष्टींपासून आपल्याला ज्ञान मिळते त्या सर्व गोष्टींची पूजा करता येते. 

पूजा विधी 

पूजनासाठी एका दगडी पाटीवर श्री महासरस्वतीची प्रतिमा काढावी. कारण असे सांगितले जाते की पहिले वा‌‌ङ‌‌‍मय दगडावर‌ कोरले गेले होते व गायत्री देवीची पहिली प्रतिमा श्री परशुरामाने पाषाणावर काढली होती. 

श्रीसरस्वतीची प्रतिमा प्रथम प्रशुरामाने काढली होती व धारिणीने रेखाटली होती. परशुराम हे महाविष्णूचा सहावा अवतार होते आणि त्याच्या पत्‍नीचे नाव धारिणी होते, जी आल्हादिनी आहे. धारिणी ह्या भूदेवी वरुणाची कन्या आहे. 

पूजा स्थळ स्वच्छ करुन घ्यावं. तेथे पाट मांडून त्यावर लाल कपडा घालावा.

पाटावर सरस्वती काढलेली पाटी ठेवावी. जवळच सरस्वती देवीचा फोटो किंवा मूर्ती ठेवावी.

त्यासमोर मुलांची अभ्यासाची पुस्तकं किंवा इतर ज्ञानवर्धक पुस्तकं ठेवावीत.

जवळ आपट्याची पाने ठेवावी.

देवीच्या नावाने खाली तांदळाची रास करुन त्यावर कुंकुं लावलेला कलश स्थापित करावं. त्याला आजूबाजू आंब्याची पाने लावून मधोमध नारळ ठेवावा. 

देवीला, सरस्वती चिन्हांवर आणि पुस्तकांवर हळद-कुंकु व्हावं.

फुलं अर्पित करावी.

उदबत्ती, समयी आणि दिवा लावावा.

फळांचा नैवेद्य दाखवावा.

ज्ञानरूपी महासागर असलेल्या देवी सरस्वतीची कृपा आपल्यावर सदैव राहावी म्हणून देवी सरस्वतीची वंदना करावी.

या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता

या वीणावरदण्डमण्डितकराया श्वेतपद्मासना।

या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता

सामां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥

1. संपत्ती आणि समृद्धीसाठी: दसऱ्याच्या दिवशी, माता लक्ष्मीचे ध्यान करताना, मंदिरात झाडू दान केल्याने धन आणि समृद्धी वाढते.

2. नोकरी-व्यवसायासाठी: जर नोकरी आणि व्यवसायात अडचण असेल तर दसऱ्याच्या दिवशी देवी आईची पूजा करा आणि देवीला 10 फळे अर्पित करुन गरीबांमध्ये वाटून घ्या. देवीला साहित्य अर्पण करताना 'ओम विजयाय नम:' चा जप करा. हा उपाय मध्यान्ह शुभ वेळेत करा. नक्कीच प्रत्येक क्षेत्रात विजय होईल. असे मानले जाते की रावणाचा पराभव केल्यानंतर श्री रामाने मध्ययुगीन काळातही पूजा केली.

3. न्यायालयापासून सुटका मिळवण्यासाठी: दसऱ्याच्या दिवशी शमीच्या झाडाखाली दिवा लावल्याने व्यक्तीला सर्व प्रकारच्या खटल्यांपासून मुक्तता मिळते. शमीच्या झाडाखाली दिवा लावल्याने सौभाग्य प्राप्त होते.

4. शुभ आणि विजयासाठी: श्री रामाने रावणाचा वध करण्यापूर्वी नीलकंठला पाहिले होते. नीलकंठ हे शिवाचे एक रूप मानले जाते. त्यामुळे दसऱ्याच्या दिवशी ते पाहणे अत्यंत शुभ असते.

5. व्यवसायासाठी: जर व्यवसायात सतत नुकसान होत असेल, तर दसऱ्याच्या दिवशी, नारळ सव्वा मीटर पिवळ्या कपड्यात गुंडाळा आणि जनेयू व सव्वा पाव मिठाईसह श्री राम मंदिरात अर्पण करा. व्यवसायाला त्वरित गती येईल.

6. आरोग्यासाठी: रोग किंवा त्रास दूर करण्यासाठी, संपूर्ण पाण्याचं नारळ घ्या आणि स्वतःवर 21 वेळा ओवाळून रावण दहनच्या अग्नीमध्ये फेकून द्या. जर तुम्ही घरातील सर्व सदस्यांवर ओवाळून घेतलं तर अधिक चांगले होईल.

7. आर्थिक प्रगतीसाठी: दसऱ्याच्या दिवसापासून, कुत्र्याला दररोज सलग 43 दिवस बेसनाचे लाडू खाऊ घाला. यामुळे तुमच्या पैशाशी संबंधित समस्या दूर होतील.

8. संकटातून मुक्त होण्यासाठी: दसऱ्याला सुंदरकांडाची कथा केल्याने सर्व रोग आणि मानसिक समस्या दूर होतात.

9. सकारात्मक ऊर्जेसाठी: दसऱ्याच्या दिवशी, घरातील सर्व सदस्यांवर तुरटीचा तुकडा ओवाळून आणि गच्चीवरुन किंवा एखाद्या निर्जन ठिकाणी जाऊन ईष्ट देवताचे स्मरण करत आपल्या मागील बाजूने फेकून द्या. असे मानले जाते की असे केल्याने घरात सर्व प्रकारच्या नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होतात.

10. शुभतेसाठी: मान्यतेनुसार, दसऱ्याला रावणाच्या दहनानंतर गुप्त दान देणे अत्यंत शुभ मानले जाते.

* असत्यावर सत्याचा विजय -

भगवान रामाने या दिवशी रावणाचा वध केला होता. या सणाला असत्यावर सत्याचा विजय म्हणून साजरा केला जातो. म्हणून या दशमी ला विजयादशमी च्या नावाने ओळखतात. दसऱ्या किंवा विजयादशमीचा सण मोठ्या थाटामाटाने दणक्यात साजरा केला जातो. दसरा वर्षाच्या तीन सर्वात शुभ मुहूर्तांपैकी एक आहे. इतर दोन आहे चैत्र शुक्लची आणि कार्तिक शुक्लची प्रतिपदा. या दिवशी लोकं नवीन काम सुरू करतात. या दिवशी शस्त्राची आणि वाहनांची पूजा करतात.

प्राचीन काळात राजा या दिवशी विजयची इच्छा करून आणि त्या साठी देवाकडे प्रार्थना करून युद्ध यात्रे साठी जात असे. दसऱ्याचा सण दहा प्रकारचे पाप, काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, अंहकार, आळस, हिंसा आणि चोरी या सारख्या अवगुणांना सोडण्यास प्रवृत्त करतं.

दशहरा शब्दाची निर्मिती - दशहरा किंवा दसरा हा शब्द

दश (दहा) आणि 'अहन' शब्दापासून बनला आहे. दसरा सणाच्या उत्पत्तीच्या विषयी बऱ्याच आख्यायिका आहेत. काहींच्या मतानुसार हा सण शेतीचा सण आहे. दसऱ्याच्या सणाला सांस्कृतिक पैलू देखील आहे.

भारत हा एक कृषिप्रधान म्हणजे शेतकर्‍याचं देश आहे. शेतकरी आपल्या शेतात पीक पेरून धान्य रुपी धनाला आपल्या घरात घेऊन येतो त्या वेळी त्याच्या उत्साहाला आणि आनंदाला पारावर नसतो. या आनंदाच्या प्रसंगी तो देवाची कृपा समजतो आणि त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी त्याला आवळतो त्याची उपासना करतो. तर काही लोकांच्या मते हे रण यात्रेचे प्रतीक आहे, कारण या वेळी पावसाळा संपतो, नदीचा पूर देखील शांत होतो, धान्य साठवून ठेवले जाते.

या सणाचा संबंध नवरात्राशी देखील आहे. कारण नवरात्राच्या नंतरच हा सण साजरा करतात आणि या सणामध्ये महिषासुराच्या विरोधात देवी आईच्या धाडसी कार्यांचा उल्लेख देखील मिळतो. दसरा किंवा विजया दशमी नवरात्राच्या नंतर दहाव्या दिवशी साजरा करतात. या दिवशी रामाने रावणाचा वध केला होता.

राम-रावणाचा युद्ध - रावणाने माता सीतेला हरून लंकेत नेले. भगवान राम हे युद्धाची देवी आई दुर्गेचे भक्त होते त्यांनी युद्धाच्या काळात पहिल्या नऊ दिवसापर्यंत आई दुर्गेची पूजा केली आणि दहाव्या दिवशी दुष्ट रावणाचा संहार केला म्हणून विजयादशमी एक महत्वाचा दिवस आहे. रामाच्या विजयाचे प्रतीक म्हणून या सणाला 'विजयादशमी' म्हणतात.

दसऱ्याच्या सणावर भरते जत्रा -

दसऱ्याचा सण मोठ्या जल्लोषात साजरा करण्यासाठी जागोजागी मोठ्या जत्रा भरतात. याचा आनंद लुटण्यासाठी लोकं आपल्या मित्र आणि कुटुंबासह येतात आणि मोकळ्या आकाशा खाली जंत्र्यांचा पुरेपूर आनंद घेतात. या जत्रेमध्ये वेगवेगळ्या रंगीत बांगड्या, वस्तू आणि खेळणी,कपडे विकतात. याच बरोबर खाण्याच्या पदार्थांचा भांडार असतो.

रामलीला आणि रावण वध - या काळात बऱ्याच ठिकाणी रामलीला देखील आयोजित करतात. रावणाचा मोठा पुतळा बनवून त्याला पेटवतात. दसरा किंवा विजयादशमी भगवान रामाच्या विजयाच्या रूपात साजरा करा किंवा दुर्गा पूजेच्या रूपात, दोन्ही रूपात हा सण शक्ती-पूजा, शस्त्रपूजा, आनंदाचा आणि विजयाचा सण आहे. रामलीला मध्ये जागो-जागी रावण वध करतात.

शक्तीच्या प्रतीकांचा सण - शक्तीच्या उपासनेचा हा सण शारदीय नवरात्रापासून ते नवमी पर्यंत नऊ तारखा, नऊ नक्षत्र, नऊ शक्तीच्या भक्ती सह सनातन काळापासून साजरा केला जात आहे. या निमित्ताने लोकं नवरात्राच्या नऊ दिवस जगदंबेची वेग-वेगळ्या रूपांची उपासना करून सामर्थ्यवान राहण्याची इच्छा करतात. भारतीय संस्कृती नेहमीच शौर्य आणि वीरताची समर्थक आहे. दसऱ्याचा सण देखील शक्तीच्या प्रतीक म्हणून साजरा केला जाणारा सण आहे.

वाईटावर चांगल्याची विजय -

या दिवशी क्षत्रियांच्या घरात शस्त्र पूजा करतात. या दिवशी रावण, मेघनाद आणि कुंभकर्णचे पुतळे पेटवतात. काही कलाकार राम,सीता आणि लक्ष्मणाचा वेष धरून येतात आणि आगीच्या बाणाने या पुतळ्यांना बाण मारतात जे फटाक्याने भरलेले असतात. पुतळ्यात आग लागतातच तो पुतळा पेटून उठतो आणि त्यामधील फटाके फुटतात आणि या मुळे त्याचा अंत होतो. हा सण वाईटावर चांगल्याची विजयाचा प्रतीक आहे.

उल्लेखनीय आहे की जेव्हा दशमी आणि नवमी एकत्र असते तेव्हा कल्याण आणि विजयासाठी अपराजिता देवीची पूजा दशमी तिथीला उत्तर-पूर्वेच्या दिशेत अपराह्ण म्हणजे दुपारी केली जाते. 

आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यां तारकोदये

स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्ध

म्हणजे आश्विन महिन्याच्या शुक्लपक्षाची दशमी तिथीला ताऱ्यांच्या उदयकाळात मृत्यू वर देखील विजय मिळविण्याचा काळ मानतात. आपल्या सनातन संस्कृतीत दसरा हा विजयाचा आणि शुभता दर्शविणारा सण आहे. वाईटावर चांगल्याची आणि असत्यावर सत्याची विजय मिळविण्याचा हा सण, म्हणून ह्याला विजयादशमी म्हणतात.

1 याच दिवशी असुर महिषासुराचा वध करून आई कात्यायनी विजयी झाली.

2 या दिवशी भगवान श्रीरामाने रावणाचा वध करून त्याला मुक्ती दिली.

3 असे म्हणतात की याच दिवशी देवी सती आपल्या वडिलांच्या दक्षाच्या यज्ञ वेदीत सामावली असे.

4 असे म्हणतात की याच दिवशी पांडवांना वनवास मिळाले.

5 असे म्हणतात की याच दिवशी पांडवांनी कौरवांवर विजय मिळवली. पण याचे काहीही पुरावे नाही. महाभारताचा युद्ध 22 नोव्हेंबर 3067 रोजी झाले. हे युद्ध तब्बल 18 दिवसापर्यंत चालले होते. खरं तर याच दिवशी अज्ञातवास समाप्ती नंतर पांडवांनी शक्तिपूजन करून शमीच्या झाडात लपविले, आपले शस्त्र पुन्हा आपल्या हातात घेतले आणि विराटच्या गायी चोरणारी कौरव सैन्यावर हल्ला करून विजय मिळवली.

6 या दिवशी वर्षाऋतूच्या समाप्तीवर चातुर्मास देखील संपतो.

7 याच दिवशी शिर्डीच्या साईबाबांनी समाधी घेतली.

8 अशी आख्यायिका आहे की दसऱ्याच्या दिवशी कुबेर यांनी राजा रघूला स्वर्ण मुद्रा देत शमीच्या पानांना सोन्याचे बनविले असे, त्या दिवसा पासून शमी हे सोनं देण्याचं झाड म्हणून मानलं जातं. एका कथेनुसार अयोध्याचे राजा रघु यांनी विश्वजित यज्ञ केले. सारं काही दान करून ते एका पर्णकुटीत राहू लागले. तिथे एक कौत्स नावाचा ब्राह्मणाचा मुलगा आला. त्याने राजा रघुला सांगितले की त्याला आपल्या गुरूला गुरुदक्षिणा देण्यासाठी 14 कोटी सोन्याच्या नाण्यांची गरज आहे. त्यावर राजा रघु कुबेरावर हल्ला करण्यासाठी तयार झाले. घाबरून कुबेर राजा रघूंना शरणागत झाले. आणि त्यांनी अश्मन्तक आणि शमीच्या झाडावर स्वर्णमुद्रांचा वर्षाव केला. त्यामधून कौत्साने फक्त 14 कोटी स्वर्णमुद्रां घेतल्या. ज्या स्वर्णमुद्रां कौत्साने घेतल्या नाहीत, त्यांना राजा रघुने वाटप केल्या. तेव्हा पासून दसऱ्याच्या दिवशी एकमेकांना सोन्याच्या रूपात अश्मन्तकाची पाने देतात.

9 असे ही म्हटले जाते की एकदा एका राजाने देवाचे देऊळ बनवले आणि त्यामध्ये देवाची प्राण-प्रतिष्ठा करण्यासाठी एका ब्राह्मणाला बोलावलं. ब्राह्मणाने दक्षिणेत 1 लाख सोन्याची नाणी मागितली तर राजा विचारात पडला. मागितलेली दक्षिणा न देता त्याला पाठवणे देखील योग्य नव्हते तर त्यांनी ब्राह्मणाला एक रात्री आपल्या महालात थांबण्यासाठी सांगितले आणि सकाळ पर्यंत व्यवस्था करतो असे सांगितले. रात्री राजा काळजीपोटी झोपी गेला. स्वप्नात देवाने त्याला दर्शन देऊन म्हटले की तू शमीची पाने घेऊन ये मी त्याला सोन्याची करून देतो. हे स्वप्न बघतातच त्याला एकाएकी जाग येते त्यांनी उठून आपल्या सेवकांना घेऊन शमीची पाने घेण्यासाठी गेला, सकाळ पर्यंत त्यांनी खूप पाने एकत्र केले. लगेचच चमत्कार घडला आणि सर्व शमीची पाने सोन्याची झाली. तेव्हा पासून या दिवशी शमीची पूजा करण्याची प्रथा सुरू झाली.

10 तसे हा सण प्राचीन काळापासून सुरूच आहे. सुरवातीच्या काळात हा सण एक कृषिप्रधान लोकांचा उत्सव होता. पावसाळ्यात पेरणी केलेल्या पहिल्या पिकाला शेतकरी घरी आणल्यावर हा सण साजरा केला जात होता. 

पौराणिक ग्रंथांमध्ये असे ही म्हटले आहेत की राजा भगीरथांनी आपल्या पूर्वजांना मुक्ती मिळवून देण्यासाठी भगवान शंकराची पूजा करून गंगेला या स्वर्गातून पृथ्वीवर आणले होते. ज्या दिवशी त्यांनी गंगेला पृथ्वी वर आणले तो दिवस गंगा दसऱ्याच्या नावाने ओळखतात. ज्येष्ठ शुक्लच्या दशमी ला हस्त नक्षत्रात स्वर्गातून गंगा अवतरली.

* असत्यावर सत्याचा विजय - 

भगवान रामाने या दिवशी रावणाचा वध केला होता. या सणाला असत्यावर सत्याचा विजय म्हणून साजरा केला जातो. म्हणून या दशमी ला विजयादशमी च्या नावाने ओळखतात. दसऱ्या किंवा विजयादशमीचा सण मोठ्या थाटामाटाने दणक्यात साजरा केला जातो. दसरा वर्षाच्या तीन सर्वात शुभ मुहूर्तांपैकी एक आहे. इतर दोन आहे चैत्र शुक्लची आणि कार्तिक शुक्लची प्रतिपदा. या दिवशी लोकं नवीन काम सुरू करतात. या दिवशी शस्त्राची आणि वाहनांची पूजा करतात.

प्राचीन काळात राजा या दिवशी विजयची इच्छा करून आणि त्या साठी देवाकडे प्रार्थना करून युद्ध यात्रे साठी जात असे. दसऱ्याचा सण दहा प्रकारचे पाप, काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, अंहकार, आळस, हिंसा आणि चोरी या सारख्या अवगुणांना सोडण्यास प्रवृत्त करतं.

दशहरा शब्दाची निर्मिती - दशहरा किंवा दसरा हा शब्द  दश (दहा) आणि 'अहन' शब्दापासून बनला आहे. दसरा सणाच्या उत्पत्तीच्या विषयी बऱ्याच आख्यायिका आहेत. काहींच्या मतानुसार हा सण शेतीचा सण आहे. दसऱ्याच्या सणाला सांस्कृतिक पैलू देखील आहे. 

भारत हा एक कृषिप्रधान म्हणजे शेतकर्‍याचं देश आहे. शेतकरी आपल्या शेतात पीक पेरून धान्य रुपी धनाला आपल्या घरात घेऊन येतो त्या वेळी त्याच्या उत्साहाला आणि आनंदाला पारावर नसतो. या आनंदाच्या प्रसंगी तो देवाची कृपा समजतो आणि त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी त्याला आवळतो त्याची उपासना करतो. तर काही लोकांच्या मते हे रण यात्रेचे प्रतीक आहे, कारण या वेळी पावसाळा संपतो, नदीचा पूर देखील शांत होतो, धान्य साठवून ठेवले जाते.

या सणाचा संबंध नवरात्राशी देखील आहे. कारण नवरात्राच्या नंतरच हा सण साजरा करतात आणि या सणामध्ये महिषासुराच्या विरोधात देवी आईच्या धाडसी कार्यांचा उल्लेख देखील मिळतो. दसरा किंवा विजया दशमी नवरात्राच्या नंतर दहाव्या दिवशी साजरा करतात. या दिवशी रामाने रावणाचा वध केला होता.  

राम-रावणाचा युद्ध - रावणाने माता सीतेला हरून लंकेत नेले. भगवान राम हे युद्धाची देवी आई दुर्गेचे भक्त होते त्यांनी युद्धाच्या काळात पहिल्या नऊ दिवसापर्यंत आई दुर्गेची पूजा केली आणि दहाव्या दिवशी दुष्ट रावणाचा संहार केला म्हणून विजयादशमी एक महत्वाचा दिवस आहे. रामाच्या विजयाचे प्रतीक म्हणून या सणाला 'विजयादशमी' म्हणतात.

दसऱ्याच्या सणावर भरते जत्रा -  दसऱ्याचा सण मोठ्या जल्लोषात साजरा करण्यासाठी जागोजागी मोठ्या जत्रा भरतात. याचा आनंद लुटण्यासाठी लोकं आपल्या मित्र आणि कुटुंबासह येतात आणि मोकळ्या आकाशा खाली जंत्र्यांचा पुरेपूर आनंद घेतात. या जत्रेमध्ये वेगवेगळ्या रंगीत बांगड्या, वस्तू आणि खेळणी,कपडे विकतात. याच बरोबर खाण्याच्या पदार्थांचा भांडार असतो. 

रामलीला आणि रावण वध - या काळात बऱ्याच ठिकाणी रामलीला देखील आयोजित करतात. रावणाचा मोठा पुतळा बनवून त्याला पेटवतात. दसरा किंवा विजयादशमी भगवान रामाच्या विजयाच्या रूपात साजरा करा किंवा दुर्गा पूजेच्या रूपात, दोन्ही रूपात हा सण शक्ती-पूजा, शस्त्रपूजा, आनंदाचा आणि विजयाचा सण आहे. रामलीला मध्ये जागो-जागी रावण वध करतात.

शक्तीच्या प्रतीकांचा सण - शक्तीच्या उपासनेचा हा सण शारदीय नवरात्रापासून ते नवमी पर्यंत नऊ तारखा, नऊ नक्षत्र, नऊ शक्तीच्या भक्ती सह सनातन काळापासून साजरा केला जात आहे. या निमित्ताने लोकं नवरात्राच्या नऊ दिवस जगदंबेची वेग-वेगळ्या रूपांची उपासना करून सामर्थ्यवान राहण्याची इच्छा करतात. भारतीय संस्कृती नेहमीच शौर्य आणि वीरताची समर्थक आहे. दसऱ्याचा सण देखील शक्तीच्या प्रतीक म्हणून साजरा केला जाणारा सण आहे.

वाईटावर चांगल्याची विजय -  या दिवशी क्षत्रियांच्या घरात शस्त्र पूजा करतात. या दिवशी रावण, मेघनाद आणि कुंभकर्णचे पुतळे पेटवतात. काही कलाकार राम,सीता आणि लक्ष्मणाचा वेष धरून येतात आणि आगीच्या बाणाने या पुतळ्यांना बाण मारतात जे फटाक्याने भरलेले असतात. पुतळ्यात आग लागतातच तो पुतळा पेटून उठतो आणि त्यामधील फटाके फुटतात आणि या मुळे त्याचा अंत होतो. हा सण वाईटावर चांगल्याची विजयाचा प्रतीक आहे.

ज्योतिष शास्त्रानुसार दसर्‍याला मुलांचे अक्षर लेखन, घर किंवा दुकानाचे निर्माण, गृह प्रवेश, मुंज, बारसं, उष्टावण, कर्ण छेदन, यज्ञोपवीत संस्कार आणि भूमी पूजन इतर कार्य करणे शुभ मानले गेले आहे. विजयादशमीच्या दिवशी विवाह संस्काराला मनाई आहे. 

या वर्षी 24 ऑक्टोबर रोजी सकाळी 6 वाजून 58 मिनिटापर्यंत अष्टमी आहे नंतर नवमी लागत आहे. ज्यामुळे दसरा 25 ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जाईल. 

शुभ मुहूर्त-

दशमी तिथी प्रारंभ - 25 ऑक्टोबर रोजी सकाळी 07:41 मिनिटापासून 

विजय मुहूर्त - दुपारी 01:55 मिनिटे ते 02:40 मिनिटापर्यंत

अपराह्न पूजा मुहूर्त - 01:11 मिनिटे ते 03:24 मिनिटापर्यंत 

दशमी तिथी समाप्त - 26 ऑक्टोबर सकाळी 08:59 मिनिटापर्यंत असेल.

1. दसर्‍याला वाहन, शस्त्र, पुस्तकं, तसेच राम लक्ष्णम, सीता व हनुमान, देवी दुर्गा, गोकर्णाची फुलं आणि शमीच्या झाडाची पूजा करावी.

2. दसर्‍याला रावण दहन बघायला जाताना कपाळावर टिळा लावावा.

3. रावण दहन झाल्यावर परत येताना आपट्याची पाने आणावी. घरी आल्यावर कर्त्या पुरूषांनी सीमोल्लंघन करावे. सोने घेऊन देवीचे दर्शन घ्यावे. नंतर 

बहिणीकडून किंवा घरातील मुख्य सवाष्ण स्त्रीकडून ओवाळून घ्यावे.

4. या सणात एकमेकांना भेटून, मोठ्यांचा आशीर्वाद घेऊन प्रेम संबंध निर्मित व्हावे अशी वागणूक असावी. सर्वांना स्वर्ण प्रतीक रुपात आपट्याची पाने द्यावी.

5. या दिवशी घरातील लहान मुलांना भेट वस्तू, मिठाई देण्याची परंपरा असते.

6. या दिवशी गिलकीचे भजे आणि गोड भजे तयार करण्याची परंपरा आहे. 

7. या दिवशी दुर्गा सप्तशती किंवा चंडी पाठ करावा.

8. दसर्‍याला पिंपळ, शमी आणि वडाच्या झाडाखाली तसेच मंदिरात दिवा लावावा. या दिवशी घरात देखील रोशनी असावी.

9. या दिवशी आपल्या आंतरीक वाईट विचारांचा खात्मा करुन चांगल्या वागणुकीचा संकल्प घ्यावा.

10. या दिवशी सर्व वैर विसरुन, इतरांच्या चुका माफ करुन नव्याने नाती जोडण्याचा प्रयत्न करावा. 

दसर्‍याला दशहरा असेही म्हणतात. दश म्हणजे दहा आणि हरा म्हणजे हरल्या आहेत. दसर्‍याच्या आधीचे नऊ दिवस देवीने असुरांशी युद्ध करून आणि दहाही दिशांवर नियंत्रण मिळवले. तोच हा दिवस !

त्रेतायुगात प्रभू श्रीरामचंद्राने याच दिवशी रावणाचा वध केला आणि रावणावर विजय मिळवला, म्हणजे विजयाचा दिवस म्हणून याला विजयादशमी असेही म्हणतात. 

द्वापरयुगात पांडवांनी अज्ञातवास संपताच याच दिवशी शक्तीपूजन करून शमीच्या वृक्षावर ठेवलेली आपली शस्त्रे परत घेतली होती.

पूर्वी मराठे वीर शत्रूचा प्रदेश जिंकून सोन्या-नाण्याच्या रूपात संपत्ती घरी आणून ती देवासमोर ठेवत आणि मोठ्यांना नमस्कार करीत. ती प्रथा आपण आपट्याची पाने सोने म्हणून वाटतो.

या दिवशी राजे आपल्या शस्त्रांची पूजा करतात. प्रत्येक शस्त्रामध्ये देव आहे, या श्रद्धेने आपण शस्त्रांची पूजा करायची असते.

या दिवशी शेतकरी आपल्या शेतीत साहाय्य करणार्‍या अवजारांची पूजा करतात.

विद्यार्थी आपल्या वह्या-पुस्तकांची पूजा करतात. कारण विद्यार्थी जीवनातील ही शस्त्रेच आहेत. तसेच या प्रत्येकात देव आहे. या दिवशी विद्यार्थ्यांनी वह्या, पुस्तके, लेखणी या सर्वांची पूजा करायला हवी. विद्यार्थी जीवनातील ही शस्त्रे सरस्वतीमातेचे प्रतीक आहेत. आपण आपल्या जीवनातील ज्ञानग्रहण करायला साहाय्य करणार्‍या सर्व शस्त्रांचे या दिवशी मनोभावे पूजन करावे.

प्राचीन काळापासून आश्विन महिन्यातील शुक्लपक्षाच्या दशमीला विजयादशमीचा सण साजरा केला जात आहे. मग या दिवशी जेव्हा प्रभू श्रीरामाने लंकापती रावणाला ठार मारले म्हणजे त्याचा दहन केला तर त्या दिवसापासून या दिवसाला दसरा देखील म्हणू लागले.

1 असुरांचा वध : सर्वप्रथम या दिवशी आई दुर्गेने महिषासुराचा वध केला असे. रम्भासुराचा मुलगा महिषासुर होता, जो फार सामर्थ्यवान होता. त्यांनी कठोर तपश्चर्या करून परमपिता ब्रह्माला प्रसन्न केले. त्यावर ब्रह्माजींनी प्रगट होऊन त्याला म्हणे 'बाळ तू मृत्यूला सोडून, काही ही मागणी कर' महिषासुराने फार विचार केला आणि म्हणे - ठीक आहे देवा माझी मृत्यू असुर आणि मानव कोणाकडून ही न होवो. माझी मृत्यू एखाद्या बाई कडून व्हावी अशी माझी इच्छा आहे. ब्रह्माजी तथास्तु म्हणून निघून गेले. 

ब्रह्माजीं कडून वर मागून त्याने तिन्ही लोकांवर आपले आधिपत्यं गाजवले आणि त्रिलोकाधिपती बनला. तेव्हा सगळ्या देवी-देवांनी मिळून आई भगवती महाशक्तीला बोलावले त्यांची पूजा केली. सर्व देवी-देवांच्या शरीरातून एक तेजःपुंज निघाले आणि त्यापासून एका सुंदर स्त्रीचे निर्माण झाले. हिमवान यांनी तिला वाहन म्हणून सिंह दिले. सर्व देवांनी आपले अस्त्र शस्त्र महामायाच्या सेवेत दिली. भगवतीने प्रसन्न होऊन त्यांना लवकरच महिषासुराच्या भीतीपासून मुक्त करण्याचे आश्वासन दिले. 

देवी आईने महिषासुराशी तब्बल नऊ दिवस युद्ध केले आणि 10 व्या दिवशी त्याला ठार मारले. म्हणून हा दिवस विजयादशमीचा सण म्हणून साजरा करतात. महिषासुर एक राक्षस नसून दैत्य किंवा असुर होता.

2 राक्षसाचा वध : असे म्हणतात की प्रभू श्रीराम आणि रावणाचे युद्ध बऱ्याच दिवसा पर्यंत चालले असे. शेवटी रामाने दशमीच्या दिवशी रावणाचा वध केला. रावण हा एक राक्षस होता तो असुर किंवा दैत्य नसे.

3 धर्माचा विजय : असे ही म्हणतात की या दिवशी अर्जुनाने कौरवांच्या लाख सैनिकांना मारून कौरवांचा पराभव केला. हा धर्माचा अधर्मा वर विजय होता.

खरं तर यामागील कारण म्हणजे झेंडू सोप्यारीत्या उपलब्ध असणे आहे. आपल्या पिवळ्या आणि केशरी रंगामुळे हे फुलं खास आहेत. या रंगामुळे ते सोनेरी असल्याचे जाणवतं आणि तसेही पिवळा, केशरी किंवा सोनेरी रंग शुभ मानले गेले आहे. झेंडूच्या फुलांचा रंग विजय, हर्ष आणि उत्साहाचे प्रतिनिधित्व करतं. 

या फुलाचं धार्मिक महत्व इतर फुलांपेक्षा अधिक आहे म्हणून विजयाच्या सणावर झेंडूच्या फुलांची सजावट आणि पूजेसाठी हे फुलं वापरण्याचं महत्त्व आहे.

या फुलाला हिरण्यगर्भ पुष्प देखील म्हणतात. हिरण्य म्हणजे सोनं आणि त्याच्या रंगासारखे फुल म्हणजे झेंडू.

झेंडूची फुले इतर फुलांच्या तुलनेत जास्त काळ टिकतात. साधरण दोन ते तीन दिवसही फुले कोमेजत नाही.

एकाच रंगामध्ये विविध छटा, लहान-मोठे, टोकदार-पसरट पाकळ्यांचे आकार आकर्षण वाढवतात.

मेरीगोल्ड नावाचं हे फुलं सूर्याचे प्रतीक असल्याचे म्हटलं जातं. प्राचीन ग्रंथाप्रमाणे हे फुल सुंदरता आणि ऊर्जेचं प्रतीक आहे.

याला संस्कृतमध्ये स्थूल पुष्प या नावाने ओळखतात. हे दिव्य शक्तींसह सत्याचे प्रतीक मानले गेले आहे. 

पिवळा रंग देवाप्रती समर्पणाचे प्रतीक आहे. याच्या सुंगधाने नकारात्मक शक्ती दूर होऊन ताण कमी होण्यास मदत होते. 

हे वातावरणाला शांती प्रदान करणारा फुल आहे. 

आरोग्यासाठी फायदेशीर-  

तोंडाचे आरोग्य, जखमेवर तसेच त्वचा रोगापासून आराम मिळतो. मूत्रविकारात देखील झेंडूच्या औषधी गुणधर्मांचा फायदा होतो. दमा, श्वसनाच्या आजारांवर देखील झेंडू उपयुक्त आहे. 

विजया दशमीचा सण असत्यावर सत्येची विजय मिळविण्याचा सण आहे. विजयादशमी सणाच्या निमित्त युद्धामध्ये वापरली जाणारी सर्व साधने आणि अस्त्र-शस्त्रांची पूजा केली जाते. देशातील काही भागात विजयादशमीच्या दिवशी अश्वांची पूजा देखील करतात. 

शास्त्रानुसार विजयादशमीच्या दिवशी शमी-पूजनाचे विशेष महत्त्व आहे. दरवर्षी विजयादशमीचा सण अश्विन शुक्ल पक्षाच्या दशमी तिथीला साजरा केला जातो. 

या दिवशी दशमी तिथीत संध्याकाळी तारा उदित होण्याच्या वेळी 'विजयकाळ' असतो. शास्त्रानुसार 'विजयकाळात' शमी-पूजन आणि शस्त्र-पूजन केल्यानं सर्व कार्य सिद्ध होतात.

वर्ष 2020 मध्ये काही मतांतर असल्यामुळे पंचांगात विजयादशमी तिथी 25 ऑक्टोबर आणि 26 ऑक्टोबर या दोन दिवशी सांगितली जात आहे. आता भाविकांपुढे हा एक मोठा प्रश्न उद्भवत आहे की त्यांनी विजयादशमीचा सण कधी साजरा करावा. 

ज्या सणांमध्ये रात्रीच्या पूजेचे महत्त्व असते त्या सणामध्ये चंद्राने बघितलेली तिथी मान्य केली जाते. विजयादशमीची पूजा शास्त्रानुसार 'विजयकाळात' करतात आणि 'विजयकाळ' संध्याकाळच्या दशमी तिथीमध्ये तारा उदय झाल्यावर होतो.

या वर्षी 25 ऑक्टोबर 2020 ला दशमी तिथी सकाळी 7:41 पासून सुरू होऊन दुसऱ्या दिवशी सकाळी 9:00 वाजे पर्यंत असणार, तर 26 ऑक्टोबर 2020 रोजी संध्याकाळी 'विजयकाळ' एकादशी तिथी मध्ये असणार जी दुसऱ्या दिवशी 10:46 वाजे पर्यंत असणार. 

म्हणून, विजयादशमीच्या निर्धारित असलेल्या शास्त्रानुसार संध्याकाळी 'विजयकाळात' दशमी तिथी असणं बंधनकारक आहे. जी 25 ऑक्टोबर 2020 रोजी आहे. या शास्त्रीय आधाराला लक्षात घेऊन विजयादशमी चा सण 25 ऑक्टोबर 2020 रोजी साजरा केला जाणार आहे.

* यंदाच्या वर्षी दसऱ्याचा सण 25 ऑक्टोबर 2020 रोजी साजरा केला जाणार आहे आणि मतांतराने 26 ऑक्टोबर रोजी देखील साजरा केला जाणार आहेत.

* या दिवशी सूर्य तूळ राशी मध्ये आणि चंद्रमा मकर राशी मध्ये असणार. या दिवशी धनिष्ठा नक्षत्र असणार. दिवाळीच्या 20 दिवसांपूर्वी दसरा सण साजरा केला जातो.

* यंदाच्या वर्षी 2020 मध्ये दशमी 26 ऑक्टोबर रोजी साजरी होणार आहे. परंतु दसरा तर 25 ऑक्टोबर रविवारी रोजी आहे. आता प्रश्न असा आहे की जर दशमी 26 ला आहे तर मग दसरा 25 ला साजरा का करावा.?

* या मागील कारण असे की दसरा सण अश्विन महिन्यातील शुक्लपक्षाच्या दशमी तिथीला अपरान्ह काळात म्हणजे दुपारी साजरा केला जातो.

* या काळाची अवधी सूर्योदयाच्या दहाव्या मुहूर्तापासून ते बाराव्या मुहूर्ता पर्यंत असते.

* जर दशमी दोन दिवसाच्या दुपारच्या कालावधीत असल्यास पहिल्या दिवशी दसरा साजरा केला जाणार. 

* जर दशमी दोन दिवसात येत असल्यास पण दुपारच्या कालावधीत नाही, अश्या परिस्थितीत देखील हा सण पहिल्याच दिवशी साजरा होणार.

* जर दशमी दोन दिवसाची असल्यास आणि दुसऱ्या दिवशीच दुपारची असल्यास तर दसरा दुसऱ्या दिवशी साजरा होणार.

* या व्यतिरिक्त श्रवण नक्षत्र देखील दसऱ्याच्या मुहूर्ताला प्रभावित करतो.

* जर दशमी दोन दिवसाची असल्यास(मग ती दुपारची असो किंवा नसो)पण, श्रवण नक्षत्र पहिल्या दिवशी दुपारच्या कालावधीत असल्यास दसऱ्याचा सण पहिल्या दिवशी साजरा होणार.

* जर दशमी दोन दिवसाची असल्यास(मग ती दुपारची असो किंवा नसो)पण श्रवण नक्षत्र दुसऱ्या दिवशी दुपारच्या कालावधीत असल्यास दसऱ्याचा सण दुसऱ्या दिवशी साजरा होणार.

* जर दशमी तिथी दोन्ही दिवस असल्यास, परंतु दुपारच्या कालावधीत पहिल्या दिवशी असल्यास अश्या परिस्थितीत दुसऱ्या दिवशी दशमी तिथी पहिल्या तीन मूहुर्तात असणार आणि श्रवण नक्षत्र दुसऱ्या दिवशी दुपारच्या कालावधीत असेल तर दसराचा सण दुसऱ्या दिवशी साजरा केला जाणार.

* जर दशमी पहिल्या दिवशी दुपारच्या कालावधीत असल्यास आणि दुसऱ्या दिवशी तीन मुहूर्तापेक्षा कमी असल्यास तर अश्या स्थितीमध्ये दसराचा सण पहिल्याच दिवशी साजरा होणार. या मध्ये श्रवण नक्षत्राच्या कोणत्याही परिस्थितीला नकार दिला जाणार.

* अश्या परिस्थितीत यंदा 25 ऑक्टोबर रोजी नवमी सकाळी 7:41 पर्यंत असणार. त्या नंतर दशमी लागणार. अश्या वेळी दशमीची तिथी 26 ऑक्टोबर सकाळी 9 वाजे पर्यंतच असणार. या मुळे यंदाच्या 2020 वर्षीचा दसरा 25 ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जाणार आहे. तर दुर्गा विसर्जन 26 ऑक्टोबर रोजी होणार.

ज्योतिषांच्या मते या दिवशी केलेल्या नवीन कार्यात यश मिळतं. दसऱ्याच्या दिवशी श्रीराम, देवी आई दुर्गा, श्री गणेश आणि हनुमानाची पूजा करून कुटुंबाच्या चांगल्या होण्याची प्रार्थना केली जाते. आख्यायिका आहे की दसऱ्याला रामायण पाठ, सुंदरकांड, श्रीराम रक्षा स्रोताचे वाचन केल्यास मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

मांगलिक कार्यासाठी हे दिवस शुभ मानतात - 

दसरा किंवा विजयादशमी सर्वसिद्दीदायक तिथी मानली जाते. या दिवशी केलेले सर्व शुभ कामे फलदायी मानले जातात. ज्योतिषशास्त्रानुसार, दसऱ्याच्या दिवशी मुलांची अक्षर उजळणी, घर किंवा दुकानाचे बांधकाम, गृह प्रवेश, जावळ, बारसे, अन्नप्राशन, कर्णछेदन, मौंज संस्कार आणि भूमी-पूजन हे सर्व कार्य शुभ मानले आहेत. विजयादशमी किंवा दसऱ्याला विवाह सोहळा निषिद्ध मानला आहे.

दसरा कधी आहे ते जाणून घेऊया - 

हिंदू पंचांगानुसार, यंदाच्या वर्षी दसरा किंवा विजयादशमीचा सण 25 ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जात आहे. दसऱ्याचा सण दिवाळीचा 20 दिवस आधी दरवर्षी साजरा केला जातो. तसे यंदाचे नवरात्र 9 दिवसाचे नसून 8 दिवसातच संपत आहेत. यंदाच्या वर्षी अष्टमी आणि नवमी एकाच दिवशी येत आहे. यंदा 24 ऑक्टोबर सकाळी 6 वाजून 58 मिनिटापर्यंत अष्टमी आहे, त्या नंतर नवमी लागत आहे. त्यामुळे दसरा यंदा 25 ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जाणार आहे.

शुभ मुहूर्त - 

दशमी तिथीची सुरवात -  25 ऑक्टोबर रोजी 07:41 मिनिटा पासून 

विजय मुहूर्त - सकाळी 01:55 ते दुपारी 02 वाजून 40 मिनिटा पर्यंत 

दुपारी पूजेचा मुहूर्त - 01:11 मिनिटा ते 03:24 मिनिटांपर्यंत

दशमी तिथी समाप्ती - 26 ऑक्टोबर 08:59 मिनिटांपर्यंत असणार

पौराणिक गोष्ट -

एका पौराणिक कथेनुसार, या दिवशी मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान श्रीरामाने लंकापती रावणाचा वध केला. भगवान रामाची रावणावर विजय मिळवल्या मुळे या दिवसाला विजयादशमी म्हणतात.

ऋण चुकवण्यासाठी: दसर्‍याच्या दिवशी आपल्या लांबीनुसार काळा दोरा घ्यावा आणि नारळावर गुंडाळावा. याचे पूजन करून वाहत्या पाण्यात सोडून द्यावा. आणि देवाकडे ऋण मुक्तीची प्रार्थना करावी.

व्यवसायात लाभासाठी: दसर्‍याला एक नारळ सव्वा मीटर पिवळ्या कापड्यात गुंडाळून एक जोडी जानवं, सव्वा पाव मिठाईसोबत एखाद्या रामाच्या मंदिरात अर्पित करावे.

जर पैसा टिकत नसेल: एक नारळ, एक गुलाब, कमळाच्या फुलांची माळ, सव्वा मीटर गुलाबी व पांढरा कापडा, सव्वा पाव चमेली, दही, पांढरी मिठाई, एका जानवेसह देवीला अर्पित करावे. नंतर कापूर आणि शुद्ध तुपाच्या दिव्याने आरती करावी व कनकधारा स्रोत जप करावा. आर्थिक समस्या सुटतील.

शनी दोष दूर करण्यासाठी: दसर्‍याला नारळ काळ्या कपड्यात गुंडाळावे. 100 ग्राम काळे तीळ, 100 ग्राम उडदाची डाळ आणि 1 खिळा वाहत्या पाण्यात प्रवाहित करून द्यावे. असे केल्याने भीती दूर होते. बाधा दूर होते आणि कामातील अडथळे दूर  होतात.

आजारापासून मुक्ती साठी: एक नारळ आजारी व्यक्तीवरून 21 वेळा ओवाळून रावण दहनाच्या आगीत टाकून द्यावे. कोणी आजारी नसलं तरी कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी घरातील सर्व सदस्यांवरून ओवाळून दहनात टाकू शकता.

संकटापासून मुक्तीसाठी: दसर्‍याच्या एका दिवसापूर्वी नारळ घेऊन झोपताना स्वत:च्या डोक्याजवळ ठेवावे. सकाळी नदीत प्रवाहित करावे. प्रवाहित करताना ॐ रामदूताय नम: मंत्राचा जप करवा.

श्रीगणेश व धनाची देवी महालक्ष्मीची पूजा करावी. पूजेत एक नारळ ठेवावे. पूजा झाल्यावर नारळ तिजोरीत ठेवावे. रात्री नारळ तिजोरीतून काढून रामाच्या मंदिरात अर्पित करावे. याने निर्धनता दूर करण्यासाठी देवाकडे प्रार्थना करावी.

यश मिळवण्यासाठी लाल सुती कापड घ्यावं आणि त्यात नारळ गुंडाळून घ्यावं. नंतर वाहत्या पाण्यात प्रवाहित करावे. नारळ प्रवाहित करताना सात वेळा आपली इच्छित कामना पूर्ण व्हावी याची प्रार्थना करावी.

आविष्यभर भरभराटी राहावी यासाठी दसर्‍याला गणपती आणि महालक्ष्मीची विधी विधानाने पूजा करावी. तांदळावर तांब्याचा कळश्या ठेवून एका लाल कपड्यात नारळ गुंडाळावा कळशात या प्रकारे ठेवावा की त्याचा पुढील भाग दिसावा. हा कळश्या वरुणदेवाचा प्रतीक आहे. आता दोन मोठे दिवा लावावे. एक तुपाचा तर दुसरा तेलाचा असावा. एक दिवा गणपती आणि महालक्ष्मी विराजमान असलेल्या चौरंगाच्या डावी कडे तर दुसरा मुरत्याच्या चरणी ठेवावा. या व्यतिरिक्त एक लहान दिवा गणपतीजवळ ठेवावा. नंतर पूजा करावी.

वृषभ: हनुमान पूजन करा, ॐ आञ्जनेयाय नमः मंत्राचा जप करा.

मिथुन: रामाच्या दरबारात बेसनाचे लाडू चढवा.

कर्क: देवी सीता आणि रामाला गोड पान अर्पित करा.

सिंह: श्रीराम पूजन करा, ॐ जनार्दनाय नमः मंत्राचा जप करा.

कन्या: हनुमान पूजन करा, "ॐ शर्वाय नमः" मंत्राचा जप करा.

तुला: रामाच्या दरबारात मध अर्पित करा.

वृश्चिक: हनुमानाला जाईचं अत्तर चढवा.

धनू: तुळस पान हातात घेऊन ॐ दान्ताय नमः मंत्राचा जप करा.

मकर: देवी सीता आणि प्रभू रामाला मोली चढवा.

कुंभ: ॐ वायुपुत्राय नमः मंत्राचा जप करा.

मीन: रामदरबारात मेंदी अर्पित करा.

कारण - विडा प्रेम आणि विजय याचे प्रतीक आहे. विडा या शब्दाचा अर्थ देखील महत्त्वपूर्ण आहे कारण यात कर्तव्य रूपात वाईट परिस्थितीवर चांगुलपणाने मात करणे असे देखील बघितलं जातं.

याच कारणामुळे दसर्‍याला रावण दहन केल्यानंतर विडा खाण्याची परंपरा आहे. या दिवशी विडा खाऊन लोकं असत्यावर सत्याच्या विजय झाल्याचा आनंद साजरा करतात. परंतू हा विडा रावण दहनापूर्वी हनुमानाला अर्पित केला  जातो. 

या दिवशी विडा खाण्याचं एक अजून कारण म्हणजे या दरम्यान हवामानात बदल होणे आहे. ज्यामुळे संक्रामक आजाराचा धोका वाढतो. अशात विडा आरोग्यासाठी योग्य ठरतो.

एक आणखी कारण हे देखील आहे की नवरात्रीमध्ये 9 दिवस उपवास केल्यामुळे पचन क्रिया प्रभावित होते. अशात विडा खाल्ल्याने भोजन पचण्यात मदत होते.

लाभ-चौघडिया

सकाळी 07.53 ते 09.19 पर्यंत

अमृत-चौघडिया

सकाळी 09.19 ते 10.45 पर्यंत 

दुपारी 12.12 ते 01.38 पर्यंत

धनु-लग्न

सकाळी 10. 53 ते दुपारी 01.03 पर्यंत

कुंभ -लग्न

दुपारी 02.50 ते संध्याकाळी 04.25 पर्यंत

वाहन खरेदी करण्याचे मुहूर्त

चर-चौघडिया

संध्याकाळी 04.31 ते 05.57 पर्यंत 

अभिजीत मुहूर्त

सकाळी 11.49 ते दुपारी 12.35 पर्यंत

वाहन, दागिने आणि इतर सामान खरेदी करणे शुभ मानले गेले आहे, याने घरात भरभराटी येते.

या दिवशी महादेवाची पूजा करावी.

दसऱ्याला झेंडूच्या फुलांनी पूजा करण्याची प्रथा आहे. 

या दिवशी दाराला तोरण म्हणून तसेच यंत्र, वाहने इतर वस्तूंना फुलांच्या माळा घालतात.

ज्ञानाची देवता मानल्या गेलेल्या सरस्वती देवीचे पूजन या दिवशी विशेषत्वाने केले जाते.

या दिवशी सीमोल्लंघन, शमीपूजन, सरस्वती पूजन, अपराजिता पूजन आणि शस्त्रपूजन केले जाते. 

बहीखात्यांची पूजा करावी.

दिवाळीसाठी नवीन खाते या दिवशी घेता येतील.

मुलांच्या अभ्यासाच्या वही-पुस्तकांची पूजा करावी.

या दिवशी सोने म्हणून आपट्याची पाने देऊन मोठ्यांचा आशीर्वाद घ्यावा.

या दिवशी कोणत्याही पाप कर्मात भागीदार होऊ नये. याचा दुप्पट वाईट परिणाम भोगावा लागू शकतो.
 

निर्बल किंवा दुर्बल व्यक्तीवर आपल्या ताकद किंवा पदाचा जोर दाखवू नये.
 

आपल्या स्वार्थासाठी दुसर्‍यांना नुकसान होत असलेले कार्य करणे टाळावे.
 

या दिवशी वृक्ष कापणे अशुभ आहे. असे करणे आरोग्यासाठी अशुभ ठरेल.
 

महिलेवर हात उचलणे कधीही चुकीचे आहे तरी या दिवशी मुलगी किंवा स्त्रीवर प्रहार केल्याने देवी अप्रसन्न होते.

या दिवशी चुकूनही जीव हत्या करू नये.

कारण - विड्याला प्रेम आणि विजयाचा प्रतीक मानण्यात आले आहे. तसेच विड्या शब्दाचा आपला एक विशेष महत्त्व आहे, ज्याला कर्तव्याच्या रूपात वाईटपणावर चांगल्यापणाची विजय मिळवण्यासाठी देखील बघण्यात येते. 

हेच कारण आहे की दसर्‍याच्या दिवशी रावण दहनानंतर विड्याचे सेवन केले जाते. दसर्‍याच्या दिवशी पानाचे सेवन करून लोक असत्या वर सत्याच्या विजयाचा आनंद साजरा करतात. पण या विड्याला रावण दहना अगोदर हनुमानाला अर्पित केला जातो, ज्याने त्यांचा आशीर्वाद आम्हाला मिळतो.

दसर्‍याच्या पानाने सेवन करण्यामागे एक कारण अजून आहे की या वेळेस मोसमात बदल होतो, ज्यामुळे संक्रामक आजारांचा धोका वाढतो. अशात विड्याचे सेवन करणे आरोग्यासाठी चांगले असते. 

एक कारण असे नवरात्र‍ित 9 दिवसाचा उपास केल्याने पचन क्रिया प्रभावित होते. अशात पानाचे सेवन केल्याने भोजन पचण्यास सोपे जाते.

मालव देशात और्व नावाचा महाज्ञानी व तपोनिष्ठ ऋषी रहात असे. योगसामर्थ्याने त्याला वस्तू मिळवता येत. त्याला शमी नावाची मुलगी होती. धौम्य ऋषींचा मुलगा मंदार याच्याबरोबर तिचे लग्न झाले. 

 पुढे तारूण्यात शमी व मंदार एकत्र राहू लागले. एके दिवशी शौनक ऋषींकडे हे जोडपे जात असताना वाटेत त्यांना महागाणपत्य भृशुंडी मुनींचा आश्रम लागला. त्यांच्या भालप्रदेशावर गणपतीच्या कृपाप्रसादाने सोंड वाढली होती. ती पाहून दाम्पत्याला हसू आले. त्यामुळे संतापलेल्या ऋषींनी शाप दिला आणि दोघेही वृक्ष झाले. 

पुढे त्यांची ही अवस्था लक्षात आल्यानंतर और्व ऋषींनी व शौनकाने घोर तपश्चर्या करून गणरायासा प्रसन्न करून घेतले व शमी आणि मंदार यांना मानवदेह देण्याची प्रार्थना केली. परंतु, भृशुंडी हा आपला परमभक्त असल्याने त्याला दुखावणे बरे नाही, असे मानून गणपतीने शमी व मंदार यांची कीर्ती दिगंत होईल, लोक त्यांची पूजा करतील, असा वर दिला. शौनक ऋषी त्यावर संतुष्ट झाले. पण और्व ऋषी शमी वृक्षात प्रवेश करून त्यात अग्निरूपाने राहिले. शमीच्या समिधा होमासाठी आवश्यक असतात. त्यांच्या घर्षणातून अग्नी निर्माण होतो. शमीपत्र व मंदार पुष्प वाहिल्यास शंकर संतुष्ट होतो, असे मानतात. पांडवांनी आपली शस्त्रे शमीच्याच झाडावर ठेवली होती. 

रावण दहन झाल्यावर उरलेलं लाकूड मिळाले तर घरी आणून सुरक्षित जागेवर ठेवावे. याने नकारात्मक घरात प्रवेश करत नाही.
 

दसर्‍याच्या दिवशी लाल रंगाचे नवीन वस्त्र किंवा रुमालाने दुर्गा देवीचे पाय पुसून वस्त्र तिजोरीत ठेवावे. घरात बरकत येते.
 

दसर्‍याला देवी प्रवास करते म्हणून या दिवशी प्रवास करणे शुभ मानले गेले आहे. या दिवशी प्रवास केल्याने सर्व अडथळे दूर होतात. परदेशी प्रवासाची इच्छा बाळगणार्‍यांनी या दिवशी लहानच का नसो पण प्रवास करणे फायदेशीर ठरेल.
 

दसरा ते शरद पौर्णिमा पर्यंत चंद्र किरणे अमृत समान असतात. म्हणून दसरा ते शरद पौर्णिमेपर्यंत रात्री 15 मिनिट चंद्राकडे त्राटक बघावे. याने डोळ्यासंबंधी आजार दूर होतात आणि ज्योत तेज होते.
 

या दिवशी शमीच्या झाडाखाली दिवा लावल्याने प्रत्येक कार्यात विजय प्राप्त होते. शत्रू भय नसून आरोग्य आणि धनाची प्राप्ती होते.
 

या दिवशी जीवनात शुभता, यश मिळवण्यासाठी आपल्या घरात किंवा एखाद्या मंदिरात लाल झेंडा लावावा.

(1)  'राम' हा मंत्र स्वत:मध्ये पूर्ण आहे. ह्या मंत्राचा जप कोणत्याही परिस्थित केला जाऊ शकतो. हा तारक मंत्र आहे.

(2) 'रां रामाय नम:' हा मंत्र राज्य, लक्ष्मी पुत्र, आरोग्य व आणि विपत्तीचा नाश करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे.

(3) 'ॐ रामचंद्राय नम:' या मंत्राचा जप केल्याने क्लेश दूर होतात.

(4) 'ॐ रामभद्राय नम:' मंत्र कार्यात येणारे अडथळे दूर करण्यात मदत करतं.

(5) 'ॐ जानकी वल्लभाय स्वाहा' या मंत्राने प्रभूची कृपा प्राप्त होत असून सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

(6) 'ॐ नमो भगवते रामचंद्राय' संकटापासून मुक्तीसाठी जपावा.

(7) 'श्रीराम जय राम, जय-जय राम' हा मंत्र कोणत्याही अवस्थेत जपण्या योग्य आहे.

(8) श्रीराम गायत्री मंत्र 'ॐ दशरथाय नम: विद्महे सीता वल्लभाय धीमहि तन्ना राम: प्रचोदयात्।' मंत्र संकट मिटवून सिद्धी देणारे आहे.

(9) 'ॐ नम: शिवाय', 'ॐ हं हनुमते श्री रामचंद्राय नम:।' ह्या मंत्राचे अनेक फल आहे.

साधारणपणे हनुमानाचे मंत्र उग्र असतात पण शिव व राम मंत्रासह जपल्याने त्याची उग्रता समाप्त होते.

(10) 'ॐ रामाय धनुष्पाणये स्वाहा:' हा मंत्र शत्रूचा नाश, न्यायालयासंबंधी केस व इतर समस्यांपासून मुक्ती देण्यासाठी योग्य आहे.

जैन शास्त्रांप्रमाणे रावणाच्या गळ्यात 9 मोठे मोठे गोलाकार मणी होते. त्या मण्यांमध्ये त्याचे तोंड दिसायचे ज्यामुळे त्याला दहा तोंडे असल्याचं भ्रम व्हायचं.

तसेच अनेक विद्वान आणि पुराणांप्रमाणे रावण एक मायावी व्यक्ती होता, आपल्या मायेने तो दहा तोंडे असल्याचं भ्रम पैदा करायचा. त्याच्या मायावी शक्तीचे आणि जादूचे चर्चे जगभरात प्रसिद्ध होते.

रावणाचे दहा तोंडे होण्याची चर्चा रामचरितमानसमध्ये आढळते. तो कृष्णपक्ष अमावास्येला युद्धासाठी निघाला होता आणि एक-एक दिवस एक-एक तोंड कापले जात होते. या प्रकारे दहाव्या दिवशी अर्थात शुक्लपक्षच्या दशमीला रावणाचे वध झाले. म्हणून दशमीला रावण दहन केलं जातं.

रामचरितमानसमध्ये वर्णित आहे की ज्या तोंडाला राम आपल्या बाणाने कापायचे पुन्हा त्या जागेवर दुसरं तोंड उत्पन्न व्हायचं. रावणाचे हे तोंड कृत्रिम होते- आसुरी मायेने बनलेले.

 धर्म ग्रंथानुसार रावण महापराक्रमी आणि विद्वान होता, परंतु त्याचबरोबर तो अत्याचारी आणि कामांधसुद्धा होता. रावणाला त्याच्या जीवनकाळामध्ये अनेक लोकांनी शाप दिले आहेत. हेच शाप त्याच्या मृत्यूचे कारण ठरले आणि त्याच्या संपूर्ण कुळाचा नाश झाला.

रघुवंशामध्ये परम प्रतापी अनरण्य नावाचा राजा होता. जेव्हा रावण विश्वविजयासाठी निघाला तेव्हा अनरण्य राजासोबत त्याचे भंयकर युद्ध झाले. या युद्धामध्ये अनरण्य राजाचा मृत्यू झाला. परंतु मृत्युपूर्वी अनरण्य राजाने रावणाला शाप दिला की, माझ्या वंशातील एक तरुण तुझ्या मृत्यूचे कारण बनेल. यांच्या वंशामध्ये पुढे चालून भगवान श्रीरामाचा जन्म झाला आणि त्यांनी रावणाचा वध केला.

एकदा रावण महादेवाला भेटण्यासाठी कैलाश पर्वतावर गेला होता. त्याठिकाणी नंदीला पाहून रावणाने नंदीच्या रुपाची खिल्ली उडवली आणि त्यांना वानरासारखे तोंड असलेला असे संबोधले. तेव्हा नंदीने रावणाला शाप दिला की, वानारांमुळेच तुझा सर्वनाश होईल.

रामायणानुसार, पुष्पक विमानातून भ्रमण करताना रावणाला एक सुंदर स्त्री दिसली तिचे नाव वेदवती असे होते. ती स्त्री विष्णूला पतीच्या रुपात प्राप्त करण्यासाठी तपश्चर्या करत होती. रावणाने तिचे केस पकडले आणि तिला सोबत चलण्यास सांगितले. त्याच क्षणी त्या तपस्विनीने स्वतःचा देहत्याग केला आणि रावणाला शाप दिला की, एका स्त्रीमुळे तुझा सर्वनाश होईल. त्याच स्त्रीने सीता स्वरुपात दुसरा जन्म घेतला.

विश्वविजयासाठी जेव्हा रावण स्वर्गात पोहचला तेव्हा तिथे त्याला रंभा नावाची अप्सरा दिसली. आपली वासना पूर्ण करण्यासाठी रावणाने तिला पकडले. तेव्हा त्या अप्सरेने रावणाला सांगितले की तुम्ही मला स्पर्श करू नये , मी तुमचा मोठा भाऊ कुबेराचा मुलगा नलकुबेरसाठी आरक्षित आहे. त्यामुळे मी तुम्हाला तुमच्या पुत्रवधु समान आहे. पण रावणाचे तिचे काहीही एकले नाही आणि तिच्यासोबत दुराचार केला. ही गोष्ट नलकुबेराला समजली तेव्हा त्याने रावणाला शाप दिला की, रावणाने कोणत्याही स्त्रीला तिच्या इच्छेशिवाय स्पर्श केला तर त्याच्या मस्तकाचे १०० तुकडे होतील.

रावणाची बहिण शूर्पणखाच्या पतीचे नाव विद्युतजिन्न होते. तो कालकेय नावाच्या राजाचा सेनापती होता. जेव्हा रावण विश्वविजयासाठी निघाला तेव्हा कालकेय राजासोबत त्याचे भंयकर युद्ध झाले. या युद्धामध्ये रावणाने विद्युतजिन्नचा वध केला. तेव्हा शूर्पणखाने मनातल्या मनात रावणाला शाप दिला की, माझ्यामुळे तुझा सर्वनाश होईल.

रावणाने आपल्या पत्नीची मोठी बहिण मायासोबतही कपट कारस्थान केले होते. मायाचा पती शंभर वैजयंतपुरचे राजा होते. एकदा रावण शंभर राजाच्या भेटीला गेला होता. त्याठिकाणी रावणाने मायाला वाक्चातुर्यात अडकवले. ही गोष्ट जेव्हा शंभर राजाला समजली तेव्हा त्याने रावणाला बंदी बनवले. त्याचवेळी शंभर राजावर दशरथ राजाने आक्रमण केले. शंभर राजाचा या युद्धामध्ये मृत्यू झाला. त्यानंतर माया सती जाऊ लागली, तेव्हा रावणाने तिला त्याच्यासोबत चलण्यास सांगितले. तेव्हा मायाने सांगितले की, तू वासनायुक्त होऊन माझे सतीत्व भंग करण्याचा प्रयत्न केला त्यामुळे माझ्या पतीचा मृत्यू झाला. आता तुझा मृत्यूही याच कारणामुळे होईल.

रामायणाच्या पंचम सर्गांत रघुवंशामध्ये दिलेली कथा अशी- पूर्वी पैठणमध्ये देवदत्त नावाच्या एका ब्राह्मणास कौत्स नावाचा मुलगा होता. तो सुशील होता. मौजीबंधनानंतर तो भडोच नावाच्या शहरी वरतंतू ऋ‍षीच्या घरी विद्यार्जनासाठी गेला. काही काळ लोटल्यावर कौत्स सर्व शास्त्रांत पारंगत झाला, गुरूला गुरुदक्षिणा देऊन त्यांच्या ऋणातून कसे मुक्त व्हावे असा विचार तो करू लागला.

गुरूंचा निरोप घेताना त्याने अत्यंत कृतज्ञतापूर्वक त्याचे आभार मानून आपल्या आवडीचा काही पदार्थ असल्यास तो सांगावा, म्हणजे गुरुदक्षिणेदाखल तो आणून देईन असे त्याला सांगिलते. गुरूने उत्तर दिले:- ''कौत्सा, दक्षिणार्थ विद्या शिकविणे हे अनुचित कर्म आहे. शिष्य विद्वान् झालेला पाहून गुरुस जो आनंद प्राप्त होतो तीच गुरुदक्षिणा होय.'' परंतु कौत्सास गुरूच्या ऋणात राहणे न आवडून त्याने आग्रह धरला व पुन: पुन: मी तुम्हाला काय दक्षिणा देऊ? असे विचारू लागला. तेव्हा वरतंतू ऋषी म्हणाले, ''मी दक्षिणा घ्यावी असा तुझा आग्रहच असेल तर तुला शिकविलेल्या प्रत्येक विद्येबद्दल एक कोटी याप्रमाणे चौदा कोटी मुद्रा व त्याही एकाडूनच आणून दे.'' ही अट कौत्साने मान्य करून आपल्या विद्येच्या धीरावर तो तेथून बाहेर पडला, परंतु चौदा कोटी मुद्रा व त्याही एकाच इसमाकडून मिळविणे काही सोपे काम नव्हे हे त्याला लवकरच समजले. रघुराजा मोठा उदार व विद्वानांस आश्रय देणारा आहे असे त्याच्या कानावर येताच तो त्याच्याकडे गेला, परंतु त्या वेळी रघुराजाने विश्वजित् यज्ञ करून ब्राह्मणांकडून सर्व द्रव्यभंडार लुटविले होते, यामुळे त्यालाही अत्यंत गरीबी आलेली होती. कौत्साने त्याच्या एकंदर स्थितीचे सूक्ष्म निरीक्षण केल्यावर आपली इच्छा येथे सफल होणार नाही असे वाटून त्याला दु:ख झाले.

रघुराजाने आपल्या द्वारी आलेल्या विद्वान् ब्राह्मणाचा योग्य सत्कार केला व त्याच्या आगमनाचे कारण विचारले. कौत्साने कारण सांगितले व तो पुढे म्हणाला, 'राजा, तुला प्राप्त झालेल्या स्थितीत माझी मनीषा सफल होण्याचा रंग दिसत नाही. तथापि त्याजबद्दल खंत वाटू न देता मला दुसरा दाता शोधून काढण्यासाठी जाऊ दे.

हे कौत्साचे भाषण ऐकून राजा हसला. त्याने चौदा कोटी सुवर्ण मुद्रा तीन दिवसात देतो असे कौत्सास आश्वासन देऊन त्याला आपल्या घरी ठेवून घेतले. थकलेली बाकी वसूल करण्यासाठी इंद्राबरोबर लढण्याची तयारी चालविली. ही गोष्ट इंद्रास समजताच त्याने अयोध्या नगराबाहेर आपट्याच्या व शमीच्या झाडांवर कुबेराकडून सुवर्णमुद्रांचा वर्षांव करविला. रघुराजाने त्या सर्व कौत्सास दिल्या. त्याने त्या वरतंतू ऋषिपुढे ठेवून त्यांचा स्वीकार करण्याविषयी विनंती केली.

परंतु त्याने फक्त 14 कोटी मुद्रा ठेवून घेऊन बाकीच्या कौत्यसास परत दिल्या. त्या त्याने रघुरराजास आणून दिल्या, पण तोही त्या घेईना. शेवटी त्याच आपट्याच्या व शमीच्या झाडाखाली त्या मुद्रांचा ढिग करून त्याने लोकांस त्या नेण्यास सांगितले. लोकांनी अनायासे श्रीमंत होण्याची ही संधी साधून त्या नगरीच्या सीमेबाहेर असलेल्या त्या झाडांची पूजा केली, सोने यथेच्छ लुटले व एकमेकांस देऊन आनंद व्यक्त केला. हा दिवस विजयादशमीचा होता. त्या वेळेपासून या झाडांची पूजा करून सुवर्णमुद्रांच्या ऐवजी या झाडांची पाने लुटण्याचा प्रघात प्रचारात आला.