मँगो मस्तानी श्रीखंड (आम्रखंडाचा नवा ट्विस्ट)

हा उन्हाळ्याचा आणि पाडव्याचा सीझन असल्याने आंब्याचा फ्लेवर सर्वांनाच आवडतो.

साहित्य: चक्का, पिठीसाखर, १ वाटी हापूस आंब्याचा पल्प (रस), बारीक चिरलेले आंब्याचे तुकडे, थोडी वेलची पूड.

कृती-

चक्का आणि पिठीसाखर एकत्र फेटून घ्या.

त्यात आंब्याचा पल्प घालून तो एकजीव होईपर्यंत फेटून घ्या.

सजवताना वरून आंब्याचे छोटे तुकडे आणि थोडे पिस्त्याचे काप घाला.

हे श्रीखंड दिसायला अतिशय आकर्षक आणि चवीला शाही लागते.

पाँन-बहार श्रीखंड (Paan Flavor)

जेवणानंतर मुखवास म्हणून पान खाण्याची पद्धत आहे, तोच फ्रेश फ्लेवर आता श्रीखंडात!

साहित्य: चक्का, पिठीसाखर, २-३ कलकत्ता पानांचा पेस्ट, २ मोठे चमचे गुलकंद, थोडी बडीशेप पूड, हिरवा फूड कलर (ऐच्छिक).

कृती-

कलकत्ता पाने थोडं दूध घालून मिक्सरला वाटून घ्या.

चक्क्यामध्ये पिठीसाखर आणि ही पानांची पेस्ट मिसळा.

यात गुलकंद घालून हलक्या हाताने मिक्स करा (गुलकंद पूर्ण विरघळवू नका, त्याचे तुकडे दाताखाली आले की छान लागतात). वरतून चेरी किंवा बडीशेप टाकून सर्व्ह करा.

चॉकलेट-चंक श्रीखंड  

लहान मुलांना पारंपरिक श्रीखंड आवडत नसेल, तर हा फ्लेवर त्यांचा फेव्हरेट होईल.

साहित्य: चक्का, पिठीसाखर (प्रमाण थोडे कमी ठेवा), २ चमचे कोको पावडर किंवा मेल्ट केलेले डार्क चॉकलेट, चॉकलेट चिप्स, व्हॅनिला एसेन्सचे २ थेंब.

कृती-

चक्क्यामध्ये पिठीसाखर आणि कोको पावडर घालून नीट फेटून घ्या.

त्यात व्हॅनिला एसेन्स आणि थोडे चॉकलेट चिप्स घाला.

सजवताना वरून चॉकलेट सिरप किंवा किसलेले चॉकलेट टाका.

हे श्रीखंड मुलांसाठी डेझर्ट म्हणूनही उत्तम काम करते.

ड्रायफ्रूट कुल्फी श्रीखंड

जर तुम्हाला कुल्फी आवडत असेल, तर हा फ्लेवर तुम्हाला नक्कीच भुरळ घालेल.

कसे बनवाल-चक्क्यामध्ये पिठीसाखर, वेलची पूड आणि थोडा मावा (खोया) किसून घाला. त्यात बदाम, काजू आणि पिस्त्याची भरड टाका. थोडा 'कुल्फी एसेन्स' घातल्यास याला हुबेहूब मलाई कुल्फीसारखी चव येते.

रोज-गुलकंद श्रीखंड 

उन्हाळ्याच्या दिवसात शरीराला थंडावा देण्यासाठी हा उत्तम पर्याय आहे.

कसे बनवाल-चक्क्यामध्ये गुलाबी रंग किंवा रोज सिरप मिसळा. त्यात दोन मोठे चमचे गुलकंद आणि वाळलेल्या गुलाबाच्या पाकळ्या घाला. याचा सुवास आणि गुलाबी रंग पाहुण्यांना आकर्षित करण्यासाठी पुरेसा आहे.

नटखट सीताफळ श्रीखंड

सीताफळाचा गर आणि चक्का यांचे मिश्रण अतिशय मलाईदार लागते.

कसे बनवाल-बाजारात मिळणारा सीताफळ पल्प किंवा ताज्या सीताफळाचा गर (बिया काढून) चक्क्यामध्ये मिसळा. यात साखरेचे प्रमाण थोडे कमी ठेवा, कारण सीताफळ नैसर्गिकरित्या गोड असते. यात ड्रायफ्रूट्स टाकण्याची गरज नाही, सीताफळाची स्वतःची चवच पुरेशी आहे.

ओल्या नारळाचे आणि गुळाचे श्रीखंड 

जर तुम्हाला साखर टाळायची असेल, तर हा पारंपरिक तरीही वेगळा फ्लेवर ट्राय करा.

कसे बनवाल-साखरेऐवजी बारीक चिरलेला गूळ वापरा. त्यात ओल्या नारळाचा चव आणि थोडी सुंठ पूड घाला. हे श्रीखंड चवीला सांजोरीच्या पुरणासारखे किंवा मोदकाच्या सारणासारखे अप्रतिम लागते.

राजभोग श्रीखंड

घरातील मोठ्या माणसांना आवडेल असा हा शाही प्रकार आहे.

कसे बनवाल-चक्क्यामध्ये केशरयुक्त दूध, साखर, वेलची-जायफळ पूड आणि मोठ्या प्रमाणात सुका मेवा घाला. यात बुंदीचे लाडू कुस्करून किंवा बारीक तुकडे करून घातल्यास त्याला खरा 'राजभोग' फील येतो.

ALSO READ: Pineapple Shrikhand Recipe घरी आलेल्या पाहुण्यासाठी बनवा 'अननस श्रीखंड'

खास टिप्स-

दही किमान ६-७ तास सुती कपड्यात बांधून ठेवा, जेणेकरून त्यात पाण्याचा अंश राहणार नाही.

श्रीखंड जितके जास्त फेटाल, तितके ते 'क्रीमी' आणि मऊ होईल.

आंबा किंवा गुलकंद वापरताना पिठीसाखरेचे प्रमाण थोडे कमी ठेवा, कारण या गोष्टी आधीच गोड असतात.

चक्का आधी नीट फेटून घ्या आणि मगच पिठीसाखर घाला, यामुळे श्रीखंड गुळगुळीत होते.

जर तुम्हाला मार्केटसारखे क्रीमी श्रीखंड हवे असेल, तर सर्व मिश्रण एकदा पुरणयंत्रातून किंवा बारीक डोळ्यांच्या गाळणीतून घासून काढा.

श्रीखंड नेहमी खाण्यापूर्वी किमान ३-४ तास आधी फ्रिजमध्ये ठेवा, जेणेकरून सर्व फ्लेवर्स एकजीव होतील.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: घरी बनवा स्वादिष्ट अशी गुलाब श्रीखंड पाककृती

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: गुढीपाडव्याचा सर्वात लोकप्रिय बेत म्हणजे श्रीखंड मग ट्राय करा Kesar Elaichi Shrikhand Recipe

कडुनिंबाचा प्रसाद (सर्वात महत्त्वाचा)

पाडव्याच्या सकाळी अंघोळ झाल्यावर आणि गुढी उभारल्यानंतर हा प्रसाद दिला जातो. हे आरोग्याचे प्रतीक मानले जाते.

साहित्य: कडुनिंबाची कोवळी पाने, गुळ, भिजवलेली हरभरा डाळ, जिरे आणि ओवा.

महत्त्व: हा प्रसाद कडू, गोड आणि तिखट चवींचा असतो, जो आयुष्यातील सुख-दुःखाच्या प्रसंगांना सामोरे जाण्याची शक्ती देतो.

श्रीखंड-पुरी

गुढीपाडव्याचा सर्वात लोकप्रिय आणि पारंपरिक बेत म्हणजे श्रीखंड आणि गरम गरम पुऱ्या.

प्रकार: केशर-पिस्ता श्रीखंड, आम्रखंड किंवा वेलची श्रीखंड.

सोबत: बटाट्याची सुकी भाजी आणि कुरडई-पापड या बेताची रंगत वाढवतात.

पुरणपोळी

पुरणपोळी: मऊ लुसलुशीत पुरणपोळी, त्यावर साजूक तुपाची धार, गरम दूध, गुळवणी आणि सोबतीला कटाची आमटी.

मसालेदार वांग्याची भाजी: काळा मसाला किंवा गोडा मसाला वापरून केलेली रस्सेदार वांगी.

भाताचे प्रकार

मसाले भात: तेंडली किंवा वांगी घालून केलेला गरमागरम मसाले भात.

साधा वरण-भात: गरमागरम भात, त्यावर तुरीचे पिवळे धमक वरण (आमटी) आणि साजूक तूप.

तळण 

थाळीची शोभा वाढवण्यासाठी:

कुरडई आणि पापड: उन्हाळी वाळवणातली ताजी कुरडई आणि नागली किंवा उडीद पापड.

भजी: कांदा भजी किंवा बटाट्याची कापलेली भजी.

तोंडी लावणी

कोशिंबीर: काकडीची किंवा गाजराची शेंगदाण्याचा कूट घातलेली कोशिंबीर.

लिंबाची फोड आणि मीठ: चव वाढवण्यासाठी.

साखरेची गाठी (हार)

गुढीला साखरेच्या गाठीचा हार घातला जातो. हा हार लहान मुलांना खायला खूप आवडतो. हा पाडव्याचा एक अविभाज्य भाग आहे.

सुंठवडा

काही ठिकाणी पाडव्याच्या पूजेनंतर सुंठवडा (सुंठ, साखर, खोबरे आणि धने यांचे मिश्रण) प्रसाद म्हणून वाटला जातो.

गुढीपाडवा विशेष टिप-

"जर तुम्ही श्रीखंड बनवत असाल, तर त्यात थोडी वेलची आणि जायफळ पूड नक्की घाला, यामुळे पचन सुधारते आणि चवही दुपटीने वाढते."

आदर्श थाळीचा क्रम (मांडणी)-

उजव्या बाजूला: भात आणि वरण.

डाव्या बाजूला: चटणी, कोशिंबीर, लिंबू आणि मीठ.

मध्यभागी: भाजी, पुरी किंवा पोळी.

एका वाटीत: श्रीखंड किंवा आमटी.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: Gudi Padwa 2026 गुढीपाडव्यासाठी खास अशा काही पारंपरिक पाककृती

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: Flavor Shrikhand गुढीपाडवा विशेष श्रीखंडाचे हटके आणि ट्रेंडी फ्लेवर्स नक्की ट्राय करा

ALSO READ: गुढीला कोणत्या रंगाची साडी नेसवावी?

1 जुनी साडी वापरणे: गुढीसाठी नेहमी नवीन, स्वच्छ आणि पिवळ्या किंवा लाल रंगाची साडी वापरावी. जुनी, फाटलेली किंवा ओटीतील साडी वापरू नये।

2 अशुद्ध काठी वापरणे: गुढीची काठी सरळ, मजबूत आणि बांबूची असावी. ती अर्धवट तुटलेली किंवा अशुद्ध नसावी. ती स्वच्छ धुवून, हळद-कुंकू लावून सजवावी।

3 चुकीच्या दिशेला गुढी लावणे: गुढी घराच्या उजव्या बाजूला (घरातून बाहेर पाहताना) किंवा मुख्य दारावर लावावी, पश्चिम किंवा दक्षिण दिशेला लावू नये।

ALSO READ: Gudi Padwa 2026 Wishes in Marathi गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा

4 गुढी लवकर उतरवणे: गुढी पाडव्याच्या दिवशी सकाळी सूर्यास्तानंतर किंवा दुसऱ्या दिवशी उतरवावी. ती फार लवकर उतरवू नये, अन्यथा शुभ फळ मिळत नाही।

5 गुढीमध्ये अपूर्ण वस्तू ठेवणे

ALSO READ: Gudi Padwa 2026 गुढीपाडवा २०२६ तिथी, मुहूर्त, विधी आणि हिंदू नववर्षाचा सांस्कृतिक वारसा

गुढीमध्ये साधारणपणे या वस्तू असतात:

• बांबूची काठी
• रेशमी किंवा नवीन कापड
• साखरेची माळ / गाठी
• कडुलिंबाची पाने
• फुलांचा हार
• तांब्या/कलश
• या वस्तू अपूर्ण ठेवू नयेत. पूर्ण विधीने गुढी उभारल्यास शुभ फल मिळते असे मानले जाते

गुढी उभारताना कडुलिंब, साखरेची गाठी आणि आंब्याचे पान आवर्जून वापरावे, जे आरोग्यासाठी शुभ मानले जाते.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By - Priya Dixit 

गुढीपाडवा म्हणजे काय?

'गुढीपाडवा' हा शब्द दोन शब्दांपासून बनला आहे:

गुढी: म्हणजे 'ब्रह्मध्वज' किंवा विजयाचे प्रतीक असलेले निशाण.

पाडवा: हा संस्कृत शब्द 'प्रतिपदा' वरून आला आहे, ज्याचा अर्थ हिंदू महिन्याच्या शुक्ल पक्षाचा पहिला दिवस असा होतो.

तिथी (पंचांग)

चैत्र प्रतिपदा तिथी प्रारंभ: १९ मार्च गुरुवार: सकाळी ६ वाजून ५५ मिनिटापासून

चैत्र प्रतिपदा तिथी समाप्ती: २० मार्च शुक्रवार: सकाळी ४ वाजून ५० मिनिटापर्यंत

उदय तिथीनुसार गुडीपाडवा १९ मार्च गुरुवार रोजी साजरा करण्यात येईल.

गुढीपाडवा शुभ मुहूर्त

सकाळी सूर्योदयानंतर गुढी उभारणे शुभ मानले जाते

सूर्योदय १९ मार्च गुरुवार सकाळी ६ वाजून २६ मिनिटावर

गुढीला कोणत्या रंगाची साडी नेसवावी?

गुढीला साडी नेसवताना शक्यतो शुभ मानले जाणारे रंग वापरले जातात:

पिवळा - सर्वात जास्त शुभ मानला जातो. नवीन सुरुवात, समृद्धी आणि सूर्यदेवाशी संबंधित रंग आहे. पिवळा रंग मांगल्याचे आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

केशरी/नारंगी - ऊर्जा आणि उत्साह दर्शवतो. हा रंग शक्ती, चैतन्य आणि शुभ कार्याचे प्रतीक मानले जाते.

लाल - शक्ती, विजय आणि मंगलकार्याचे प्रतीक आहे.

हिरवा - नवीन जीवन, ताजेपणा आणि निसर्गाशी जोडलेला रंग असल्यामुळे तसेच निसर्ग आणि समृद्धीचे प्रतीक म्हणून हिरव्या रंगाची साडीही अनेक ठिकाणी वापरली जाते.

गुलाबी - सौम्यता आणि सुख-शांती दर्शवतो.

साडीचा प्रकार: गुढीला नेसवली जाणारी साडी शक्यतो रेशमी किंवा जरी काठाची असलेली असावी. यामुळे गुढीला एक प्रकारची शोभा येते. जर तुम्हाला मोठी साडी नेसवणे कठीण जात असेल, तर तुम्ही नवीन रेशमी खण देखील वापरू शकता.

वर्ज्य रंग: गुढी ही विजयाचे आणि आनंदाचे प्रतीक आहे, त्यामुळे काळा रंग किंवा अत्यंत फिकट/निस्तेज रंग वापरणे टाळावे.

गुढीपाडव्याची पूजा करताना सर्वप्रथम एक स्वच्छ लाकडीची काठी घ्यावी. तिला हळदी कुंकू लावून साडी नेसवावी किंवा रेशीम वस्त्र बांधावे. साडी नेसवल्यानंतर त्यावर हळद-कुंकू लावलेला एक तांब्या ठेवावा. मग तांब्याला कडुनिंबाचा पाला, साखरेची गाठी घालावी. गुढीला हार घालावा. ही गुढी आपल्या दारावर उभारावी. गुढीच्या पायाशी रांगोळी काढावी. गुढीची विधिवत पूजा करावी व शेवटी गोडाचा नैवेद्य दाखवावा. सायंकाळी सूर्यास्ताच्या आत गुढीला दही भाताचा नैवेद्य दाखवून ती उतरवावी.

जीवनातील कडू-गोड अनुभवांचे प्रतीक

जीवनात सुख-दु:ख, यश-अपयश, चांगल्या-वाईट गोष्टी यांचा मेळ असतो. कडुलिंबाचा कडवटपणा जीवनातील कठीण प्रसंग, आव्हाने किंवा दु:ख दर्शवतो, तर गूळाची गोडाई सुख, यश आणि आनंद चे प्रतीक आहे. हे मिश्रण खाऊन आपण नवीन वर्षात येणाऱ्या सर्व प्रकारच्या अनुभवांना समान भावनेने स्वीकारायला शिकतो आणि जीवनाला संतुलितपणे सामोरे जाण्याचा संदेश मिळतो.

आरोग्यदायी

आयुर्वेदिक कारण- 

गुढीपाडवा चैत्र महिन्यात येतो, जेव्हा उन्हाळ्याची सुरुवात होते. या काळात शरीरात उष्णता वाढते, त्वचेच्या समस्या, संसर्ग, पचनाचे त्रास उद्भवू शकतात. कडुलिंब नैसर्गिक डिटॉक्सिफायर, अँटी-बॅक्टेरियल, अँटी-फंगल आणि रक्त शुद्ध करणारा आहे. यामुळे शरीरातील विषारी पदार्थ बाहेर टाकले जातात, रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते, त्वचा निरोगी राहते आणि उन्हाळ्यात होणाऱ्या आजारांपासून संरक्षण मिळते.

गूळ हा साखरेचा आरोग्यदायी पर्याय आहे. यात लोह, खनिजे भरपूर असतात, पचन सुधारते, ॲसिडिटी कमी होते आणि ऊर्जा मिळते. कडू आणि गोड एकत्र खाल्ल्याने दोघांचे फायदे मिळतात आणि कडवट चव सहन होण्यास मदत होते.

बहुतेक घरांत कडुलिंबाची पाने + गूळ (कधीकधी जिरे, हिंग, मीठ किंवा खोबरे मिसळून) वाटून छोटा प्रसाद तयार करतात आणि सर्वजण थोडासा खातात. ही परंपरा फक्त धार्मिक नाही, तर आरोग्य आणि जीवनदर्शन यांचा सुंदर मेळ आहे. नववर्षाच्या सुरुवातीला अशा प्रकारे शरीर आणि मन दोन्ही तयार करणे हाच या रिवाजाचा मुख्य उद्देश आहे!

सुखाचा येईल नवा घाट... 

आनंदाची गुढी उभारूया, 

प्रगतीचा मार्ग धरूया

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

चैत्राची सोनेरी पहाट, 

नववर्षाची नवी लाट... 

आपल्या आयुष्यात सुखाचा सुगंध दरवळू दे

हिंदू नववर्षाच्या आणि गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा!

उंच उभारून आनंदाची गुढी, 

आयुष्यात येवो सुख-समृद्धीची गोडी

नववर्षाच्या मंगलमयी शुभेच्छा!

सोनेरी सूर्याची सोनेरी किरणे, 

सोनेरी किरणांचा सोनेरी उत्सव... 

गुढीपाडव्याच्या निमित्ताने तुमच्या आयुष्यात येवो सुवर्णकाळ!

जुने ते मागे सारा, 

नव्या स्वप्नांना द्या उभारी... 

गुढीपाडव्याच्या या शुभ दिनी, 

सुख येवो तुमच्या घर दारी

शुभ गुढीपाडवा!

दुःख विसरा, आनंद स्वीकारा... 

नववर्षाचा हा सण, उत्साहाने साजरा करा

गुढीपाडव्याच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

यशस्वी व्हा, प्रगती करा आणि सदैव आनंदी राहा... 

यंदाचा पाडवा तुमच्यासाठी यशाची नवीन शिखरे घेऊन येवो

हार्दिक शुभेच्छा!

नक्षीदार काठी, त्यावर रेशमी वस्त्र... 

साखरेची गाठी आणि कडुनिंबाचे शास्त्र

गुढीपाडव्याचा सण म्हणजे विजयाचे अस्त्र!

येवो सुख-शांती तुमच्या अंगणी, 

सदा हसत राहो तुमची लेखणी... 

नववर्षाच्या या मंगल समयी, 

शुभेच्छांचे दीप उजळू दे मनी.

चंदनाच्या काठीवर शोभे रेशमी वस्त्र, 

आनंदाची गुढी उभारूया हेच विजयाचे शस्त्र

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

संकल्प असावा नवा, ध्यास असावा प्रगतीचा... 

गुढीपाडव्याचा हा सण असावा, फक्त आणि फक्त आनंदाचा!

उमलताना नवीन वर्षाची ही पहाट, 

स्वप्नांच्या नवनवीन वाटा धुंडाळूया... 

गुढीपाडव्याच्या आपणास आणि आपल्या परिवारास खूप खूप शुभेच्छा!

वसंत ऋतूचा सुगंध, कोकिळेचा मंजुळ स्वर... 

नववर्षाच्या स्वागतासाठी नटलाय अवघा चराचर

शुभ गुढीपाडवा!

तुमचे सर्व संकल्प पूर्ण होवोत, 

घराघरात सुख-समृद्धी नांदो... 

हीच सदिच्छा! 

हिंदू नववर्षाच्या आणि गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा!

गुढी उभारणी: सकाळी लवकर उठून अभ्यंगस्नान केले जाते आणि घराच्या प्रवेशद्वारावर किंवा खिडकीत गुढी उभारली जाते. उंच बांबूच्या काठीला रेशमी कापड, कडुलिंबाची पाने, फुलांचा हार आणि साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांब्या (कलश) ठेवला जातो. ही गुढी विजय, आनंद आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे.

उत्सव व परंपरा: या दिवशी घरासमोर रांगोळी काढली जाते आणि नवीन कपडे परिधान केले जातात. विशेषतः पुरणपोळीचा गोड बेत केला जातो. या दिवशी कडुनिंब आणि गूळ यांचा प्रसाद खाल्ला जातो, जो आरोग्यासाठी लाभदायक मानला जातो.

ऐतिहासिक संदर्भ: हा सण ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आहे, कारण या दिवशी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शत्रूंवर मिळवलेल्या विजयाचा सन्मान म्हणून गुढी उभारली जाते, जे शौर्य आणि स्वाभिमानाचे प्रतीक आहे.

गुढीपाडव्याचे महत्व: गुढीपाडवा हा केवळ नववर्षाचा सण नाही तर नवीन सुरुवातीचा, नव्या आशांचा आणि नव्या संकल्पांचा सण आहे. या दिवशी लोक नवीन कामाची सुरुवात करतात, नवीन वस्तू खरेदी करतात आणि घरात साफसफाई करून सजावट करतात. शेतकरी या दिवशी नवीन वर्षासाठी शुभेच्छा घेतात आणि शेतीच्या कामाला सुरुवात करतात. या सणाला वसंत ऋतूची सुरुवात म्हणूनही पाहिले जाते. निसर्ग हिरवागार होतो, फुले बहरतात आणि वातावरण आनंदमय असते.

आजच्या काळात गुढीपाडवा: आजच्या धावपळीच्या आयुष्यातही गुढीपाडव्याला विशेष स्थान आहे. शहरांतही लोक गुढी उभारतात, सोशल मीडियावर शुभेच्छा देतात आणि पारंपरिक पद्धतीने सण साजरा करतात. हा सण आपल्या संस्कृतीशी जोडलेला असल्याने नवीन पिढीला आपली परंपरा शिकवण्याचा हा उत्तम प्रसंग आहे.

निष्कर्ष: गुढीपाडवा हा फक्त एक सण नाही तर आनंद, उत्साह, नवीन आशा आणि मराठी अस्मितेचा उत्सव आहे. या सणाच्या निमित्ताने सर्वांना नवीन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा! गुढीपाडव्याच्या आणि मराठी नववर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा! अशा शुभेच्छा दिल्या जातात. हे नववर्षाचे स्वागत करण्याचे आणि वाईटावर चांगल्याचा विजय साजरा करण्याचे माध्यम आहे. 

ALSO READ: गुढी पाडवा 2026: गुढी उभारताना या 5 चुका अजिबात करू नका

1 घर आणि परिसर स्वच्छ करा

सकाळी लवकर उठून घर, अंगण आणि दरवाजा स्वच्छ करा.

दरवाजासमोर रांगोळी काढणे आणि तोरण लावणे शुभ मानले जाते.

2 गुढीसाठी साहित्य तयार ठेवा

गुढी उभारण्यासाठी खालील साहित्य लागते:

बांबूची काठी

रेशमी किंवा नवीन कापड (साडी / दुपट्टा)

साखरेची गाठी किंवा माळ

कडुलिंबाची पाने

फुलांचा हार

तांब्या किंवा चांदीचा कलश

ALSO READ: गुढीला कोणत्या रंगाची साडी नेसवावी?

3 काठीवर कापड बांधा

बांबूच्या काठीच्या वरच्या बाजूला रेशमी कापड उलटे (झेंड्यासारखे) बांधा.

4 साखरेची माळ आणि फुले लावा

काठीवर साखरेची माळ, कडुलिंबाची पाने आणि फुलांचा हार बांधा. हे समृद्धी आणि आरोग्याचे प्रतीक मानले जाते.

5 वर कलश ठेवावा

काठीच्या टोकावर तांब्या किंवा चांदीचा कलश उलटा ठेवावा.

हीच गुढीची मुख्य ओळख असते.

6 योग्य दिशेला गुढी उभारा

गुढी घराच्या उजव्या बाजूला किंवा ईशान्य दिशेला उभारणे शुभ मानले जाते.

ALSO READ: Gudi Padwa 2026 Wishes in Marathi गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा

7 पूजा करा

गुढी उभारल्यानंतर

हळद-कुंकू लावा

फुले अर्पण करा

अगरबत्ती / दीप लावा

देवाला प्रार्थना करा

 परंपरा:

गुढी पाडव्याच्या दिवशी कडुलिंब आणि गूळ खाण्याची प्रथा आहे. हे जीवनातील गोड-तिखट अनुभव स्वीकारण्याचे प्रतीक मानले जाते.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By - Priya Dixit  

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

विश्व निर्मिती ब्रह्म करीतो, ब्रमहपुराणी असे,

अयोद्धेसी वनवासाहुनी राम पुन्हा परतसे,

गुढ्या-तोरणे रांगोळ्यांनी स्वागत ते करीती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

माधव तसे मधुमास ही वेदातील ही नावे,

पंचांगाचे पूजन सर्वही करती मनोभावे,

सरस्वतीस गंध अन पाटी ही पुजिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

साखरमाळ कडुलिंबाची पाने फुलमाळा,

गडु चांदीचा रेशमी वस्त्र कुंकू ,केशर , टिळा,

आदराने ब्रह्मध्वज या गुढीस संबोघिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

पिशाच्च जाई दूर पळुनी कडुलिंबाचा टाळा,

कडू रसाचे सेवन करूया गूळ जिरे घाला,

गुढीपाडवा सण हा पहिला वर्षाचा करीती

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

गुढी उभारू चैत्र मासि प्रतिपदा ही तिथी

आरती करुनि वसंत ऋतुचा महिमा वर्णू किती

-सोशल मीडिया

गुढीपाडवा म्हणजे काय?

'गुढीपाडवा' हा शब्द दोन शब्दांपासून बनला आहे:

गुढी: म्हणजे 'ब्रह्मध्वज' किंवा विजयाचे प्रतीक असलेले निशाण.

पाडवा: हा संस्कृत शब्द 'प्रतिपदा' वरून आला आहे, ज्याचा अर्थ हिंदू महिन्याच्या शुक्ल पक्षाचा पहिला दिवस असा होतो.

पौराणिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व

या सणाशी अनेक पवित्र कथा जोडलेल्या आहेत:

१. सृष्टीची निर्मिती: ब्रह्मपुराणानुसार, याच दिवशी भगवान ब्रह्मदेवांनी विश्वाची पुनर्निर्मिती केली आणि काळाचे चक्र (सत्ययुग) पुन्हा सुरू झाले. म्हणून या दिवशी ब्रह्मदेवाचे पूजन केले जाते.

२. प्रभू श्रीरामांचे आगमन: चौदा वर्षांचा वनवास संपवून आणि रावणाचा वध करून प्रभू श्रीराम जेव्हा अयोध्येत परतले, तेव्हा प्रजेने आनंदाने विजयाचे प्रतीक म्हणून गुढ्या उभारल्या होत्या.

३. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विजय: ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून, हा सण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी परकीय आक्रमकांवर मिळवलेला विजय आणि स्वराज्यातील आनंद साजरा करण्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.

सण साजरा करण्याची पद्धत (विधी आणि परंपरा)

साफसफाई आणि सजावट: नवीन वर्षाचे स्वागत करण्यासाठी घराची स्वच्छता केली जाते. स्त्रिया दारासमोर सुंदर रांगोळी काढतात आणि दरवाजाला आंब्याच्या पानांचे व झेंडूच्या फुलांचे तोरण लावतात.

अभ्यंगस्नान: पाडव्याच्या दिवशी पहाटे लवकर उठून सुगंधी उटणे लावून स्नान (अभ्यंगस्नान) करण्याची परंपरा आहे.

गुढी उभारणे: घराच्या दर्शनी भागात बांबूच्या काठीला रेशमी वस्त्र (साडी), कडुलिंबाची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी आणि वर तांब्या किंवा चांदीचा गडवा (कलश) लावून गुढी उभारली जाते. ALSO READ: गुढी उभारनी

कडुलिंबाचे सेवन: या दिवशी सकाळी कडुलिंबाची पाने, गूळ, जिरे आणि ओवा यांचे मिश्रण खाल्ले जाते. हे आरोग्यासाठी अत्यंत हितकारक मानले जाते आणि जीवनातील कडू-गोड अनुभवांचे प्रतीक आहे.

पारंपारिक पेहराव: पुरुष सहसा कुर्ता-पायजमा किंवा धोतर नेसतात, तर स्त्रिया नऊवारी किंवा काठपदराची साडी नेसून पारंपारिक दागिने परिधान करतात.

खाद्यसंस्कृती: पाडव्याचा गोडवा

महाराष्ट्रीयन घरांमध्ये या दिवशी विशेष पक्वान्न बनवले जातात:

पुरणपोळी: गुढीपाडव्याचा मुख्य गोड पदार्थ. ALSO READ: Puran Poli पुरण तयार करण्यासाठी खास टिप्स

श्रीखंड-पुरी: हा देखील सणाचा एक अविभाज्य भाग आहे. ALSO READ: Gudi Padwa Special श्रीखंड पुरी रेसिपी

कणंगची खीर: कोकण भागात रताळे, नारळाचे दूध आणि गुळापासून बनवलेली ही खीर लोकप्रिय आहे.

भारतातील इतर नावे

हा सण भारताच्या इतर राज्यांत वेगवेगळ्या नावाने साजरा होतो:

युगादी / उगादी: कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा.

चेटीचंड: सिंधी समाज.

सजीबू नोंग्मा पानबा: मणिपूर.

नवरेह: काश्मीर.

महत्त्वाची माहिती (FAQs)

२०२६ मध्ये गुढीपाडवा कधी आहे? 

१९ मार्च २०२६.

या दिवशी बँकेला सुट्टी असते का? 

हो, महाराष्ट्रात या दिवशी सार्वजनिक सुट्टी असते.

गुढी कोणत्या दिशेला उभारावी? 

गुढी घराच्या उजव्या बाजूला (बाहेरून पाहताना) आणि उंच ठिकाणी उभारावी जेणेकरून ती दुरून दिसेल.

गुढीपाडव्याची पूर्वतयारी कशी करावी?

घराची साफसफाई: घराची नीट स्वच्छता करा, जाळी-जळमट काढा. अडगळीचे सामान काढून टाका. नवीन वर्षाच्या स्वागतासाठी घर उजळ आणि सुंदर करा.

तोरण: घराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराला आंब्याची पाने आणि झेंडूच्या फुलांचे तोरण लावा. हे शुभ मानले जाते.

रांगोळी: अंगणात किंवा चौकटीवर सुंदर आणि रंगीत रांगोळी काढा. 'स्वस्तिक' किंवा 'पाऊले' काढणे शुभ असते.

गुढीची सामग्री (साहित्य)

गुढी उभारण्यासाठी लागणारे साहित्य आधीच जमवून ठेवा:

बांबू: एक उंच आणि मजबूत बांबूची काठी.

कापड: भरजरी रेशमी वस्त्र किंवा नवीन साडी (शक्यतो पिवळ्या किंवा लाल रंगाची).

तांब्या: काठीच्या टोकावर ठेवण्यासाठी तांब्याचा किंवा चांदीचा तांब्या (कलश).

हार-फुले: कडुनिंबाची पाने, साखरेची गाठी, फुलांचा हार आणि आंब्याची डहाळी.

ALSO READ: गुढीपाडवा सण कथा व संपूर्ण माहिती

नैवेद्य आणि पक्वान्न

श्रीखंड-पुरी: गुढीपाडव्याला मुख्यत्वे श्रीखंड-पुरीचा बेत असतो. त्याचे साहित्य (चक्का, सुका मेवा) आधीच आणून ठेवा.

कडुनिंबाचा प्रसाद: सकाळी रिकाम्या पोटी खाण्यासाठी कडुनिंबाची पाने, ओवा, मीठ, गूळ आणि जिरे यांचा विशेष प्रसाद तयार केला जातो. याची तयारी करून ठेवा.

इतर पदार्थ: पुरणपोळी किंवा खीर करायची असल्यास डाळ, गूळ इत्यादींची सोय करा.

वैयक्तिक तयारी

नवीन कपडे: नवीन वर्षाचा आनंद द्विगुणित करण्यासाठी नवीन कपड्यांची खरेदी करा (शक्यतो पारंपरिक पेहराव जसे की कुर्ता-पायजमा किंवा नऊवारी/सहावारी साडी).

पूजा साहित्य: हळद-कुंकू, अक्षता, अगरबत्ती, निरांजन आणि पूजेची सुपारी तयार ठेवा.

टीप: गुढी नेहमी सूर्योदयानंतर लगेच उभारली जाते आणि सूर्यास्तापूर्वी उतरवली जाते. त्यामुळे सकाळी लवकर तयारी पूर्ण ठेवणे सोयीचे पडते.

साहित्य-

दही: १ किलो (ताजे आणि जास्त आंबट नसलेले)

पिठीसाखर: २ ते ३ वाट्या (तुमच्या आवडीनुसार कमी-जास्त करू शकता)

केशर: १०-१२ काड्या (२ चमचे कोमट दुधात भिजवलेल्या)

पिस्ता: २ चमचे (बारीक कापलेले)

वेलची पूड: १ छोटा चमचा

जायफळ पूड: चिमूटभर (पर्यायी, पण चव छान येते)

बदाम: ७-८ (बारीक कापलेले)

कृती-

चक्का तयार करणे

एका मोठ्या भांड्यावर गाळणी ठेवा आणि त्यावर एक स्वच्छ सुती (मलमलचा) कपडा पसरा. त्या कपड्यामध्ये दही ओता. कपड्याची चारी टोके एकत्र करून एक गाठ बांधा.

हे दह्याचे गाठोडे ५-६ तास टांगून ठेवा किंवा त्यावर एखादे जड वजन ठेवून गाळणीतच राहू द्या, जेणेकरून दह्यातील सर्व पाणी निघून जाईल. पाणी पूर्णपणे निघून गेल्यावर जो घट्ट गोळा उरेल, त्याला 'चक्का' म्हणतात.

मिश्रण तयार करणे

तयार चक्का एका मोठ्या बाऊलमध्ये काढून घ्या. त्यात पिठीसाखर आणि वेलची पूड घाला.

आता हे मिश्रण चमच्याने किंवा विस्करने (Whisk) साधारण ५-७ मिनिटे एकाच दिशेने नीट फेटून घ्या. मिश्रण जितके जास्त फेटाल, तितके श्रीखंड हलके आणि क्रीमी होईल.

फ्लेवर आणि सजावट

आता या मिश्रणात दुधात भिजवलेले केशर घाला. यामुळे श्रीखंडाला नैसर्गिक पिवळसर रंग आणि सुरेख सुगंध येईल.त्यात बारीक चिरलेला पिस्ता, बदाम आणि जायफळ पूड घालून हलक्या हाताने मिक्स करा. तयार श्रीखंड किमान १-२ तास फ्रिजमध्ये थंड होण्यासाठी ठेवा.

खास टिप्स-

दही: श्रीखंडासाठी दही ताजे असावे. जर दही आंबट असेल, तर साखर जास्त लागते आणि श्रीखंडाची चव बिघडू शकते.

गाळणीचा वापर: जर तुम्हाला अगदी मार्केटसारखे स्मूद श्रीखंड हवे असेल, तर फेटण्यापूर्वी चक्का एकदा पुरणयंत्रातून किंवा बारीक डोळ्यांच्या गाळणीतून घासून घ्या.

साखर: साखर नेहमी मिक्सरला लावून 'पिठीसाखर' करूनच वापरा, जेणेकरून ती लवकर विरघळते.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: गुढीपाडव्याचा सर्वात लोकप्रिय बेत म्हणजे श्रीखंड मग ट्राय करा Kesar Elaichi Shrikhand Recipe

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: Flavor Shrikhand गुढीपाडवा विशेष श्रीखंडाचे हटके आणि ट्रेंडी फ्लेवर्स नक्की ट्राय करा

या दिवशी विक्रम संवत २०८३ (किंवा मराठी शके १९४८) सुरू होतो. घर सजावट, गुढी उभारणे आणि नवीन वर्षासाठी संकल्प हे मुख्य भाग असतात. चला, याबाबत सविस्तर माहिती पाहूया.

घर सजावट आयडिया (Gudi Padwa Home Decoration Ideas)

गुढी पाडव्याला घर स्वच्छ, रंगीबेरंगी आणि पारंपरिक सजावटीने नटवले जाते. हे काही सोप्या आणि आकर्षक आयडिया:

तोरण बांधणे — दारावर आंब्याची पाने, कडुलिंबाची पाने, फुलांचे हार आणि मोगऱ्याच्या फुलांचे तोरण लावा. हे पारंपरिक आणि शुभ मानले जाते. बाजारात तयार तोरण मिळतात किंवा घरी बनवता येतात.

रांगोळी — घराच्या अंगणात किंवा दारात रंगीबेरंगी रांगोळी काढा. स्वस्तिक, कमळ, झेंडू-गुलाब फुलांची रांगोळी किंवा "नववर्षाचे स्वागत" असे डिझाइन करा. फुलांची रांगोळी (झेंडू, गुलाब) विशेष आकर्षक दिसते.

फुलांची सजावट — देवघर, हॉल किंवा मुख्य दरवाज्याजवळ झेंडू, गुलाब, मोगरा यांच्या माळा लावा. फुलांच्या छोट्या वाट्या किंवा हार टांगता येतात.

DIY आयडिया — छोटी गुढी बनवणे, रंगीत कागदाने तोरण, LED लाइट्ससह सजावट, किंवा ऑनलाइन प्रेरणा घेऊन घरभर पारंपरिक + मॉडर्न टच द्या (उदा. इको-फ्रेंडली सजावट).

रंगसंगती — पिवळा, हिरवा, लाल आणि केशरी रंग वापरा — हे सकारात्मक ऊर्जा आणतात.

या सजावटीने घरात उत्साह आणि सकारात्मक वातावरण तयार होते.

गुढी उभारणे

गुढी ही विजय पताका किंवा ब्रह्मध्वज आहे, जी यश, समृद्धी आणि नव्या सुरुवातीचे प्रतीक आहे. शास्त्रोक्त पद्धतीने उभारण्याची कृती:

साहित्य — लाकडी काठी (बांबूची), नवीन रंगीत कापड (भरजरी/लाल/पिवळा), कलश (तांब्याचा किंवा चांदीचा), कडुलिंबाची पाने, आंब्याची डहाळी, साखर गाठी, लाल फुलांचा हार, हळद-कुंकू.

पद्धत —

सकाळी सूर्योदयानंतर (शुभ मुहूर्तात, उदा. ब्रह्म मुहूर्त किंवा विजय मुहूर्त) जागा स्वच्छ करा, रांगोळी काढा (स्वस्तिक मध्यभागी).

काठी स्वच्छ करून हळद-कुंकू लावा.

काठीच्या टोकाला कापड बांधा, त्यावर कडुलिंब पाने, आंब्याची डहाळी, साखर गाठी आणि फुलांचा हार बांधा.

वर कलश उलटा ठेवा (कुंकवाने स्वस्तिक काढा).

गुढी मुख्य दरवाजाबाहेर उंबरठ्यालगत उभी करा (घरातून पाहिल्यास उजवीकडे, थोडीशी झुकलेली).

पाट किंवा तांदळाच्या ढिगाऱ्यावर ठेवा.

पूजा — गुढीला हळद-कुंकू, फुले वाहा. 

नैवेद्य देऊन पूजा करा.

गुढी संध्याकाळी उतरवल्यानंतर सामान (कडुलिंब पाने वगळता) पाण्यात वाहून टाका.

नवीन वर्षाचे संकल्प (New Year Resolutions Ideas)

गुढी पाडवा नव्या सुरुवातीचा सण आहे, म्हणून संकल्प करणे शुभ ठरते. हे काही प्रेरणादायी आयडिया:

आरोग्य — रोज व्यायाम/योग, संतुलित आहार, पुरेशी झोप घेणे.

आर्थिक — बचत वाढवणे, गुंतवणूक सुरू करणे, अनावश्यक खर्च कमी करणे.

वैयक्तिक विकास — नवीन कौशल्य शिकणे (भाषा, वाचन, कोर्स), वेळेचे व्यवस्थापन सुधारणे.

कुटुंब/संबंध — कुटुंबासोबत अधिक वेळ घालवणे, कृतज्ञता व्यक्त करणे.

पर्यावरण — प्लास्टिक कमी करणे, झाडे लावणे, पाणी-वीज बचत.

आध्यात्मिक — रोज ध्यान/पूजा, दानधर्म, सकारात्मक विचार.

उदा. "या वर्षी मी रोज १० मिनिटे ध्यान करेन" किंवा "मासिक बचत २०% वाढवेन" असे स्पष्ट, साध्य होणारे संकल्प करा. हे संकल्प गुढी उभारताना किंवा पूजेनंतर लिहून ठेवा.

गुढी पाडवा २०२६ तुमच्या सर्वांसाठी आनंद, समृद्धी आणि यश घेऊन येवो! नवीन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

साहित्य-

१ किलो चक्का (टांगून ठेवलेले दही), पाऊण किलो पिठीसाखर, १ चमचा वेलची पूड, केशर (दुधात भिजवलेले), चारोळी आणि बदाम-पिस्त्याचे काप.

कृती-

एका मोठ्या भांड्यात चक्का घेऊन तो मऊ होईपर्यंत फेटून घ्या.

त्यात पिठीसाखर घालून पुन्हा फेटून घ्या (गुठळ्या राहू देऊ नका).

आता त्यात वेलची पूड आणि केशराचे दूध घालून नीट मिसळा.

वरतून सुका मेव्याचे काप घालून थंड होण्यासाठी फ्रिजमध्ये ठेवा.

तयार केशर विलायची श्रीखंड नैवेद्यात नक्कीच ठेवा. 

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: Pineapple Shrikhand Recipe घरी आलेल्या पाहुण्यासाठी बनवा 'अननस श्रीखंड'

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: घरी बनवा स्वादिष्ट अशी गुलाब श्रीखंड पाककृती

  गुढी पाडव्याच्या दिवशी काय करावे?

लवकर उठून स्नान करावे

सकाळी लवकर उठून तेल लावून अभ्यंग स्नान करणे शुभ मानले जाते.

घराची स्वच्छता आणि सजावट करावी

घर स्वच्छ करून दारात सुंदर रांगोळी काढावी आणि तोरण लावावे.

गुढी उभारावी

घराच्या प्रवेशद्वाराजवळ किंवा खिडकीत गुढी उभारून तिची पूजा करावी. गुढी विजय, समृद्धी आणि शुभतेचे प्रतीक मानली जाते.

कडू-गोड प्रसाद खावा

कडुलिंबाची पाने, गूळ, चिंच, मिरी इत्यादी मिसळून प्रसाद खाण्याची परंपरा आहे. याचा अर्थ जीवनात सुख-दुःख दोन्ही स्वीकारणे.

नवीन कामांची सुरुवात करावी

हा दिवस अत्यंत शुभ मानला जात असल्यामुळे नवीन काम, व्यवसाय किंवा खरेदी सुरू करणे चांगले मानले जाते.

देवपूजा आणि पंचांग श्रवण

मंदिरात जाऊन पूजा करावी आणि नवीन वर्षाचे पंचांग ऐकण्याची परंपरा आहे.

गुढी पाडव्याच्या दिवशी काय टाळावे?

1. उशिरा उठणे टाळावे
2. या दिवशी शक्यतो सूर्योदयापूर्वी उठणे शुभ मानले जाते.
3. घर अस्वच्छ ठेवू नये
4. घरात कचरा किंवा अस्वच्छता ठेवणे अशुभ मानले जाते.
5. वाद-विवाद करू नये
6. या दिवशी भांडण किंवा नकारात्मक बोलणे टाळावे.
7. मांसाहार आणि मद्यपान टाळावे
8. हा धार्मिक आणि पवित्र दिवस असल्यामुळे सात्विक आहार घ्यावा.
9. गुढी चुकीच्या दिशेला लावू नये
10. गुढी शक्यतो घराच्या उजव्या बाजूला किंवा खिडकीत उंच लावली जाते.

गुढी पाडवा हा आनंद, सकारात्मकता आणि नवीन सुरुवातीचा दिवस आहे. त्यामुळे या दिवशी स्वच्छता, पूजा, शुभ कामे आणि सकारात्मक विचार यांना महत्त्व द्यावे.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By - Priya Dixit

Gudi Padwa 2026: गुढी पाडव्याच्या दिवशी काय करावे? काय टाळावे? संपूर्ण माहिती

गुढी पाडव्याला गुढी उभारताना कोणत्या वस्तू असाव्यात? बांबूची काठी, रेशमी कापड, कडुलिंबाची पाने, साखरेच्या गाठी आणि कलश यांचे धार्मिक महत्त्व जाणून घ्या.

Gudi Padwa हा हिंदू नववर्षाचा सण मानला जातो. या दिवशी घरासमोर गुढी उभारणे हे विजय, समृद्धी आणि शुभतेचे प्रतीक मानले जाते. गुढीमध्ये काही विशिष्ट वस्तू असतात ज्यांना धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व आहे.

गुढीत असणाऱ्या प्रमुख वस्तू

बांबूची काठी

गुढी उभारण्यासाठी लांब बांबूची काठी वापरली जाते. ती विजय आणि उंचीचे प्रतीक मानली जाते.

रेशमी किंवा नवीन कापड (साडी )

बांबूला वरून सुंदर रेशमी कापड बांधले जाते. हे समृद्धी, आनंद आणि मंगलमय वर्षाचे प्रतीक आहे.

उलटा ठेवलेला तांब्याचा / चांदीचा कलश

गुढीच्या टोकाला कलश उलटा ठेवला जातो. तो विजय आणि देवकृपेचे प्रतीक मानला जातो.

कडुलिंबाची पाने

कडुलिंब आरोग्याचे प्रतीक आहे. नववर्षात आरोग्य चांगले राहावे म्हणून गुढीत कडुलिंबाची पाने लावली जातात.

साखरेच्या गाठी (गाठी किंवा गाठीचा हार)

साखरेच्या गाठी गोडी आणि आनंदाचे प्रतीक आहेत. वर्षभर आयुष्यात गोडवा राहावा अशी भावना यामागे असते.

फुलांचा हार

गुढीला फुलांचा हार लावला जातो. हे शुभत्व आणि देवपूजेचे प्रतीक मानले जाते.

आंब्याची पाने

आंब्याची पाने पवित्र मानली जातात आणि घरात सकारात्मक ऊर्जा आणतात असे मानले जाते.

धार्मिक महत्त्व

धार्मिक मान्यतेनुसार गुढी ही विजयध्वजाचे प्रतीक आहे. काही कथांनुसार हा दिवस Lord Rama यांनी रावणावर विजय मिळवून अयोध्येत परतल्याच्या आनंदात साजरा केला जातो. तसेच हा दिवस नवीन सुरुवात, समृद्धी आणि शुभतेचे प्रतीक मानला जातो.

 त्यामुळे गुढी उभारताना या सर्व वस्तू ठेवणे शुभ मानले जाते आणि घरात सुख-समृद्धी येते अशी श्रद्धा आहे.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By - Priya Dixit

१. श्रीखंड  

गुढीपाडव्याला श्रीखंड-पुरी हे समीकरण ठरलेलेच असते.

साहित्य-१ किलो चक्का (टांगून ठेवलेले दही), पाऊण किलो पिठीसाखर, वेलची पूड, जायफळ पूड, केशर (दुधात भिजवलेले) आणि सुकामेवा.

कृती-

चक्का एका भांड्यात घेऊन त्यात पिठीसाखर मिसळा.

हे मिश्रण पुरणयंत्रातून किंवा मलमलच्या कापडातून गाळून घ्या जेणेकरून ते एकजीव आणि मऊ होईल.

त्यात वेलची, जायफळ पूड आणि केशराचे दूध घालून नीट हलवा.

वरून सुकामेव्याचे काप टाकून थंड करायला ठेवा.

२. पुरणपोळी 

महाराष्ट्रातील कोणत्याही सणाची शान म्हणजे मऊलुसलुशीत पुरणपोळी.

साहित्य: चणा डाळ, गूळ, गव्हाचे पीठ, मैदा, तेल, वेलची पूड आणि जायफळ.

कृती-

चणा डाळ शिजवून त्यातील पाणी (येळवणी) काढून घ्या.

डाळीत गूळ घालून ते मिश्रण आटवून घ्या (पुरण). हे पुरण वाटून घ्या.

कणीक आणि मैदा मळून त्याचे गोळे तयार करा.

कणकेच्या गोळ्यात पुरण भरून हलक्या हाताने पोळी लाटा आणि तुपावर खमंग भाजा.

३. कडुनिंबाचा प्रसाद  

हा या सणाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि आरोग्यदायी भाग आहे.

साहित्य-कडुनिंबाची कोवळी पाने, गूळ, ओवा, जिरे आणि चवीनुसार मीठ (किंवा चिंच).

कृती-

कडुनिंबाची पाने स्वच्छ धुवून घ्या.

त्यात गूळ, जिरे, ओवा आणि मीठ घालून एकत्र वाटून घ्या किंवा बारीक करा.

हा प्रसाद सकाळी रिकाम्या पोटी घेतल्याने शरीर शुद्ध होण्यास मदत होते.

४. काजू कोथिंबीर वडी 

जेवणात तोंडी लावण्यासाठी कुरकुरीत कोथिंबीर वडी उत्तम लागते.

साहित्य- बारीक चिरलेली कोथिंबीर, बेसन, तांदळाचे पीठ, आले-लसूण पेस्ट, तिखट, मीठ, तीळ.

कृती-

कोथिंबीर आणि सर्व साहित्य एकत्र करून घट्ट गोळा मळा.

त्याचे लांब रोल करून वाफेवर १५-२० मिनिटे शिजवून घ्या.

थंड झाल्यावर वड्या पाडून तेलात सोनेरी रंगावर तळून घ्या.

खास टिप्स-

अळूची भाजी: पुरणपोळीसोबत आंबट-गोड अळूची भाजी (फदफदं) खूप छान लागते.

बटाट्याची भाजी: श्रीखंड-पुरीसोबत सुकी पिवळी बटाट्याची भाजी करण्याचा प्रघात आहे.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: Gudi Padwa Special श्रीखंड पुरी रेसिपी

ज्योतिषशास्त्रानुसार, गुढीपाडव्याच्या दिवशी ग्रहांच्या योगामुळे काही राशींवर विशेष कृपा राहण्याची शक्यता आहे. विविध ज्योतिषीय स्रोत आणि भविष्यवाण्यांनुसार, या वर्षी खालील राशींसाठी हा दिवस विशेष फलदायी ठरणार आहे:

५ राशींसाठी विशेष योग (संपत्ती, उत्पन्न, भरभराट): काही ज्योतिषीय अंदाजांनुसार, गुढीपाडवा आणि चैत्र नवरात्रीच्या योगामुळे पाच राशींना वर्षभर धनलाभ, आर्थिक स्थैर्य आणि सुखाची एंट्री होऊ शकते. ग्रहांचा पॉवरफुल संयोग असल्याने नवीन संधी मिळण्याची शक्यता.

मेष : मेष राशीच्या लोकांसाठी हे वर्ष प्रगतीचे असेल. रखडलेली कामे मार्गी लागतील आणि नवीन घर किंवा वाहन खरेदीचे योग जुळून येतील. विशेषतः आर्थिक आघाडीवर तुम्हाला मोठी झेप घेता येईल.

तूळ : तूळ राशीच्या जातकांसाठी सुवर्णकाळ सुरू होऊ शकतो. समाजात मान-सन्मान वाढेल आणि व्यावसायिक क्षेत्रात नवीन संधी उपलब्ध होतील. भागीदारीच्या कामातून चांगला नफा मिळण्याची शक्यता आहे.

वृश्चिक : तुमच्यासाठी हे वर्ष 'गेमचेंजर' ठरू शकते. जुन्या समस्यांपासून सुटका मिळेल आणि कुटुंबात आनंदाचे वातावरण राहील. नोकरीत पदोन्नती किंवा पगारात वाढ होण्याचे संकेत आहेत.

धनु : परदेश प्रवासाचे योग किंवा लांबच्या प्रवासातून लाभ होऊ शकतो. विद्यार्थ्यांसाठी हे वर्ष शैक्षणिक यशाचे असेल. धार्मिक कार्यांकडे तुमचा ओढा वाढेल आणि मानसिक शांतता लाभेल.

कुंभ : उत्पन्नाचे नवीन स्त्रोत निर्माण होतील. रखडलेले पैसे परत मिळण्याची शक्यता आहे. या काळात घेतलेले धाडसी निर्णय तुम्हाला भविष्यात मोठे यश मिळवून देतील.

टीप: हे सर्व अंदाज ज्योतिषशास्त्रावर आधारित असून व्यक्तीच्या कुंडलीनुसार परिणाम वेगळे असू शकतात.

Chaitra Navratri 2025

हत्तीवर स्वार देवी दुर्गेचे आगमन - काय परिणाम होईल?

शास्त्रांनुसार जर देवी दुर्गा हत्तीवर स्वार होऊन आली तर ते समृद्धी, शांती आणि चांगल्या पावसाचे लक्षण आहे. यामुळे संपत्ती वाढते आणि देशाची अर्थव्यवस्था मजबूत होते. विशेष म्हणजे यावेळी माँ दुर्गा हत्तीवर स्वार होऊन प्रस्थान करेल, जे खूप शुभ मानले जाते.

घटस्थापना मुहूर्त आणि शुभ योग

चैत्र नवरात्री शुभारंभ यावर्षी सर्वार्थ सिद्धि योगात होणार, जे याला अधिक शुभ बनवते. या दिवशी अती शुभ इंद्र योग तयार होत आहे ज्याने पूजा-पाठाचे महत्व अधिकच वाढते.

ALSO READ: Gudi Padwa 2025: गुढीपाडवा कधी आहे? तारीख, शुभ मुहूर्त जाणून घ्या

घटस्थापना शुभ काळ:

सकाळी 06:13 ते 10:22 पर्यंत

अभिजीत मुहूर्त: 12:01 ते 12:50 पर्यंत

पूजा दरम्यान घटस्थापना (कलश स्थापना) करणे अत्यंत महत्वाचे आहे कारण हे दुर्गा देवीचे आवाहन करण्याचे प्रतीक मानले जाते.

कलश स्थापना नियम- विधी

पूजा योग्यरित्या पूर्ण होण्यासाठी आणि माँ दुर्गेचा आशीर्वाद मिळावा म्हणून कलश स्थापनासाठी काही महत्त्वाचे नियम पाळणे आवश्यक आहे.

पूजास्थळ स्वच्छ करा आणि पवित्र पाण्याने ते शुद्ध करा.

सोने, चांदी, तांबे किंवा मातीपासून बनवलेले कलश निवडा, हे सर्वात शुभ मानले जातात.

कलशावर स्वस्तिक चिन्ह बनवा, ते मौलीने गुंडाळा आणि त्यावर आंब्याची पाने ठेवा.

भांड्यात पाणी भरा आणि त्यात लवंग, वेलची, सुपारी, हळद, तांदूळ आणि एक नाणे घाला.

मातीच्या भांड्यात जव (सात प्रकारचे धान्य) पेरा, ते समृद्धीचे प्रतीक आहे.

तुपाचा दिवा लावून माँ दुर्गेच्या पूजेची सुरुवात करा.

कलश स्थापना करताना काय करु नये?

रात्रीच्या वळी कलश स्थापना करु नये. अमावस्या तिथीत कलश स्थापना अशुभ मानले जाते. पूजा स्थळ स्वच्छ असावे. याने नकारात्मक ऊर्जा उत्पन्न होते.

नवरात्रि व्रत महत्व - विधी

चैत्र नवरात्रीत अनके श्रद्धालु 9 दिवस उपवास करतात परंतु यंदा नवरात्रि 8 दिवसाची असेल. व्रत दरम्यान फलाहार किंवा सात्विक आहार याचे सेवन केले जाते.

ALSO READ: चैत्र गौरी नैवेद्य : चविष्ट करंजी

चैत्र नवरात्र आणि शारदीय नवरात्र यात अंतर

भगवान रामाची जयंती (रामनवमी) चैत्र नवरात्रीत (मार्च-एप्रिल) साजरी केली जाते. दुर्गा पूजा आणि दसरा शारदीय नवरात्रीत (सप्टेंबर-ऑक्टोबर) साजरे केले जातात. हिंदू नववर्षाची सुरुवात चैत्र नवरात्रीने होते.

डिस्क्लेमर: हा लेख धार्मिक श्रद्धेवर आधारित असून केवळ माहिती प्रदान करण्यासाठी दिला जात आहे. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही. कोणतेही उपाय किंवा उपासनेच्या पद्धतीसाठी तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

कडुलिंब-

• जसजसा उन्हाळा येतो तसतसे त्वचेशी संबंधित अनेक आजारांचा धोका वाढतो, कडुलिंब त्याची शक्यता कमी करण्यास मदत करते.

• कडुलिंबातील अँटी-बॅक्टेरियल गुणधर्म शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करण्यास मदत करतात.

• मधुमेहावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते.

• उष्णतेमुळे पोटाशी संबंधित अनेक आजारांचा प्रादुर्भाव वाढतो, कडुलिंब त्यापासून मुक्त होण्यास खूप मदत करते.

• हे संधिवात आणि स्नायू दुखणे किंवा हवामानातील बदलामुळे वाढणारी सूज यापासून आराम देण्यास मदत करते.

• सौंदर्य वाढवण्यात तसेच पोटाची चरबी कमी करण्यात सर्वात जास्त मदत करते.

• कोंडा, केस गळणे, खाज सुटणे, पुरळ इत्यादीपासून आराम मिळवून देण्यासाठी कडुनिंबाचा पर्याय नाही.

ALSO READ: सकाळी रिकाम्या पोटी कडुलिंबाची पाने खाल्ल्याने होतात हे 5 आश्चर्यकारक आरोग्य फायदे

साखरेला गूळ हा सर्वात आरोग्यदायी पर्याय आहे. केवळ याच निमित्ताने नाही तर वर्षभर सेवन केल्याने आरोग्याला अनेक प्रकारे फायदा होतो.

• आधीच म्हटल्याप्रमाणे, बदलत्या हवामानामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करणे अत्यंत आवश्यक आहे. कारण यावेळी अनेक प्रकारच्या आजारांचा धोका वाढतो. या कामात गुळाची खूप मदत होते.

• हे पचनशक्ती वाढवण्यासही मदत करते. तसेच साखरेच्या तुलनेत गूळ खाल्ल्याने आम्लपित्त होण्याची शक्यता कमी असते.

• गुळातील खनिजे, कर्बोदके आणि पौष्टिक घटक हवामानातील बदलामुळे होणाऱ्या श्वसनाच्या आजारांशी लढण्यास मदत करतात.

• तसेच गुळ संतुलित आहाराच्या श्रेणीत येतो. त्यामुळे गुळाचे सेवन केल्याने आरोग्यासोबतच सौंदर्याच्या बाबतीतही अनेक फायदे होतात. कारण गुळामध्ये असलेले फायबर पोट स्वच्छ ठेवण्यास मदत करते, ज्यामुळे त्वचा सुधारते.

ALSO READ: गूळ खाल्ल्याने कोणते फायदे होतात? गुळाचा 'हा' इतिहास तुम्हाला माहितीये?

त्यामुळे कडुलिंब आणि गूळ याचे सेवन करुन निरोगी राहणे सोपे आहे. मात्र मधुमेह रुग्णांनी केवळ कडुलिंबाचे सेवन केल्यास अधिक योग्य ठरेल.

अस्वीकरण : चिकित्सा, आरोग्य संबंधी उपाय, योग, धर्म, ज्योतिष इतर विषयांवर वेबदुनिया मध्ये प्रकाशित लेख व समाचार केवळ आपल्या माहितीसाठी आहे. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही. या संबंधी कोणतेही उपाय अमलात आणण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: गुढीपाडव्याला या १० चुका करू नका

गुढीपाडवा साजरा करण्याचे एक कारण महाभारतामध्ये सुद्धा सापडते.महाभारतातील आदिपर्वामध्ये उपरीचर नावाच्या राजाने इंद्रामार्फत त्याला मिळालेली कळकाची काठी इंद्राला नमन म्हणून जमिनीमध्ये रोवली आणि दुसऱ्या दिवशी त्या काठीची पूजा केली. हा दिवस होता चैत्र महिन्यातील पहिला दिवस म्हणजे नवीन वर्षाचा पहिला दिवस, म्हणून गुढीपाडवा साजरा करतात.

तसेच ब्रह्मदेवाने या दिवशी विश्व निर्मिले, असे सांगितले आहे. ब्रह्मदेवाने सृष्टी निर्माण केली तो हाच पवित्र दिवस असल्याचे मानले जाते. पुढे सत्य-युगाची सुरुवात झाली आणि म्हणुनच नुतन वर्षारंभ म्हणुन चैत्र शुक्ल प्रतिपदा म्हणजेच गुढीपाडवा साजरा केला जातो असे म्हणतात.

ALSO READ: Gudi Padwa 2025: गुढी पाडवा सणाबद्दल 10 खास गोष्टी

एका कथेप्रमाणे भगवान विष्णूंनी मत्स्य रूप धारण करून शंकासुराचा वध केला, त्या मत्स्यरूपी विष्णूंचा जन्म चैत्र-शुद्ध प्रतिपदेचा असल्याचे सांगितले जाते. शंखासुर नावाचा सागरापासून उत्पन्न झालेला बलाढ्य राक्षस होता. या राक्षसाने जबरदस्तीने वेदहरण केले व तो सागराच्या तळाशी दडी मारून बसला.

तेव्हा देवी-देवता, ऋषी-मुनींनी क्षीरसागरामध्ये योगनिद्रेत असलेल्या भगवान विष्णूंना जागृत केले आणि शंखासुरास धडा शिकवण्याची विनंती केली. भगवान विष्णूंनी मत्स्यरूप धारण केले आणि ते शंखासुराचा शिरच्छेद करणार इतक्यात शंखासुर म्हणाला की, भगवान आपल्या हातून मज मरण यावे याकरिताच मी वेद पळविले. आपण माझा वध अवश्य करावा परंतु माझी एक इच्छा अशी की माझे कलेवर तुम्ही नेहमी आपल्या डाव्या हातात धारण करावे तसेच माझ्या कलेवराच्या स्पर्शाच्या जलाने आपणांस स्नान केल्याखेरीज आपली पूजा पूर्ण होणार नाही असा मला वर द्यावा. तेव्हा भगवान विष्णूंनी तथास्तु म्हटले आणि शंखासुराचा वध केला. त्या दिवसापासून विष्णूंनी हातात शंखास धारण केले.

ALSO READ: Gudi Padwa 2025: गुढीपाडवा कधी आहे? तारीख, शुभ मुहूर्त जाणून घ्या

तर शालिवाहन नावाच्या कुंभाराच्या मुलाने शकांचा पराभव करण्यासाठी सहा हजार मातीच्या सैनिकांचे पुतळे तयार केले व त्यात प्राण घालून त्यांच्या साह्याने याच दिवशी शकांचा पराभव केला अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. याच शालिवाहन राजाच्या नावाने नवीन कालगणना शालिवाहन शक चालू झाला.

तर एका आणखी कथेप्रमाणे प्राचीन मानवाने जेव्हा देवाची कल्पना केली आणि पूजा करण्यास सुरुवात केली तीच देवीच्या अर्थात स्त्रीच्या रूपात सुरू केली. ती स्त्री म्हणजे आदिशक्ती, आदिमाता पार्वती असे मानले जाते. पार्वती आणि शंकराचे लग्न पाडव्यादिवशी ठरले. पाडव्यापासून तयारीला सुरुवात होऊन तृतीयेला लग्न झाले. पाडव्यादिवशी पार्वतीच्या शक्तिरूपाची पूजा करतात. यालाच चैत्र नवरात्र म्हणतात. लग्नानंतर नवमीला योगिनींची अधिपती म्हणून पार्वतीची अभिषेक झाला. पार्वती लग्न झाले की माहेरवाशिणी म्हणून त्या महिनाभर माहेरी राहतात. तेव्हा त्यांचे कौतुक म्हणून चैत्रगौरीचे हळदीकुंकू केले जाते. अक्षयतृतीया यादिवशी देवी सासरी जाते.

श्रीराम अयोध्येला परत आले म्हणून हा सण साजरा केला जातो असेही म्हणतात. प्रभू रामचंद्रांनी चौदा वर्षे वनवास भोगून लंकाधिपती रावण व राक्षसांचा पराभव करून या दिवशीच अयोध्येत प्रवेश केला. गुढी म्हणजे फक्त ब्रम्हध्वजच नव्हे तर विजयध्वज देखील आहे. जेव्हा "श्री राम" लंकेवर विजय मिळवुन अयोध्येला परतले तेव्हा प्रजेने त्यांचे स्वागत ध्वज उभारुन मोठ्या आनंदाने केले. चैत्र शुध्द प्रतिपदेच्याच दिवशी प्रभू रामांचा चौदा वर्षांचा वनवास संपला होता, म्हणून हा आनंदोत्सवाचा दिवस साजरा करतात असे सांगितले जाते.

तसेच असे ही सांगितले जाते की, चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला प्रभू रामाने वालीचा वध करून त्याच्या छळातून प्रजेला मुक्त केले; तो हा विजयोत्सवाचा दिवस. घरातून वालीचा, आसुरी शक्तींचा रामाने दैवी शक्तीने नाश केला याचे गुढी ही सूचक आहे.

Edited By - Priya Dixit

साहित्य-

दही- एक किलो

साखर-एक किलो

केशर 

वेलची पूड -अर्धा चमचा

जायफळ पूड- अर्धा चमचा 

चारोळी 

ड्रायफ्रूट्स 

ALSO READ: Gudi Padwa Recipe Amrakhand घरीच तयार करा आम्रखंड

कृती-

सर्वात आधी दही स्वच्छ पातळ कापडात घालावे आणि वरती लटकवून ठेवावे. कमीतकमी चार ते पाच तास असेच ठेवावे जेणेकरून त्यातील पाणी निघून जाईल. आता नंतर दही एका भांड्यात काढावं. त्यात साखर मिसळावी. आता दही पुरणयंत्रातून फिरवून घ्या.आता ते एका भांड्यात काढून त्यात वेलची पूड, जायफळपूड, दुधात भिजवलेले केशर, केशरी रंग मिसळा. तसेच हे चांगल्याप्रकारे मिक्स करा म्हणजेच फेटून घ्या. आता फ्रिजमध्ये ठेवून द्या. थंड झाल्यावर त्यामध्ये सुके मेवे, चारोळी घालावी. तर चला तयार आहे आपली श्रीखंड रेसिपी. 

ALSO READ: नैवेद्य कसा दाखवावा?

पुरी

साहित्य 

गव्हाचे पीठ 

चवीनुसार मीठ 

तेल 

साखर 

पाणी 

कृती-

सर्वात आधी एका परातीमध्ये दोन कप पीठ घ्यावे. आता त्यामध्ये मीठ, तेल मोहनकरीता घालावे तसेच चिमूटभर साखर घालावी. साखर घातल्याने पुऱ्या छान फुलतात. आता हे सर्व मिक्क्स करून घ्यावे. आता आवश्यकतेनुसार पाणी घालून घट्ट गोळा मळून घ्यावा. आता कमीतकमी पाच मिनिट गोळा तसाच ठेवा. आता एका कढईमध्ये तेल चांगल्या प्रकारे गरम करावे. आता मळलेल्या गोळ्याचे छोटे छोटे गोळे करून पुऱ्या लाटून घ्या. व छान तळून घ्या. आता तयार पुरी एका प्लेट मध्ये ठेवा. तर चला तयार आहे आपली पुरी रेसिपी, श्रीखंड पुरीचा नैवेद्य गुढीपाडवा या दिवशी नक्की बनवा.  

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik 

पाडवा म्हणजे प्रतिपदा आणि या दिवशी गुढी किंवा ब्रह्मध्वज उभारणे हे आनंद आणि विजयाचे प्रतीक आहे. महाराष्ट्र या राज्यासोबतच आंध्र प्रदेश आणि गोव्यासह दक्षिण भारतीय लोकही गुढीपाडवा मोठ्या उत्साहात साजरा करतात.

या प्रकारे गुढी उभारली जाते

गुढी ही उंच बांबूपासून तयार केली जाते. बांबूच्या एका टोकाला रेशमी कापड, कडुलिंब, फुलांचा हार आणि साखरेची माळ बांधून त्यावर तांबा किंवा चांदीचं भांडं बसविला जातं. गुढी नंतर पाटावर तांदूळ ठेवून उभी केली जाते. पाटाभोवती रांगोळी काढली जाते. या दिवशी हिंदू नववर्ष सुरू होते.

गुढी म्हणजे विजय चिन्ह. हा सण कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशात उगाडी आणि महाराष्ट्रात गुढी पाडवा म्हणून ओळखला जातो. 

महत्तव

* चैत्र महिन्यातील या तिथीनुसार सर्व युगांतील सतयुगाची सुरुवातही याच तिथीपासून झाली असे मानले जाते. असे म्हटले जाते की गुढीपाडव्याचा दिवस निश्चित करण्यापूर्वी, प्राचीन भारतीय गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ भास्कराचार्य यांनी त्यांच्या संशोधनानुसार, भारतीय पंचाग रचले. सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतचे दिवस, महिने आणि वर्षांची गणना केली आणि त्यानुसार चैत्र महिना प्रतिपदेचा गुढी पाडवा आहे.

* हा सण साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो. हे साडेतीन मुहूर्त म्हणजे गुढी पाडवा, अक्षय्य तृतीया आणि दिवाळी पाडवा आणि दसरा हा अर्धा मुहूर्त मानला जातो.

* असे मानले जाते की रामायण काळात गुढीपाडव्याच्या दिवशी श्री रामजींनी वानरराज बळीच्या अत्याचारातून लोकांना मुक्त केले तेव्हा तिथल्या लोकांनी आपला आनंद व्यक्त करण्यासाठी घराघरात विजयाचा झेंडा फडकावला होता.

* असे मानले जाते की गुढीपाडव्याच्या दिवशी ब्रह्माजींनी विश्वाची निर्मिती केली.

* शालिवाहन शकाची सुरुवात गुढीपाडव्याच्या दिवशी झाली असे मानले जाते. 

चविष्ट पदार्थ

महाराष्ट्रात गुढीपाडवा मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. या दिवशीचे आरोग्यासाठीही फायदेशीर असे पदार्थ नैवेद्य म्हणून तयार केले जातात. पुरणपोळी, श्रीखंड, पुरी, तसेच इतर पदार्थांचा बेत केला जातो.

कडुलिंबाचे महत्त्व

या दिवशी कडुलिंबाचे खास महत्त्व असल्याचे सांगितलं जातं. या दिवशी गुढीला कडुनिंबांच्या कोवळ्या पानांची डहाळी बांधली जाते. या दिवशी गोड पक्वान्नांसोबत कडुलिंबाची पाने खाण्याचीही परंपरा आहे. कडुलिंब आरोग्याला चांगले असते. तसेच या महिन्यात भरपूर उकाडा असतो. कडुलिंब सेवन केल्याने शरीरातील उष्णता कमी होते.

ALSO READ: गुढीपाडव्याच्या दिवशी कडुलिंब का खातात?

चैत्र नवरात्र

या दिवशी चैत्र नवरात्र सुरू होते तसेच परंपरेनुसार घटस्थापना केली जाते. यादिवशी लोक फुलांनी आपली घरे सजवतात, अंगणात रांगोळी घालतात. गुढीपाडवा नवीन कपडे परिधान करतात. 

असा हा गुढीपाडवा सण आनंदाने साजरा केला जातो. आणि लोक एकमेकांना येणार्‍या नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा देतात

या दिवशी काय करावे- 

अभ्यंगस्नान 

गुढीपाडव्याच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून प्रथम अभ्यंगस्नान करावे. शरीराला तेल लावून नंतर ऊनपाण्याने स्नान करावे.

तोरण

आम्रपल्लवांची तोरणे तयार करून प्रत्येक दाराशी लाल फुलांसहित बांधावी.

पूजा

सर्वप्रथम नित्यकर्म देवपूजा करावी. तसेच वर्षप्रतिपदेला ब्रह्मदेवाची पूजा करुन महाशांति करायची असते. नंतर होमहवन आणि ब्राह्मणसंतर्पण करावे. तसेच विष्णूंची पूजा करुन ब्राह्मणाला दक्षिणा द्यावी. या प्रकारे शांती केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो, आयुष्य वाढतं आणि समृद्धी येत. ज्या वारी गुढी पाडवा येत असेल त्या वाराच्या देवाची पूजाही करावी.

ALSO READ: गुढीपाडवा आरती Gudi Padwa Aarti

गुढी उभारावी

आता सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे विजयाचे प्रतीक म्हणून गुढी उभारावी.

पंचाग श्रवण

ज्योतिषाचे पूजन करून त्याच्याकडून किंवा उपाध्याकडून नूतन वर्षाचे पंचांग अर्थात् वर्षफल श्रवण करावे. पंचांग श्रवण केल्याचे फल म्हणजे लक्ष्मी लाभते, आयुष्य वाढतं, पाप नाश होतो, निरोगी राहतात, चिंतिले कार्य साधले जातात.

कडुलिंबाचा प्रसाद

पंचाग श्रवणानंतर कडुनिंबाचा प्रसादाचे महत्तव आहे. लिंबाची फुले, कोवळी पाने, चण्याची भिजलेली डाळ, मध, जिरे आणि थोडासा हिंग घालून त्या केलेला प्रसाद ग्रहण करावा.

जमीन नांगरणे

या दिवशी जमिनीत नांगर धरावा. या दिवशी नांगरण्यामुळे जमिनीची क्षमता अनेक पटींनी वाढते. या दिवशी शेतीची अवजारे आणि बैल यांवर अक्षता टाकाव्या. शेतात काम करणार्‍यांना नवीन वस्त्र द्यावे. या दिवशी शेतात काम करणार्‍या आणि बैल यांच्या भोजनात पिकलेला भोपळा, मुगाची डाळ, तांदुळ, पुरण, इतर पदार्थ असावे.

दान 

या दिवशी गरुजू लोकांना दान दिल्याने पितर संतुष्ट होतात.

तसेच हा दिवस सुख-समाधानाने, आंनदी वातावरणात, मंगल गीते, वाद्ये, कथा ऐकत घालवावा.

Edited By - Priya Dixit 

चटक रंगांचा वापर करुन ही सोपी डिझाईन तयार करता येईल.

ALSO READ: Gudi Padwa 2025: गुढीपाडवा कधी आहे? तारीख, शुभ मुहूर्त जाणून घ्या

१. हा सर्वात पवित्र दिवस आहे. या दिवशी चुकूनही कोणत्याही प्रकारचे व्यसन करू नका.

२. कांदा, लसूण आणि मांसाहारी पदार्थ खाऊ नका, कारण या दिवशी गोड आणि गोड पदार्थ खाल्ले जातात. मीठ, मिरची आणि तेल कमी प्रमाणात वापरले जाते.

३. या दिवशी नखे कापू नयेत आणि दाढी, मिशा आणि केसही कापू नयेत.

४. या दिवशी घर घाणेरडे ठेवू नये आणि घाणेरडे आणि न धुतलेले कपडे घालू नयेत.

५. या दिवशी चुकूनही शारीरिक संबंध ठेवू नयेत.

६. हा नवीन वर्षाचा पहिला दिवस आहे, म्हणून या दिवशी अपशब्द वापरू नका. म्हणजेच, कोणालाही शिवीगाळ करू नका, कोणाचा अपमान करू नका, कठोर शब्द बोलू नका, इत्यादी.

७. पूजा करताना चुका करू नका. पूजेनंतर, कोणत्याही चुकांसाठी क्षमा मागा.

८. दिवसा झोपू नका.

९. गरज नसल्यास प्रवास टाळा.

१०. गुढी पाडवा हा दोन शब्दांपासून बनलेला आहे. ज्यामध्ये गुढी म्हणजे विजय ध्वज आणि पाडवा म्हणजे प्रतिपदा. महारथी कुटुंबे घराच्या दाराबाहेर गुढी लावतात तर काहीजण झेंडे फडकवतात. हे काम पद्धतशीरपणे केले जाते ज्यामध्ये कोणतीही चूक होऊ नये.

चला करू पुन्हा नव्याने सुरूवात एका चैतन्याच्या अध्यायाला

गुढीपाडव्याच्या खूप खूप शुभेच्छा

ALSO READ: Gudi Padwa 2025 Rangoli Designs गुढीपुढे काढण्यासाठी रांगोळी डिझाईन

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा

नवीन पल्लवी वृषलतांची, 

नवीन आशा नववर्षाची, 

चंद्रकोरही नवीन दिसते, 

नवीन घडी ही आनंदाची, 

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा

ALSO READ: Chaitra Navratri 2025: यावेळी चैत्र नवरात्र ९ ऐवजी ८ दिवसांची असेल, शुभ मुहूर्त आणि पूजेची पद्धत जाणून घ्या

हे वर्ष सर्वांच्या जीवनात आनंद, सुख, समृद्धी, 

निरामय आरोग्य आणि प्रेम घेऊन येवो 

हीच ईश्वर चरणी प्रार्थना

नूतन वर्ष आणि गुडी पाढव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: गुढीपाडवा सण कथा व संपूर्ण माहिती

पडता दारी पाऊल गुढीचे, 

आनंदी आणि मांगल्यमय होई जग सारे, 

या सणाला करू आनंदाचा जल्लोष 

कारण आले आहे हिंदू नववर्ष

नूतन वर्ष आणि गुडी पाढव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: गुढीपाडव्याच्या दिवशी कडुलिंब का खातात?

नव्या वर्षात आपल्या सर्वांच्या स्वप्नांना मिळो नवी भरारी,

आयुष्याला लाभो तेजोमयी किनार, 

हीच सदिच्छा

नववर्षाच्या निमित्ताने गुडी पाढव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

नवी सकाळ, 

नवी उमेद, 

नवे संकल्प, 

नवा आनंद

तुम्हाला आणि तुमच्या संपूर्ण परिवाराला 

गुडी पाडव्याच्या शुभेच्छा

चारी दिशांना आनंदाची आहे बहार

गोड श्रीखंड आणि पुरीचा आहे स्वाद

दारी सजली आहे रांगोळी

आसमंतात आहे पतंगाची रांग

नववर्ष तुम्हा-आम्हाला जावो समाधानाचं

आनंदाचा आणि प्रगतीचं

नूतन वर्ष आणि गुडी पाढव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: गुढीपाडव्याला या १० चुका करू नका

रेशमी गुढी, कडुनिंबाचं पान, 

हे वर्ष तुम्हा- आम्हा सगळ्यांना जावो छान, 

तुम्हाला नववर्षानिमित्त सदिच्छा

चैतन्यमय झाला सर्व परिसर नव्या पालवीने

गुढीपाडव्याची सुरूवात करू चांगल्या आठवणीने 

नववर्षानिमित्त सदिच्छा

ALSO READ: Gudi Padwa Recipe Amrakhand घरीच तयार करा आम्रखंड

नव्या वर्षात होऊ दे मनाला नव्या विचारांचा स्पर्श, 

नवे वर्ष मग आणेल आयुष्यात नवा हर्ष

नववर्षाभिनंदन

ALSO READ: श्रीकृष्ण रुक्मिणीचा इथे दिव्य विवाह झाला, माधवपूर बीच गुजरात

या वर्षी चैत्र नवरात्र ३० मार्चपासून सुरू होत आहे जे ७ एप्रिल रोजी रामनवमीने संपेल.  भक्त या दिवसात माता राणीचे दर्शन घेण्यासाठी त्यांच्या मंदिरात जातात आणि माता राणीसमोर त्यांच्या इच्छा पूर्ण करण्याची इच्छा देखील ठेवतात. जर तुम्ही लखनौमध्ये माता राणीला भेट देण्याचा विचार करत असाल, तर आज आम्ही तुम्हाला दुर्गा मातेच्या मंदिराबद्दल सांगणार आहोत जे लखनौचे एक अतिशय प्रसिद्ध मंदिर आहे आणि येथे भक्तांची खूप श्रद्धा आहे.

 चंद्रिका देवी मंदिर हे लखनौपासून थोड्या अंतरावर आहे. लखनौ शहरातील बक्षी का तालाब जवळ कटवारा नावाचे एक गाव आहे. गोमती नदीचा काठावर  हे मंदिर सुमारे ३०० वर्षांपासून येथे आहे. या मंदिराबद्दल भाविकांची खूप श्रद्धा आहे. दूरदूरहून लोक माता राणीचे दर्शन घेण्यासाठी येथे येतात. चंद्रिका देवी मंदिर लखनौ शहरापासून  २८ किमी अंतरावर आहे. तसेच रामायण काळापासून या मंदिराबद्दल अनेक समजुती आहे आणि इतकेच नाही तर हे ठिकाण महिसागर तीर्थ म्हणूनही ओळखले जाते. या मंदिराचा उल्लेख स्कंद पुराणातही आढळतो. 

ALSO READ: भारतातील या मंदिरांमध्ये माकडांची पूजा केली जाते

अमावस्या आणि नवरात्रीच्या पूर्ण संध्याकाळी येथे अनेक धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. हवन, मुंडन, कीर्तन आणि सत्संग करण्यासाठी लोक दूरदूरहून येथे येतात. नवरात्रीच्या काळात येथे दररोज जत्रा भरते. मंदिरात दर्शन घेण्यासाठी आणि जत्रेत फिरण्यासाठी भाविक मोठ्या संख्येने येतात. मंदिराच्या उत्तरेस सुंडवा कुंड आहे. या कुंडात स्नान केल्याने कुष्ठरोग बरा होतो अशी मान्यता आहे. चंद्रिका देवी मंदिरात  प्रसाद म्हणून सुका मेवा अर्पण केला जातो. तसेच अशी मान्यता आहे की, येथे भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

ALSO READ: मनकामेश्वर मंदिर आग्रा

असे मानले जाते की देवी स्वतः येथे प्रकट झाली. अनेक वर्षांपूर्वी, एक पोकळ कडुलिंबाचे झाड होते ज्यातून देवी प्रकट झाली. येथे दुर्गाजींच्या नऊ मूर्ती आहे. चंद्रिका देवी मां व्यतिरिक्त, शिवलिंग आणि भैरव बाबा देखील येथे आहे.  

गुढीपाडव्याला लोक आपली घरे स्वच्छ करतात आणि मुख्य प्रवेशद्वारावर रांगोळी काढतात आणि आंबा किंवा अशोकाच्या पानांनी घराला तोरण बांधतात. घरासमोर एक ध्वज लावला जातो आणि त्याशिवाय एका भांड्यावर स्वस्तिक बनवले जाते आणि त्याभोवती रेशमी कापड गुंडाळले जाते. या दिवशी सूर्यदेवाच्या पूजेसोबतच सुंदरकांड, रामरक्षासूत्र आणि देवी भगवतीची पूजा केली जाते आणि मंत्रांचा जप केला जातो. चांगल्या आरोग्यासाठी कडुलिंबाच्या कळ्या गुळासोबत खाल्ल्या जातात.

गुडीपाडवा सणाबद्दल 10 खास गोष्टी

1- नव संवत्सर

मार्च 30, 2025 रोजी, हिंदू नववर्ष आणि नव संवत्सर विक्रम संवत 2082 (काव्ययुक्त) चा प्रारंभ होईल, ज्या दिवशी चैत्र शुक्ल प्रतिपदा आहे. या नवीन वर्षाच्या पहिल्या दिवसाचा स्वामी संपूर्ण वर्षाचा स्वामी मानला जातो. हिंदू नववर्ष रविवारपासून सुरू होत आहे, त्यामुळे नवीन विक्रम संवतचे स्वामी सूर्यदेव असेल.

2- सृष्टी निर्माण दिन

धार्मिक श्रद्धेनुसार गुढीपाडव्याच्या दिवशी भगवान ब्रह्मदेवाने विश्वाच्या निर्मितीचे कार्य सुरू केले आणि या दिवशी सत्ययुग सुरू झाले. म्हणूनच याला सृष्टीचा पहिला दिवस किंवा युगादी तिथी असेही म्हणतात. नवरात्रीच्या या दिवशी घटस्थापना, ध्वजारोहण, संवत्सराची पूजा इत्यादी विधी केले जातात.

3- वानरराज बालीवर विजय

रामायण काळात जेव्हा भगवान रामाची भेट सुग्रीवशी झाली आणि त्यांनी श्री रामांना बाली द्वारे केले जात असलेले अत्याचार याबद्दल सांगितले. तेव्हा भगवान रामाने बालीचा वध केला आणि लोकांना त्याच्या कुशासनातून मुक्त केले. असे मानले जाते की हा दिवस चैत्र प्रतिपदा होता. म्हणून या दिवशी गुढी किंवा विजय ध्वज फडकवला जातो.

4- शालिवाहन शक संवत

एका ऐतिहासिक कथेनुसार, शालिवाहन नावाच्या एका कुंभाराच्या मुलाने मातीच्या सैनिकांची एक सेना बनवली आणि त्यांच्यावर पाणी शिंपडून त्यात जीवन फुंकले आणि या सैन्याच्या मदतीने त्याने आपल्या शत्रूंचा पराभव केला. या विजयाचे प्रतीक म्हणून शालिवाहन शक संवतची सुरुवात देखील मानली जाते.

ALSO READ: पंचाग कसे वाचावे ?

5- हिंदू पंचांग रचना काळ

प्राचीन भारतातील महान गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञांनी त्यांच्या संशोधनाच्या परिणामी, सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतचे दिवस, महिने आणि वर्षे मोजून हिंदू पंचाग तयार केले. या दिवशी उज्जैनचा सम्राट विक्रमादित्य यांनी शकांना पराभूत करून विक्रम संवत सुरू केला. या दिवशी भगवान विष्णूने मत्स्य अवतार घेतला आणि या दिवसापासून दिवस रात्रीपेक्षा मोठा होऊ लागतो.

6- भगवान राम अयोध्या परतले

धर्म शास्त्राप्रमाणे गुडीपाडव्याच्या दिवशी रावणाचा वध केल्यानंतर भगवान राम माता सीता आणि भाऊ लक्ष्मण यांच्यासह अयोध्येत परतले.

7- छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पहिल्यांदाच हा उत्सव साजरा केला

असे मानले जाते की जेव्हा मराठा राजा छत्रपती शिवाजी यांनी मुघलांवर विजय मिळवला तेव्हा त्यांनी पहिल्यांदा गुढीपाडव्याचा सण साजरा केला. तेव्हापासून महाराष्ट्रातील प्रत्येकजण हा सण मोठ्या उत्साहाने आणि उत्साहाने साजरा करत आहे.

8- पिकाची पूजा करण्याचे महत्त्व

गुढीपाडवा हा मराठी लोकांसाठी नवीन हिंदू नववर्षाची सुरुवात आहे. या दिवशी लोक पिके इत्यादींची पूजा करतात.

9- कडुलिंबाची पाने खाण्याची परंपरा

गुढीपाडव्याला लोक कडुलिंबाची पाने खातात अशी परंपरा आहे. गुढीपाडव्याला कडुलिंबाची पाने खाल्ल्याने रक्त शुद्ध होते आणि आजारांपासून आराम मिळतो असे मानले जाते.

ALSO READ: गुढीपाडव्याच्या दिवशी कडुलिंब का खातात?

10- सूर्य देवाच्या उपासनेचे महत्त्व

गुढीपाडव्याला सूर्यदेवाची विशेष पूजा केली जाते. गुढीपाडव्याला सूर्यदेवाची पूजा करणाऱ्यांना आरोग्य, चांगले आरोग्य आणि आनंद आणि समृद्धी मिळते असे मानले जाते.

शालिवाहन संवत्सराचा हा पहिला दिवस आहे. वेदांग ज्योतिष या ग्रंथात सांगितलेल्या साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा एक मुहूर्त आहे. या दिवशी नवीन वस्तू खरेदी, व्यवसाय प्रारंभ, नव उपक्रमांचा प्रारंभ, सुवर्ण खरेदी इत्यादी गोष्टी केल्या जातात. दारी उभारलेली गुढी हे विजय आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे असे मानले जाते. गुढी पाडव्यापासूनच राम जन्मोत्सवाच्या कार्यक्रमाचासुद्धा प्रारंभ होतो.

गुढीपाडवा 2025 तिथी आणि मुहूर्त

गुढीपाडवा हा सण रविवार, मार्च 30, 2025 रोजी साजरा केला जाईल.

प्रतिपदा तिथी प्रारम्भ - मार्च 29, 2025 रोजी 16:29:48 पासून

प्रतिपदा तिथी समाप्त - मार्च 30, 2025 रोजी 12:51:50 मिनिटापर्यंत

गुढीपाडव्याचे धार्मिक महत्त्व

गुढी पाडव्याचा शब्दशः अर्थ गुढी म्हणजे ध्वज आणि पाडव्याला प्रतिपदा तिथी म्हणतात. असे मानले जाते की या दिवशी भगवान ब्रह्मदेवाने विश्वाची निर्मिती केली. गुढीपाडव्याला, सर्व लोक ब्रह्माची पूजा करतात ज्यांना विश्वाचे निर्माता म्हटले जाते. शास्त्रांनुसार आणि अनेक मान्यतेनुसार, भगवान ब्रह्मदेवाने गुढीपाडव्याच्या दिवशी विश्वाची निर्मिती केली.

या दिवशी महाराष्ट्र राज्यात एक वेगळीच वैभव आणि भव्यता दिसून येते. गुढीपाडव्याच्या दिवशी सर्व वाईट गोष्टींचा नाश होतो आणि त्यामुळे नशीब आणि समृद्धी देखील मिळते अशी पौराणिक मान्यता आहे. गुढीपाडवा हा खूप शुभ दिवस आहे आणि या दिवसापासून चैत्र नवरात्र सुरू होते.

ALSO READ: गुढीपाडव्याला श्रीखंड बनवा सर्वांचे तोंड गोड करा

गुढी पाडवा महत्व

14 वर्षांचा वनवास पूर्ण करून मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीराम अयोध्येत परतल्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ गुढीपाडवा हा सण साजरा केला जातो.

असे मानले जाते की या दिवशी सम्राट शालिवाहनचा शकांवर विजय साजरा करण्यासाठी लोकांच्या घरात गुढी बसवली जात असे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विजयाचे स्मरण करण्यासाठी काही लोक गुढीची स्थापना करतात.

या दिवशी ब्रह्मदेवाने जगाची निर्मिती केली अशी धार्मिक श्रद्धा आहे, म्हणून गुढीला ब्रह्मध्वज देखील मानले जाते. त्याला इंद्रध्वज असेही म्हणतात.

गुढी लावल्याने घरात समृद्धी येते असे मानले जाते.

गुढीला धर्मध्वज असेही म्हणतात; म्हणून त्याच्या प्रत्येक भागाचा एक विशेष अर्थ आहे जसे की उलटी पात्र डोके दर्शवते तर काठी पाठीच्या कण्याला दर्शवते.

रब्बी पिकाची कापणी केल्यानंतर पुन्हा पेरणी केल्याच्या आनंदाचे प्रतीक म्हणून शेतकरी हा सण साजरा करतात. गुढीपाडव्याच्या दिवशी, शेतकरी चांगले पीक मिळावे म्हणून प्रार्थना करण्यासाठी आपल्या शेतात नांगरणी करतात.

हिंदू धर्मात, वर्षभरातील साडेतीन मुहूर्त अत्यंत शुभ मानले जातात. हे साडेतीन शुभ काळ पुढीलप्रमाणे आहेत - गुढी पाडवा, अक्षय्य तृतीया, दसरा आणि दिवाळी हे अर्धे शुभ काळ मानले गेले आहेत.

गुढी पाडव्याचे कार्यक्रम

देशाच्या वेगवेगळ्या भागात गुढी पाडवा अनेक प्रकारे साजरा केला जातो.

गोवा आणि केरळमधील कोकणी समुदाय गुढी पाडवा हा संवत्सर पाडवा म्हणून साजरा करतो. 

कर्नाटकात हा सण युगादी या नावाने प्रसिद्ध आहे.

आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणामध्ये गुढी पाडवा हा उगादी म्हणून साजरा केला जातो. 

हा दिवस काश्मिरी हिंदू नवरेह म्हणून साजरा करतात. 

गुढी पाडव्याला मणिपूरमध्ये साजिबू नोंगमा पानबा किंवा मेईतेई चेइराओबा म्हणतात. 

चैत्र नवरात्र गुढीपाडव्याच्या दिवशी सुरू होते.

ALSO READ: गुढी उभारनी

गुढी कशी उभारावी?

घरात, अंगणात, किंवा गच्चीवर जिथे तुम्हाला गुढी उभारायची आहे ती जागा स्वच्छ करा. 

रांगोळी काढा. नवीन कपडे घालून तयार व्हा. गुढीची स्थापना करायची असेल तेथे अक्षता ठेवा त्यावर स्वस्तिक काढा. 

गुढी उभारुन गुढीला हळद आणि कुंकू अर्पण करा. नैवेद्य दाखवा.

कृती: ताजे दही पातळ कापडात बांधून लटकवावे. पूर्ण पणे पाणी निघाल्यावर (4 ते 5 तास) दही कापडात काढून एक पातेल्यात काढावे. त्यात साखर मिसळावी. नंतर पुरणयंत्रात मिश्रण फिरवून घ्यावे. या व्यतिरिक्त भांड्याला पातळ कापड बांधूनही मिश्रण फेटू शकता किंवा चाळणीवर फिरवूनही श्रीखंड तयार केलं जाऊ शकतं. तयार मिश्रणात दोन-चार चमचे दुधात केशरी रंग घोळून मिसळावा. आता यात वेलची, जायफळ पूड घालून ढवळावे नंतर ड्रायफ्रूट्स काप पसरावेत. श्रीखंड फ्रीजमध्ये ठेवून गार होऊ द्यावे. सर्व्ह करताना फ्रीजमधून काढून गार श्रीखंड सर्व्ह करावे.

आज आम्ही आपल्याला गुढीपुढे आणि दारापुढे काढणाऱ्या काही रांगोळ्यांचे डिझाईन सांगत आहोत. आजकाल घर लहान असल्यामुळे रांगोळी काढायला जागाच नसते. तरी ही कमी जागेत काढण्यासारख्या रांगोळीचे काही सोपे डिझाईन सांगत आहोत.

चला जाणून घेऊया गुढीपाडवा का साजरा केला जातो आणि गुढीपाडव्याचा इतिहास काय आहे. गुढीपाडवा हा आनंदाचा आणि समृद्धीचा सण आहे जो नवीन सुरुवातीचे प्रतीक आहे आणि शुभेच्छा आणि समृद्धीचे स्वागत करतो. तसेच नवीन आशा मिळविण्यासाठी आणि संधी शोधण्यासाठी ही सर्वोत्तम वेळ आहे. 

काय आहे गुढीपाडव्यामागील कथा?

गुढीपाडव्याचा उत्सव विविध कथांभोवती फिरतो ज्यामुळे हा सण अद्वितीय बनतो. प्राचीन हिंदू पौराणिक कथांमध्ये खूप महत्त्व असलेल्या कथा आहेत. गुढीपाडव्याचा दिवस खास बनवणारी पहिली कथा म्हणजे प्रभू रामाचे पुनरागमन. असे मानले जाते की गुढीपाडव्याच्या दिवशी राम रावणावर विजय मिळवून अयोध्येत परतले. भगवान रामाचा विजय हा दिवस वाईटावर चांगल्याचा विजय म्हणून चिन्हांकित करतो.

याशिवाय प्रभू रामाच्या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सर्वप्रथम गुढीपाडव्याचा सण साजरा केला. मग महाराष्ट्रातील तमाम जनतेने हा सण नवीन सुरुवात म्हणून साजरा करायला सुरुवात केली. गुढीपाडव्याच्या उत्सवाभोवती फिरणारी आणखी एक कथा. म्हणजेच ब्रह्मदेवाने विश्वाची निर्मिती केल्यानंतर या दिवशी वेळ, दिवस, आठवडा, महिना आणि वर्ष यांची ओळख करून दिली.

याशिवाय गुढीपाडव्याच्या उत्सवात आणखी एक कथा जोडली जाते, ती म्हणजे राजा शालिवाहनच्या विजयाची. गुढीपाडव्याच्या दिवशी शालिवाहन राजाने शकांवर विजय मिळवला आणि एक नवीन युग निर्माण केले. यामुळे प्रचंड आनंद निर्माण झाला, त्यामुळे उत्सव अधिक रोमांचक झाला. त्यामुळे या दिवशी गुढी नावाचा ध्वज फडकवण्यामागील कारण म्हणजे सौभाग्याचे स्वागत करणे आणि वाईटापासून बचाव करणे असे मानले जाते. तर या काही प्रसिद्ध गुढीपाडव्याचा इतिहास आणि कथा या उत्सवाला अनोखे बनवतात. हा आहे गुढीपाडव्याचा इतिहास की कथा.

गुढीपाडव्याचे महत्त्व काय?

प्राचीन इतिहासातील कथा गुढीपाडव्याला महत्त्व देतात. मात्र याशिवाय गुढीपाडवा साजरा करण्यामागे आणखी काही गुढीपाडव्याचे महत्त्व आहे. सर्वप्रथम गुढीपाडव्याचा सण वसंत ऋतूचे आगमन आणि नवीन सुरुवात तसेच नवीन आशा आणि शुभेच्छा देतो. या दिवशी, गुढी (ध्वज) फडकवणे महत्वाचे आहे कारण असे मानले जाते की ते वाईट दूर करते आणि शांती आणि सौहार्द आणते.

त्यामुळे गुढीपाडव्याच्या सणात प्रत्येक मराठी कुटुंब गुढी उभारतात. शिवाय हा प्रेम आणि एकात्मता सामायिक करण्याचा सण देखील आहे, म्हणून गुढीपाडव्याच्या दिवशी पालक आपल्या नवविवाहित मुलींना स्वादिष्ट जेवणासाठी त्यांच्या घरी आमंत्रित करतात. शिवाय आईवडील आपल्या मुलीला आणि जावयाला आशीर्वाद देतात जेणेकरून त्यांचे वैवाहिक जीवन समृद्ध व्हावे.

या दिवशी लोक देवी सरस्वती आणि ब्रह्मदेवाची पूजा करतात. हा सण एका नवीन सुरुवातीस समर्पित असल्याने, भगवान ब्रह्मदेवाचे आशीर्वाद महत्वाचे आहेत कारण ते भक्तांना त्यांच्या नवीन उपक्रमासाठी आशीर्वाद देतात जेणेकरून ते यशस्वी आणि आनंद आणि सुसंवादाने परिपूर्ण असेल. याशिवाय गुढीपाडव्याचा सणही वास्तुपूजनाचा उत्तम काळ आहे जेणेकरून सर्व दुष्कृत्यांपासून दूर राहावे. या सणामध्ये नवीन कार, घर किंवा सोन्याचा शुभारंभही होतो, असे मानले जाते.

गुढीपाडव्यात कोणते विधी आणि उपाय आहेत?

गुढीपाडव्याच्या उत्सवात समाविष्ट असलेल्या काही पारंपारिक विधी आणि उपाय खाली नमूद केले आहेत. कोणताही उत्सव सुरू करण्यापूर्वी, काही विधी आणि उपाय आहेत जे सण आणि उत्सवाची सुरुवात करतात.

गुढी पाडव्याचा विधी

सर्व महाराष्ट्रीयन घरांच्या प्रवेशद्वारावर रंगीत रांगोळी काढली जाते.

गुढीपाडव्यातील सर्वात महत्वाचा विधी म्हणजे ध्वजारोहण. या दिवशी सर्व महाराष्ट्रीयन कुटुंबात गुढी किंवा झेंडा उभारलेला दिसतो. हा ध्वज एका लांब बांबूला बांधलेल्या सुंदर रंगीत रेशमी कापडाने बनवलेला असतो.

कडुनिंब आणि आंब्याच्या पानांसोबतच रंगीबेरंगी फुलांनी बनवलेल्या काही माळाही ध्वजाच्या वर लावल्या जातात.

त्यानंतर विजय आणि नवीन सुरुवात म्हणून ध्वज तांब्या किंवा चांदीच्या भांड्यांनी सजवला जातो.

गुढीपूजेच्या दिवशी लोक लवकर उठतात, आंघोळ करतात आणि पारंपारिक साडी आणि दागिने घालून पूजा करतात.

देवतांना अर्पण करण्यासाठी पारंपारिक मिठाई तयार केली जाते आणि नंतर प्रसाद म्हणून वाटली जाते. पुरणपोळी आणि श्रीखंड यांसारख्या प्रसिद्ध महाराष्ट्रीय मिठाई परमेश्वराला अर्पण केल्या जातात. याशिवाय आंबे डाळ, सुंठ पाक असे खाद्यपदार्थही तयार करून नातेवाईकांना जेवणासाठी बोलावले जाते.

गुढी पाडवा उपाय

गुढीपाडव्याच्या दिवशी ‘ॐ ब्रह्म देवाय विद्महे, विष्णु पुत्राय धीमहि, तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात्’ असा जप करावा.

गुढीपाडव्याच्या दिवशी लावली गुढी किंवा फडकवलेले ध्वज योग्य दिशेने आणि योग्य वेळी उभारावे.

गुढीपाडव्याच्या दिवशी कोणालाही उधार देऊ नये.

गुढीपाडव्याच्या मुख्य दिवशी घर झाडू नये कारण यामुळे अशुभ आणि नकारात्मकता येते असे मानले जाते.

यंदा गुढीपाडवा 9 एप्रिल 2024 रोजी साजरा केला जाणार आहे. या वर्षी राजा मंगळ असेल, गृहमंत्री शनि असेल आणि कृषी मंत्री गुरू असेल. जाणून घेऊया या नवीन वर्षातील खास गोष्टी.

गुढी पाडवा 2024: दिनांक

यावर्षी गुढी पाडवा 9 एप्रिल 2024 (मंगळवार) रोजी साजरा केला जाणार आहे. 

गुढी पाडवा 2024: शुभ काळ

प्रतिपदा तिथी 8 एप्रिल रोजी रात्री 11.50 वाजता सुरू होईल.

प्रतिपदा तिथी 9 एप्रिल रोजी रात्री 8.30 वाजता समाप्त होईल.

गुढीपाडव्याला गुढी ही दाराच्या उजव्या बाजूला उभारणे शास्त्रानुसार शुभ मानले जाते. 

शुभ योग: या दिवशी अमृत सिद्धी योग, सर्वार्थ सिद्धी योग, रवि योग, वैधृती योग, आयुष्मान योग तयार होत आहेत. शुक्ल योगानंतर ब्रह्मयोग असेल. रेवती आणि अश्विनी नक्षत्राचा संयोग आहे. या दिवशी चंद्र गुरूच्या राशीत मीन राशीत असेल.

राजयोग : शनि स्वतःच्या राशीत असल्यामुळे शशा राजयोग तयार होत आहे, चंद्र गुरूशी संयोगाने असल्यामुळे गजकेसरी राजयोग तयार होत आहे. सूर्य आणि शुक्राच्या संयोगामुळे राजभंग योगही तयार होईल. शुक्र मीन राशीत असल्यामुळे तो मालव्य राजयोग निर्माण करत आहे.

5 राशींना मिळणार लाभ : ज्यांच्या कुंडलीत मंगळ, शनि आणि गुरु चांगल्या स्थितीत आहेत त्यांच्यासाठी हे वर्ष शुभ राहील. यासह ज्यांची राशी मेष, वृषभ, कर्क, कुंभ आणि मीन आहे, त्यांची आर्थिक स्थिती मजबूत होईल.

ALSO READ: गुढीपाडवा सणाबद्दल विचारले जाणारे प्रश्न

ALSO READ: गुढीपाडवा म्हणजे काय?

ALSO READ: Gudi Padwa Food 2024 हिंदू नववर्ष गुढीपाडवासाठी 5 खास पदार्थ

ALSO READ: हिंदू नववर्षाला भगवा ध्वज फडकावण्याचे नियम आणि फायदे

ALSO READ: गुढीपाडव्याच्या दिवशी कडुलिंब का खातात?

ALSO READ: गुढी पाडवा शुभेच्छा संदेश Gudi Padwa Wishes 2024

ALSO READ: गुढीपाडव्याच्या दिवशी 136 देवांची पूजा करा, जाणून घ्या कसे

ALSO READ: Gudi padwa 2024 date : हिंदू नववर्षात 4 राशींना मंगळ आणि शनीची विशेष भेट

ALSO READ: लुसलुशीत पुरणपोळी : गुढीपाडव्याला आपल्या हाताने तयार करा पारंपारिक डिश

ALSO READ: 30 वर्षांनंतर राजयोगात हिंदू नववर्षाची 2024 सुरूवात, नवीन वर्ष 4 राशींसाठी शुभ

ALSO READ: गुढीपाडवा आरती Gudi Padwa Aarti

ALSO READ: गुढीपाडव्याला श्रीखंड बनवा सर्वांचे तोंड गोड करा

ALSO READ: गुढीपाडवा : शालिवाहन शके काय आहे? ते कोणी आणि कधीपासून सुरू केलं?

ALSO READ: 3 दशकांनंतर हिंदू नववर्षात तयार होत आहेत 3 शुभ योग, 3 राशीच्या लोकांसाठी भाग्यवान

गुढीपाडवा साजरा करण्याचे एक कारण महाभारतामध्ये सुद्धा सापडते.महाभारतातील आदिपर्वामध्ये उपरीचर नावाच्या राजाने इंद्रामार्फत त्याला मिळालेली कळकाची काठी इंद्राला नमन म्हणून जमिनीमध्ये रोवली आणि दुसऱ्या दिवशी त्या काठीची पूजा केली. हा दिवस होता चैत्र महिन्यातील पहिला दिवस म्हणजे नवीन वर्षाचा पहिला दिवस, म्हणून गुढीपाडवा साजरा करतात.

तसेच ब्रह्मदेवाने या दिवशी विश्व निर्मिले, असे सांगितले आहे. ब्रह्मदेवाने सृष्टी निर्माण केली तो हाच पवित्र दिवस असल्याचे मानले जाते. पुढे सत्य-युगाची सुरुवात झाली आणि म्हणुनच नुतन वर्षारंभ म्हणुन चैत्र शुक्ल प्रतिपदा म्हणजेच गुढीपाडवा साजरा केला जातो असे म्हणतात.

एका कथेप्रमाणे भगवान विष्णूंनी मत्स्य रूप धारण करून शंकासुराचा वध केला, त्या मत्स्यरूपी विष्णूंचा जन्म चैत्र-शुद्ध प्रतिपदेचा असल्याचे सांगितले जाते. शंखासुर नावाचा सागरापासून उत्पन्न झालेला बलाढ्य राक्षस होता. या राक्षसाने जबरदस्तीने वेदहरण केले व तो सागराच्या तळाशी दडी मारून बसला. तेव्हा देवी-देवता, ऋषी-मुनींनी क्षीरसागरामध्ये योगनिद्रेत असलेल्या भगवान विष्णूंना जागृत केले आणि शंखासुरास धडा शिकवण्याची विनंती केली. भगवान विष्णूंनी मत्स्यरूप धारण केले आणि ते शंखासुराचा शिरच्छेद करणार इतक्यात शंखासुर म्हणाला की, भगवान आपल्या हातून मज मरण यावे याकरिताच मी वेद पळविले. आपण माझा वध अवश्य करावा परंतु माझी एक इच्छा अशी की माझे कलेवर तुम्ही नेहमी आपल्या डाव्या हातात धारण करावे तसेच माझ्या कलेवराच्या स्पर्शाच्या जलाने आपणांस स्नान केल्याखेरीज आपली पूजा पूर्ण होणार नाही असा मला वर द्यावा. तेव्हा भगवान विष्णूंनी तथास्तु म्हटले आणि शंखासुराचा वध केला. त्या दिवसापासून विष्णूंनी हातात शंखास धारण केले.

तर शालिवाहन नावाच्या कुंभाराच्या मुलाने शकांचा पराभव करण्यासाठी सहा हजार मातीच्या सैनिकांचे पुतळे तयार केले व त्यात प्राण घालून त्यांच्या साह्याने याच दिवशी शकांचा पराभव केला अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. याच शालिवाहन राजाच्या नावाने नवीन कालगणना शालिवाहन शक चालू झाला.

तर एका आणखी कथेप्रमाणे प्राचीन मानवाने जेव्हा देवाची कल्पना केली आणि पूजा करण्यास सुरुवात केली तीच देवीच्या अर्थात स्त्रीच्या रूपात सुरू केली. ती स्त्री म्हणजे आदिशक्ती, आदिमाता पार्वती असे मानले जाते. पार्वती आणि शंकराचे लग्न पाडव्यादिवशी ठरले. पाडव्यापासून तयारीला सुरुवात होऊन तृतीयेला लग्न झाले. पाडव्यादिवशी पार्वतीच्या शक्तिरूपाची पूजा करतात. यालाच चैत्र नवरात्र म्हणतात. लग्नानंतर नवमीला योगिनींची अधिपती म्हणून पार्वतीची अभिषेक झाला. पार्वती लग्न झाले की माहेरवाशिणी म्हणून त्या महिनाभर माहेरी राहतात. तेव्हा त्यांचे कौतुक म्हणून चैत्रगौरीचे हळदीकुंकू केले जाते. अक्षयतृतीया यादिवशी देवी सासरी जाते.

श्रीराम अयोध्येला परत आले म्हणून हा सण साजरा केला जातो असेही म्हणतात. प्रभू रामचंद्रांनी चौदा वर्षे वनवास भोगून लंकाधिपती रावण व राक्षसांचा पराभव करून या दिवशीच अयोध्येत प्रवेश केला. गुढी म्हणजे फक्त ब्रम्हध्वजच नव्हे तर विजयध्वज देखील आहे. जेव्हा "श्री राम" लंकेवर विजय मिळवुन अयोध्येला परतले तेव्हा प्रजेने त्यांचे स्वागत ध्वज उभारुन मोठ्या आनंदाने केले. चैत्र शुध्द प्रतिपदेच्याच दिवशी प्रभू रामांचा चौदा वर्षांचा वनवास संपला होता, म्हणून हा आनंदोत्सवाचा दिवस साजरा करतात असे सांगितले जाते.

तसेच असे ही सांगितले जाते की, चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला प्रभू रामाने वालीचा वध करून त्याच्या छळातून प्रजेला मुक्त केले; तो हा विजयोत्सवाचा दिवस. घरातून वालीचा, आसुरी शक्तींचा रामाने दैवी शक्तीने नाश केला याचे गुढी ही सूचक आहे.

नवीन आशा नववर्षाची, 

चंद्रकोरही नवीन दिसते, 

नवीन घडी ही आनंदाची, 

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा

पडता दारी पाऊल गुढीचे, 

आनंदी आणि मांगल्यमय होई जग सारे, 

या सणाला करू आनंदाचा जल्लोष 

कारण आले आहे हिंदू नववर्ष

पाडव्याची नवी पहाट, 

घेऊन येवा तुमच्या आयुष्यात सुखाची लाट, 

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

नव्या संकल्पांनी करूया 

नववर्षाचा शुभारंभ

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

हे वर्ष सर्वांच्या जीवनात आनंद, सुख, समृद्धी, निरामय आरोग्य आणि प्रेम घेऊन येवो हीच ईश्वर चरणी प्रार्थना

नूतन वर्ष आणि गुडी पाढव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

नव्या वर्षात आपल्या सर्वांच्या स्वप्नांना मिळो नवी भरारी, 

आयुष्याला लाभो तेजोमयी किनार, हीच सदिच्छा…

गुडी पाढव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

चारी दिशांना आनंदाची आहे बहार..

गोड श्रीखंड आणि पुरीचा आहे स्वाद..

दारी सजली आहे रांगोळी..

आसमंतात आहे पतंगाची रांग..

नववर्ष तुम्हा-आम्हाला जावो समाधानाचं

नवी सकाळ, 

नवी उमेद, 

नवे संकल्प, 

नवा आनंद..

तुम्हाला आणि तुमच्या संपूर्ण परिवाराला 

गुडी पाडव्याच्या शुभेच्छा

नववर्षाची सुरूवात होवो न्यारी..

सुखसमृद्धीने सजो आपली गुढी..

हीच शुभेच्छा आहे आज माझ्या मनी

आयुष्याची गोडी वाढवणारा चैत्र आला 

चला करू पुन्हा नव्याने सुरूवात एका चैतन्याच्या अध्यायाला..

गुढीपाडव्याच्या खूप खूप शुभेच्छा

गुढी उभारली असेल आज तुमच्याही दारी, 

चैतन्य आहे आज सर्वदारी…

चला उत्साहाने साजरा करू 

नववर्षाचा हा आनंदोत्सव…

शुभ गुढीपाडवा

आशा-आकांक्षांचे बांधून तोरण..

समृद्धीची गुढी उभारू द्वारी

गुढीपाडव्याच्या आणि नववर्ष पर्वाच्या हार्दीक शुभेच्छा

नक्षीदार काठाचे रेशमी वस्त्र, 

चांदीचा तांब्या, 

कडुनिंबाची पानं, 

साखरेची माळ, 

अशी उभारूया समृद्धीची गुढी

नववर्षाभिनंदन

सोनेरी सूर्याची सोनेरी किरणं घेऊन आली सोनेरी दिवस, 

आला नववर्षाचा सण घेऊन आला सोनेरी भरारी

नववर्षाभिनंदन

निळ्या आभाळात शोभते उंच गुढी..

नववर्ष आले घेऊन आनंदाची गोडी..

गुढीपाडव्याच्या लाखलाख शुभेच्छा

जुन्या आठवणीचं बांधून गाठोडं…

करूया नव्या वर्षाचं स्वागत..

जे घेऊन आलं आहे आनंदाचं पर्व…

उभारूया गुढी परंपरागत…

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा

हिंदू नववर्षाची सुरूवात..

कोकिळा गाते प्रत्येक फांदीवर..

चैत्र मास शुक्ल प्रतिपदेच्या पर्वावर..

आनंदाचा क्षण घेऊन आलं आहे नववर्ष

चैतन्यमय झाला सर्व परिसर नव्या पालवीने

गुढीपाडव्याची सुरूवात करू चांगल्या आठवणीने 

उभारून गुढी, 

लावू विजयपताका…

नूतन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा

वर्षामागून वर्ष जाती, 

नवे क्षण नवी नाती घेऊनि येते नवी पहाट तुमच्यासाठी…

• नववर्षाभिनंदन

हिंदू कालगणनेत विक्रम संवत् आणि शालिवाहन शके या दोन कालगणना महत्त्वाच्या आहेत. एरव्ही आपण इंग्रजी कॅलेंडरनुसार गोष्टी करतो, पण अनेक हिंदू सणवार हे या कालगणांनुसारच साजरे केले जातात.

शालिवाहनाने शकांवर मिळवलेल्या विजयाचं प्रतीक म्हणून शालिवाहन शक ही नवीन कालगणना तत्कालीन मराठी मुलखात सुरू झाल्याचं म्हटलं जातं. दक्षिण भारतात ही कालगणना आजही वापरात आहे.

पण हे शककर्ते राजे कोण होते? या कालगणनेविषयी आणि शककर्त्यांविषयी गेल्या काही वर्षांत आणखी एक मतप्रवाह पुढे आला आहे. शालिवाहन राजानं ही कालगणना सुरू केली नसून शकांनीच सुरू केल्याचं काही अभ्यासकांचं मत आहे.

ही कालगणना नेमकी कुणी सुरू केली? इतिहासतज्ज्ञ, अभ्यासक याविषयी काय म्हणतात?

2000 वर्षांपूर्वी उत्तर भारतात सातत्याने परकीय टोळ्यांची आक्रमणं व्हायची. याच परकीय टोळ्यांपैकी एक असलेल्या शकांनी तत्कालीन सातवाहन साम्राज्यावर हल्ला केला.

सातवाहन घराण्यातील गौतमीपुत्र सातकर्णी हा पराक्रमी राजा त्यावेळी सत्तेवर होता. गौतमीपुत्र असं नाव लावणारे राजे त्या वेळच्या मातृसत्ताक पद्धतीचे निदर्शक असल्याचंही काही अभ्यासक मानतात.

पुरातन पैठण शहराचा उल्लेख सुवर्णयुग म्हणून केला जातो.

इतिहास अभ्यासकांनुसार, गौतमीपुत्राने या शक - क्षत्रप राजाचा हल्ला परतवून लावला आणि त्याचा युद्धात पराभव केला. हे वर्ष होतं इसवी सन 78. आत्ताच्या नाशिकच्या परिसरात हे युद्ध लढलं गेलं. सातवाहनांच्या साम्राज्याची राजधानी होती पैठण. महाराष्ट्राचं सुवर्णयुग असंही या तत्कालीन वैभवशाली पैठणनगरीचं वर्णन केलं जातं.

गौतमीपुत्र सातवाहनाचा पराक्रम

इतिहासतज्ज्ञ प्रभाकर देव यांचा प्राचीन भारताचा अभ्यास आहे. ते नांदेड इथल्या महाविद्यालयात प्राध्यापक होते.

त्यांनी म्हटलं होतं, "इसवी सनपूर्व 236च्या आसपास पैठण परिसरात सातवाहन साम्राज्य म्हणजेच शालिवाहन साम्राज्य स्थापन झालं. सातवाहनांतील सगळ्यांत श्रेष्ठ सम्राट म्हणून गौतमीपुत्र सातकर्णी याचं नावं घेतलं जातं.

इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात म्हणजेच इसवी सन 72 ते 95 या काळात हा सत्तेवर होता. या राजाशी संबधित एक शिलालेख नाशिकच्या लेण्यांमध्ये सापडला आहे."

"मौर्यांच्या साम्राज्यानंतर कुशान, हूण, पल्लव, शक यासारख्या परकीय टोळ्यांनी संपूर्ण उत्तर भारतावर आक्रमण केलं. दक्षिण भारताला या परकीय आक्रमणातून वाचवण्याचं काम हे गौतमीपुत्रानं केलं. गौतमीपुत्रानं शकांचा पराभव केला आणि त्या वेळेपासूनच शालिवाहन शक ही कालगणना सुरू झाली," असं प्रभाकर देव यांनी सांगितलं होतं.

देव यांच्या अभ्यासानुसार, गौतमीपुत्राने इ.स. सन 78मध्ये शक कालगणना सुरू केली हे ऐतिहासिक वास्तव आहे.

सातवाहन, सालाहन, साळीहन आणि शालिवाहन

"शालिवाहन म्हणजेच सातवाहन. शालिवाहन हे संस्कृतीकरण आहे. साळीहन हे मूळ प्राकृत भाषेतलं नाव. जैन साहित्यामध्ये सालाहन असं म्हटलं आहे. त्याचं संस्कृतीकरण जेव्हा झालं, तेव्हा ते शालीवाहन झाले," असं शालिवाहन साम्राज्याचे अभ्यासक इतिहासतज्ज्ञ डॉ. रा. श्री. मोरवंचीकर यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना म्हटलं होतं.

ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठात कार्यरत होते.

"या साम्राज्याचा बाविसावा राजा गौतमीपुत्र हा अतिशय पराक्रमी होता. त्याने जवळपास संपूर्ण महाराष्ट्र आपल्या वर्चस्वाखाली आणला होता. गौतमीपुत्र आणि शकांमध्ये साम्राज्यावर वर्चस्व सिद्ध करण्यासाठी घनघोर युद्ध झालं. या युद्धात गौतमीपुत्रानं शक-शत्रप घराण्यातल्या नहपान या राजाचा समूळ पराभव करून त्याला मारून टाकलं."

"सातवाहनांनी शकांच्या प्रदेशावर विजय मिळवल्यानंतर शालिवाहन शकं कालगणना सुरू झाली. गौतमीपुत्राने प्रतिस्पर्धी शक शत्रप यांचा पराभव करून आपली नाणीही प्रचारात आणली," असं डॉ. मोरवंचीकर म्हणतात.

चष्टन राजाने सुरू केला शक?

पुण्यातील इंडॉलॉजिस्ट आणि पुरात्त्वज्ञ साईली पलांडे दातार यांनी मात्र यापेक्षा वेगळी माहिती दिली.

त्यांनी म्हटलं होतं की, "सातवाहन राजाने शकांना हरवलं आणि तेव्हापासून शक संवत्सर (कालगणना) सुरू झालं हा गैरसमज आहे."

"शक हे इराणधून - तिथल्या सिथिया प्रांतातून आले होते. त्यांनी तत्कालीन भारतीय संस्कृती आत्मसात केली. धर्म स्वीकारले. त्यांच्या घराण्याच्या क्षहरात आणि कार्दमक अशा दोन शाखा होत्या. शहरांपैकी नहपान याचं गुजरात आणि राजस्थानमध्ये राज्य होतं. हा राजा नाशिक इथंही राज्य करत होता. त्याच्या संदर्भातील शिलालेख पांडव लेण्यात सापडतात. नाशिकजवळ गोवर्धन इथं गौतमीपुत्र सातकर्णी या पराक्रमी राजाने नहपानाचा पराभव केला आणि क्षहरातांचा निर्वंश केला. त्यानंतर सातवाहन राजांनी नाशिक जवळील नहपानाचं राज्य आपल्या अखत्यारीत घेतलं."

साईली पुढे सांगतात, "गुजरातधील कार्दमक शाखेचा पहिला राजा चष्टन गादीवर आला. इसवी सन 78मध्ये चष्टनने स्वतःचं राज्य सुरू करून राज्याभिषेक शक सुरू केला. त्याने काढलेल्या नाण्यांवर शकाचा पहिला उल्लेख आढळतो. तो त्याच्या वंशातल्या राजांनी 300 वर्षं वापरला. पुढे वाकाटक राजा देवसेन आणि चालुक्य सम्राट पुलकेशी यांच्या लेखातही आपल्याला शकाचा (शालिवाहन शक नव्हे) उल्लेख आढळतो. नंतरच्या काळात शालिवाहन हे त्याला जोडलं गेलं आहे."

जुन्नरच्या लेण्यांध्येही शिलालेख

"जुन्नर आणि परिसरातल्या लेण्यांमध्ये या काळाशी संबधित शिलालेख मिळाले आहेत. रोमच्या व्यापारावर आपलं वर्चस्व असावं यासाठी त्याकाळी लढाया व्हायच्या. गौतमीपुत्राने नहपानावर वर्चस्व मिळाल्यावर त्याच्या प्रत्येक नाण्यावर आपले शिक्के मारले", असं सायली पलांडे दातार म्हणाल्या.

जर्मनीचे डॉ. हॅरी फाल्क हे इंडॉलॉजिस्ट आहेत. त्यांनी केलेल्या संशोधनातून ही नवीन माहिती समोर आल्याचं सायली यांनी सांगितलं होतं.

शालिवाहनापुढे 'शके' कसे आले?

शालिवाहन शके या कालगणनेतला 'शके' हा शब्द शक राजांशी निगडीत नाहीच, असं प्रभाकर देव यांनी म्हटलेलं.

"शक ही कालगणनेची पद्धत आहे. काही लोक त्याचा संबंध शकांशी लावतात. माझ्या कल्पनेनुसार, शक हा संवत अशा अर्थाने वापरात असलेला शब्द आहे. आपल्याकडे विविध शकं म्हणजे कालगणना आहेत. त्यापैकी इसवी सानाच्या 78व्या वर्षी शालिवाहन राजानं सुरू केलेली ही कालगणना आपण मराठी कालगणना म्हणून मानतो," देव सांगतात.

कशी होती सातवाहनकालीन महाराष्ट्राची राजधानी?

डॉ. मोरवंचीकर यांनी सातवाहन काळाचं वर्णन केलं.

त्यांनी म्हटलेलं, "या सातवाहनांची पैठण ही राजधानी होती. त्या वेळी पैठणला प्रतिष्ठान नगरी म्हटलं जायचं."

"त्याकाळात पैठण एवढं मोठं शहर दुसरं नव्हतं. ते जगातल्या त्या काळच्या सर्व मोठ्या बाजारपेठांशी जोडलेलं होतं. पैठणमधून रोमशी थेट व्यापार चालायचा आणि याचे पुरावे इतिहासतज्ज्ञांना मिळालेले आहेत. पैठणजवळच्या उत्खननात रोमन नाणी मिळाली आहे," ते सांगतात.

"तत्कालीन भारतात व्यापार मार्गांना सार्थवाह पथ असं म्हणायचे. हे सर्व सार्थवाह पथ पैठणमधून जात होते. पैठण हा त्याकाळी मोठा व्यापारी थांबा होता. बहूतांश व्यापारी हे महिनोंमहिने मुक्कामी राहत असतं. याचं वर्णन हाल सातवाहन याच्या गाथेमध्ये केलं आहे. त्यातील सातशे पदांपैकी चारशे पदं ही व्यापारावर आहेत."

शालिवाहन शके आणि मराठी नववर्ष

सातवाहनकालीन दरबारी पंडित गुणाढ्य यानं ‘बृहत्कथा’ लिहिली. पैठण हे गोदावरीच्या किनाऱ्याने पाच मैलापर्यंत पसरलेलं होतं, असं त्यानं म्हटलं आहे. भव्य प्रासाद, धार्मिक वास्तू, उद्यानं याचा उल्लेख त्यात आहे. प्राकृत भाषेचा उदय याच काळात झाला. यातूनच पुढे आधुनिक मराठीचा जन्म झाला असं मानतात.

प्रभाकर देव यांनी ग्रीक भाषेत सापडलेल्या एका अनामिक ग्रीक प्रवाशाच्या प्रवासवर्णनातील संदर्भ याच्या पुष्ट्यर्थ दिले.

त्यांनी म्हटलं होतं की, "पेरीप्लस ऑफ द युरेथ्रियन सी या प्रवासवर्णात सातवाहनाचा संपन्न कालखंड दिला आहे. हा प्रवासी इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात महाराष्ट्रात आला होता. त्याने मराठवाड्यातील अप्रतिम शहरांचं वर्णन केलं आहे."

"पैठणचा उल्लेख तो ‘पैतान’ असं करतो. पैठणहून तो भोगवर्धन (भोकरदन, जालना) इथं गेला. तिथून तगरपूरला (तेर, उस्मानाबाद) गेला. ही 2000 वर्षांपूर्वीची भारतातली मोठी शहरं होती. त्या काळातील नऊ महानगरांपैकी तीन आजच्या मराठवाड्यात होती. या शहरांतून मोठ्या प्रमाणावर व्यापार व्हायचा. निर्यात केली जायची," देव सांगतात.

450 वर्षांचा सुवर्ण कालखंडाची आठवण

शालिवाहन शक कालगणनेच्या रूपानं एका सुवर्ण कालखंडाची आठवण आपण ठेवली पाहिजे, अशी अपेक्षा देव यांनी व्यक्त केलेली.

त्यांनी म्हटलं होतं, "या साडेचारशे वर्षांच्या काळात जे व्यापारीमार्ग तयार झाले त्या मार्गांवर लेणी कोरली गेली. 1200 पैकी 900 लेणी याच मार्गांवर आढळतात. पश्चिम किनारपट्टीवर व्यापारी बंदरं होती. तिथे मोठी शहरं उदयास आली."

"याच काळात इंडो-रोमन व्यापार भरभराटीस आला. दुर्दैवानं आपला इतिहास उत्तर भारतावर केंद्रित आहे. गुप्त साम्राज्यापेक्षाही शालिवाहनांचं साम्राज्य मोठं होतं. कार्ले, भाजे, नाशिक, जुन्नर, पितळखोरा, वेरुळच्या लेण्यांमध्ये सातवाहन राजांचा उल्लेख आढळतो."

"आर्थिक संपन्नता आणि राजकीय स्वास्थ्य या काळात लाभलं आहे. या काळात दक्षिण भारतातल्या समुद्र किनाऱ्यावरून आपले व्यापारी आग्नेय आशियात जात असत. तिथून मसाल्याचे पदार्थ भरून आणत," देव सांगतात.

"भारतातील पैठणचं कापड, रेशीम, हस्तिदंताच्या वस्तू, चंदन, मसाल्याचे पदार्थ निर्यात केले जात. युरोपात पैठण आणि तगरपूरच्या (तेर) कापडाला मोठी मागणी होती. गुजरातमधल्या भ्रुभू कच्छसह (भडोच) महाराष्ट्रातील कलीना (कल्याण), सुरपारक (सोपारा), स्थानक (ठाणे), दाभोळ, जयगड, देवगड, मालवण अशा सगळ्या बंदरांवरून समुद्री व्यापार चालत असे," असं देव यांनी सांगितलेलं.

Published By -Smita Joshi 

जाणून घ्या गुढीपाडव्याच्या 5 खास पदार्थांची यादी आणि त्यांच्या पाककृती...

1. पुरण पोळी

साहित्य: 200 ग्रॅम हरभरा डाळ, 300 ग्रॅम मैदा, 300 ग्रॅम साखर किंवा गूळ, 300 ग्रॅम शुद्ध तूप, 6-7 वेलची, 2 ग्रॅम जायफळ, 8-10 केशर.

कृती : सर्वप्रथम हरभरा डाळ प्रेशर कुकरमध्ये दुप्पट पाणी घेऊन 30 ते 35 मिनिटे मंद आचेवर शिजू द्या. कुकर थंड झाल्यावर चणाडाळ स्टीलच्या गाळणीत काढून घ्या म्हणजे सर्व पाणी निघून जाईल. डाळ थंड झाल्यावर 300 ग्रॅम पैकी 150 ग्रॅम साखर घालून मिक्सरमध्ये बारीक करून घ्या. कढईत डाळीचे मिश्रण काढून त्यात उरलेली 150 ग्रॅम साखर घाला. अशा प्रकारे पूर्ण 300 ग्रॅम साखर घाला. आता हे मिश्रण मंद आचेवर ढवळून घ्या आणि पुरण गोळे तयार होईपर्यंत शिजवा. पुरण तयार झाल्यावर ते थंड करा. वरून जायफळ, वेलची आणि केशर घालून मिश्रणाचे 10-12 गोळे करा. पुरण पोळी बनवण्यासाठी: एका प्लेटमध्ये मैदा गाळून पीठ चाळून घ्या. त्यात 1 टेबलस्पून शुद्ध तूप घालून पोळीच्या पिठाप्रमाणे मळून घ्या. त्याचे छोटे-छोटे गोळे करून प्रत्येक गोळ्यात 1 पुरणाचा गोळा घाला, पीठ लावून जाडसर पोळी लाटून घ्या. आता मंद आचेवर गरम तव्यावर शुद्ध तूप लावून दोन्ही बाजूंनी गुलाबी होईपर्यंत शिजवा. अशा प्रकारे सर्व पुरणपोळ्या बनवा. आता पुरणपोळीला चांगले तूप लावून कढी किंवा आमटीसोबत सर्व्ह करा.

2. श्रीखंड/ आम्रखंड

साहित्य: 500 ग्रॅम ताजे चक्का, 2 बदाम, 400 ग्रॅम साखर, एक चिमूटभर खाण्याचा पिवळा रंग, 5-6 केशर पाकळ्या, 1 चमचा वेलची पावडर, चिरलेला सुका मेवा.

कृती : सर्वप्रथम चक्कामध्ये साखर मिसळून एक-दोन तास ठेवा. आंबा सोलून त्याची घट्ट प्युरी बनवा. त्यात पाणी घालू नका, आवश्यक असल्यास कमीत कमी पाणी वापरा. जेव्हा साखर मिश्रणात पूर्णपणे विरघळते तेव्हा चांगले मिसळा आणि स्टीलच्या चाळणीने किंवा सूती कापडाने गाळून घ्या. यामध्ये प्युरी देखील गाळून घ्या. नंतर त्यात वेलची पूड, केशर आणि ड्रायफ्रुट्स टाका. गोड रंग थोड्या पाण्यात किंवा वेगळ्या भांड्यात दुधात विरघळवून घ्या. श्रीखंडासाठी हवा तेवढा रंग मिसळा. सर्वकाही चांगले मिसळा. श्रीखंड रेफ्रिजरेटरमध्ये ठेवा. थंड झाल्यावर स्वादिष्ट आम्रखंडाचा आस्वाद घ्या. आंबा प्युरी टाकायची नसेल तर नुसतं श्रीखंड देखील तयार करता येऊ शकते.

3. नारळ बर्फी

साहित्य : 1 मोठा ओला नारळ, दीड लिटर मलईदार दूध, 200 ग्रॅम साखर पावडर, 1/4 टीस्पून केशर, 1/4 टीस्पून वेलची पावडर, गुलाबपाणीचे काही थेंब, सिल्वर वर्क.

कृती : नारळ बर्फी बनवण्यासाठी प्रथम ओले खोबरे फोडून, ​​त्यातून काढलेले पाणी दीड लिटर दुधात मिसळा आणि जाड तळाच्या पातेल्यात मळण्यासाठी ठेवा. यानंतर नारळाचे तुकडे करून मिक्सरमध्ये बारीक होईपर्यंत वाटून घ्या. त्यात साखर पावडर घाला. आता मोठ्या आचेवर दूध उकळत असताना, तव्याभोवती तयार झालेला मलईचा थर पसरवा. अशा प्रकारे दुधाच्या अनेक गुठळ्या तयार होतील. अर्धे दूध उरले की, नारळाची पेस्ट हळूहळू घालत रहा. त्याचप्रमाणे पूर्ण दुधाचे गोळे तयार करून दूध चांगले मळून घ्या. नंतर त्यात केशर, वेलची पावडर, गुलाबपाणी घालून गॅस बंद करा. आता एका मोठ्या थाळीवर किंवा प्लेटवर पॉलिथिन पसरवून त्यावर मिश्रण ठेवा. नंतर त्यावर दुसरे पॉलिथिन ठेवा आणि पातळ थर तयार होईपर्यंत रोलिंग पिन हलक्या हाताने फिरवा. आता वरचे पॉलिथिन काळजीपूर्वक काढून टाका. मिश्रण चांगले थंड झाल्यावर बर्फीला हव्या त्या आकारात कापून चांदीच्या वर्कने सजवा आणि सणाचा आनंद घ्या.

4. बासुंदी

साहित्य- 2 लिटर दूध फुल क्रीम, 2-2 चमचे काजू-बदाम-पिस्ता काप केलेले, 1/2 कप साखर, केशर, अर्धा टीस्पून वेलची पावडर

कृती- प्रथम मोठ्या जाड तळाच्या कढईत 2 लिटर दूध उकळवा. दुधाला उकळी आली की त्यात 2 चमचे चिरलेले काजू, बदाम आणि पिस्ता घाला. दूध नीट ढवळून घ्यावे जेणेकरून ते तळाला चिकटणार नाही. दूध मंद आचेवर 30 मिनिटे किंवा दूध कमी होईपर्यंत उकळा. दूध एक चतुर्थांश होईपर्यंत अधूनमधून ढवळत राहा. आता साखर आणि केशर घालून मिक्स करा. तुमच्या गोडव्यानुसार साखरेचे प्रमाण समायोजित करा. 5 मिनिटे किंवा दूध पूर्णपणे घट्ट होईपर्यंत उकळवा. आता टीस्पून वेलची पावडर घालून मिक्स करा. शेवटी बासुंदी काही ड्रायफ्रुट्सने सजवून गरम किंवा थंड सर्व्ह करा.

5. करंजी

साहित्य - 1 वाटी रवा, 1/2 वाटी मैदा, मीठ (चवीपुरती), तेलाचे मोहन, 2 वाटी पीठी साखर, 2 चमचे खसखस. सारणासाठी साहित्य -  1/2 वाटी किसलेले खोबरे, मावा, 2 चमचे रवा, दूध, वेलची पूड, चारोळ्या, बेदाणे, तळण्यासाठी साजूक तूप.

कृती- रवा मैदा एकत्र करून त्यात मीठ घालावे. तेलाचे मोहन टाकावे आणि मोहन एवढे टाकणे की त्या रवा मैद्याची मूठ वळता येईल. त्यात लागत लागत पाणी घालून मळून घ्यावे. त्या गोळ्याला कापड्याने झाकून 1 तास ठेवावे. सारणाची कृती - मावा तांबूस रंग येईपर्यंत खरपूस भाजावा. त्या माव्याला थंड होण्यासाठी ठेवावे. किसलेले खोबरे पण परतून घ्यावे. रवा एका वाटीत थोडंसं दूध घालून नरम होण्यासाठी ठेवावा. खसखस भाजून त्याची भुकटी बनवावी. चारोळ्यादेखील परतून घ्यावा. थंड झालेल्या माव्यात किसलेले खोबरे, खसखस, वेलची पूड, भिजवलेला नरम रवा, पीठीसाखर, बेदाणे घालून सारण तयार करावं. आता भिजवलेल्या गोळ्याचा लहान लहान गोळे करून त्याला लाटून घ्यावे त्या पारीच्या कडेला दुधाचा हात लावावा. त्यामध्ये सारण भरावे. करंजीचा आकार देऊन त्याला झाकून ठेवावे. सगळ्या करंज्या करून झाल्या की त्याला कढईत साजूक तुपात मध्यम आचेवर हलक्या गुलाबी रंग येईपर्यंत तळून घ्यावे. 

1. ध्वजाचा रंग- तीन रंगांपैकी कोणत्याही एका रंगाचा ध्वज घराच्या छतावर लावावा. गेरू आणि केशर एकच रंग आहे, पण केशरात थोडा फरक आहे. याशिवाय तिसरा रंग पिवळा आहे.

2. ध्वज कोणत्या दिशेला फडकावा - घराच्या उत्तर-पश्चिम कोपऱ्यात ध्वज फडकवला जातो. जर तुमच्या घराची दिशा वेगळी असेल तर वास्तुशास्त्रींचा सल्ला घ्या.

3. ध्वज कसा असावा - स्वस्तिक किंवा ओम असलेला भगवा ध्वज असावा. ध्वजांचे दोन प्रकार आहेत, एक त्रिकोणी आणि दुसरा दोन त्रिकोणी ध्वज. तुम्ही कोणत्याही प्रकारचा ध्वज वापरू शकता.

4. काय होईल - यामुळे कीर्ती, वैभव आणि विजय मिळतो. ध्वजारोहण केल्याने घरात राहणाऱ्या सदस्यांचे रोग, दुःख, दोष नष्ट होतात आणि घरातील सुख-समृद्धी वाढते.

या दिवशी सकाळी दैनंदिन कामातून निवृत्त झाल्यावर आंघोळ करून स्वच्छ किंवा नवीन कपडे आणि दागिने घाला.

यानंतर हातात सुगंध, फुले, अक्षत आणि पाणी घेऊन संकल्प घ्या.

स्वच्छ गंगाजलाने शुद्ध केलेल्या चौरंगावर किंवा वाळूच्या वेदीवर नवीन पांढरे कापड पसरवा.

अक्षत (तांदूळ) मधून हळद किंवा कुंकू लावून अष्टदल (अष्टदल) कमळ बनवा.

यानंतर संपूर्ण नारळ घ्या किंवा संवत्सर ब्रह्मदेवाची सोन्याची मूर्ती स्थापित करा.

'ॐ ब्रह्मणे नमः' याने ब्रह्माजींचे पूजन आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, सुगंध, अक्षत, फुले, धूप, दीप, नैवेद्य, आचमन, तांबूल, निरंजन, नमस्कार, पुष्प अर्पण व प्रार्थना इत्यादींनी ब्रह्मदेवाची पूजा करावी.

यानंतर याचप्रकारे 1 कालाय, 2 निमेषाय, 3 त्रुट्यै, 4 लवाय, 5 क्षणाय, 6 काष्ठायै, 7 कलायै, 8 सुषुम्णायै, 9 नाडिकायै, 10 मुहूर्ताय, 11 निशाभ्यः, 12 पुण्यदिवसेभ्यः, 13 पक्षाभ्याम्‌, 14 मासेभ्यः, 15 षड्ऋतुभ्यः, 16 अयनाभ्याम्‌, 17 संवत्सरपरिवत्स- रेडावत्सरानुवत्सरवत्सरेभ्यः, 18 कृतयुगादिभ्यः, 19 नवग्रहेभ्यः, 20 अष्टाविंशतियोगेभ्यः, 21 द्वादशराशिभ्यः, 22 करणेभ्यः, 23 व्यतीपातेभ्यः, 24 प्रतिवर्षाधिपेभ्यः, 25 विज्ञातेभ्यः, 26 सानुयात्रकुलनागेभ्यः, 27 चतुर्दशमनुभ्यः, 28 पंचपुरन्दरेभ्यः, 29 दक्षकन्याभ्यः, 30 देव्यै, 31 सुभद्रायै, 32 जयायै, 33 भृगुशास्त्राय, 34 सर्वास्त्रजनकाय, 35 बहुपुत्रपत्नीसहिताय, 36 बृद्धयै, 37 ऋद्धयै, 38 निद्रायै, 39 धनदाय, 40 गुह्यकस्वामिने, 41 नलकूबरयक्षेभ्यः, 42 शंखपद्मनिधिभ्याम्‌, 43 भद्रकाल्यै, 44 सुरभ्यै, 45 वेदवेदान्तवेदांगविद्यासंस्थायिभ्यः, 46 नागयक्षसुपर्णेभ्यः, 47 गरुड़ाय, 48 अरुणाय, 49 सप्तद्वीपेभ्यः, 50 सप्तसमुद्रेभ्यः, 51 सागरेभ्यः, 52 उत्तरकुरुभ्यः, 53 ऐरावताय, 54 भद्राश्वकेतुमालाय, 55 इलावृताय, 56 हरिवर्षाय, 57 किम्पुरुषेभ्यः, 58 भारताय, 59 नवखण्डेभ्यः, 60 सप्तपातालेभ्यः, 61 सप्तनरकेभ्यः, 62 कालाग्रिरुद्रशेषेभ्यः, 63 हरये कोडरुपिणे, 64 सप्तलोकेभ्यः, 65 पंचमहाभूतेभ्यः, 66 तमसे, 67 तमःप्रकृत्यै, 68 रजसे, 69 रजःप्रकृत्यै, 70 प्रकृतये, 71 पुरुषाय, 72 अभिमानाय, 73 अव्यक्तमूर्तये, 74 हिमप्रमुखपर्वतेभ्यः, 75 पुराणेभ्यः, 76 गंगादिसप्तनदीभ्यः, 77 सप्तमुनिभ्यः, 78 पुष्करादितीर्थेभ्यः, 79 वितस्तादिनिम्रगाभ्यः, 80 चतुर्दशदीर्घाभ्यः, 81 धारिणीभ्यः, 82 धात्रीभ्यः, 83 विधात्रीभ्यः, 84 छन्दोभ्यः, 85 सुरभ्यैरावणाभ्याम्‌, 86 उच्चैःश्रवसे, 87 ध्रुवाय, 88 धन्वन्तरये, 89 शस्त्रास्राभ्याम्‌, 90 विनायककुमाराभ्याम्‌, 91 विघ्रेभ्यः, 92 शाखाय, 93 विशाखाय, 94 नैगमेयाय, 95 स्कन्दगृहेभ्यः, 96 स्कन्दमातृभ्यः, 97 ज्वरायः, रोगपतये, 98 भस्मप्रहरणाय, 99 ऋत्विग्‌भ्यः, 100 वालखिल्याय, 101 काश्यपाय, 102 अगस्तये, 103 नारदाय, 104 व्यासादिभ्यः, 105 अप्सरोभ्यः, 106 सोमपदेवेभ्यः, 107 असोमपदेवेभ्यः, 108 तुषितेभ्यः, 109 द्वादशादित्येभ्य, 110 सगणैकादशरुद्रेभ्यः, 111 दशपुण्येभ्यो विश वेदेवेभ्यः, 112 अष्टवसुभ्यः, 113 नवयोगिभ्यः, 114 द्वादशभृगुभ्यः, 115 द्वादशाडिगंरोभ्यः, 116 तपस्विभ्यः, 117 नासत्यदस्राभ्याम्‌, 118 अश्विभ्याम्‌, 119 द्वादशसाध्येभ्यः, 120 द्वादशपौराणेभ्यः, 121 एकोनपंचाशद्मरुद्गणेभ्यः, 122 शिल्पाचार्याय विश्वकर्मणे, 123 सायुधसवाहनेभ्योऽष्टलोकपालेभ्यः, 124 आयधेभ्यः, 125 वाहनेभ्यः, 126 वर्मभ्यः, 127 आसनेभ्यः, 128 दुन्दुभिभ्यः, 129 देवेभ्यः, 130 दैत्यराक्षसगंधर्वापिशाचेभ्यः, 131 सप्तभेदेभ्यः, 132 पितृभ्यः, 133 प्रेतेभ्यः, 134 सुसूक्ष्मदेवेभ्यः, 135 भावगम्येभ्यः आणि 136 बहुरुपाय विष्णवे परमात्मने नमः परमात्मविष्णुमावाहयामि स्थापयामि- अशाप्रकारे वरील सर्व देवतांची विहित कृतीनुसार स्वतंत्रपणे किंवा एकत्रितपणे पूजा करावी आणि पुढील मंत्राने प्रार्थना करावी.

'भगवंतस्त्वत्प्रसादेन वर्षं क्षेममिहास्तु मे ।

संवत्सरोपसर्गा मे विलयं यान्त्वशेषतः ॥'

ओऽम्‌ भूर्भुवः स्वः संवत्सराधिपतिमावाहयामि पूजयामि मंत्र जपून पूजन करावे.

गुढीपाडवा हा भगवान रामाच्या विजयासाठी आणि नवीन सुरुवातीस स्वागत करण्यासाठी साजरा केला जातो. हे महाराष्ट्राचे नवीन वर्ष देखील आहे जे मोठ्या आनंदाने आणि उत्साहाने साजरे केले जाते.

पाडवा या शब्दाचा अर्थ काय?

पाडवा या शब्दाचा अर्थ अमावस्येनंतर चंद्र दिसण्याचा पहिला दिवस असा होतो.

गुढीपाडव्याचे प्रतीक काय आहे?

गुढीपाडवा हा महाराष्ट्रीयन सण नव्या सुरुवातीचे प्रतीक आहे. शिवाय गुढीपाडवा हा केवळ एक सण नसून तुमच्या नवीन कृती आणि कृतींवर चिंतन करण्याचा उत्तम काळ आहे.

गुढीपाडव्याचे दुसरे नाव काय आहे?

गुढीपाडव्याला चैत्र प्रतिपदा असेही म्हणतात. हा सण चैत्र शुक्ल प्रतिपदा म्हणून ओळखला जातो कारण तो चैत्र महिन्याच्या पहिल्या दिवशी साजरा केला जातो.

भारतात गुढीपाडवा कोण साजरा करतो?

गुढीपाडवा हा सण प्रामुख्याने महाराष्ट्र आणि गोव्यातील लोक साजरा करतात. सर्व मराठी आणि कोकणी हिंदू गुढीपाडवा साजरा करतात.

गुढीपाडव्यात काय आहे खास?

गुढीपाडवा हा केवळ एक सण नसून या दिवशी विजय मिळविलेल्या सर्व योद्ध्यांचे स्मरण करण्याची वेळ आहे. याशिवाय या दिवशी ब्रह्मदेवाने काळ, आठवडे, महिने आणि वर्षांची निर्मितीही केली.

1. मेष: तुमच्या राशीचा स्वामी मंगळ आहे. मंगळ हा या वर्षाचा राजा आहे. हे नवीन वर्ष तुमच्यासाठी शुभ असेल कारण गुरूच्या शुभ स्थितीमुळे तुम्हाला फायदा होईल. रखडलेली कामे पूर्ण होतील. या वर्षी तुम्हाला गुरू आणि मंगळाची खास भेट मिळणार आहे. तुम्हाला नवीन मालमत्ता मिळण्याची किंवा नवीन वाहन घेण्याची शक्यता आहे.

2. वृषभ: तुमच्या राशीचा स्वामी शुक्र आहे. शुक्र शनीला अनुकूल आहे. शनी या वर्षाचा मंत्री आहे. हे नवीन वर्ष तुमच्यासाठी फायदेशीर ठरेल कारण तुमच्या राशीत गुरुचे भ्रमण होणार आहे. कामात यश मिळेल. धार्मिक, धार्मिक कार्यात लक्ष द्याल. तुम्हाला शनि आणि गुरूकडून विशेष भेटही मिळू शकते. तुम्ही काही लक्झरी वस्तू खरेदी करू शकता किंवा कार खरेदी करू शकता.

3. कर्क: तुमच्या राशीचा स्वामी चंद्र आहे. सोमवारपासून प्रतिपदा तिथी सुरू होत आहे. तुमच्या राशीवर शनीच्या धैय्याचा प्रभाव आहे. नवीन वर्षात तुम्हाला या प्रभावापासून थोडा आराम मिळेल आणि तुम्हाला तुमच्या मेहनतीचे फळ मिळेल. शनिदेव सोबत चंद्र तुमच्यासाठी यशाचे नवीन मार्ग उघडेल. तुम्हाला तुमच्या कुटुंबाकडून विशेष भेट मिळू शकते.

4. कुंभ: तुमच्या राशीचा स्वामी शनि आहे आणि शनी या वर्षाचा मंत्री आहे. या राशीच्या लोकांसाठी मंगळाचा राजा आणि शनि मंत्रिपदासाठी लाभदायक ठरेल. शनिदेवाच्या विशेष आशीर्वादामुळे तुमच्या आयुष्यात काहीतरी नवीन घडणार आहे. तुमच्या जोडीदाराकडून तुम्हाला चांगली बातमी मिळू शकते.

1 कप शिजवलेली चना डाळ

2 टेबलस्पून तूप

1/2 टीस्पून वेलची पावडर

1 कप मैदा

1/2 टीस्पून रिफाइंड तेल

दीड कप साखर

1 टीस्पून जायफळ पावडर

1/4 कप पाणी

पद्धत- 

येथे स्टेप बाय स्टेप कृती देण्यात येत आहे-

चणाडाळ पाण्यात चांगली धुवून घ्या. चना डाळ सुमारे 30 मिनिटे ते एक तास पाण्यात भिजत ठेवा आणि नंतर पाणी काढून टाका.

प्रेशर कुकर घ्या, त्यात अर्धा चमचा तूप घाला. आता 1 वाटी चणाडाळ घाला आणि 2 वाट्या पाणी घाला. 

डाळ मऊ होण्यासाठी प्रेशर कुक 6 ते 7 शिट्ट्या करा.

तुमची डाळ शिजत असताना पीठ तयार करुन घ्या. 

एका परातीत 2 कप मैदा घ्या. तुम्ही गव्हाचे पीठ मैद्याच्या चालणीने चाळून देखील घेऊ शकता.

आता एक मोठा चमचा तेलाचे मोहन घालून थोड्या प्रमाणात कोमट पाणी घालून मऊ पीठ तयार करण्यास सुरुवात करा. 

पीठ मऊ आणि लवचिक होईपर्यंत हाताने चांगले मळून घ्या. पीठ स्वच्छ टॉवेलने झाकून ठेवा आणि किमान एक तास तसेच राहू द्या.

आता प्रेशर संपल्यावर कुकरचे झाकण उघडा, डाळ थंड होऊ द्या. 

गुळगुळीत पेस्ट करण्यासाठी मिक्सर ग्राइंडर किंवा पुरणाची मशीन घ्या.

योग्य सुसंगतता येईपर्यंत ग्राउंड झाल्यावर तुम्ही पेस्ट बाजूला ठेवू शकता.

आता एक मध्यम आकाराचे कढई घ्या, त्यात साखर आणि चणा डाळीची पेस्ट घालून मंद आचेवर ढवळण्यास सुरु करा.

मिश्रण कोरडे होईपर्यंत अंदाज घेत ढवळत राहा. पुरण जास्त घट्ट किंवा सैल होऊ नये याची काळजी घ्या.

यात जायफळ आणि वेलची पूड घाला.

खोलीच्या तपमानावर मिश्रण थंड होऊ द्या.

आता 

पीठ घ्या आणि त्याचे मध्यम गोळे बनवा. कडा एकमेकांना जोडताना त्यानुसार पुरण मिश्रणाचा भाग मध्यभागी ठेवा.

प्रत्येक कडा काळजीपूर्वक जोडल्यानंतर, बोटांच्या टोकाचा वापर करून त्यांना चिमटा आणि चपाती बनवल्याप्रमाणे पीठ लाटणे सुरू करा.

तवा गरम करुन पोळी टाका.

एक बाजू तपकिरी झाली की उलटा. 

पोळी व्यवस्थित शिजेपर्यंत प्रक्रिया पुन्हा करा.

त्यावर तूप लावून खमंग भाजून घ्या.

उरलेले पीठ वापरून समान पद्धत लागू करा.

गरमागरम सर्व्ह करा किंवा किचन रुमालने गुंडाळलेल्या कॅसरोलमध्ये स्टोअर करा.

Chaitra maas 2024

प्रथम माह : चैत्र

पक्ष : शुक्ल पक्ष

तिथि : प्रतिपदा

विक्रम संवत : 2081

नव संवत्सर नाव : पिंगला

राजा : मंगळ

मंत्री : शनि

ग्रहांचे दशाधिकार : क्रूर ग्रहांना 7 विभाग आणि शुभ ग्रहांना 3 विभाग मिळाले आहेत.

प्रभाव : मंगळ राजा आणि शनि मंत्री असल्यामुळे हे वर्ष अत्यंत अशांत असेल. कारभारात कडक शिस्त दिसून येईल.

शुभ योग : या दिवशी अमृत सिद्धि योग, सर्वार्थ सिद्धि योग आणि शश राजयोग संयोग तयार होत आहे. रेवती आणि अश्विनी नक्षत्र देखील संयोग बनत आहे. या दिवशी चंद्रमा गुरुच्या राशी मीनमध्ये असतील. शनिदेव स्वतःच्या राशीत कुंभ राशीत स्थित असतील आणि षष्ठ राजयोगही तयार होईल.

मंगळवार शुभ वेळ

ब्रह्म मुहूर्त- प्रातः 03.56 ते प्रातः 04.44 पर्यंत

प्रातः संध्या-  04.20 ते प्रातः 05.32 पर्यंत

अभिजीत मुहूर्त- सकाळी 11.06 ते 11.54 पर्यंत

विजय मुहूर्त- दुपारी 01.30 ते 02.17 पर्यंत

4 राशींसाठी नवीन वर्ष शुभ :-

1. मेष: तुमच्या राशीचा स्वामी मंगळ आहे. मंगळ हा या वर्षाचा राजा आहे. हे नवीन वर्ष तुमच्यासाठी शुभ असेल कारण गुरूच्या शुभ स्थितीमुळे तुम्हाला फायदा होईल. रखडलेली कामे पूर्ण होतील.

2. वृषभ: तुमच्या राशीचा स्वामी शुक्र आहे. शुक्र शनीला अनुकूल आहे. शनी या वर्षाचा मंत्री आहे. हे नवीन वर्ष तुमच्यासाठी फायदेशीर ठरेल कारण तुमच्या राशीत गुरुचे भ्रमण होणार आहे. कामात यश मिळेल. धार्मिक कार्यात लक्ष द्याल.

3. कर्क: तुमच्या राशीचा स्वामी चंद्र आहे. सोमवारपासून प्रतिपदा तिथी सुरू होत आहे. तुमच्या राशीवर शनीच्या धैय्याचा प्रभाव आहे. नवीन वर्षात तुम्हाला या प्रभावापासून थोडा आराम मिळेल आणि तुम्हाला तुमच्या मेहनतीचे फळ मिळेल.

4. कुंभ: तुमच्या राशीचा स्वामी शनि आहे आणि शनी या वर्षाचा मंत्री आहे. या राशीच्या लोकांसाठी मंगळाचा राजा आणि शनि मंत्रिपदासाठी लाभदायक ठरेल.

आनंदे करा स्वागत, प्रथम दिवस वर्षाचा,

सजली, नटली अवघी सृष्टी, स्वागतास त्याच्या,

धनधान्य पिकले गोष्टी समृद्धी च्या,

शुभ शकुनाची नांदी झाली याच दिवशी,

गुढी उभारून करावी, साजरी करावी खुशी,

गोडधोड करून , कर कार्यारंभ रे माणसा,

शुभ मुहूर्तावर आरंभ करावा, हा दिवस आहेच तसा!!

...अश्विनी थत्ते.

याशिवाय हिंदू नववर्षाच्या पहिल्या दिवशी रेवती आणि अश्विनी नक्षत्रही जुळून येत आहेत. या दिवशी चंद्र गुरूच्या राशीत मीन राशीत असेल. शनिदेव स्वतःच्या राशीत कुंभ राशीत स्थित असतील आणि षष्ठ राजयोगही तयार होईल. हिंदू नववर्षाचा राजा मंगळ आणि मंत्री शनिदेव यांच्या उपस्थितीमुळे सर्व 12 राशीच्या लोकांवर परिणाम होईल, परंतु काही राशीच्या लोकांना नशीब उजळेल. चला जाणून घेऊया त्या कोणत्या राशी आहेत ज्यांचे भाग्य उजळणार आहे- 

वृषभ राशीच्या लोकांना नवीन संधी मिळतील. जे बेरोजगार आहेत त्यांना नोकरीची संधी मिळेल आणि ज्यांना नोकरीत बदलाची आशा आहे त्यांनाही चांगल्या संधी मिळतील. कामात चांगले यश मिळेल. तुमचा मान-सन्मान वाढेल. आर्थिक स्थिती मजबूत होईल. कर्जापासून मुक्ती मिळेल.

विक्रम संवत 2081 हे नवीन वर्ष मिथुन राशीच्या लोकांसाठी खूप शुभ आहे. तुमच्या आयुष्यात आनंद आणि चांगले यश मिळण्याची शक्यता आहे. रिअल इस्टेटमध्ये तुमची गुंतवणूक वाढू शकते. उत्पन्न वाढेल. समाजात मान-सन्मान आणि कुटुंबात आनंद वाढेल.

धनु राशी असलेल्या लोकांना कामात चांगले यश मिळेल. अवघड कामे सहज पूर्ण होतील. आत्मविश्वास वाढेल. नवीन नोकरीच्या ऑफर येतील. पैशाची कमतरता भासणार नाही. आर्थिक लाभाच्या संधी मिळतील.

या दिवशी नवीन वस्तू खरेदी, व्यवसाय प्रारंभ, नव उपक्रमांचा प्रारंभ, सुवर्ण खरेदी इत्यादी गोष्टी केल्या जातात. दारी उभारलेली गुढी हे विजय आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे असे मानले जाते. गुढी पाडव्यापासूनच चैत्र नवरात्र आरंभ होते.

गुढीपाडवा 2024 शुभ मुहूर्त

हिंदू पंचांगानुसार चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदा तिथी 8 एप्रिल 2024 ला सकाळी 11.51 मिनिटापासून ते दुसऱ्या दिवशी 9 एप्रिल 2024 ला रात्री 8.31 मिनिटापर्यंत असणार आहे. उदय तिथीनुसार गुढीपाडव्याचा सण मंगळवारी 9 एप्रिल 2024 ला साजरा करण्यात येणार आहे.

या प्रकारे उभारावी गुढी 

गुढीची उंच काठी बांबू पासून तयार केली जाते. काठीला स्वच्छ धुऊन त्या काठीच्या वरच्या भागाला रेशमी वस्त्र किंवा साडी गुंडाळतात. काठीला कडुलिंबाची डहाळी आंब्याची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांबा, पितळ, किंवा चांदीचे गडू, तांब्या किंवा फुलपात्र बसविले जाते. ज्या भागाला गुढी उभारायची आहे तिथली जागा स्वच्छ करून धुऊन पुसून घ्यावी. त्यावर रांगोळी काढून पाट ठेवून गुढीची काठी ठेवली जाते. तयार केली गुढी दारात, उंच गच्चीवर, गॅलरीत लावतात. गुढीची काठी नीट बांधून काठीला गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात.

गुढीपाडवा पूजा विधी 

गुढी उभारल्यावर गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात. निरंजन लावून उदबत्ती ओवाळतात. दूध साखर पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवतात. दुपारी गुढीला गोडधोडाचे नैवेद्य दाखवतात. संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळीस परत हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, वाहून गुढी उतरविली जाते.

गुढीपाडवा – एकाच वर्षात दोन गुढीपाडवे

साधारणपणे शालिवाहन शकाच्या एका हिंदू वर्षात वर्षारंभी एक आणि एकच गुढीपाडवा येतो. पण शके १९३८ मध्ये दोन गुढीपाडवे आले होते.

८ एप्रिल २०१६ पासून सुरू होणाऱ्या शालिवाहन शक १९३८ या नूतनवर्षी वर्षारंभी आणि वर्षअखेरीस असे दोन गुढीपाडवे आले होते. ८ एप्रिल २०१६ रोजी रोजी गुढीपाडवा आलाच होता, पण नंतरच्या वर्षी शके १९३९ च्या चैत्र शुक्ल प्रतिपदा ही क्षय तिथी असल्याने त्या दिवशी, म्हणजे २९ मार्च २०१७ रोजी गुढीपाडवा नव्हता. तो आदल्या दिवशीच्या २८ मार्च २०१७ रोजी आलेल्या अमावास्येच्या दिवशी-सकाळी ८.२७ वाजता फाल्गुन अमावास्या संपल्यावर साजरा करावा लागला.

गुढीपाडवा – सांस्कृृतिक इतिहास

ब्रह्मदेवाने या दिवशी विश्व निर्मिले, असे सांगितले आहे.

श्रीराम अयोध्येला परत आले. प्रभू रामचंद्रांनी चौदा वर्षे वनवास भोगून लंकाधिपती रावण व राक्षसांचा पराभव करून या दिवशीच अयोध्येत प्रवेश केला.

शालिवाहन नावाच्या कुंभाराच्या मुलाने शकांचा पराभव करण्यासाठी सहा हजार मातीच्या सैनिकांचे पुतळे तयार केले व त्यात प्राण घालून त्यांच्या साह्याने याच दिवशी शकांचा पराभव केला अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. याच शालिवाहन राजाच्या नावाने नवीन कालगणना शालिवाहन शक चालू झाला.

प्राचीन मानवाने जेव्हा देवाची कल्पना केली आणि पूजा करायला सुरवात केली तीच देवीच्या, स्त्रीच्या रूपात सुरु केली. ती स्त्री म्हणजे आदिशक्ती, आदिमाता पार्वती असे मानले जाते. पार्वती आणि शंकराचे लग्न पाडव्यादिवशी ठरले. पाडव्यापासून तयारीला सुरवात होऊन तृतीयेला लग्न झाले. पाडव्यादिवशी पार्वतीच्या शक्तिरूपाची पूजा करतात. यालाच चैत्र नवरात्र म्हणतात. लग्नानंतर नवमीला योगिनींची अधिपती म्हणून पार्वतीची अभिषेक झाला. काश्मिरी मुलींना पार्वतीचे रूप असे श्रीकृष्णाने म्हटले आहे. पार्वती लग्न झाले की माहेरवाशिणी म्हणून महिनाभर माहेरी राहते. तेव्हा तिच्या कौतुकासाठी चैत्रगौरीचे हळदीकुंकू केले जाते. अक्षयतृतीया यादिवशी ती सासरी जाते. संदर्भ- शक्रोत्सवाचे उल्लेख संस्कृत रघुवंशात व भासांचे ‘मध्यमव्यायोग‘, शूद्रकाचे ‘मृच्छकटिकम्‌‘ या नाटकांमध्ये आले आहेत.

ध्वजांचे पौराणिक उल्लेख

प्रतिमाविद्या (आयकॉनोग्राफी)च्या अनुषंगाने झालेल्या अभ्यासाच्या दृष्टीने इंद्रध्वज व ब्रह्मध्वज कसे दिसत याबद्दल उपलब्ध वर्णने फारच कमी वाटतात. जी वर्णने उपलब्ध आहेत त्यांच्यांतही आपआपसांत फरक आहे. त्यांमध्ये इतर ध्वजप्रकारांशी सरमिसळही केली गेली आहे असेही दिसते.

रामायण, महाभारत आणि पुराणे असोत, अथवा नाटके, इंद्रध्वजाचे उल्लेख मुख्यत्वे उपमा अलंकाराच्या स्वरूपात आलेले दिसतात. नायकांना इंद्रध्वजाची उपमा दिलेली दिसतेच पण युद्धांमध्ये धारातीर्थी पडणाऱ्या शत्रुपक्षाच्या नायकासपण इंद्रध्वजाची उपमा दिलेली दिसून येते.

श्रीरामाने रावणावर विजय मिळवून ज्या दिवशी अयोध्येत पुन्हा प्रवेश केला त्या दिवशी, म्हणजे चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला नागरिकांनी गुढ्या उभारून उत्सव साजरा केला, अशी पारंपरिक समजूत आहे.

    ततोऽभयवकिरंस तव अन्ये लाजैः पुष्पैश च सर्वतः

    समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे ||

    ततो हय अभ्युच्छ्रयन पौराः पताकास्ते गृहे गृहे

    ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यम् आससाद् पितुर्गृहम् ||

हे वाल्मिकी रामायणातील श्लोक आहेत. ह्यांत गुढी असे कुठेही म्हटले नसून पताका हाच शब्द वापरलेला आहे

गुढी शब्दाची उकल

तेलुगू भाषेत गुढी या शब्दाचा अर्थ ‘लाकूड अथवा काठी’ असा आहे तसाच तो ‘तोरण’ असाही आहे. दाते, कर्वे लिखित ‘महाराष्ट्र शब्दकोशा’चा आधार घेतला तर.

महाराष्ट्रीय गुढीचे लिखित साहित्यिक संदर्भ

संत ज्ञानेश्वरांच्या ज्ञानेश्वरीत अध्याय ४, ६ आणि १४ मध्ये

अधर्माचि अवधी तोडीं । दोषांचीं लिहिलीं फाडीं । सज्जनांकरवी गुढी । सुखाची उभवीं ॥ ५० ॥

ऐकें संन्यासी आणि योगी । ऐसी एक्यवाक्यतेची जगीं । गुढी उभविली अनेगीं । शास्त्रांतरी ॥ ५२ ॥

माझी अवसरी ते फेडी । विजयाची सांगें गुढी । येरु जीवीं म्हणे सांडीं । गोठी यिया ॥ ४१० ॥

संत नामदेव, संत जनाबाई आणि संत चोखामेळा यां सर्वांच्या लेखनांत, गुढीचे उल्लेख येतात. संत चोखोबा त्यांच्या अभंगात म्हणतात

टाळी वाजवावी गुढी उभारावी । वाट हे चालावी पंढरीची ॥१॥

१६ व्या शतकातील संत एकनाथांच्या धार्मिक काव्यात तर गुढी हा शब्द असंख्य वेळा अवतरतो. त्यांच्या वेगवेगळ्या काव्यातून संत एकनाथ हर्षाची उभवी गुडी, ज्ञातेपणाची ,भक्तिसाम्राज्य, यशाची, रामराज्याची रोकडी, भक्तीची, जैताची, वैराग्याची, भावार्थाची, स्वानंदाची, सायुज्याची, निजधर्माची इत्यादींच्या गुढ्यांची रूपके वापरताना आढळतात. संत एकनाथांना या गुढ्यांची अनुभूती त्यांच्या रोमांचात होते, कीर्तनीं होते, ते गुढी तिन्ही लोकीं, वैकुंठीं, उभारण्याचेही उल्लेख करतात; पण मुख्य म्हणजे रणांगणी उभारली जाण्याचाही उल्लेख करतात.

संत एकनाथांच्या लेखनातील गुढी रणांगणी वापरली जात असल्याचा उल्लेख महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रीय शब्दकोश अभ्यासल्यास गुढी उजवी देणें म्हणजे विनंती मान्य करणें, संमती देणें, मान्यता देणें आणि गुढी डावी देणें म्हणजे विनंती अमान्य करणें, नापसंत करणें, नाही म्‍हणणें. असे संकेत शालिवाहन आणि त्यानंतरच्या रणांगणात महाराष्ट्रीयन सैन्याने वापरले असल्यास ते तत्कालीन युद्धाच्या व्यूहातील महत्त्वाचे, कदाचित निर्णायक संदेश साधन असावे. तुकाराम गाथेतील संत तुकारामांच्या ४५२९ क्रमांकाच्या अभंगात ते म्हणतात

“पुढें पाठविलें गोविंदें गोपाळां । देउनि चपळां हातीं गुढी ॥२॥”

१६ व्या शतकातील विष्णुदास नामा यांच्या अभंगात गुढीपाढव्याच्या दिवसाचा उल्लेख ‘गुढीयेसी’ असा होताना रामाच्या अयोध्येस परत येण्याच्या प्रसंगाशी या अभंगात संगती लावली गेल्याचे दिसते, तो अभंग असा”

आनंदु वो माये नगरी उत्सवो । आजि येईल रामरावो ।।

मोतिया तांदुळ कांडिती बाळा । गाती वेळोवेळा रामचंद्र ।।

अजिंक्य जिंकोनी आले कौसल्यानंदन । धन्य आजि दिन सोनियाचा ।।

कनक दंड चवऱ्या ढळताती रामा । विष्णुदास नामा गुढीयेसी ||

अर्वाचीन साहित्यात

अर्वाचीन साहित्यात कवयित्री बहिणाबाई चौधरी त्यांच्या ‘गुढी उभारनी’ या कवितेतून गुढीपाडव्याचे खालील प्रकारे वर्णन करतात. अहिराणी बोलीचे अभ्यासक डॉ. सुधीर देवरे यांच्या मतानुसार बहिणाबाई चौधरी यांची ही काव्यरचना खानदेशातील लेवा पाटीदार गणबोलीत आहे.

आरंभ होई चैत्रमासीचा गुढ्या-तोरणे सण उत्साहाचा

गुढीपाडव्याचा सन

आतां उभारा रे गुढी

नव्या वरसाचं देनं

सोडा मनांतली आढी

गेलसालीं गेली आढी

आतां पाडवा पाडवा

तुम्ही येरांयेरांवरी

लोभ वाढवा वाढवा

स्त्री लोकगीतांत गुढीपाडव्याचे वर्णन पुढीलप्रमाणे येताना दिसते.

गुढी पाडव्याला उंचे गुढी उभवावी

कुळाची कीर्ती जावी दाही दिशा ॥२४॥

गुढी पाडव्याला गुढी उंच उभी करी

खण घाली जरतारी गोपूबाळ ॥२५॥

गुढी पाडव्याला कडुलिंब खाती

आधी कडू मग प्राप्ती अमृताची ॥२६॥

गुढी पाडव्याला घरोघरी गुढी

पडू दे माझी कुडी देवासाठी ॥२७॥

पाडव्याची गुढी उंच कळकीची काठी

चांदीची वर लोटी गोपूबाळाची ॥२८॥

पाडव्याची गुढी उंच कळकीची काठी

कुळाची कीर्ती मोठी बाप्पाजींच्या ॥२९॥

पाडव्याची गुढी उंच कळकीची काठी

वर खण जरीकाठी उषाताईचा ॥३०॥

Edited By- Ratnadeep Ranshoor

साहित्य - कडुनिंबाची कोवळी पाने, फुले, मीठ, जिरेपूड, मिरेपूड, हिंग आणि गूळ.

कृती - सर्व साहित्य एकत्रित वाटून घ्यावं. अनाशापोटी प्राशन करावं

विशेष टीप - पाने तुपावर परतून देखील वापरता येतील.

आपण थोडी हरभऱ्याची भिजलेली डाळ वाटणात घालू शकता.

हिंदू कालगणनेत विक्रम संवत् आणि शालिवाहन शके या दोन कालगणना महत्त्वाच्या आहेत. एरव्ही आपण इंग्रजी कॅलेंडरनुसार गोष्टी करतो, पण अनेक हिंदू सणवार हे या कालगणांनुसारच साजरे केले जातात.

शालिवाहनाने शकांवर मिळवलेल्या विजयाचं प्रतीक म्हणून शालिवाहन शक ही नवीन कालगणना तत्कालीन मराठी मुलखात सुरू झाल्याचं म्हटलं जातं. दक्षिण भारतात ही कालगणना आजही वापरात आहे.

पण हे शककर्ते राजे कोण होते? या कालगणनेविषयी आणि शककर्त्यांविषयी गेल्या काही वर्षांत आणखी एक मतप्रवाह पुढे आला आहे. शालिवाहन राजानं ही कालगणना सुरू केली नसून शकांनीच सुरू केल्याचं काही अभ्यासकांचं मत आहे.

ही कालगणना नेमकी कुणी सुरू केली? इतिहासतज्ज्ञ, अभ्यासक याविषयी काय म्हणतात?

2000 वर्षांपूर्वी उत्तर भारतात सातत्याने परकीय टोळ्यांची आक्रमणं व्हायची. याच परकीय टोळ्यांपैकी एक असलेल्या शकांनी तत्कालीन सातवाहन साम्राज्यावर हल्ला केला.

सातवाहन घराण्यातील गौतमीपुत्र सातकर्णी हा पराक्रमी राजा त्यावेळी सत्तेवर होता. गौतमीपुत्र असं नाव लावणारे राजे त्या वेळच्या मातृसत्ताक पद्धतीचे निदर्शक असल्याचंही काही अभ्यासक मानतात.

पुरातन पैठण शहराचा उल्लेख सुवर्णयुग म्हणून केला जातो.

इतिहास अभ्यासकांनुसार, गौतमीपुत्राने या शक - क्षत्रप राजाचा हल्ला परतवून लावला आणि त्याचा युद्धात पराभव केला. हे वर्ष होतं इसवी सन 78. आत्ताच्या नाशिकच्या परिसरात हे युद्ध लढलं गेलं. सातवाहनांच्या साम्राज्याची राजधानी होती पैठण. महाराष्ट्राचं सुवर्णयुग असंही या तत्कालीन वैभवशाली पैठणनगरीचं वर्णन केलं जातं.

गौतमीपुत्र सातवाहनाचा पराक्रम

इतिहासतज्ज्ञ प्रभाकर देव यांचा प्राचीन भारताचा अभ्यास आहे. ते नांदेड इथल्या महाविद्यालयात प्राध्यापक होते.

त्यांनी म्हटलं होतं, "इसवी सनपूर्व 236च्या आसपास पैठण परिसरात सातवाहन साम्राज्य म्हणजेच शालिवाहन साम्राज्य स्थापन झालं. सातवाहनांतील सगळ्यांत श्रेष्ठ सम्राट म्हणून गौतमीपुत्र सातकर्णी याचं नावं घेतलं जातं.

इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात म्हणजेच इसवी सन 72 ते 95 या काळात हा सत्तेवर होता. या राजाशी संबधित एक शिलालेख नाशिकच्या लेण्यांमध्ये सापडला आहे."

"मौर्यांच्या साम्राज्यानंतर कुशान, हूण, पल्लव, शक यासारख्या परकीय टोळ्यांनी संपूर्ण उत्तर भारतावर आक्रमण केलं. दक्षिण भारताला या परकीय आक्रमणातून वाचवण्याचं काम हे गौतमीपुत्रानं केलं. गौतमीपुत्रानं शकांचा पराभव केला आणि त्या वेळेपासूनच शालिवाहन शक ही कालगणना सुरू झाली," असं प्रभाकर देव यांनी सांगितलं होतं.

देव यांच्या अभ्यासानुसार, गौतमीपुत्राने इ.स. सन 78मध्ये शक कालगणना सुरू केली हे ऐतिहासिक वास्तव आहे.

सातवाहन, सालाहन, साळीहन आणि शालिवाहन

"शालिवाहन म्हणजेच सातवाहन. शालिवाहन हे संस्कृतीकरण आहे. साळीहन हे मूळ प्राकृत भाषेतलं नाव. जैन साहित्यामध्ये सालाहन असं म्हटलं आहे. त्याचं संस्कृतीकरण जेव्हा झालं, तेव्हा ते शालीवाहन झाले," असं शालिवाहन साम्राज्याचे अभ्यासक इतिहासतज्ज्ञ डॉ. रा. श्री. मोरवंचीकर यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना म्हटलं होतं.

ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठात कार्यरत होते.

"या साम्राज्याचा बाविसावा राजा गौतमीपुत्र हा अतिशय पराक्रमी होता. त्याने जवळपास संपूर्ण महाराष्ट्र आपल्या वर्चस्वाखाली आणला होता. गौतमीपुत्र आणि शकांमध्ये साम्राज्यावर वर्चस्व सिद्ध करण्यासाठी घनघोर युद्ध झालं. या युद्धात गौतमीपुत्रानं शक-शत्रप घराण्यातल्या नहपान या राजाचा समूळ पराभव करून त्याला मारून टाकलं."

"सातवाहनांनी शकांच्या प्रदेशावर विजय मिळवल्यानंतर शालिवाहन शकं कालगणना सुरू झाली. गौतमीपुत्राने प्रतिस्पर्धी शक शत्रप यांचा पराभव करून आपली नाणीही प्रचारात आणली," असं डॉ. मोरवंचीकर म्हणतात.

चष्टन राजाने सुरू केला शक?

पुण्यातील इंडॉलॉजिस्ट आणि पुरात्त्वज्ञ साईली पलांडे दातार यांनी मात्र यापेक्षा वेगळी माहिती दिली.

त्यांनी म्हटलं होतं की, "सातवाहन राजाने शकांना हरवलं आणि तेव्हापासून शक संवत्सर (कालगणना) सुरू झालं हा गैरसमज आहे."

"शक हे इराणधून - तिथल्या सिथिया प्रांतातून आले होते. त्यांनी तत्कालीन भारतीय संस्कृती आत्मसात केली. धर्म स्वीकारले. त्यांच्या घराण्याच्या क्षहरात आणि कार्दमक अशा दोन शाखा होत्या. शहरांपैकी नहपान याचं गुजरात आणि राजस्थानमध्ये राज्य होतं. हा राजा नाशिक इथंही राज्य करत होता. त्याच्या संदर्भातील शिलालेख पांडव लेण्यात सापडतात. नाशिकजवळ गोवर्धन इथं गौतमीपुत्र सातकर्णी या पराक्रमी राजाने नहपानाचा पराभव केला आणि क्षहरातांचा निर्वंश केला. त्यानंतर सातवाहन राजांनी नाशिक जवळील नहपानाचं राज्य आपल्या अखत्यारीत घेतलं."

साईली पुढे सांगतात, "गुजरातधील कार्दमक शाखेचा पहिला राजा चष्टन गादीवर आला. इसवी सन 78मध्ये चष्टनने स्वतःचं राज्य सुरू करून राज्याभिषेक शक सुरू केला. त्याने काढलेल्या नाण्यांवर शकाचा पहिला उल्लेख आढळतो. तो त्याच्या वंशातल्या राजांनी 300 वर्षं वापरला. पुढे वाकाटक राजा देवसेन आणि चालुक्य सम्राट पुलकेशी यांच्या लेखातही आपल्याला शकाचा (शालिवाहन शक नव्हे) उल्लेख आढळतो. नंतरच्या काळात शालिवाहन हे त्याला जोडलं गेलं आहे."

जुन्नरच्या लेण्यांध्येही शिलालेख

"जुन्नर आणि परिसरातल्या लेण्यांमध्ये या काळाशी संबधित शिलालेख मिळाले आहेत. रोमच्या व्यापारावर आपलं वर्चस्व असावं यासाठी त्याकाळी लढाया व्हायच्या. गौतमीपुत्राने नहपानावर वर्चस्व मिळाल्यावर त्याच्या प्रत्येक नाण्यावर आपले शिक्के मारले", असं सायली पलांडे दातार म्हणाल्या.

जर्मनीचे डॉ. हॅरी फाल्क हे इंडॉलॉजिस्ट आहेत. त्यांनी केलेल्या संशोधनातून ही नवीन माहिती समोर आल्याचं सायली यांनी सांगितलं होतं.

शालिवाहनापुढे 'शके' कसे आले?

शालिवाहन शके या कालगणनेतला 'शके' हा शब्द शक राजांशी निगडीत नाहीच, असं प्रभाकर देव यांनी म्हटलेलं.

"शक ही कालगणनेची पद्धत आहे. काही लोक त्याचा संबंध शकांशी लावतात. माझ्या कल्पनेनुसार, शक हा संवत अशा अर्थाने वापरात असलेला शब्द आहे. आपल्याकडे विविध शकं म्हणजे कालगणना आहेत. त्यापैकी इसवी सानाच्या 78व्या वर्षी शालिवाहन राजानं सुरू केलेली ही कालगणना आपण मराठी कालगणना म्हणून मानतो," देव सांगतात.

कशी होती सातवाहनकालीन महाराष्ट्राची राजधानी?

डॉ. मोरवंचीकर यांनी सातवाहन काळाचं वर्णन केलं.

त्यांनी म्हटलेलं, "या सातवाहनांची पैठण ही राजधानी होती. त्या वेळी पैठणला प्रतिष्ठान नगरी म्हटलं जायचं."

"त्याकाळात पैठण एवढं मोठं शहर दुसरं नव्हतं. ते जगातल्या त्या काळच्या सर्व मोठ्या बाजारपेठांशी जोडलेलं होतं. पैठणमधून रोमशी थेट व्यापार चालायचा आणि याचे पुरावे इतिहासतज्ज्ञांना मिळालेले आहेत. पैठणजवळच्या उत्खननात रोमन नाणी मिळाली आहे," ते सांगतात.

"तत्कालीन भारतात व्यापार मार्गांना सार्थवाह पथ असं म्हणायचे. हे सर्व सार्थवाह पथ पैठणमधून जात होते. पैठण हा त्याकाळी मोठा व्यापारी थांबा होता. बहूतांश व्यापारी हे महिनोंमहिने मुक्कामी राहत असतं. याचं वर्णन हाल सातवाहन याच्या गाथेमध्ये केलं आहे. त्यातील सातशे पदांपैकी चारशे पदं ही व्यापारावर आहेत."

शालिवाहन शके आणि मराठी नववर्ष

सातवाहनकालीन दरबारी पंडित गुणाढ्य यानं ‘बृहत्कथा’ लिहिली. पैठण हे गोदावरीच्या किनाऱ्याने पाच मैलापर्यंत पसरलेलं होतं, असं त्यानं म्हटलं आहे. भव्य प्रासाद, धार्मिक वास्तू, उद्यानं याचा उल्लेख त्यात आहे. प्राकृत भाषेचा उदय याच काळात झाला. यातूनच पुढे आधुनिक मराठीचा जन्म झाला असं मानतात.

प्रभाकर देव यांनी ग्रीक भाषेत सापडलेल्या एका अनामिक ग्रीक प्रवाशाच्या प्रवासवर्णनातील संदर्भ याच्या पुष्ट्यर्थ दिले.

त्यांनी म्हटलं होतं की, "पेरीप्लस ऑफ द युरेथ्रियन सी या प्रवासवर्णात सातवाहनाचा संपन्न कालखंड दिला आहे. हा प्रवासी इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात महाराष्ट्रात आला होता. त्याने मराठवाड्यातील अप्रतिम शहरांचं वर्णन केलं आहे."

"पैठणचा उल्लेख तो ‘पैतान’ असं करतो. पैठणहून तो भोगवर्धन (भोकरदन, जालना) इथं गेला. तिथून तगरपूरला (तेर, उस्मानाबाद) गेला. ही 2000 वर्षांपूर्वीची भारतातली मोठी शहरं होती. त्या काळातील नऊ महानगरांपैकी तीन आजच्या मराठवाड्यात होती. या शहरांतून मोठ्या प्रमाणावर व्यापार व्हायचा. निर्यात केली जायची," देव सांगतात.

450 वर्षांचा सुवर्ण कालखंडाची आठवण

शालिवाहन शक कालगणनेच्या रूपानं एका सुवर्ण कालखंडाची आठवण आपण ठेवली पाहिजे, अशी अपेक्षा देव यांनी व्यक्त केलेली.

त्यांनी म्हटलं होतं, "या साडेचारशे वर्षांच्या काळात जे व्यापारीमार्ग तयार झाले त्या मार्गांवर लेणी कोरली गेली. 1200 पैकी 900 लेणी याच मार्गांवर आढळतात. पश्चिम किनारपट्टीवर व्यापारी बंदरं होती. तिथे मोठी शहरं उदयास आली."

"याच काळात इंडो-रोमन व्यापार भरभराटीस आला. दुर्दैवानं आपला इतिहास उत्तर भारतावर केंद्रित आहे. गुप्त साम्राज्यापेक्षाही शालिवाहनांचं साम्राज्य मोठं होतं. कार्ले, भाजे, नाशिक, जुन्नर, पितळखोरा, वेरुळच्या लेण्यांमध्ये सातवाहन राजांचा उल्लेख आढळतो."

"आर्थिक संपन्नता आणि राजकीय स्वास्थ्य या काळात लाभलं आहे. या काळात दक्षिण भारतातल्या समुद्र किनाऱ्यावरून आपले व्यापारी आग्नेय आशियात जात असत. तिथून मसाल्याचे पदार्थ भरून आणत," देव सांगतात.

"भारतातील पैठणचं कापड, रेशीम, हस्तिदंताच्या वस्तू, चंदन, मसाल्याचे पदार्थ निर्यात केले जात. युरोपात पैठण आणि तगरपूरच्या (तेर) कापडाला मोठी मागणी होती. गुजरातमधल्या भ्रुभू कच्छसह (भडोच) महाराष्ट्रातील कलीना (कल्याण), सुरपारक (सोपारा), स्थानक (ठाणे), दाभोळ, जयगड, देवगड, मालवण अशा सगळ्या बंदरांवरून समुद्री व्यापार चालत असे," असं देव यांनी सांगितलेलं.

Published By - Priya Dixit 

गुढीपाडवा माहिती इतिहास Gudi Padwa History-

गुढीपाडवा विशेषतः महाराष्ट्रात साजरा केला जातो. यामध्ये 'गुढी' म्हणजे 'विजय ध्वज' आणि पाडवा म्हणजे प्रतिपदा तिथी. गुढीपाडव्याच्या निमित्ताने प्रत्येक घरात विजयाचे प्रतीक म्हणून गुढी सजवली जाते. या उत्सवाशी संबंधित अशी एक मान्यता आहे की या दिवशी शालिवाहन नावाच्या कुंभार पुत्राने मातीच्या सैनिकांच्या सैन्याने आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवला होता. याच कारणामुळे शालिवाहन शकही याच दिवशी सुरू होतो.

गुढीपाडव्याच्या दिवशी ब्रह्माजींनी विश्वाची निर्मिती केली. या दिवसापासून सत्ययुग सुरू झाल्याचेही मानले जाते. पौराणिक कथांशी संबंधित अशी देखील एक मान्यता आहे की गुढीपाडव्याच्या दिवशी भगवान श्री रामाने बळीचा वध करून दक्षिण भारतात राहणाऱ्या लोकांना त्याच्या दहशतीपासून मुक्त केले. यानंतर येथील लोकांनी आनंद व्यक्त करत घरोघरी विजयाचा झेंडा फडकावला. ज्याला गुढी म्हणतात.

आदिशक्तीचे प्रकटीकरण चैत्र नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी झाले. या दिवशी गणितज्ञ भास्कराचार्य यांनीही तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण यांच्या आधारे पंचांग रचल्याचे सांगितले जाते.

गुढीपाडवा महत्त्व Gudi Padwa Significance-

गुढीपाडवा या सणाला  ऐतिहासिक सांस्कृतिक आणि नैसर्गिकदृष्ट्या खूप महत्त्व आहे. चैत्र महिन्यापासून वसंत ऋतूच्या आगमनाला सुरूवात होते आणि वातावरणात बदल झालेला असतो. जुनी वाळलेली पानं गळून झाडांना नवी पालवी फुटते, तर आंब्याला मोहोर येतो. या नैसर्गिक बदलाचे स्वागत करण्याची पद्धत असल्यामुळे हा सण साजरा केला जातो. गुढीला सजवण्यात येणार्‍या प्रत्येक गोष्टीमागे शास्त्र आहे. वातावरणात वाढलेल्या उन्हाची काहिली कमी करण्यासाठी गुढीमध्ये कडूलिंबाची पाने लावली जातो. तर  या दिवशी कडुलिंबाची कोवळी पाने खाण्याचीही प्रथा आहे. तसेच या दिवशी कडुलिंब घालून तयार केलेला प्रसाद घेण्यामागेही शास्त्र आहे. कडुनिंबाची कोवळी पाने, फुले, चण्याची भिजलेली डाळ, जिरे, हिंग आणि मध मिसळून हा प्रसाद तयार केला जातो. होळीनंतर वातावरणात उष्णता वाढायला लागते. या वातावरणात बदलाच्या काळात त्वचेचे विकार, पोटाचे विकार, सर्दी-पडशांसारखे विकार फोफावण्याची शक्यता असते. अशावेळी शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी व पुढील काळात शरीर निरोगी राखण्यासाठी नववर्षाची सुरुवात कडुलिंबाच्या सेवनाने करतात.

या प्रकारे उभारावी गुढी How to Make Gudi -

गुढीची उंच काठी बांबू पासून तयार केली जाते. काठीला स्वच्छ धुऊन त्या काठीच्या वरच्या भागाला रेशमी वस्त्र किंवा साडी गुंडाळतात. काठीला कडुलिंबाची डहाळी आंब्याची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांबा, पितळ, किंवा चांदीचे गडू, तांब्या किंवा फुलपात्र बसविले जाते. ज्या भागाला गुढी उभारायची आहे तिथली जागा स्वच्छ करून धुऊन पुसून घ्यावी. त्यावर रांगोळी काढून पाट ठेवून गुढीची काठी ठेवली जाते. तयार केली गुढी दारात, उंच गच्चीवर, गॅलरीत लावतात. गुढीची काठी नीट बांधून काठीला गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात.

गुढीपाडवा पूजा विधी Gudi Padwa Puja Vidhi-

गुढी उभारल्यावर गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात. निरंजन लावून उदबत्ती ओवाळतात. दूध साखर पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवतात. दुपारी गुढीला गोडधोडाचे नैवेद्य दाखवतात. संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळीस परत हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, वाहून गुढी उतरविली जाते.

गुढी पाडवा रेसिपी Gudi Padwa Recipe-

गुढीपाडवा हा खास महाराष्ट्रीयन पदार्थांसाठीही ओळखला जाणारा सण आहे. या दिवशी श्रीखंड-पुरी, खीर-पुरी, बासुंदी-पुरी, भाजी-पुरी, पुरणपोळी, मसालेभात, कोशिंबीर, चटण्या, लोणचे, पापड, आलू वड्या, बत्तावडे खास साग्रसंगीत पद्धतीत शैलीत नैवेद्य तयार केलं जातं. 

गुढीपाडवा आरती Gudi Padwa Aarti-

गुढी उभारू चैत्रमासी प्रतिपदा ही तिथी,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

विश्व निर्मिती ब्रह्म करीतो, ब्रमहपुराणी असे,

अयोद्धेसी वनवासाहुनी राम पुन्हा परतसे,

गुढ्या-तोरणे रांगोळ्यांनी स्वागत ते करीती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

माधव तसे मधुमास ही वेदातील ही नावे,

पंचांगाचे पूजन सर्वही करती मनोभावे,

सरस्वतीस गंध अन पाटी ही पुजिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

साखरमाळ कडुलिंबाची पाने फुलमाळा,

गडु चांदीचा रेशमी वस्त्र कुंकू ,केशर , टिळा,

आदराने ब्रह्मध्वज या गुढीस संबोघिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

पिशाच्च जाई दूर पळुनी कडुलिंबाचा टाळा,

कडू रसाचे सेवन करूया गूळ जिरे घाला,

गुढीपाडवा सण हा पहिला वर्षाचा करीती

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

गुढी उभारू चैत्र मासि प्रतिपदा ही तिथी

आरती करुनि वसंत ऋतुचा महिमा वर्णू किती

गुढीपाडवा शुभेच्छा Gudi Padwa Wishes-

नवीन पल्लवी वृषलतांची,

नवीन आशा नववर्षाची,

चंद्रकोरही नवीन दिसते,

नवीन घडी ही आनंदाची,

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा.

नक्षीदार काठाचे रेशमी वस्त्र,

चांदीचा तांब्या,

कडुनिंबाची पानं,

साखरेची माळ,

अशी उभारूया समृद्धीची गुढी...

नववर्षाभिनंदन.

Edited By - Priya Dixit 

नवचैतन्याचा गोडवा,

समृद्धीची गुढी उभारू,

आला चैत्र पाडवा…

सोनेरी पहाट उंच गुढीचा थाट..

आनंदाची उधळण अन सुखांची बरसात…

दिवस सोनेरी

नव्या वर्षाची सुरुवात…

गुडीपाडव्याच्या भरभरून शुभेच्छा!

गुढी उभारू आनंदाची,

समृद्धीची, आरोग्याची,

समाधानाची आणि उत्तुंग यशाची,

नव वर्षाच्या शुभेच्छा…

नूतन वर्ष आणि गुडी पाढव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

हे वर्ष सर्वांच्या जीवनात आनंद, सुख, समृद्धी, 

निरामय आरोग्य आणि प्रेम घेऊन येवो 

हीच ईश्वर चरणी प्रार्थना

नक्षीदार काठीवरी रेशमी वस्त्र,

त्याच्यावर चांदीचा लोटा,

उभारुनी मराठी मनाची गुढी,

साजरा करूया हा गुढीपाडवा…

नूतन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

सोनेरी सूर्याची सोनेरी किरणे,

सोनेरी किरणांचा सोनेरी दिवस..

सोनेरी दिवसाच्या सोनेरी शुभेच्छा सोन्यासारख्या लोकांना..

गुडीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

शिखरे उत्कर्षाची सर तुम्ही करत राहावी…

कधी वळून पाहता आमची शुभेच्छा स्मरावी…

तुमच्या इच्छा आकांक्षाचा वेल गगनाला भिडू दे…

आई भवानीच्या कृपेने तुमच्या जीवनात मनासारखे घडू दे…

सर्वांना गुडीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा…

आशेची पालवी, सुखाचा मोहर,

समृद्धीची गुढी, समाधानाच्या गाठी,

नववर्षाच्या शुभेच्छा, तुमच्यासाठी…

गुडीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

उभारून आनंदाची गुढी दारी,

जीवनात येवो रंगात न्यारी,

पूर्ण होवोत आपल्या सर्व इच्छा-आकांशा,

नूतन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा…

चंदनाच्या काठीवर,

शोभे सोन्याचा करा…

साखरेची गाठी आणि,

कडुलिंबाचा तुरा…

मंगलमय गुढी,

ल्याली भरजरी खण,

स्नेहाने साजरा करा पाडव्याचा सण…

गुढी पाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

प्रसन्नतेचा साज घेऊन,

यावे नववर्ष!

आपल्या जीवनात नांदावे,

सुख, समाधान, समृद्धी आणि हर्ष!!

गुढीपाडव्याच्या मनपूर्वक शुभेच्छा…

जल्लोष नववर्षाचा…

मराठी अस्मितेचा…

हिंदू संस्कृतीचा…

सण उत्साहाचा…

मराठी मनाचा…

तुम्हाला व कुटूंबियांना,

गुडीपाडवा व मराठी नववर्षाच्या

हार्दिक शुभेच्छा…

हे नववर्ष, आनंद, सुख, समृद्धीचे जावो,

हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना करतो…

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

निळ्या निळ्या आभाळी शोभे उंच गुडी…

नवे नवे वर्ष आले

घेऊन गुळासाखरेची गोडी…

गुडीपाडव्याच्या शुभेच्छा…

नेसून साडी माळून गजरा

उभी राहिली गुढी,

नव वर्षाच्या स्वागताची

ही तर पारंपारिक रूढी,

रचल्या रांगोळ्या दारोदारी

नटले सारे अंगण,

प्रफुल्लीत होवो तुमचे जीवन

सुगंधीत जसे चंदन…

नूतनवर्षाभिनंदन !!

सुरु होत आहे नवीन वर्ष,

मनात असू द्या नेहमी हर्ष,

येणारा नवीन दिवस करेल

नव्या विचारांना स्पर्श,

हिंदू नव वर्षाच्या आणि

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

वसंत ऋतूच्या आगमनी,

कोकिळा गायी मंजुळ गाणी,

नव वर्ष आज शुभ दिनी,

सुख समृद्धी नांदो जीवनी.

गुढी पाडव्याच्या आणि नूतन

वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

चैत्राची सोनेरी पहाट,

नव्या स्वप्नांची नवी लाट,

नवा आरंभ, नवा विश्वास,

नव्या वर्षाची हीच तर

खरी सुरवात…

गुढी पाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

शांत निवांत शिशिर सरला,

सळसळता हिरवा वसंत आला,

कोकिळेच्या सुरवातीसोबत,

चैत्र “पाडवा” दारी आला…

नूतन वर्षाभिनंदन!

श्रीखंड पूरी,

रेशमी गुढी,

लिंबाचे पान,

नव वर्ष जाओ छान.

नूतन वर्षाभिनंदन!

वर्षामागून वर्ष जाती,

बेत मनीचे तसेच राहती,

नव्या वर्षी नव्या भेटी,

नव्या क्षणाशी नवी नाती,

नवी पहाट तुमच्यासाठी,

शुभेच्छांची गाणी गाती!

गुढी पाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

दुःख सारे विसरुन जाऊ,

सुख देवाच्या चरनी वाहू,

स्वप्ने उरलेली… नव्या या वर्षी,

नव्या नजरेने नव्याने पाहू…

गुढी पाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!

येवो समृद्धी अंगणी,

वाढो आनंद जीवनी,

तुम्हासाठी या शुभेच्छा,

नववर्षाच्या या शुभदिनी…

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा !

पूजाविधी-

सर्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः ।

आचमन-

डाव्या हातात पळी घेऊन उजवा हात उताणा धरावा. पळीने उजव्या हातावर पाणी घ्यावे आणि पुढील नावे घेत कृती करावी-

श्री केशवाय नमः ।

(पाणी तोंडात घ्यावे)

श्री नारायणाय नमः ।

(पाणी तोंडात घ्यावे)

श्री माधवाय नमः ।

(पाणी तोंडात घ्यावे)

श्री गोविंदाय नमः ।

(असे म्हणत उजव्या हातावरून ताम्हणात पाणी सोडावे)

हात पुसून घ्यावे आणि हात जोडावे आणि म्हणावं- 

‘श्री विष्णवे नमः । श्री मधुसूदनाय नमः । श्री त्रिविक्रमाय नमः । श्री वामनाय नमः । श्रीधराय नमः । श्री हृषीकेशाय नमः । श्री पद्मनाभाय नमः । श्री दामोदराय नमः । श्री संकर्षणाय नमः । श्री वासुदेवाय नमः । श्री प्रद्युम्नाय नमः । श्री अनिरुद्धाय नमः । श्री पुरुषोत्तमाय नमः । श्री अधोक्षजाय नमः । श्री नारसिंहाय नमः । श्री अच्युताय नमः । श्री जनार्दनाय नमः । श्री उपेंद्राय नमः । श्री हरये नमः । श्रीकृष्णाय नमः ।’

पुनराचम्य- 

वरील प्रकारे पुन्हा एकदा आचमन करावे.

हात जोडून म्हणावे- 

इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । स्थान देवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । आदित्यादि नवग्रहदेवताभ्यो नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः ।

देशकाल- 

डोळ्यांना पाणी लावावे. 

श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे विष्णुपदे श्रीश्वेत-वाराहकल्पे वैवस्वत मन्वंतरे अष्टाविंशतितमे युगे युगचतुष्के कलियुगे कलि प्रथम चरणे जंबुद्वीपे भरतवर्षे भरतखंडे दक्षिणापथे रामक्षेत्रे बौद्धावतारे दंडकारण्ये देशे गोदावर्याः दक्षिणतीरे शालिवाहन शके अस्मिन् वर्तमाने व्यावहारिके शुभकृत् नाम संवत्सरे, उत्तरायणे, वसंतऋतौ, चैत्रमासे, शुक्लपक्षे, प्रतिपद् तिथौ, मंद वासरे, रेवती दिवस नक्षत्रे, ऐंद्र योगे, बव करणे, मीन स्थिते वर्तमाने श्रीचंद्रे, मीन स्थिते वर्तमाने श्रीसूर्ये, कुंभ स्थिते वर्तमाने श्रीदेवगुरौ, मकर स्थिते वर्तमाने श्रीशनैश्चरौ एवं ग्रहगुणविशेषेणविशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ

संकल्प-

अक्षता उजव्या हाताच्या बोटांनी घ्यावा आणि हाताचा तळवा वरच्या दिशेला करावा. अंगठा सोडून उरलेल्या चार बोटांवरून अक्षता हळूहळू तळव्यावरती घसरत स्वतःचे गोत्र आणि नाव उच्चारावे. मग पुढील संकल्प करावा.

‘अस्माकं सर्वेषां, सह कुटुंबानां, सह परिवाराणां, क्षेम, स्थैर्य, अभय, विजय, आयुःआरोग्य प्राप्त्यर्थं अस्मिन् प्राप्त नूतन वत्सरे, अस्मद् गृहे, अब्दांतः नित्य मंगल अवाप्तये ध्वजारोपण पूर्वकं पूजनं तथा आरोग्य अवाप्तये निंबपत्र भक्षणं च करिष्ये । निर्विघ्नता सिद्ध्यर्थं महागणपति पूजनं / स्मरणं करिष्ये । कलश, घंटा, दीप पूजां करिष्ये ।’

‘करिष्ये’ म्हणताना उजव्या हातातील अक्षतांवर पाणी घालून ताम्हणात सोडाव्या. हात पुसावे. 

गणपतीपूजन करावे आणि ‘पूजनं करिष्ये’, असे म्हणत सुपारीवर किंवा नारळावर गणपतीची पूजा करावी. गणपती पूजन येत नसल्यास ‘स्मरणं करिष्ये’, असे म्हणावे गणपतीचे स्मरण करावे.

वक्रतुंड महाकाय कोटि सूर्य समप्रभ ।

निर्विघ्नं कुरू मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ।।

महागणपतिं चिंतयामि नमः ।

कलश, घंटा, दीप पूजन-

गंध-फूल, अक्षता वाहून कलश, घंटा, दीप यांची पूजा करावी

कलशाय नमः । सकल पूजार्थे गंधाक्षत पुष्पं समर्पयामि ।

घंटिकायै नमः । सकल पूजार्थे गंधाक्षत पुष्पं समर्पयामि ।

दीपदेवताभ्यो नमः । सकल पूजार्थे गंधाक्षत पुष्पं समर्पयामि ।

ब्रह्मध्वज पूजा

ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । ध्यायामि ।

(हात जोडावे)

ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । विलेपनार्थे चंदनं समर्पयामि ।

(गंध लावावे)

ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । मंगलार्थे हरिद्रां समर्पयामि ।

(हळद वाहावी)

ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । मंगलार्थे कुंकुमं समर्पयामि ।

(कुंकू वाहवं)

ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । अलंकारार्थे अक्षतां समर्पयामि ।

(अक्षता वाहाव्या)

ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । पूजार्थे पुष्पं, तुलसीपत्रं, दुर्वांकुरान्, पुष्पमालांच समर्पयामि ।

(फुल, तुळशीचे पान अन् दुर्वा वहाव्या आणि फुलांचा हार घालावा)

ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । धूपं समर्पयामि ।

(उदबत्ती ओवाळावी)

ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । दीपं समर्पयामि ।

(निरांजन ओवाळावी)

नैवेद्य- 

उजव्या हातात तुळशीची दोन पाने घेऊन त्यावर पाणी सोडावे. नैवेद्याच्या ताटाभोवती एकदाच पाणी फिरवावे. नैवेद्यावर तुळशीच्या दोन पानांनी पाणी प्रोक्षण करून एक पान नैवेद्यावर ठेवावे आणि दुसरे ब्रह्मध्वजाच्या चरणी वहावे.

‘ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । नैवेद्यार्थे पुरस्थापित (नैवेद्याचे नाव घ्यावे) नैवेद्यं निवेदयामि ।’ 

त्यानंतर ‘ॐ प्राणाय स्वाहा, ॐ अपानाय स्वाहा, ॐ व्यानाय स्वाहा, ॐ उदानाय स्वाहा, ॐ समानाय स्वाहा, ॐ ब्रह्मणे स्वाहा, हे मंत्र म्हणत उजव्या हाताच्या पाचही बोटांच्या टोकाने तळवा देवाकडे येईल, अशा रितीने नैवेद्याचा वास देवाकडे न्यावा किंवा हात जोडून ‘ॐ प्राणाय स्वाहा, ॐ अपानाय स्वाहा, ॐ व्यानाय स्वाहा, ॐ उदानाय स्वाहा, ॐ समानाय स्वाहा, ॐ ब्रह्मणे स्वाहा’, या मंत्राने देवाला नैवेद्य समर्पित करावा. 

नंतर उजव्या हातावर पाणी घेऊन ‘समर्पयामि’ म्हणताना ते पाणी ताम्हणात सोडावे. 

‘ब्रह्मध्वजाय नमः । नैवेद्यं समर्पयामि । मध्ये पानीयं समर्पयामि, उत्तरापोशनं समर्पयामि, हस्त प्रक्षालनं समर्पयामि, मुख प्रक्षालनं समर्पयामि ।’ 

उजव्या हातात गंध-फूल घेऊन ते ब्रह्मध्वजाच्या चरणी वहावे. 

‘करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ।’ ‘ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । मुखवासार्थे पूगीफल तांबूलं समर्पयामि ।’ (विड्यावर पाणी सोडावं.) 

‘ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । फलार्थे नारिकेल फलं समर्पयामि ।’(नारळावर पाणी सोडावं)

नंतर आरती करावी. कापूर आरती करुन प्रदक्षिणा घालाव्या- 

‘ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः । प्रदक्षिणां समर्पयामि ।’

नमस्कार करावा- 

‘ॐ ब्रह्मध्वजाय नमः। नमस्कारान् समर्पयामि ।’

प्रार्थना करावी-

‘ब्रह्मध्वज नमस्तेस्तु सर्वाभीष्ट फलप्रद ।

प्राप्तेस्मिन् वत्सरे नित्यं मद्गृहे मंगलं कुरु ।।’

नंतर कडूलिंबाचे पान प्रसाद म्हणून ग्रहण करावं.

गुढीपाडवा 2023 शुभ मुहूर्त Gudi Padwa 2023 Shubh Muhurat

यावर्षी 22 मार्च 2023 रोजी गुढीपाडवा हा सण साजरा केला जाईल. चैत्र महिन्याची प्रतिपदा तिथी 21 मार्च 2023 रोजी रात्री 10:52 पासून सुरू होईल आणि 22 मार्च 2023 रोजी रात्री 08:20 वाजता समाप्त होईल. अशा उदयतिथीनुसार 22 मार्च रोजी गुढीपाडवा सण साजरा केला जाणार आहे. 22 मार्च 2023 रोजी सकाळी 06:29 ते 07:39 ही वेळ पूजेसाठी शुभ राहील.

गुढीपाडवा माहिती इतिहास Gudi Padwa History

गुढीपाडवा विशेषतः महाराष्ट्रात साजरा केला जातो. यामध्ये 'गुढी' म्हणजे 'विजय ध्वज' आणि पाडवा म्हणजे प्रतिपदा तिथी. गुढीपाडव्याच्या निमित्ताने प्रत्येक घरात विजयाचे प्रतीक म्हणून गुढी सजवली जाते. या उत्सवाशी संबंधित अशी एक मान्यता आहे की या दिवशी शालिवाहन नावाच्या कुंभार पुत्राने मातीच्या सैनिकांच्या सैन्याने आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवला होता. याच कारणामुळे शालिवाहन शकही याच दिवशी सुरू होतो.

गुढीपाडव्याच्या दिवशी ब्रह्माजींनी विश्वाची निर्मिती केली. या दिवसापासून सत्ययुग सुरू झाल्याचेही मानले जाते. पौराणिक कथांशी संबंधित अशी देखील एक मान्यता आहे की गुढीपाडव्याच्या दिवशी भगवान श्री रामाने बळीचा वध करून दक्षिण भारतात राहणाऱ्या लोकांना त्याच्या दहशतीपासून मुक्त केले. यानंतर येथील लोकांनी आनंद व्यक्त करत घरोघरी विजयाचा झेंडा फडकावला. ज्याला गुढी म्हणतात.

आदिशक्तीचे प्रकटीकरण चैत्र नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी झाले. या दिवशी गणितज्ञ भास्कराचार्य यांनीही तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण यांच्या आधारे पंचांग रचल्याचे सांगितले जाते.

गुढीपाडवा महत्त्व Gudi Padwa Significance

गुढीपाडवा या सणाला  ऐतिहासिक सांस्कृतिक आणि नैसर्गिकदृष्ट्या खूप महत्त्व आहे. चैत्र महिन्यापासून वसंत ऋतूच्या आगमनाला सुरूवात होते आणि वातावरणात बदल झालेला असतो. जुनी वाळलेली पानं गळून झाडांना नवी पालवी फुटते, तर आंब्याला मोहोर येतो. या नैसर्गिक बदलाचे स्वागत करण्याची पद्धत असल्यामुळे हा सण साजरा केला जातो. गुढीला सजवण्यात येणार्‍या प्रत्येक गोष्टीमागे शास्त्र आहे. वातावरणात वाढलेल्या उन्हाची काहिली कमी करण्यासाठी गुढीमध्ये कडूलिंबाची पाने लावली जातो. तर या दिवशी कडुलिंबाची कोवळी पाने खाण्याचीही प्रथा आहे. 

गुढीपाडवा नैवेद्य पदार्थ Gudi Padwa Naivedya

तसेच या दिवशी कडुलिंब घालून तयार केलेला प्रसाद घेण्यामागेही शास्त्र आहे. कडुनिंबाची कोवळी पाने, फुले, चण्याची भिजलेली डाळ, जिरे, हिंग आणि मध मिसळून हा प्रसाद तयार केला जातो. होळीनंतर वातावरणात उष्णता वाढायला लागते. या वातावरणात बदलाच्या काळात त्वचेचे विकार, पोटाचे विकार, सर्दी-पडशांसारखे विकार फोफावण्याची शक्यता असते. अशावेळी शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी व पुढील काळात शरीर निरोगी राखण्यासाठी नववर्षाची सुरुवात कडुलिंबाच्या सेवनाने करतात.

गुढीपाडवा हा खास महाराष्ट्रीयन पदार्थांसाठीही ओळखला जाणारा सण आहे. या दिवशी श्रीखंड-पुरी, खीर-पुरी, बासुंदी-पुरी, भाजी-पुरी, पुरणपोळी, मसालेभात, कोशिंबीर, चटण्या, लोणचे, पापड, आलू वड्या, बत्तावडे खास साग्रसंगीत पद्धतीत शैलीत नैवेद्य तयार केलं जातं. 

या प्रकारे उभारावी गुढी How to Make Gudi

गुढीची उंच काठी बांबू पासून तयार केली जाते. काठीला स्वच्छ धुऊन त्या काठीच्या वरच्या भागाला रेशमी वस्त्र किंवा साडी गुंडाळतात. काठीला कडुलिंबाची डहाळी आंब्याची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांबा, पितळ, किंवा चांदीचे गडू, तांब्या किंवा फुलपात्र बसविले जाते. ज्या भागाला गुढी उभारायची आहे तिथली जागा स्वच्छ करून धुऊन पुसून घ्यावी. त्यावर रांगोळी काढून पाट ठेवून गुढीची काठी ठेवली जाते. तयार केली गुढी दारात, उंच गच्चीवर, गॅलरीत लावतात. गुढीची काठी नीट बांधून काठीला गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात.

गुढीपाडवा पूजा विधी Gudi Padwa Puja Vidhi

गुढी उभारल्यावर गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात. निरंजन लावून उदबत्ती ओवाळतात. दूध साखर पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवतात. दुपारी गुढीला गोडधोडाचे नैवेद्य दाखवतात. संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळीस परत हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, वाहून गुढी उतरविली जाते.

गुढीपाडवा आरती Gudi Padwa Aarti

गुढी उभारू चैत्रमासी प्रतिपदा ही तिथी,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

विश्व निर्मिती ब्रह्म करीतो, ब्रमहपुराणी असे,

अयोद्धेसी वनवासाहुनी राम पुन्हा परतसे,

गुढ्या-तोरणे रांगोळ्यांनी स्वागत ते करीती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

माधव तसे मधुमास ही वेदातील ही नावे,

पंचांगाचे पूजन सर्वही करती मनोभावे,

सरस्वतीस गंध अन पाटी ही पुजिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

साखरमाळ कडुलिंबाची पाने फुलमाळा,

गडु चांदीचा रेशमी वस्त्र कुंकू ,केशर , टिळा,

आदराने ब्रह्मध्वज या गुढीस संबोघिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

पिशाच्च जाई दूर पळुनी कडुलिंबाचा टाळा,

कडू रसाचे सेवन करूया गूळ जिरे घाला,

गुढीपाडवा सण हा पहिला वर्षाचा करीती

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

गुढी उभारू चैत्र मासि प्रतिपदा ही तिथी

आरती करुनि वसंत ऋतुचा महिमा वर्णू किती

पिसलेली साखर - 1/4 कप

आंब्याचा पल्प - 1 कप

काजू किंवा बदाम - 4

पिस्ता - 5-6

वेलची - 2

काजू किंवा बदामाचे छोटे तुकडे करा, वेलची सोलून ठेचून घ्या आणि पिस्तेही बारीक चिरून घ्या.

दही एका जाड कपड्यात ठेवा, ते बांधून लटकवा, दह्यातील सर्व पाणी निघून जाईल आणि दही घट्ट होईल, मग ते कपड्यातून काढून एका भांड्यात ओता.

बांधलेल्या दह्यात पिठीसाखर, आंब्याचा लगदा, अर्धे बदाम, पिस्ते आणि काजू आणि वेलची घालून मिक्स करा, आंब्याचे तुकडे छोट्या भांड्यात टाका आणि पिस्ते, बदामांनी सजवा.

आंब्याचे तुकडे फ्रीजमध्ये ठेवून थंड करा, थंड आंब्याचे तुकडे सर्व्ह करा.

अननसाचा पल्प, लिची पल्प, स्ट्रॉबेरी पल्प बांधलेल्या दह्यात मिसळून नवीन चवीनुसार श्रीखंड तयार करता येतं.

यंदा 110 वर्षांनंतर नवरात्रीमध्ये 16 विशेष योग आणि 4 सर्वार्थ सिद्धी, 4 रवियोग, 2 अमृत सिद्धी योग आणि एक गुरुपुष्प असे 11 योग तयार होत आहेत. वाहन, घर, जमीन, इमारत, कपडे, दागिने खरेदीसाठी हे शुभ मानले जाते. यावेळी देवीही नावातून येत आहे. जे अत्यंत फलदायी ठरेल. नवरात्रही नऊ दिवस चालणार आहे. शुक्ल आणि ब्रह्मयोगात असताना मातेचे पहिले रूप असलेल्या शैलपुत्रीच्या पूजेसह घटस्थापना केली जाईल. यावेळी संपूर्ण नऊ नवरात्र असतील . यामध्ये मातेचे आगमन बोटीवर होणार असून प्रस्थान डोलीवर होणार आहे. यावर्षीचा राजा बुध असेल आणि मंत्री शुक्र असेल.

सर्वात मोठा उपवास 13 तास 50 मिनिटांचा असेल

गेल्या वर्षीच्या तुलनेत रमजान महिन्यात या वेळी दीर्घ उपवासाचा कालावधी कमी होईल, ही घट वर्षानुवर्षे होत आहे. यावेळी उपवास एक तास कमी असेल, यावेळी मुकद्दस रमजानचा सर्वात मोठा उपवास 13 तास 50 मिनिटांचा असेल. तर गेल्या वर्षी उपवास 14 तास 52 मिनिटांचा होता. सध्या उपवास करणारे रमजानची आतुरतेने वाट पाहत असून मुस्लिम भागातही रमजानची तयारी सुरू झाली आहे. कृपया सांगा की मुस्लिम समुदायामध्ये रमजानचा महिना सर्वात पवित्र मानला जातो. रमजान महिन्यात मुस्लिम लोक उपवास आणि उपासना करतात. जर निश्चित तारखेला चंद्र दिसला तर 22 मार्चपासून रमजान महिना सुरू होईल. यानंतर मशिदींमधील घरांमध्ये भारताचे युग सुरू होईल.

अधिकाधिक प्रार्थना करून पापांची क्षमा मागा

प्रत्येक दिवसाचा कालावधी चंद्रानुसार ठरवला जातो. प्रत्येक रमजानमध्ये वेळेत फरक असतो. त्यामुळे यंदा उपवासाची वेळ कमी होणार आहे. गेल्या वर्षी एप्रिलपासून सुरू झालेला रमजान महिना 3 मे रोजी संपला होता. यावेळी 22 किंवा 23 मार्चपासून रमजान मुबारक महिना सुरू होईल. नायब शहर इमाम मुफ्ती फहद अली म्हणतात की जर चंद्र दिसला तर पहिला उपवास 22 मार्चला होईल. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत यंदा उपवासाच्या वेळेत तफावत असणार आहे.

आज्जी म्हणाली, पुरणपोळी म्हणजे सर्व पदार्थाची शान... देवाचा नैवेद्य पुरण असल्याशिवाय पूर्ण मानला जात नाही... त्याच्या नावातच पूर्णत्व आहे... म्हणून सांगते स्त्रीने पुरणासारखं असावं... स्वयंसिद्ध, पूर्ण...पुरणाला जसं वेगवेगळ्या कसोट्या पार कराव्या लागतात.. म्हणजे अगदी डाळ निवडणे, त्यातील अनावश्यक डोळ काढून टाकणे, पाण्यात भिजवणे, खसखस धुणे, शिजवणे अगदी बोटचेपी होईपर्यंत, पुन्हा वाटणं, गूळ/साखरेचं अचूक प्रमाण आणि मग साखर किंवा गुळाचा चटका आणि मग तो चटका नीट बसला आहे की नाही याची शेवटची कसोटी...

स्त्री सुद्धा तिच्या आयुष्यात अशा कितीतरी कसोट्या देत असते... आणि प्रत्येक कसोटीवर खरी उतरून एक कुशल गृहिणी, संसारी स्त्री बनते...

मिहिका लक्षपूर्वक आजीचं बोलणं ऐकत होती. आजी पुढे म्हणाली... एकदा का पुरण तयार झालं की मग पोळीची तयारी... अगं आज्जी सगळं स्त्री बद्दलचं बोलत आहेस.. पुरुषांचा काही रोल आहे की नाही संसारात?? मिहीकाने हसत हसत विचारलं... 

आज्जी म्हणाली... आहे तर...पुरणपोळी म्हणजे संसारातील नवरा आणि बायकोचा उत्कृष्ठ मिलाफच आहे समज ना!! कणकेचा गोळा म्हणजे पुरुष गं बाई... गोड गोड पुरणाला आपल्यामध्ये सामावून घेणारा, तिला गरम तव्याच्या चटक्यापासून वाचवणारा, गरम तुपाची धार स्वतःवर घेऊन तिला गुलाबी, सोनेरी रंग बहाल करणारा सुद्धा...

संसार पुरणपोळी सारखा असावा... बायको पूरण तर नवरा वरची पोळी... स्त्रीने संसारात स्वतःचं स्वत्व जपावं... पुरणासारखं.. संसाराच्या पोळीमध्ये लपेटलं गेलं तरी.. पुरणपोळीमध्ये जसं आधी नाव पुरणाचंच येतं तशी आपली स्वतःची वेगळी ओळख बनवावी... अगदी संसारात एकरूप होऊन सुद्धा...

पुरणपोळीमध्ये पुरण वर दिसत तर नाही पण नाव आणि स्वाद मात्र केवळ पुरणाचाच असतो अगदी तसं... 

संसारातील अनेक कसोट्या अगदी हसत पार पाडाव्यात त्याच बरोबर 

स्वतःच्या अंगातले कलागुण फुलवावेत... केशर, जायफळ, वेलचीचा मंद सुगंध जसा पुरणाला आगळा स्वाद देतो त्याच प्रमाणे आपल्या चांगल्या स्वभावाचा, कर्तृत्वाचा सुगंध सतत बहरू द्यावा.. पुरणात जसं थोडंसं तूप शेवटी घालतो तशीच स्नीग्ध... 

बोला अनंत कोटी ब्रम्हांडनायक राजाधिराज योगीराज परब्रम्ह सच्चिदानंद सदगुरू श्री स्वामी समर्थ महाराज की जय श्री स्वामी समर्थ जय जय स्वामी समर्थ..

- सोशल मीडिया

आतां उभारा रे गुढी

नव्या वरसाचं देनं

सोडा मनांतली आढी

गेलसालीं गेली आढी

आतां पाडवा पाडवा

तुम्ही येरांयेरांवरी

लोभ वाढवा वाढवा

अरे, उठा झाडा आंग

गुढीपाडव्याचा सन

आतां आंगन झाडूनी

गेली राधी महारीन

कसे पडले घोरत

असे निस्सयेलावानी

हां हां म्हनतां गेला रे

रामपहार निंघूनी

आतां पोथारा हे घर

सुधारा रे पडझडी

करीसन सारवन

दारीं उभारा रे गुढी

चैत्राच्या या उन्हामधीं

जीव व्हये कासाईस

रामनाम घ्या रे आतां

रामनवमीचा दीस

पडी जातो तो 'पाडवा'

करा माझी सुधारनी

आतां गुढीपाडव्याले

म्हना 'गुढी उभारनी'

काय लोकाचीबी तर्‍हा

कसे भांग घोटा पेल्हे

उभा जमीनीच्या मधीं

आड म्हनती उभ्याले

आस म्हनूं नही कधीं

जसं उभ्याले आडवा

गुढी उभारतो त्याले

कसं म्हनती पाडवा ?

- बहिणाबाई चौधरी यांची ही काव्यरचना आहे.

gudi padwa 2023

गुढी पाडवा 2023 पूजा मुहूर्त : पंचांगानुसार चैत्र महिन्यातील शुक्ल पक्षातील प्रतिपदा तिथी 21 मार्च 2023 रोजी रात्री 10.52 मिनिटापासून सुरू होईल आणि दुसऱ्या दिवशी 22 मार्च 2023 रोजी रात्री 8.20 मिनिटाला समाप्त होईल. उदयतिथीनुसार गुढीपाडवा 22 मार्च 2023 रोजी आहे. पूजा मुहूर्त 22 मार्च 2023 रोजी सकाळी 06.29 ते सकाळी 07.39 वाजेपर्यंत आहे.

गुढी पाडवा पूजन मंत्र

प्रातः व्रत संकल्प

ॐ विष्णुः विष्णुः विष्णुः, अद्य ब्रह्मणो वयसः परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे अमुकनामसंवत्सरे चैत्रशुक्ल प्रतिपदि अमुकवासरे अमुकगोत्रः अमुकनामाऽहं प्रारभमाणस्य नववर्षस्यास्य प्रथमदिवसे विश्वसृजः श्रीब्रह्मणः प्रसादाय व्रतं करिष्ये।

शोडषोपचार पूजा संकल्प

ॐ विष्णुः विष्णुः विष्णुः, अद्य ब्रह्मणो वयसः परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे अमुकनामसंवत्सरे चैत्रशुक्ल प्रतिपदि अमुकवासरे अमुकगोत्रः अमुकनामाऽहं प्रारभमाणस्य नववर्षस्यास्य प्रथमदिवसे विश्वसृजो भगवतः श्रीब्रह्मणः षोडशोपचारैः पूजनं करिष्ये।

पूजा झाल्यावर या मंत्राचा जप करावा

ॐ चतुर्भिर्वदनैः वेदान् चतुरो भावयन् शुभान्।

ब्रह्मा मे जगतां स्रष्टा हृदये शाश्वतं वसेत्।।

गुढीपाडवा साजरा करण्याची पद्धत

सकाळी स्नान वगैरे झाल्यावर गुढी सजवली जाते.

या दिवशी घरे स्वच्छ करण्याची पद्धत आहे.

शास्त्रानुसार या दिवशी अरुणोदयाच्या वेळी अभ्यंगस्नान अवश्य करावे.

सूर्योदयानंतर लगेच गुढीची पूजा करण्याचा नियम आहे. यामध्ये आणखी विलंब होता कामा नये.

सुंदर रांगोळी काढून घर ताज्या फुलांनी सजवले जाते.

अंघोळ करुन नवीन आणि सुंदर वस्त्र धारण करावे. सामान्यतः मराठी स्त्रिया या दिवशी नऊवारी परिधान करतात आणि पुरुष कुर्ता-पायजमा किंवा धोती-कुर्ता घालतात तसेच डोक्यावर पगडी घालतात.

कुटुंबातील सदस्य हा सण एकत्र साजरा करुन एकमेकांना नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा देतात.

या दिवशी नवीन वर्षाची भविष्यवाणी ऐकण्याची परंपरा देखील आहे.

परंपरेनुसार प्रसाद म्हणून गोड कडुलिंबाची पाने खाऊन या सणाची सुरुवात केली जाते. साधारणपणे या दिवशी गोड कडुलिंबाची पाने, गूळ आणि चिंचेची चटणी तयार केली जाते. असे मानले जाते की ते रक्त शुद्ध करते आणि शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवते. त्याची चवही चटणीप्रमाणेच जीवनही आंबट आणि गोड असल्याचे दिसून येते.

गुढीपाडव्याला श्रीखंड, पुरणपोळी, खीर इत्यादी पदार्थ बनवले जातात.

लोक संध्याकाळी लेझिम नावाचे पारंपारिक नृत्य देखील करतात.

या राशीचा स्वामी मंगळ नवीन वर्षाचा मंत्री आहे त्यामुळे हे कुठले ही निर्णय विचार करून घेणार नाही. प्रत्येक कार्यात तुम्हाला अडथळे येण्याची शक्यता आहे. तसेच पैशांची देखील तंगी राहणार आहे. अज्ञात भय आणि काळजी राहण्याची शक्यता आहे.  

2. वृषभ राशी (ई, ऊ, ए, ओ, वा, वी, वू, वे, वो)

वर्षाचा राजा शनी तुमच्या राशीच्या स्वामी शुक्राचा मित्र आहे आणि त्यावर दृष्टी ठेवतो. म्हणून हे वर्ष तुमच्यासाठी उत्तम राहण्याची शक्यता आहे. बर्‍याच वेळापासून अडकलेले कामं पूर्ण होतील. धन संबंधी कार्यांमध्ये लाभ मिळेल. 

3. मिथुन राशी (का, की, कू, घ, ङ, छ, के, को, ह) 

या राशीचा स्वामी बुध आहे. त्यामुळे नवीन वर्षात सर्व प्रकाराचे शुभ फळ तुम्हाला मिळणार असून परिस्थिती देखील अनुकूल राहण्याची शक्यता आहे. नुकसानापासून सावध राहा. धनलाभ होईल. नवीन जबाबदारी वाढेल.

4. कर्क राशी (ही, हू, हे, हो, डा, डी, डू, डे, डो) 

वर्षाचा मंत्री मंगळ मित्र आहे. मंगळामुळे तुमचे कार्य सुरळीत होतील. या वर्षात सर्वात जास्त प्रबळ कर्क राशी राहणार आहे. अडकलेले कामं पूर्ण होतील. सर्व प्रकारांचे विवाद संपुष्टात येतील.  

5. सिंह राशी (मा, मी, मू, मे, मो, टा, टी, टू, टे)

मंगळ आणि सूर्य मित्र आहे. एप्रिलपासून गुरु या राशीत प्रवेश करणार आहे. म्हणून ही राशी मजबूत स्थितीत राहणार आहे. आर्थिक लाभ होईल. सामाजिक प्रतिष्ठेत वाढ होईल. शत्रूंवर विजय मिळवाल.  

6. कन्या राशी (ढो, पा, पी, पू, ष, ण, ठ, पे, पो)

वर्षाचा राजा शनी आणि या राशीचा स्वामी बुध, दोघे आपसात मित्रभाव ठेवतात. कार्यांमध्ये येणारे अडथळे दूर होतील. धन लाभ होईल आणि विरोधी परास्त होतील.

7. तुला राशी (रा, री, रू, रे, रो, ता, ती, तू, ते)

शनी आणि तुला राशीचे स्वामी शुक्र, दोघांचे मित्र आहे. यामुळे तुमच्या सर्व समस्या या वर्षी दूर होणार आहे. ज्या लोकांच्या लग्नात अडचणी येते होत्या त्या आता दूर होतील. नोकरीत बढती आणि व्यापारात लाभ होण्याची शक्यता आहे. न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये यश मिळेल. 

8. वृश्चिक राशी (तो, ना, नी, नू, ने, नो, या, यी, यू)

नवीन वर्षाचा मंत्री मंगळ या राशीचा स्वामी आहे. त्यामुळे तुमची राशी संपूर्ण वर्ष ताकतवार राहणार आहे. बरेच कार्य या वर्षात पूर्ण होण्याची शक्यता आहे. या लोकांना वाद विवादाचा सामना करावा लागणार आहे पण त्यात तुम्हीच जिंकणार आहे.  

9. धनु राशी (ये, यो, भा, भी, भू, धा, फा, ढा, भे)

ही राशी या वर्षी सामान्याच राहणार आहे. आरोग्य संबंधी तक्रार होण्याची शक्यता आहे. आर्थिक प्रकरणात कमजोरी राहणार आहे. घर-परिवारात या लोकांची स्थिती कमजोर होऊ शकते. 

10. मकर राशी (भो, जा, जी, खी, खू, खे, खो, गा, गी)

शनी या राशीचा स्वामी आहे. पण शनीची ही स्थिती मकर राशीसाठी लाभदायक ठरेल. गुंतवणूक लाभदायक ठरणार आहे. विरोधी हार मानतील. घरात आनंदाचे वातावरण राहणार आहे. 

11. कुंभ राशी (गू, गे, गो, सा, सी, सू, से, सो, दा)

या राशीचे स्वामी देखील शनी आहे. ही राशी संपूर्ण वर्षभर शक्तिशाली राहणार आहे. लाभ मिळेल. तुमच्या सर्व योजना यशस्वी ठरतील. तुम्ही ठेवलेले लक्ष्य पूर्ण होतील. जुन्या नुकसानाची भरपाई होईल.  

12. मीन राशी (दी, दू, थ, झ, ञ, दे, दो, चा, ची)

या वर्षी ही राशी सामान्य राहणार आहे. राशी स्वामी गुरुची दृष्टी आणि एप्रिलनंतर गुरुचे षष्ठम भावात येणे, सर्व प्रकारे शुभ ठरणार आहे. आर्थिक स्थिती उत्तम राहणार आहे आणि करियरमध्ये लाभ मिळणार आहे.

गुढीपाडवा माहिती इतिहास Gudi Padwa History

गुढीपाडवा विशेषतः महाराष्ट्रात साजरा केला जातो. यामध्ये 'गुढी' म्हणजे 'विजय ध्वज' आणि पाडवा म्हणजे प्रतिपदा तिथी. गुढीपाडव्याच्या निमित्ताने प्रत्येक घरात विजयाचे प्रतीक म्हणून गुढी सजवली जाते. या उत्सवाशी संबंधित अशी एक मान्यता आहे की या दिवशी शालिवाहन नावाच्या कुंभार पुत्राने मातीच्या सैनिकांच्या सैन्याने आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवला होता. याच कारणामुळे शालिवाहन शकही याच दिवशी सुरू होतो.

गुढीपाडव्याच्या दिवशी ब्रह्माजींनी विश्वाची निर्मिती केली. या दिवसापासून सत्ययुग सुरू झाल्याचेही मानले जाते. पौराणिक कथांशी संबंधित अशी देखील एक मान्यता आहे की गुढीपाडव्याच्या दिवशी भगवान श्री रामाने बळीचा वध करून दक्षिण भारतात राहणाऱ्या लोकांना त्याच्या दहशतीपासून मुक्त केले. यानंतर येथील लोकांनी आनंद व्यक्त करत घरोघरी विजयाचा झेंडा फडकावला. ज्याला गुढी म्हणतात.

आदिशक्तीचे प्रकटीकरण चैत्र नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी झाले. या दिवशी गणितज्ञ भास्कराचार्य यांनीही तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण यांच्या आधारे पंचांग रचल्याचे सांगितले जाते.

गुढीपाडवा महत्त्व Gudi Padwa Significance

गुढीपाडवा या सणाला  ऐतिहासिक सांस्कृतिक आणि नैसर्गिकदृष्ट्या खूप महत्त्व आहे. चैत्र महिन्यापासून वसंत ऋतूच्या आगमनाला सुरूवात होते आणि वातावरणात बदल झालेला असतो. जुनी वाळलेली पानं गळून झाडांना नवी पालवी फुटते, तर आंब्याला मोहोर येतो. या नैसर्गिक बदलाचे स्वागत करण्याची पद्धत असल्यामुळे हा सण साजरा केला जातो. गुढीला सजवण्यात येणार्‍या प्रत्येक गोष्टीमागे शास्त्र आहे. वातावरणात वाढलेल्या उन्हाची काहिली कमी करण्यासाठी गुढीमध्ये कडूलिंबाची पाने लावली जातो. तर  या दिवशी कडुलिंबाची कोवळी पाने खाण्याचीही प्रथा आहे. तसेच या दिवशी कडुलिंब घालून तयार केलेला प्रसाद घेण्यामागेही शास्त्र आहे. कडुनिंबाची कोवळी पाने, फुले, चण्याची भिजलेली डाळ, जिरे, हिंग आणि मध मिसळून हा प्रसाद तयार केला जातो. होळीनंतर वातावरणात उष्णता वाढायला लागते. या वातावरणात बदलाच्या काळात त्वचेचे विकार, पोटाचे विकार, सर्दी-पडशांसारखे विकार फोफावण्याची शक्यता असते. अशावेळी शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी व पुढील काळात शरीर निरोगी राखण्यासाठी नववर्षाची सुरुवात कडुलिंबाच्या सेवनाने करतात.

या प्रकारे उभारावी गुढी How to Make Gudi

गुढीची उंच काठी बांबू पासून तयार केली जाते. काठीला स्वच्छ धुऊन त्या काठीच्या वरच्या भागाला रेशमी वस्त्र किंवा साडी गुंडाळतात. काठीला कडुलिंबाची डहाळी आंब्याची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांबा, पितळ, किंवा चांदीचे गडू, तांब्या किंवा फुलपात्र बसविले जाते. ज्या भागाला गुढी उभारायची आहे तिथली जागा स्वच्छ करून धुऊन पुसून घ्यावी. त्यावर रांगोळी काढून पाट ठेवून गुढीची काठी ठेवली जाते. तयार केली गुढी दारात, उंच गच्चीवर, गॅलरीत लावतात. गुढीची काठी नीट बांधून काठीला गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात.

गुढीपाडवा पूजा विधी Gudi Padwa Puja Vidhi

गुढी उभारल्यावर गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात. निरंजन लावून उदबत्ती ओवाळतात. दूध साखर पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवतात. दुपारी गुढीला गोडधोडाचे नैवेद्य दाखवतात. संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळीस परत हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, वाहून गुढी उतरविली जाते.

गुढी पाडवा रेसिपी Gudi Padwa Recipe

गुढीपाडवा हा खास महाराष्ट्रीयन पदार्थांसाठीही ओळखला जाणारा सण आहे. या दिवशी श्रीखंड-पुरी, खीर-पुरी, बासुंदी-पुरी, भाजी-पुरी, पुरणपोळी, मसालेभात, कोशिंबीर, चटण्या, लोणचे, पापड, आलू वड्या, बत्तावडे खास साग्रसंगीत पद्धतीत शैलीत नैवेद्य तयार केलं जातं. 

गुढीपाडवा आरती Gudi Padwa Aarti

गुढी उभारू चैत्रमासी प्रतिपदा ही तिथी,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

विश्व निर्मिती ब्रह्म करीतो, ब्रमहपुराणी असे,

अयोद्धेसी वनवासाहुनी राम पुन्हा परतसे,

गुढ्या-तोरणे रांगोळ्यांनी स्वागत ते करीती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

माधव तसे मधुमास ही वेदातील ही नावे,

पंचांगाचे पूजन सर्वही करती मनोभावे,

सरस्वतीस गंध अन पाटी ही पुजिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

साखरमाळ कडुलिंबाची पाने फुलमाळा,

गडु चांदीचा रेशमी वस्त्र कुंकू ,केशर , टिळा,

आदराने ब्रह्मध्वज या गुढीस संबोघिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

पिशाच्च जाई दूर पळुनी कडुलिंबाचा टाळा,

कडू रसाचे सेवन करूया गूळ जिरे घाला,

गुढीपाडवा सण हा पहिला वर्षाचा करीती

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

गुढी उभारू चैत्र मासि प्रतिपदा ही तिथी

आरती करुनि वसंत ऋतुचा महिमा वर्णू किती

गुढीपाडवा शुभेच्छा Gudi Padwa Wishes

नवीन पल्लवी वृषलतांची,

नवीन आशा नववर्षाची,

चंद्रकोरही नवीन दिसते,

नवीन घडी ही आनंदाची,

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा.

नक्षीदार काठाचे रेशमी वस्त्र,

चांदीचा तांब्या,

कडुनिंबाची पानं,

साखरेची माळ,

अशी उभारूया समृद्धीची गुढी...

नववर्षाभिनंदन.

ALSO READ: Gudi Padwa Recipe गुढीपाडव्याला बनवा Mango Shrikhand आम्रखंड Amrakhand recipe

असे म्हटले जाते की जी गोष्ट पूर्ण वर्षभर करायची असेल, ती वर्षाच्या पहिल्या दिवशी नक्कीच करावी.. म्हणूनच काय ते गुढीपाडव्याच्या दिवशी आहारात आपण गोडा पासून ते कडू पर्यंत सर्व चवीचा समावेश केलेला असतो...या दिवशी गुढीला श्रीखंड पुरीचा नेवेद्य आवर्जून दाखवला जातो.. आज आपण या श्रीखंड बद्दल थोडंसं जाणून घेऊया.

आयुर्वेदात श्रीखंडला "रसाला" किंवा "शिखरिणी" म्हणतात. 

श्रीखंड या पदार्थाला पौराणिक संबंध सुद्धा आहे. महाभारतामधील भीम जेव्हा बल्लव, या नावाने स्वयंपाक करीत होता. तेव्हा हा खाद्यपदार्थ सर्वप्रथम तयार केला. या पदार्थांच्या सेवनामुळे श्रीकृष्णाला झोप आली. श्रीच्या दैनंदिन व्यवहारात यामुळे खंड पडला, म्हणूनच हा पदार्थ श्रीखंड म्हणून ओळखला जातो.

आता गुढी पाडव्याला श्रीखंडच का खायचे?

उन्हाळ्यातील उष्णतेचा सामना करताना थकवा येऊ नये, शरीरशक्‍ती टिकून राहावी यासाठी श्रीखंड हे रसायना प्रमाणे काम करते. म्हणजेच काय तर उन्हाळ्यात कडक उन्हामुळे ज्याचे शरीर अगदी शुष्क बनले आहे, ज्यांना उत्साह नाही, ज्यांना शरीराची पुष्टी हवी असेल त्यांना श्रीखंड हे अगदी उत्तम होय. श्रीखंड हे पचायला थोडे जड असते, शिवाय हा थोडा आंबवलेला पदार्थ आहे, या दृष्टीने आयुर्वेदाने श्रीखंडाला लागणारे घटक व ते बनविण्याची कृती व्यवस्थित सांगून ठेवली आहे. पण आजकाल बरेच जण आयुर्वेदिक विधी न वापरता श्रीखंड बनवतात यामुळे श्रीखंड बाधते..

आता आयुर्वेदानुसार श्रीखंड कसे बनवावे हे आपण पाहू या:

प्रथम छान दही लावावे ते कधीही आंबट असू नये. चांगले दही लागल्यानंतर सूती अथवा तलम वस्त्रात बांधून पुरचुंडी तयार करून ते 7-8 तासा साठी टांगून ठेवावे. जे काही जल रहीत दही तयार झाले आहे त्याला आपण चक्का म्हणतो.

आयुर्वेदिक श्रीखंड मध्ये चक्का हा खडीसाखर (मिक्सर ला बारीक करून घेणे)बरोबर फेटायचा आणि फेटायच्या भांड्याला कापराने धुपवलेले जाते आणि श्रीखंड पचविण्यासाठी लागणारा अग्नी मधरूपाने समाविष्ट असतो, श्रीखंडाच्या अन्नशुद्धीसाठी त्यात तूप ही टाकलेले असते. नंतर त्यात दालचिनी, नागकेशर, वेलची, मिरीपावडर, तमालपत्र, सुंठ याची पावडर करून मिसळले जाते...वरून थोडं केसर दूध घाला म्हणजे तुमचे आयुर्वेदिक श्रीखंड तयार होते.

वरील विधी वरून हे लक्षात येते कि श्रीखंड जरी कफ वाढविणारे असले तरी त्याबरोबरीने अशा पदार्थांची योजना केलेली आहे त्यामुळे श्रीखंड कफवर्धक ठरत नाही. थोडक्यात काय तर गुढीपाडव्याच्या परंपरेचा आरोग्य अर्थ जाणून घेवून हा सण साजरा केला पाहिजे म्हणजे येणारे नवीन वर्ष सुख, समृद्धीने युक्त आणि आरोग्याने परिपूर्ण नक्कीच होईल.

-सोशल मीडिया

सकाळी ६ वाजून १० मिनिटांपासून सकाळी ८ वाजून २९ मिनिटेगुढीपाडव्याच्याच दिवशी प्रभू श्रीराम हे श्रीलंकेतून अयोध्येत परतले होते. यानिमित्ताने संपूर्ण अयोध्यावासियांनी घराबाहेर गुढी उभारुन श्रीरामांचे स्वागत केले तसेच आनंदोत्सव साजरा केला. गुढी हे चैतन्याचे, आनंदाचे आणि उत्सवाचे प्रतिक आहे. बांबूच्या काठीवर उभारली जाणारी ही गुढी भारतीय आणि मराठी संस्कृतीचे अत्यंत चैतन्यमयी ओळख आहे.

1 देवी लक्ष्मीला प्रसन्न करण्यासाठी गुढीपाडवा पूजन करताना 11 कवड्यांची देखील पूजा करावी. या कवड्या पिवळ्या रंगाच्या कपड्यात बांधून आपल्या तिजोरीत ठेवाव्या. असे केल्याने देवी लक्ष्मी प्रसन्न होते आणि घरात भरभराटी येते.

2 आपल्या घरात सुख-समृद्धी नांदावी म्हणून गुढी पाडव्याला आपल्या घराच्या मुख्य दारावर 11 कवड्या लाल कपड्यात बांधून लटकून द्याव्या. असे केल्याने घरात नकारात्मक ऊर्जा प्रवेश करत नाही.

3 वाईट दृष्टीपासून वाचण्यासाठी गुढीपाडव्याला एक पिवळ्या रंगाची कवडी आपल्या गळ्यात ताबीज म्हणून घालावी. असे केल्याने वाईट दृष्ट लागत नाही.

4 गुढीपाडव्याच्या दिवशी 11 पिवळ्या कवड्या हिरव्या रंगाच्या कपड्यात बांधून लपवून ठेवल्याने कुबेर देवता प्रसन्न होतात. 

ज्योतिषशास्त्रानुसार पाडव्याच्या जवळपास सूर्य वसंतसंपातावर येतो आणि वसंत ऋतू चालू होतो. या वेळी हवामान समशीतोष्ण आणि उत्साहवर्धक असते. शिशिर ऋतूत झाडांची पाने गळून गेलेली असतात. 

मात्र पाडव्याच्या सुमारास झाडांना नवी पालवी येत असते.

आध्यात्मिक महत्त्व

ब्रह्म पुराणानुसार ब्रह्मदेवाने या दिवशी विश्वाची निर्मिती सुरू केली. सत्ययुगाची सुरुवातही याच दिवसापासून मानली जाते.

भगवान विष्णूंनी या दिवशी मत्स्य अवतार घेतला. 

चैत्र नवरात्रीलाही या दिवसापासून सुरुवात होते. 

शकांनी हुणांचा पराभव करून विजय मिळविला तो दिवस गुढीपाडवा हाच होता. या दिवसापासूनच शालिवाहन शक सुरू झाले; कारण या दिवशी शालिवाहनाने शत्रूवर विजय मिळविला.

या दिवशी रामाचा राज्याभिषेक झाला आणि संपूर्ण अयोध्या शहरावर विजयाची पताका फडकवण्यात आली. म्हणूनच या दिवशी संपूर्ण भारतात उत्सव असतो. नवीन किंवा शुभ कार्य केले जाते.

गुढीपाडवा साडेतीन मुहूर्तापैकी एक आहेत. या दिवशी शुभकार्यासाठी मुहूर्त पहावा लागत नाही. या दिवसांतील कोणतीही घटिका शुभमुहूर्तच असते.

ऐतिहासिक महत्त्व-

महाभारताच्या आदिपर्वात उपरिचर राजाने इंद्राने त्याला दिलेली कळकाची काठी इंद्रांच्या आदरार्थ भूमीत रोवली आणि दुसर्‍या दिवशी म्हणजे नववर्ष प्रारंभीच्या दिवशी तिची पूजा केली. ही परंपरा राखून 

अन्य राजेही काठीला शेल्यासारखे वस्त्र लावून तिची पूजा करतात

महाभारतातच खिलपर्वात कृष्ण इंद्रकोपाची पर्वा न करता वार्षिक शक्रोत्सव (इंद्रोत्सव) बंद करण्याचा समादेश देतात. महाभारतातील आदिपर्वात हा उत्सव वर्ष प्रतिपदेस करण्यास सुचवले आहे.

वैज्ञानिक कारण - 

चैत्र महिना हा इंग्रजी दिनदर्शिकेतील मार्च ते एप्रिल दरम्यान असतो. 21 मार्च रोजी, पृथ्वी सूर्याची एक परिक्रमा पूर्ण करते, ज्या वेळी दिवस आणि रात्र समान असतात. 

शास्त्रज्ञ म्हणतात की या दिवसापासून पृथ्वीचे नैसर्गिक नवीन वर्ष सुरू होते. नवीन वर्षाच्या सुरुवातीपासून दिवस रात्रीपेक्षा मोठा होऊ लागतो. रात्रीच्या अंधारात नववर्षाचे स्वागत होत नाही. सूर्याच्या पहिल्या किरणांचे स्वागत करून नवीन वर्ष साजरे केले जाते. दिवस आणि रात्र जोडून एक दिवस पूर्ण होतो. दिवस सूर्योदयापासून सुरू होतो आणि पुढच्या सूर्योदयापर्यंत चालू राहतो. सूर्यास्त हा दिवस आणि रात्रीचा संगम मानला जातो.

नवसंवत्सर 2079 या वेळी शनिवार, 2 एप्रिल 2022 पासून सुरू होईल. शनिदेव हे शनिवारचे कुलदैवत असल्याने या नवीन वर्षाचा स्वामी शनिदेव आहे. वास्तविक नवीन वर्षाच्या पहिल्या दिवसाचा स्वामी त्या वर्षाचा स्वामी मानला जातो. या वर्षाचा पहिला दिवस शनिवारी असून त्याची देवता शनि आहे.

याचा अर्थ 2022 मध्ये न्यायदेवता शनि ग्रहाचा प्रचंड प्रभाव असेल. शनि सुख-समृद्धी तर देईलच, पण जीवनातील कर्माची फळेही देईल, म्हणूनच दक्षताही आवश्यक आहे.

- शनी हा या वर्षीचा राजा आहे, याचा विचार करता या वर्षीचे मंत्रिमंडळ पुढीलप्रमाणे असेल - 

राजा-शनि, मंत्री-गुरु, षष्ठेश-रवि, दुर्गेश-बुध, धनेश-शनि, रासेश-मंगल, धनेश-शुक्र, नीरेश-शनी, देह-बुध, मेघेश-बुध राहील. 

संवत्सराचे निवासस्थान कुंभाराचे घर आहे आणि काळाचे वाहन घोडा आहे. 

ज्या वर्षी काळाचे वाहन घोडा असते त्या वर्षी वारा, चक्रीवादळ, वादळ, भूकंप, भूस्खलन इत्यादींची शक्यता जास्त वेगाने वाढते, असे म्हणतात. मानसिक अस्वस्थताही वाढते आणि भरधाव वाहनांमुळे नुकसान होण्याची शक्यताही वाढते.

नवीन वर्षाच्या पहिल्या महिन्यात सर्व ग्रह बदलणार आहेत. राहू, केतू, गुरु, शनी सर्व ग्रह बदलतील. 13 एप्रिल 2022 रोजी कुंभ राशीतून मीन राशीत प्रवेश करेल. राहू 12 एप्रिल रोजी सकाळी वृषभ राशीतून मेष राशीत प्रवेश करेल. 29 एप्रिल रोजी शनी कुंभ राशीत प्रवेश करेल. शनिवारी त्रयोदशी आणि चतुर्दशी तिथीला चंद्र धनु राशीसह ज्येष्ठ नक्षत्राच्या पहिल्या चरणात असेल. यासोबतच शिवरात्रीचे व्रतही केले जाणार आहे.

हिंदू नववर्षाचा शुभ मुहूर्त -

प्रतिपदा तारीख - 1 एप्रिल 2022 रोजी 11:56:15 वाजता सुरू

2 एप्रिल 2022 रोजी 12:00:31 वाजता समाप्त 

या दिवशी राहू काल सकाळी 08:55:34 ते 10:28:46 पर्यंत राहील.

चैत्र नवरात्रीला कलश स्थापनेचा शुभ मुहूर्त 02 एप्रिल रोजी सकाळी 06.10 ते 08.29 पर्यंत असेल.

अभिजीत मुहूर्त - सकाळी 11:37 ते दुपारी 12:27 पर्यंत.

विजय मुहूर्त: दुपारी 02:06 ते 02:56 पर्यंत.

संधिप्रकाश मुहूर्त: संध्याकाळी 06:02 ते 06:26 पर्यंत.

संध्याकाळचा संध्या मुहूर्त: संध्याकाळी 06:15 ते 07:24 पर्यंत.

निशिता मुहूर्त: रात्री 11:38 ते 12:24 पर्यंत.

सूर्य अर्घ्य देण्याची सोपी पद्धत -

1. सर्व प्रथम सकाळी सूर्योदयापूर्वी स्नान करा.

2. त्यानंतर उगवत्या सूर्यासमोर उभे राहा.

3. आसनावर उभे राहून तांब्याच्या भांड्यात पवित्र पाणी घ्या.

4. त्याच पाण्यात खडी साखर मिसळा. सूर्याला गोड पाणी अर्पण केल्याने कुंडलीतील अशुभ मंगळाचा उपचार होतो, असे सांगितले जाते.

5. मंगळ शुभ असेल तर त्याची शुभता वाढते.

6. पूर्व दिशेला सूर्योदयापूर्वी केशरी किरणे निघताना दिसताच तांब्याचे भांडे दोन्ही हातांनी धरून वाहत्या प्रवाहातून सूर्य दिसतो अशा प्रकारे पाणी अर्पण करावे.

7. पहाटेचा सूर्य कोमल असतो, तो प्रत्यक्ष पाहिल्याने डोळ्यांचा प्रकाश वाढतो.

8. सूर्याला हळूहळू अशा प्रकारे पाणी अर्पण करा की प्रवाह जमिनीवर न पडता आसनावर पडेल.

9. जमिनीवर पाणी पडल्यामुळे पाण्यामध्ये असलेली सूर्य-ऊर्जा पृथ्वीवर जाईल आणि सूर्य अर्घ्याचा पूर्ण लाभ तुम्हाला मिळू शकणार नाही.

10. अर्घ्य अर्पण करताना खालील मंत्राचा उच्चार करा.

एहि सूर्य सहस्त्रांशो तेजोराशे जगत्पते।

अनुकम्पय मां भक्त्या गृहणाध्र्य दिवाकर। (11 वेळा)

11. ॐ ह्रीं ह्रीं सूर्याय सहस्रकिरणराय 

मनोवांछित फलम् देहि देहि स्वाहा।। (3 वेळा)

12. त्यानंतर उजव्या हाताच्या अंजीरात पाणी घेऊन ते आपल्याभोवती शिंपडा.

13. तीनदा प्रदक्षिणा घालून तुमच्या जागेवर प्रदक्षिणा करा.

14. आसन उचलून त्या ठिकाणी नतमस्तक व्हा.

अन्नपूर्णा म्हणजेच साक्षात पार्वतीचं असल्याने तिच्या स्वागतास घरातील अंगण सारवून त्यावर रांगोळी काढतात. ह्या वैशिष्ट्यपूर्ण रांगोळीला चैत्रांगण असे म्हटले जाते.

सध्याच्या काळात चैत्रांगणाचा साचा पण मिळतो. या चैत्रांगणाच्या रांगोळीमध्ये 51 प्रकाराची अशी शुभ चिन्हे असतात. सूर्य-चंद्र, शिव-पार्वती, गणपती, सरस्वती, यशाचा प्रतीक म्हणजे ध्वज, सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे गुढी. माहेरवाशीण घरी येणाचा आनंद दर्शवणारी. शंख, पद्म, गदा, चक्र, गोपद्म, ओम, स्वस्तिक, सौभाग्याचे लेणं म्हणजे हळदी-कूंकुवाचा करंडा, फणी, आरसा, सनई, चौघडा, मोरपीस, बासरी- ह्याला श्रीराम, विष्णूंचे अवतार मानलेले आहे. 

ब्रह्मकमळ, ज्ञानकमळ, हे जगत्पिता ब्रह्मदेवाचे स्वरूप. विष्णूचा अवतार म्हणून कासव, तुळशी वृंदावन. गाय, वासरू हे कामधेनूचे प्रतीक. अंबारी घेतलेला हत्ती ऐश्वर्याचे प्रतीक. शंकरातील गळ्याचा नाग, श्रीराम म्हणजे विष्णू त्यांचे वाहन गरुड काढले जाते. पूर्ण फळे आंबा, केळी, सवाष्णींची ओटी म्हणून खण, नारळ, शिवलिंग, पणती, कलश, रुद्र, उंबर, पिंपळ वृक्ष आणि पाळणा. 

अश्या या हिंदू संस्कृतीचे प्रतीक म्हणजेच रंगीत रांगोळी भरून काढलेले चित्रच म्हणजे चैत्रांगण होय. अशीही छान सुंदर कल्पना या चैत्रांगण रांगोळीमागे आहे. ह्या रांगोळीला काढण्याचे कौशल्यच आहे. काढल्यावर ही रांगोळी अतिशय सुंदर दिसते. चला तर मग या चैत्रात ही रांगोळी काढू या. आणि आपल्या संस्कृतीस जपू या..

1. गुढीपाडवा विशेषतः महाराष्ट्रात साजरा केला जातो. यामध्ये 'गुढी' म्हणजे 'विजय ध्वज' आणि पाडवा म्हणजे प्रतिपदा तिथी. गुढीपाडव्याच्या निमित्ताने प्रत्येक घरात विजयाचे प्रतीक म्हणून गुढी सजवली जाते.

2. या उत्सवाशी संबंधित अशी एक मान्यता आहे की या दिवशी शालिवाहन नावाच्या कुंभार पुत्राने मातीच्या सैनिकांच्या सैन्याने आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवला होता. याच कारणामुळे शालिवाहन शकही याच दिवशी सुरू होतो.

3. गुढीपाडव्याच्या दिवशी ब्रह्माजींनी विश्वाची निर्मिती केली. या दिवसापासून सत्ययुग सुरू झाल्याचेही मानले जाते.

4. पौराणिक कथांशी संबंधित अशी एक मान्यता आहे की गुढीपाडव्याच्या दिवशी भगवान श्री रामाने बळीचा वध करून दक्षिण भारतात राहणाऱ्या लोकांना त्याच्या दहशतीपासून मुक्त केले. यानंतर येथील लोकांनी आनंद व्यक्त करत घरोघरी विजयाचा झेंडा फडकावला. ज्याला गुढी म्हणतात.

5. आदिशक्तीचे प्रकटीकरण चैत्र नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी झाले. या दिवशी गणितज्ञ भास्कराचार्य यांनीही तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण यांच्या आधारे पंचांग रचल्याचे सांगितले जाते.

6. गुढी पाडवा हा गोवा आणि केरळमधील कोकणी समुदाय संवत्सरा पाडो म्हणून साजरा करतात. तर कर्नाटकात हा सण युगादि नावाने साजरा केला जातो. त्याचप्रमाणे आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणामध्ये तो उगादी म्हणून साजरा केला जातो.

7. गुढीपाडव्याला उगादी (युगादी) असेही म्हणतात. युगादि हे युग आणि आदि या शब्दांपासून बनलेले आहे. हा सण विशेषतः आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटकात साजरा केला जातो. या दिवशी येथील घरोघरी 'पचडी/प्रसादम' वाटले जाते. असे मानले जाते की या प्रसादाचे सेवन केल्याने माणूस वर्षभर निरोगी राहतो.

8. महाराष्ट्रात गुढीपाडव्याच्या दिवशी पुरणपोळी किंवा श्रीखंड केलं जातं. पुरणपोळीत जीवनातील गोडवा वाढवण्यासाठी तर जीवनातील कडूपणा घालवण्यासाठी कडुलिंबाची फुले, जीवनाशी निगडीत आंबट-गोड अनुभव म्हणून चिंच आणि कच्चा आंबा स्वीकारून बनवलं जातं. या पवित्र सणाच्या दिवसापासून येथील लोक आंबे खाण्यास सुरुवात करतात.

9. गुढीपाडव्याच्या दिवशी गोचर देवता सूर्य, अर्घ्य, ध्वजापूजा, पुरणपोळी, कडुलिंबाची पाने इत्यादीचे विशेष महत्त्व आहे. या पवित्र सणावर लोक सूर्यदेवाकडून सुख, समृद्धी आणि आरोग्यासाठी प्रार्थना करतात.

10. गुढीपाडव्याच्या दिवशी, लोक सकाळी स्नान आणि ध्यान केल्यानंतर पारंपारिक कपडे परिधान करतात आणि पूजा करतात. मराठी स्त्रिया नऊवारी साडी नेसतात, तर पुरुष कुर्ता-धोती किंवा पायजमा आणि लाल किंवा भगवा फेटा घालतात. उत्तर भारतात चैत्र नवरात्रीच्या सुरुवातीपासून घरांची विशेष साफसफाई केल्याप्रमाणे, महाराष्ट्रातही लोक गुढीपाडव्याच्या दिवशी खास घरांची स्वच्छता करतात. या दिवशी, दृश्य देवता सूर्याच्या पूजेनंतर, गुढीची म्हणजे विजय चिन्हाची विशेष पूजा करण्याचा नियम आहे. या शुभ सणानिमित्त लोक आपली घरे रांगोळी, फुले व वंदनवारांनी सजवतात.

नवीन आशा नववर्षाची,

चंद्रकोरही नवीन दिसते,

नवीन घडी ही आनंदाची

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा. 

नवी सकाळ,

नवी उमेद,

नवे संकल्प,

नवा आनंद..

तुम्हाला आणि तुमच्या संपूर्ण परिवाराला गुडी पाडव्याच्या शुभेच्छा

नववर्षाची सुरूवात होवो न्यारी..

सुखसमृद्धीने सजो आपली गुढी..

हीच शुभेच्छा आहे आज माझ्या मनी

नूतन वर्ष आणि गुडी पाढव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

हे वर्ष सर्वांच्या जीवनात आनंद, सुख, समृद्धी, निरामय आरोग्य आणि प्रेम घेऊन येवो हीच ईश्वर चरणी प्रार्थना!

चारी दिशांना आनंदाची आहे बहार..

गोड श्रीखंड आणि पुरीचा आहे स्वाद..

दारी सजली आहे रांगोळी..

आसमंतात आहे पतंगाची रांग..

नववर्ष तुम्हा-आम्हाला जावो समाधानाचं 

नवंवर्ष नवा हर्ष…

नवा जोश नवा उत्कर्ष…

नववर्षाभिनंदन.

दिवस उगवतो दिवस मावळतो

वर्ष येतं वर्ष जातं

पण प्रेमाचे बंध कायम रहातात,

आपलं नातं असं दरवर्षी वृद्धिंगत व्हावं हीच सदिच्छा,

सर्वांना नववर्षाच्या आणि गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा.

जुन्या गोष्टी मागे सोडून,

स्वागत करूया नववर्षाचे,

प्रगतीने आणि उत्साहाने भरलेले असो.

तुमचे नववर्ष हे येणारे 

पडता दारी पाऊल गुढीचे,

आनंदी आणि मांगल्यमय होई जग सारे,

या सणाला करू आनंदाचा जल्लोष कारण आले आहे हिंदू नववर्ष

आली आहे बहार नाचूया गाऊया..

एकत्र येऊन आनंद साजरा करूया..

निसर्गाची किमया अनुभवूया..

एकमेंकाना गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा देऊया.

चैतन्यमय झाला सर्व परिसर नव्या पालवीने

गुढीपाडव्याची सुरूवात करू चांगल्या आठवणीने 

नक्षीदार काठाचे रेशमी वस्त्र,

चांदीचा तांब्या,

कडुनिंबाची पानं,

साखरेची माळ,

अशी उभारूया समृद्धीची गुढी...

नववर्षाभिनंदन. 

उभारून गुढी, लावू विजयपताका…

नूतन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा.

वसंताची चाहूल घेऊन येते नववर्ष 

सर्वांच्या मनात या निमित्ताने पुन्हा होऊ दे हर्ष

नववर्षाच्या चैतन्यमय शुभेच्छा 

सोनेरी सूर्याची सोनेरी किरणं घेऊन आली सोनेरी दिवस,

आला नववर्षाचा सण घेऊन आला सोनेरी भरारी

नववर्षाभिनंदन.

नव्या वर्षात होऊ दे मनाला नव्या विचारांचा स्पर्श,

नवे वर्ष मग आणेल आयुष्यात नवा हर्ष..

नववर्षाभिनंदन.

वृक्षांवर सजली आहे नवीन पानांची बहार

हिरवळीने सुंगधित झाली आहे निसर्ग अपरंपार..

चला उभारूया गुढी, आनंदाची आणि समृद्धीची..

आई भवानीच्या कृपेने नववर्षात मनासारखे घडू दे…

सर्वांना गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

नव दुर्गांच्या आगमनाने सजते नववर्ष

गुढी उभारल्याने बहरते हे नववर्ष

कोकिळा म्हणते नववर्षाचा मल्हार

निसर्गाच्या संगीताला येतो आकार

चैत्राच्या सुरूवातीने होतो नवआरंभ

हाच आहे हिंदू नववर्षाचा प्रारंभ

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

होळीनंतर वातावरणात उष्णता वाढायला लागते. या वातावरणात बदलाच्या काळात त्वचेचे विकार, पोटाचे विकार, सर्दी-पडशांसारखे विकार फोफावण्याची शक्यता असते. अशावेळी शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी व पुढील काळात शरीर निरोगी राखण्यासाठी नववर्षाची सुरुवात कडुलिंबाच्या सेवनाने करतात.

कडुलिंबाचे औषधी गुणधर्म

कडुलिंबातील गुणधर्मांमुळे अंगावर उठणारी खाज व इतर त्वचेसंबंधी विकार व जंतूसंसर्गांपासून बचाव होतो.

यातील प्रोटीन घटकांमुळे कर्करोगापासून बचाव होतो.

अपचन, पित्त, गॅस या सारख्या समस्या दूर होतात.

रक्तातील साखर व इन्सुलिनचे प्रमाण राखण्यास मदत होते अर्थात मधुमेहासाठी याचे सेवन योग्य आहे.

कडुलिंबाचे सेवन केल्याने केस काळे राहण्यास मदत मिळते.

रक्त शुद्धीसाठी हे उपयुक्त आहे.

कफ आणि पित्ताच्या आजारावर अत्यंत गुणकारी आहे.

तसेच वर्षभर कडुलिंब खाणे शक्य नसल्यास केवळ गुढीपाडव्यापासून दोन महिने तरी याचे नियमित सेवन केले तरी वर्षभर निरोगी राहण्यास मदत मिळते.

गुढीसाठी उंच बांबू किंवा काठी घ्यावी. 

काठी स्वच्छ धुऊन त्या काठीच्या वरच्या भागाला रेशमी वस्त्र किंवा साडी गुंडाळावी.

काठीला कडुलिंबाची डहाळी, आंब्याची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांबा, पितळ, किंवा चांदीचे गडू, किंवा फुलपात्र बसवावे.

ज्या भागाला गुढी उभारायची आहे तिथली जागा स्वच्छ करून धुऊन पुसून घ्यावी.

त्यावर रांगोळी काढून पाट ठेवून गुढीची काठी ठेवावी.

तयार केली गुढी दारात किंवा उंच गच्चीवर किंवा गॅलरीत अर्थात उंच जागेवर लावाण्याची पद्धत असते.

गुढीची काठी नीट बांधून काठीला गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करावी.

निरांजन लावून उदबत्ती ओवाळावी.

दूध- साखर, पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवावा.

दुपारी गुढीला गोडधोडाचे नैवेद्य दाखवावे. या दिवशी परंपरेनुसार श्रीखंड-पुरी किंवा पुरणपोळीचा बेत असतो.

संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळीस परत हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, वाहून गुढी उतरविली जाते.
 

ह्या दिवशी आप्तेष्टांना नववर्षाचे अभीष्टचिंतन देखील केले जाते.

पाडवा म्हणजे प्रतिपदा आणि या दिवशी गुढी किंवा ब्रह्मध्वज उभारणे हे आनंद आणि विजयाचे प्रतीक आहे. महाराष्ट्र या राज्यासोबतच आंध्र प्रदेश आणि गोव्यासह दक्षिण भारतीय लोकही गुढीपाडवा मोठ्या उत्साहात साजरा करतात.

या प्रकारे गुढी उभारली जाते

गुढी ही उंच बांबूपासून तयार केली जाते. बांबूच्या एका टोकाला रेशमी कापड, कडुलिंब, फुलांचा हार आणि साखरेची माळ बांधून त्यावर तांबा किंवा चांदीचं भांडं बसविला जातं. गुढी नंतर पाटावर तांदूळ ठेवून उभी केली जाते. पाटाभोवती रांगोळी काढली जाते. या दिवशी हिंदू नववर्ष सुरू होते.

गुढी म्हणजे विजय चिन्ह. हा सण कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशात उगाडी आणि महाराष्ट्रात गुढी पाडवा म्हणून ओळखला जातो. 

महत्तव

* चैत्र महिन्यातील या तिथीनुसार सर्व युगांतील सतयुगाची सुरुवातही याच तिथीपासून झाली असे मानले जाते. असे म्हटले जाते की गुढीपाडव्याचा दिवस निश्चित करण्यापूर्वी, प्राचीन भारतीय गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ भास्कराचार्य यांनी त्यांच्या संशोधनानुसार, भारतीय पंचाग रचले. सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतचे दिवस, महिने आणि वर्षांची गणना केली आणि त्यानुसार चैत्र महिना प्रतिपदेचा गुढी पाडवा आहे.

* हा सण साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो. हे साडेतीन मुहूर्त म्हणजे गुढी पाडवा, अक्षय्य तृतीया आणि दिवाळी पाडवा आणि दसरा हा अर्धा मुहूर्त मानला जातो.

* असे मानले जाते की रामायण काळात गुढीपाडव्याच्या दिवशी श्री रामजींनी वानरराज बळीच्या अत्याचारातून लोकांना मुक्त केले तेव्हा तिथल्या लोकांनी आपला आनंद व्यक्त करण्यासाठी घराघरात विजयाचा झेंडा फडकावला होता.

* असे मानले जाते की गुढीपाडव्याच्या दिवशी ब्रह्माजींनी विश्वाची निर्मिती केली.

* शालिवाहन शकाची सुरुवात गुढीपाडव्याच्या दिवशी झाली असे मानले जाते. 

चविष्ट पदार्थ

महाराष्ट्रात गुढीपाडवा मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. या दिवशीचे आरोग्यासाठीही फायदेशीर असे पदार्थ नैवेद्य म्हणून तयार केले जातात. पुरणपोळी, श्रीखंड, पुरी, तसेच इतर पदार्थांचा बेत केला जातो.

कडुलिंबाचे महत्त्व

या दिवशी कडुलिंबाचे खास महत्त्व असल्याचे सांगितलं जातं. या दिवशी गुढीला कडुनिंबांच्या कोवळ्या पानांची डहाळी बांधली जाते. या दिवशी गोड पक्वान्नांसोबत कडुलिंबाची पाने खाण्याचीही परंपरा आहे. कडुलिंब आरोग्याला चांगले असते. तसेच या महिन्यात भरपूर उकाडा असतो. कडुलिंब सेवन केल्याने शरीरातील उष्णता कमी होते.

चैत्र नवरात्र

या दिवशी चैत्र नवरात्र सुरू होते तसेच परंपरेनुसार घटस्थापना केली जाते. यादिवशी लोक फुलांनी आपली घरे सजवतात, अंगणात रांगोळी घालतात. गुढीपाडवा नवीन कपडे परिधान करतात. 

असा हा गुढीपाडवा सण आनंदाने साजरा केला जातो. आणि लोक एकमेकांना येणार्‍या नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा देतात

गुढी पाडवा 2022 मुहूर्त 

2079 मराठी विक्रम संवत. सुरुवात

प्रथम तिथी सुरुवात 11:56:15 पासून, एप्रिल 1, 2022 रोजी

प्रथम तिथी सुरुवात 12:00:31 पर्यंत, एप्रिल 2, 2022 रोजी

यंदा शनिवारी गुढीपाडवा साजरा होत आहे. अशात नव वर्षाचा स्वामी शनी देव राहील. या दिवशी समृद्धीयोग तसेच रेवती नक्षत्र आहे. या दिवसापासून 2079 नल संवत्सर आणि श्री शालीवाहन शके 1944 प्रारंभ होईल.

या दिवशी नवीन वस्तू खरेदी, व्यवसाय प्रारंभ, नव उपक्रमांचा प्रारंभ, सुवर्ण खरेदी इत्यादी गोष्टी केल्या जातात. दारी उभारलेली गुढी हे विजय आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे असे मानले जाते. गुढी पाडव्यापासूनच राम जन्मोत्सवाच्या कार्यक्रमाचासुद्धा प्रारंभ होतो.

गुढीपाडवा या दिवशी महाराष्ट्रात लोक घराच्या प्रवेशद्वारी उंचावर गुढी उभारतात. उंच बांबूच्या काडीला कडूनिंबाची डहाळी, काठीच्या वरच्या टोकाला रेशमी वस्त्र अथवा साडी गुंडाळतात, फुलांचा हार आणि साखरेची गाढी बांधून त्यावर तांब्या / धातूचे भांडे बसवले जाते, गुढीचा बांबू पाटावर उभा केला जातो, त्याभोवती रांगोळी काढली जाते. तयार केलेली गुढी उंच स्थानी लावतात.

गुढीला हळद-कुंकुं, गंध, फुले, अक्षता वाहतात व निरांजन लावून उदबत्ती दाखवतात. दुपारी गोडाचा नैवेद्य दाखवून संध्याकाळी पुन्हा हळद-कुंकू फुले वाहून गुढी उतरवली जाते. यादिवशी आनंद साजरा करीत आप्तेष्टांना नववर्षाच्या शुभेच्छा दिल्या जातात.

उभारून गुढी, हर्ष मनी झाला,

दारी लावा मंगल तोरण, रांगोळी रेखाटा,

वर्ष नवे येईल, घेऊन नवी दिशा अन वाटा,

नका होऊ हिरमुसले, सोडू नका आशा,

संकटे जातील दूर गुंडाळून आपुला गाशा,

नवं वर्षात करा नवनवीन संकल्प,

माणूसकी न वागा, त्यास न विकल्प!

.....अश्विनी थत्ते

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

विश्व निर्मिती ब्रह्म करीतो, ब्रमहपुराणी असे,

अयोद्धेसी वनवासाहुनी राम पुन्हा परतसे,

गुढ्या-तोरणे रांगोळ्यांनी स्वागत ते करीती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

माधव तसे मधुमास ही वेदातील ही नावे,

पंचांगाचे पूजन सर्वही करती मनोभावे,

सरस्वतीस गंध अन पाटी ही पुजिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

साखरमाळ कडुलिंबाची पाने फुलमाळा,

गडु चांदीचा रेशमी वस्त्र कुंकू ,केशर , टिळा,

आदराने ब्रह्मध्वज या गुढीस संबोघिती,

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

पिशाच्च जाई दूर पळुनी कडुलिंबाचा टाळा,

कडू रसाचे सेवन करूया गूळ जिरे घाला,

गुढीपाडवा सण हा पहिला वर्षाचा करीती

आरती करुनी वसंत ऋतूचा महिमा वर्णू किती

गुढी उभारू चैत्र मासि प्रतिपदा ही तिथी

आरती करुनि वसंत ऋतुचा महिमा वर्णू किती

-सोशल मीडिया

दुर्गा चालीसा

नमो नमो दुर्गे सुख करनी।

नमो नमो दुर्गे दुःख हरनी॥

निरंकार है ज्योति तुम्हारी।

तिहूं लोक फैली उजियारी॥

शशि ललाट मुख महाविशाला।

नेत्र लाल भृकुटि विकराला॥

रूप मातु को अधिक सुहावे।

दरश करत जन अति सुख पावे॥

तुम संसार शक्ति लै कीना।

पालन हेतु अन्न धन दीना॥

अन्नपूर्णा हुई जग पाला।

तुम ही आदि सुन्दरी बाला॥

प्रलयकाल सब नाशन हारी।

तुम गौरी शिवशंकर प्यारी॥

शिव योगी तुम्हरे गुण गावें।

ब्रह्मा विष्णु तुम्हें नित ध्यावें॥

रूप सरस्वती को तुम धारा।

दे सुबुद्धि ऋषि मुनिन उबारा॥

धरयो रूप नरसिंह को अम्बा।

परगट भई फाड़कर खम्बा॥

रक्षा करि प्रह्लाद बचायो।

हिरण्याक्ष को स्वर्ग पठायो॥

लक्ष्मी रूप धरो जग माहीं।

श्री नारायण अंग समाहीं॥

क्षीरसिन्धु में करत विलासा।

दयासिन्धु दीजै मन आसा॥

हिंगलाज में तुम्हीं भवानी।

महिमा अमित न जात बखानी॥

मातंगी अरु धूमावति माता।

भुवनेश्वरी बगला सुख दाता॥

श्री भैरव तारा जग तारिणी।

छिन्न भाल भव दुःख निवारिणी॥

केहरि वाहन सोह भवानी।

लांगुर वीर चलत अगवानी॥

कर में खप्पर खड्ग विराजै।

जाको देख काल डर भाजै॥

सोहै अस्त्र और त्रिशूला।

जाते उठत शत्रु हिय शूला॥

नगरकोट में तुम्हीं विराजत।

तिहुंलोक में डंका बाजत॥

शुंभ निशुंभ दानव तुम मारे।

रक्तबीज शंखन संहारे॥

महिषासुर नृप अति अभिमानी।

जेहि अघ भार मही अकुलानी॥

रूप कराल कालिका धारा।

सेन सहित तुम तिहि संहारा॥

परी गाढ़ संतन पर जब जब।

भई सहाय मातु तुम तब तब॥

अमरपुरी अरु बासव लोका।

तब महिमा सब रहें अशोका॥

ज्वाला में है ज्योति तुम्हारी।

तुम्हें सदा पूजें नर-नारी॥

प्रेम भक्ति से जो यश गावें।

दुःख दारिद्र निकट नहिं आवें॥

ध्यावे तुम्हें जो नर मन लाई।

जन्म-मरण ताकौ छुटि जाई॥

जोगी सुर मुनि कहत पुकारी।

योग न हो बिन शक्ति तुम्हारी॥

शंकर आचारज तप कीनो।

काम अरु क्रोध जीति सब लीनो॥

निशिदिन ध्यान धरो शंकर को।

काहु काल नहिं सुमिरो तुमको॥

शक्ति रूप का मरम न पायो।

शक्ति गई तब मन पछितायो॥

शरणागत हुई कीर्ति बखानी।

जय जय जय जगदम्ब भवानी॥

भई प्रसन्न आदि जगदम्बा।

दई शक्ति नहिं कीन विलम्बा॥

मोको मातु कष्ट अति घेरो।

तुम बिन कौन हरै दुःख मेरो॥

आशा तृष्णा निपट सतावें।

रिपू मुरख मौही डरपावे॥

शत्रु नाश कीजै महारानी।

सुमिरौं इकचित तुम्हें भवानी॥

करो कृपा हे मातु दयाला।

ऋद्धि-सिद्धि दै करहु निहाला।

जब लगि जिऊं दया फल पाऊं ।

तुम्हरो यश मैं सदा सुनाऊं ॥

दुर्गा चालीसा जो कोई गावै।

सब सुख भोग परमपद पावै॥

देवीदास शरण निज जानी।

करहु कृपा जगदम्ब भवानी॥

॥ इति श्री दुर्गा चालीसा सम्पूर्ण ॥

नवीन आशा नववर्षाची, 

चंद्रकोरही नवीन दिसते, 

नवीन घडी ही आनंदाची, 

गुढीपाडव्याच्या शुभेच्छा. 

नवी सकाळ, 

नवी उमेद, 

नवे संकल्प, 

नवा आनंद..

तुम्हाला आणि तुमच्या संपूर्ण परिवाराला 

गुडी पाडव्याच्या शुभेच्छा

जुन्या गोष्टी मागे सोडून, 

स्वागत करूया नववर्षाचे, 

प्रगतीने आणि उत्साहाने भरलेले असो 

तुमचे नववर्ष हे येणारे 

नव्या संकल्पांनी करूया 

नववर्षाचा शुभारंभ, 

गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा. 

नववर्षाची सुरूवात होवो न्यारी..

सुखसमृद्धीने सजो आपली गुढी..

हीच शुभेच्छा आहे आज माझ्या मनी

रेशमी गुढी, 

कडुनिंबाचं पान, 

हे वर्ष तुम्हा आम्हा सगळ्यांना जावो छान, 

आमच्या कुटुंबातर्फे तुम्हाला नववर्षानिमित्त सदिच्छा

नव्या वर्षात होऊ दे 

मनाला नव्या विचारांचा स्पर्श, 

नवे वर्ष मग आणेल 

आयुष्यात नवा हर्ष..

नववर्षाभिनंदन

सुख-दुखाप्रमाणेच गुढीतही आहे कडू-गोड चवीचा मेळ..

तसाच आहे जीवनाचा हा खेळ...

पुन्हा घेऊ नव्या ध्यास 

आणि सुरूवात करू या नवीन वर्षाला खास.

तसं तर कडुनिंबाची कोवळी पाने दररोज खाल्ली पाहिजे परंतू नववर्ष आरोग्यादायी जावं म्हणून वर्षाच्या पहिल्या दिवशी म्हणजेच गुढीपाडव्याच्या दिवशी याचे सेवन केले जाते. कडुलिंब खाल्लयाने रोगराई दूर होते आणि शरीर निरोगी राहतं.

या झाडाच्या पाचही अंगाचे खूप महत्त्व आहे. कडुलिंबाचे मूळ, कडुलिंबाच्या झाडाची साल, पाने, फ्लॉवर आणि कडुलिंब बियाणे. याचे फायदे जाणून घ्या- 

ताप येत असल्यास कडुलिंबींची पाने चघळ्याने ताप झटक्यात कमी होतो.

याने मन शांत आणि शरीर मजबूत राहतं.

पानांमध्ये अँटी-बॅक्टेरियल्स आणि अँटी-सेप्टिक गुणधर्म असतात. म्हणून दररोज दोन पाने खाल्ल्याने आरोग्य आणि सौंदर्य दोन्हीवर चांगले परिणाम दिसून येतात.

लिंबाची पाने खाल्ल्याने अल्सर आणि सूज येणे तसंच आतड्यांसंबंधी विकारांपासून आराम मिळतो.

याने चेहऱ्यावरील सुरकुत्या नाहीश्या होतात.

अंघोळीच्या पाण्यात निंबोळी पाने घालून स्नान केल्याने खाज येण्याची समस्या दूर होते.

उन्हाळ्यात कडूलिंबाची पाने सेवन केल्याने त्वचेवरील मुरूम बरे होण्यास मद‍त मिळते.

कडुलिंबाचा प्रसाद

कडुलिंबाची पाने, भिजलेली चण्याची डाळ, जिरे, हिंग आणि मध हे सर्व मिसळून प्रसाद तयार होतो. किंवा ओवा, मीठ, हिंग, मिरी आणि साखर कडुनिंबाच्या पानांबरोबर वाटून देखील खाऊ शकता.

एक मोठी कैरी, २ कप साखर, १ लहान चमचा वेलची पूड, चिमूटभर केशर

कृती:

एक मोठी कैरी कूकरमध्ये शिजवून घ्या. थंड झाल्यावर कैरीचं साल काढून गर वेगळा करुन घ्या. गर मिक्सरमध्ये फिरवून घ्या. त्यात पाणी व साखर मिसळून घोळून घ्या. केशर व वेलची पूड घाला. थंड होण्यासाठी फ्रीजमध्ये ठेवून द्या. गार सर्व्ह करा. आवडीप्रमाणे सर्व्ह करताना किंचीत मीठ घालू शकता. साखर आवडीप्रमाणे कमी-जास्त घातला येते.

गुढी म्हणजे उंच बांबूची काठी, त्यावर रेशमी वस्त्र, कडुलिंबाची डहाळी, आंब्याची पाने, सुगंधी फुलांचा हार आणि साखरेच्या गाठी बांधून त्यावर गडू बसवून गुढी साकारली जाते. ही गुढी स्नेहाचे, मांगल्याचे आणि आनंदाचे प्रतिक मानली जाते. ती विजयाचा संदेशही देत असते. असे म्हणतात की चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला प्रभू रामाने वालीचा वध केला 

होता. त्याच्या छळातून प्रजेला मुक्त केले होतं. श्रीरामाने वालीच्या रुपात आसुरी शक्तींचा नाश केला होता आणि विजयोत्सव म्हणून गुढी सूचक आहे. 

या व्यतिरिक्त ब्रह्मदेवाने याच शुभ मुहूर्तावर सृष्टी निर्माण केली. तर मत्स्य रूप धारण करून भगवान विष्णूंनी शंकासुराचा वध केल्याचे सांगितलं जातं. त्या मत्स्यरूपी विष्णूंचा जन्म चैत्र-शुद्ध प्रतिपदेचाच.

एक अजून कारण म्हणजे श्री शालिवाहन राजाने चैत्र शुद्ध प्रतीपदेपासूनच शके गणनेला सुरुवात केली असून मातीचे सैन्य तयार केले. सहा हजार मातीच्या सैनिकांचे पुतळे तयार केले व त्यांवर पाणी शिंपडून प्राण फुंकले. सैन्याच्या मदतीने याच दिवशी शकांचा पराभव केला. या विजयाप्रित्यर्थ शालिवाहन शके सुरु होत आणि नवीन वर्षाची सुरुवात होते. 

तसेच महाभारताच्या आदिपर्वात उपरिचर राजाने इंद्राकडून प्राप्त कळकाची काठी जमिनीत रोवून त्याची पूजा केली. नववर्ष प्रारंभीच्या दिवशी या परंपरेचा आदर म्हणून अन्य राजेही काठला रेशमी वस्त्र घालून, श्रृंगार करुन पूजा करु लागले.

असे म्हणतात की याच दिवशी श्रीराम अयोध्येला परत आले. प्रभू रामचंद्रांनी चौदा वर्षे वनवास भोगून लंकाधिपती रावण व राक्षसांचा पराभव करून या दिवशीच अयोध्येत प्रवेश केला.

तेव्हापासून विजय, धैर्य, त्याग, आनंद, आरोग्यादायी असे सूचित करणारा हा सण साजरा केला जातो. वेदांग ज्योतिष या ग्रंथात सांगितलेल्या साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा एक मुहूर्त आहे. दारी उभारलेली गुढी हे विजयाचे आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे तसंच या दिवशी नवीन वस्तू खरेदी, व्यवसाय प्रारंभ, नव उपक्रमांचा प्रारंभ, सुवर्ण खरेदी इ. गोष्टी मुहूर्त न बघता केल्या जातात. 

ताजं दही 1 किलो, 

साखर 1 किलो, 

थोडसं केशरी रंग किंवा दुधात भिजवलेल्या केशराच्या काड्या

वेलची पूड अर्धा चमचा, 

अर्धा चमचा जायफळ पूड, 

चारोळी आणि इतर ड्रायफ्रूट्स आवडीप्रमाणे

कृती: दही स्वच्छ पातळ कापडात लटकवून ठेवा. त्यातील पाणी निघून जाईल तोपर्यंत लटकवून ठेवा. (4 ते 5 तास). कारण जितकं लटकवून ठेवाला तितकं श्रीखंड घट्ट तयार होतं.

नंतर दही एका भांड्यात काढावं. त्यात साखर मिसळावी.

आता दही पुरणयंत्रातून फिरवून घ्या. काही लोकं चाळणी देखील वापरतात. काही भांड्याला फडकं बाधून देखील फेटतात.

आता त्यात वेलची पूड, केशर, केशरी रंग मिसळा. एकजीव करुन फ्रिजमध्ये ठेवून द्या.

थंड झाल्यावर वरुन आवडीप्रमाणे सुके मेवे घालून सर्व्ह करा.

• नव वर्ष फल श्रवण (नवीन वर्षाचं भविष्यफल जाणून घेणे)

• तेल अभ्यंग (तेल लावून स्नान करणे)

• निम्ब-पत्र प्राशन (कडुलिंबाची पाने सेवन करणे)

• ध्वजारोपण

• चैत्र नवरात्री आरंभ

• घटस्थापना

संकल्प करताना नव वर्ष नामग्रहण (नवीन वर्षाचं नाव ठेवण्याची प्रथा) ला चैत्र अधिक मासमध्ये शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदाला साजरा केलं जातं. या संवत्सराचे नाव आनंद असे आहे आणि वर्ष 2078 आहे. सोबतच हे श्री शालीवाहन शकसंवत 1943 देखील आहे आणि या शक संवताचे नाव प्लव असे आहे.

नव संवत्सराचा राजा (वर्षेश)

नए वर्षाच्या प्रथम दिनाच्या स्वामीला त्या वर्षाचा स्वामी देखील मानतात. 2021 मध्ये हिन्दू नव वर्ष मंगळवारपासून आरंभ होत आहे म्हणून नवीन सम्वताचा स्वामी मंगळ आहे.

गुढी पाडवा पूजन-मंत्र

प्रातः व्रत संकल्प

ॐ विष्णुः विष्णुः विष्णुः, अद्य ब्रह्मणो वयसः परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे अमुकनामसंवत्सरे चैत्रशुक्ल प्रतिपदि अमुकवासरे अमुकगोत्रः अमुकनामाऽहं प्रारभमाणस्य नववर्षस्यास्य प्रथमदिवसे विश्वसृजः श्रीब्रह्मणः प्रसादाय व्रतं करिष्ये।

गुढीपाडवा मुहूर्त

प्रतिपदा तिथी प्रारंभ

12 एप्रिल 2021 सोमवार, 08:02:25 पासून

प्रतिपदा तिथी समाप्ती 

13 एप्रिल 2021 मंगळवार, 10:18:32 पर्यंत

चैत्र शुक्ल प्रतिपदा : सकाळी 10 वाजून 16 मिनिटे

प्लवनाम संवत्सर शालिवाहन शके 1943 प्रारंभ

सूर्योदय: सकाळी 6 वाजून 24 मिनिटे

सूर्यास्त: सायं. 6 वाजून 54 मिनिटे

1. चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षात ज्यादिवशी सूर्योदयावेळी प्रतिपदा असेल त्या दिवसापासून नव संवत्सर आरंभ होतं.

2. जर प्रतिपदा दोन दिवस सूर्योदयावेळी पडत असेल तर पहिल्या दिवशी गुढीपाडवा साजरा करतात.

3. जर सूर्योदयावेळी कोणत्याही दिवशी प्रतिपदा नसल्यास तर नववर्ष त्या दिवशी साजरा करतात ज्यादिवशी प्रतिपदा आरंभ व अंत होत असेल.

गुढीपाडवा पूजन-मंत्र

गुढीपाडवा या ‍दिवशी पूजेसाठी निम्न मंत्र जपावे.

प्रातः व्रत संकल्प

ॐ विष्णुः विष्णुः विष्णुः, अद्य ब्रह्मणो वयसः परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे अमुकनामसंवत्सरे चैत्रशुक्ल प्रतिपदि अमुकवासरे अमुकगोत्रः अमुकनामाऽहं प्रारभमाणस्य नववर्षस्यास्य प्रथमदिवसे विश्वसृजः श्रीब्रह्मणः प्रसादाय व्रतं करिष्ये।

शोडषोपचार पूजा संकल्प

ॐ विष्णुः विष्णुः विष्णुः, अद्य ब्रह्मणो वयसः परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे अमुकनामसंवत्सरे चैत्रशुक्ल प्रतिपदि अमुकवासरे अमुकगोत्रः अमुकनामाऽहं प्रारभमाणस्य नववर्षस्यास्य प्रथमदिवसे विश्वसृजो भगवतः श्रीब्रह्मणः षोडशोपचारैः पूजनं करिष्ये।

पूजा झाल्यावर व्रत करत असलेल्यांनी या मंत्राचा जप करावा

ॐ चतुर्भिर्वदनैः वेदान् चतुरो भावयन् शुभान्।

ब्रह्मा मे जगतां स्रष्टा हृदये शाश्वतं वसेत्।।

गुढीपाडवा साजरा करण्याची पद्धत

गुढीपाडवाच्या अदल्यादिवशी घराची सफाई करावी.

शास्त्रांनुसार या दिवशी पहाटे लवकर उठून अभ्यंग स्नान करावे.

सूर्योदयानंतर लगेच गुढी उभारावी. यात उशिर होता कामा नये.

या दिवशी गुढीसमोर तसंच दारासमोर रांगोळी काढावी.

ताज्या फुलांनी घरात सजावट करावी.

नवीन वस्त्र परिधान करावे.

या दिवशी नातेवाईक एकमेकांना शुभेच्छा देतात.

या दिवशी पंचाग ऐकण्याची देखील परंपरा आहे.

पारंपरिक रुपात या दिवसाची सुरुवात कडुलिंबाची पाने प्रसाद म्हणून खाऊन केली जाते.

या दिवशी कडुलिंबाच्या पानांची चिंच घालून चटणी देखील तयार केली जाते. याने रक्त शुद्धी होते शरीराची रोग प्रतिकारक शक्ती बळकट होते.

गुढीपाडव्याला श्रीखंड-पुरीचा नैवेद्य दाखवला जातो.

गुढीपाडवा पूजाविधी

ज्या जागी गुढी उभारायची असेल ती जागा स्वच्छ करावी.

तेथे रांगोळी काढून स्वस्तिक चिन्ह काढावं.

त्यावर हळद-कुंकु वाहावं.

गुढीसाठी उंच बांबू स्वच्छ करुन त्याच्या टोकाला केशरी रेशमी वस्त्र अथवा साडी गुंडाळावी.

काठीला कडुलिंबाची डहाळी, आंब्याची पाने, फुलांचा हार आणि साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांब्या बसवावा.

तांब्या पितळं, चांदी, कास्य याचा असावा. फुलपात्र देखील वापरता येतं.

गुढीचा बांबू पाटावर उभा करण्यापूर्वी त्यावर तांदळाची रास करावी.

तयार केलेली गुढी उंच जागेवर लावावी.

गुढीची काठी बांधून त्यावर गंध, फुले, अक्षता वाहाव्या.

गुढीची पूजा करावी.

निरांजन लावून उदबत्ती दाखवावी.

गोडाचा नैवेद्य दाखवावा.

दुपारी संपूर्ण जेवणाच्या ताटाचा नैवेद्य दाखवावा.

संध्याकाळी सूर्यास्ताचे वेळी पुन्हा हळद-कुंकू, फुले व अक्षता वाहून गुढी उतरवण्याची प्रथा असते. 

काही ठिकाणी दिवाळी पाडवा हे नवीन वर्ष म्हणून साजरे केले जाते. तरी सुद्धा देशात आणि विदेशात अधिकतम चैत्र शुद्ध प्रतिपदा म्हणजेच गुढी पाडवा हा दिवस नववर्ष म्हणून साजरा केला जातो. गुढी पाडवा वेगवेगळ्या भागात वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरा केला जातो. तेलगू भाषेत गुढी या शब्दाचा अर्थ लाकूड, काठी किंवा तोरण असा आहे. हिंदीत सुद्धा कुडी म्हणजे लाकूड असा अर्थ होतो. म्हणूनच लाकडापासून बनलेल्या झोपडीला कुटी असं म्हणतात. गुढी या शब्दाचा मागोवा घेतल्यास हा शब्द कानडी भाषेतून आला असावा असे तज्ज्ञांचे मत आहे. कानडी भाषेत गुढी अर्थात गुडी म्हणाजे ध्वज, बावटा, निशाण असा आहे. तरी गुडीचा दुसरा अर्थ मंदिर असाही होतो. आपण बांबू, गडू, वस्त्र, फुलमाळाने उभारलेली गुढी ही मंदिरासारखी भासते. म्हणून गुढी हा शब्द रुळला असावा असं श्री. कृ. पां. कुलकर्णी यांनी त्याच्या व्युत्पत्तीकोशात लिहिलं आहे. 

कोंकणी भाषेत यास सौसार पाडवो किंवा सौसार पाडयो असं म्हणतात. सौसार किंब्व संसार हे संवत्सरचे अपभ्रंश आहे. दक्षिण भारतात पाडव्याला पदिया म्हणतात. तेलगू हिंदू यास उगादी म्हणतात तर कानडी आणि कोंकणी हिंदू युगादी म्हणतात. दोन्ही शब्दाचा अर्थ युगाचा आरंभ किंवा वर्षारंभ असाच आहे. काश्मिरी हिंदू यास "नवरेह" म्हणतात. तर मणिपूरमध्ये हा दिवस "सजिबु नोंगमा पानबा" किंवा "मेइतेई चेहराओबा" या नावाने ओळखला जातो. आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणामध्ये "गुडी पडवा" किंवा "उगाडी" असे म्हणले जाते. पंजाबमध्ये बैसाखी, सिंधीमध्ये चेटी चांद, बंगालमध्ये नव बारशा, आसाममध्ये गोरु बिहू, तामिळनाडूत पुथन्दू आणि केरळमध्ये विशू या नावाने हा सण साजरा केला जातो.

गुढी पाडव्याच्या निमित्ताने महाराष्ट्र, कनार्टक व आंध्र प्रदेशात गोडाचा पदार्थ म्हणून पुरणपोळी केली जाते. त्याच प्रमाणे आंध्र प्रदेशात "पच्चडी/प्रसादम" तीर्थ म्हणून लोकांना वाटले जाते. याचे सेवन केल्यामुळे माणूस निरोगी राहतो अशी समज आहे. अनेक ठिकाणी कडुलिंबाचा प्रसाद सुद्धा दिला जातो. कडुनिबांची कोवळी फुले, कैरी, जिरं, ओवा, हिंग, काळं मीठ, गूळ हे सर्व पदार्थ कुटून त्यात थोडे पाणी घालून तीर्थ तयार केले जाते. या सणानिमित्त साखरेच्या गाठींचा नैवेद्य दाखविण्याची प्रथा आहे. महत्वाचे म्हणजे धुळ्यात साखरेचे दागिणे आणि गाठी तयार करणारी कुटुंब ही मुस्लिम समाजाची आहेत. होळी आणि गुढीपाडवा हे सण जवळ आले की ही कुटुंब या गाठी बनविण्याच्या कामात व्यस्त होतात. म्हणजे सण हिंदूंचे असले तरी प्रत्येक भारतीयाचा रोजगार यावर अवलंबून असतो. यामुळेच आपल्या सर्व सणांची महती लक्षात येते. या सणांमुळे भारताचं अर्थशास्त्र सुरु आहे असं म्हटलं तरी वावगं ठरणार नाही. हिंदू सण म्हणजे जाती धर्माच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक भावना जपण्याची ही एक परंपरा आहे. साधारणपणे गुढीची पूजा करून तिला वरण, पुरण पोळी, श्रीखंड, दूध-साखर, पंचपक्वान्नाचा नैवेद्य दाखवला जातो. निरंजन आणि उदबत्ती लावली जाते.

ब्रम्हध्वज नमस्तेsतु सर्वाभिष्ट फलप्रद

प्राप्तेस्मिन संवत्सरे नित्यं मद्गृहे मंगलं कुरु

म्हणत गुढीची पूजा केली जाते आणि संध्याकाळी सूर्यास्तापूर्वी नैवेद्य दाखवून ती विधीपूर्वक उतरवली जाते. गुढी मांगल्याचे प्रतीक म्हणून तिची पूजा केली जाते. 

नवे वर्ष साजरा करण्याची प्रत्येकाची तर्‍हा वेगळी असली तरी भावना तीच आहे. खेडे गावात स्त्रीया घरासमोरील अंगण गाईच्या शेणाने सारवून सुंदर रांगोळीने सजवतात. उत्तम प्रकारे फुलांची आरास करुन देवाची पूजा करतात. अभ्यंग स्नान करुन नवे कपडे, दागदागीने घालून लोक छान तयार होतात... शेतकरी बांधव या दिवशी शेतात नांगरणी करतात. शेतकऱ्यांप्रमाणे बाकीचे लोकही आपल्या घराच्या अंगणातील माती थोडी उकरतात. असे केल्याने मातीची गुणवत्ता सुधारते असे म्हणतात. शेतकरी शेतीच्या उपकरणांची त्यावर अक्षता टाकून पूजा करतात. आंध्र प्रदेश, कर्नाटक आणि महाराष्ट्रात घराला आंब्यात पानांनी बनवलेले तोरण लावून सजवतात. हे तोरण आनंद, सुख व समृद्धीचे प्रतिक आहे. अशीही एक मान्यता आहे की या दिवशी प्रभूरामचंद्रांनी बालीचा वध केला. त्यानंतर बालीच्या अत्याचारापासून मुक्तता मिळाल्यामुळे लोकांनी घराघरात उत्सव साजरा करुन ध्वज अथवा गुड़िया उभारली. 

गुढी, पताका किंवा काठीची पूजा ही केवळ भारतात नव्हे तर जगभरात केली जाते. कदाचित मूर्ती अथवा इतर दैवी प्रतिके निर्माण होण्याआधी काठीची प्रथा सुरु झाली असावी. कारण काठी म्हणजे शौर्य, संरक्षण याचे प्रतीक आहे. महाराष्ट्राप्रमाणे त्रिपुरा, राजस्थान, मध्य प्रदेशात काठी पूजेची आणि काठीनृत्याची व काठी खेळाची परंपरा प्रचलित आहे. पूर्वी संरक्षणासाठी सामान्य लोक काठीचा वापर करत होते. त्यामुळे माणूस आणि काठी यांचे नाते घट्ट झाले आहे. चक्राकार, चौपदी, दौड, बनेठी असे काही काठीचे खेळ आहेत. कोकणात चैत्र महिन्यात सुरु होणार्‍या यात्रांमध्ये काठीचा वापर केला जातो. साधारण २० फुटांचा बांबू त्यास घुंगरु, हाराने सजवला जातो व जत्रेच्या आदल्या दिवशी रात्री वाजगगाजत ही काठी निघते आणि जत्रेच्या दिवशी देवस्थानी पोहोचते.  

दक्षिण आफ्रिकेतील 'दामारा' या जमातींमध्ये काठीपूजेची परंपरा होती. ज्यू धर्माच्या स्थपनेपूर्वी इस्रायलमधील अशेराह पोल ही काठी पूजेची परंपरा प्रचलित होती. युरोपमधील मेपोल हा काठी उत्सव ख्रिश्चनपूर्व काळापासून साजरा केला जातो. चीन, कोरिया म्यानमार अशा देशांतही काठी पूजनाची परंपरा विभिन्न पद्धतीने साजरी केली जाते. गुढी, पताका, निशाण अथवा काठी उभारुन पूजा करण्याची पद्धत केवळ भारतात प्रचलित नसून ती जगदमान्य आहे. परंतु भारतातील हिंदूंनी आजही आपली प्राचीनता जपलेली आहे. जगात काही ठिकाणी प्राचीन परंपरा आजही आढळतात. पण ईस्लाम आणि ख्रिश्चन पंथाच्या उदयाच्या काळात कदाचित या प्रथा पुसल्या गेल्या असाव्यात. पण भारतीय लोकांनी ही परंपरा जतन करुन ठेवली आहे. अजून सहस्त्र वर्ष तरी भारतातीय प्रथा, परंपरा, पूजा विधी, व्रत वैकल्ये पाळले जाणार आहेत. कारण भारतीय माणूस हा संघप्रणाली मानणारा आहे. विविधतेत एकता मानणारा आहे. म्हणूनच सहस्त्रो वर्षांपासून भारतातील विविध संस्कृतीची विविधता असूनही इथल्या जनतेत हिंदू भावना दृढ होती आणि आजही आहे. 

आज गुढी पाडव्याला एक नवे सामुहिक स्वरुप प्राप्त झाले आहे. काही वर्षांपूर्वी कुणा सज्जनाला ही कल्पना सुचली असावी. त्याचे पालन आज केवळ महाराष्ट्रात नव्हे, भारतात नव्हे तर जगातही केले जाते. गुढी पाडव्यला निघणारी शोभा यात्रा हिच ती नवकल्पना... पूर्वी गुढी पाडवा हा वैयक्तिक स्तरावर साजरा केला जायचा. पण शोभा यात्रेच्या निमित्ताने सर्व समाजातील बांधव एकत्र येतात आणि हा सण सामुहिक पद्धतीने साजरा करतात. शोभा यात्रा म्हणजे गुढीपाडव्याला सकाळी ठिकठिकाणी मिरवणूका काढून नववर्षाचे स्वागत केले जाते. पारंपारिक पोशाखात स्त्री-पुरुष स्वागतयात्रांमध्ये सहभागी होतात. लेझीम, ढोल, झांज, ध्वज अशा विविध पथकांचा समावेश यात असतो. इतकेच नव्हे तर दही हंडी प्रात्यक्षित, मल्लखांब, कुंफू - कराटे, लाठीकाठी, तलवारबाजी, दांडपट्टा, भाल अफिरवणे अशा खेळांचाही यात समावेश झालेला आहे. या उत्सवातून लोकांचे प्रबोधन व्हावे म्हणून चित्ररथही साकारले असतात. कुणी शिवाजी महाराज, कुणी झांशीची राणी, सावरकर, विवेकानंद यांची  वेशभूषा करुन मिरवतात... रथामध्ये राम, लक्षण, सीता यांचा थाट तर पाहन्य़ासारखा असतो... घोड्यावर बसलेले शिवराय, झांशीची राणी यांना पाहू आपला ऊर अभिमानाने भरुन येतो. बाईक, सायकलवरुन भगवा फेटा घालून शिस्तबद्ध पद्धतीत फिरतात... नववारी नेसलेल्या स्त्रियां, त्यांच्या नाकातील चमकणारी आकर्षक सोन्याची नथ, कानातले कर्णफुलं, गळ्यातील लक्ष्मीहार, मंगळसूत्र, मोत्यांचा सर, सोन्याचे बाजूबंध, हिरेजडीत बांगड्या, कमरपट्टा, अर्धचंद्रकोर टिकली, हळद कुंकू, चांदीचे पैंजण, केसांचा पारंपारिक अंबाडा, त्यावर सुवासित गजरा अशा पद्धतीने नटलेल्या स्त्रीया बाईकवरुन फिरतात तेव्हा आपल्याला कौतुक वाटतं की या अत्याधुनिक युगातही तरुण मंडळी आपली संस्कृती जपत आहेत. भगवे झेंडे आणि भगवे फेटे पाहून शिवकाल साकारल्याचा भास होतो. ज्या मार्गावरुन मिरवणूक जाणार असतात, तिथे चौकाचौकात भव्य रांगोळ्या आणि उंच गुढ्या उभारलेल्या दिसतात... मिरवणूकींमध्ये असणार्‍या लोकांची व स्वयंसेवकांची गैरसोय होऊ नये म्हणून लोक चौकाचौकात पाणी, सरबत व खाण्यापिण्याची व्यवस्था करतात. मुंबईमध्ये गिरगाव-ठाणे-डोंबिवलीमध्ये पाहायला मिळणारी मिरवणूक आज उपनगरांतही पोहोचली आहे. इतकंच काय तर सबंध महाराष्ट्रात आज मिरवणूका काढल्या जातात. विशेष म्हणजे काही वर्षांपासून विदेशात राहणारे मराठी-हिंदू बांधव त्या त्या देशांतही अशा मिरवणूका काढत आहेत. 

गुढी पाडवा हा विश्वाच्या निर्माणाचा दिवस आहे असे आपण मानतो. आज जगात हिंदू धर्माविषयीची आस्था वाढत आहे. तलवारीच्या बळावर नव्हे व प्रसार प्रचार न करता विदेशातील नागरिक हिंदू धर्माच्या जवळ येत आहेत. कारण हिंदू धर्मातील मोकळे वातावरण व उपासना पद्धतीतील विविधता... तुम्ही नास्तिक असाल तरी तुम्ही हिंदू आहात अशी सूट हिंदू धर्माने दिलेली आहे. ती इतर कोणत्याच पंथात पाहायला मिळत नाही. म्हणूनच हिंदू धर्माविषयीचे आकर्षण प्रचंड वाढत आहे. येणार्‍या काळात अनेक देशांत हिंदू सण साजरे व्हायला लागले तर नवल वाटून घेण्याचे कारण नाही. गुढी पाडवा हा त्यातलाच एक मंगल सण आहे. साडे तीन मुहूर्तंपैकी एक मुहूर्त म्हणजे गुढी पाडवा. म्हणूनच हा दिवस अत्यंत शुभ मानला जातो.    

लेखक: जयेश शत्रुघ्न मेस्त्री

संपूर्ण प्रवासात त्यांची जोशी काकांजवळ तक्रार सुरूच होती, "त्याला कळत नाही पण तुम्हाला तर कळतं? आजचं रिजर्वेशन करण्या अगोदर विचारलं तर असतं.. आता अगदी सणावाराच्या दिवशी जाऊन पोहोचू.. गुढीची तयारी.. श्रीखंड पुरीचा बेत ... गेल्या गेल्या सर्व बघावे लागणार.. नवीन जागा आहे. सुनबाईंना पटली पाहिजे माझी लुडबुड स्वयंपाकघरात.. मलाही उमजायला हवं नवीन घरात....." 

पण सुमितच्या घरी पोहोचल्यावर फ्लॅटच्या दारापुढे काढलेली सुरेख रांगोळी, व्यवस्थित उभारलेली गुढी त्यांचे स्वागत करत होती. सुनबाईंनी दार उघडले, जरीची साडी आणि नथ घातलेली ती लक्ष्मीसारखी शोभत होती. तिने काका काकूंना लगेच नमस्कार केला, "वेलकम आई बाबा! शेजारच्या काकूंने मुझे हे सब शिकवला... अभी आप आ गए तो.. मी लवकर शिकून .. जाईल.. सगळं" 

काकूंना आनंदाश्रूच आले, तिला जवळ घेत त्या म्हणाल्या "सब धीरे धीरे ही सीखते हैं, मी सर्व शिकविन तुला" 

सासू-सुनेने एका नवीन नात्याची गुढी उभारली होती.

फुले, कडुलिंब, बत्ताशाची माळ आणता आली नाही, तरी आपण गुढीपूजन करू शकतो. आपल्या शास्त्रांमध्ये सर्वोपचारांसाठी अक्षता वापरण्याची सोय आहे. त्यामुळे घरातील तांदळाच्या अक्षता तयार करून घ्याव्यात. गुढीपूजनाच्या प्रत्येक प्रक्रियेमध्ये या अक्षतांचा वापर करून नेहमीच्या पद्धतीने पूजन संपन्न करावे. अगदी खूप काही गोडाधोडाचे करता आले नाही, तर गूळ-तूप, दूध-साखरेचा नैवेद्य दाखवावा. आप्तेष्टांना, मित्रमंडळींना शुभेच्छा देण्यासाठी आणि आनंद वाटण्यासाठी घराबाहेर न पडता सोशल मीडियाचा वापर नक्कीच करू शकतो, असेही त्यांनी सांगितले.

संवत्सर (संवत) हा एक वर्षाचा किंवा बारा महिन्यांचा कालावधी असतो. चांद्र वर्षानुसार हा काळ सुमारे 354 दिवसांचा असतो. यास ‘चांद्र वर्ष' असेही म्हटले जाते. गुढी पाडवा या दिवशी एक शक संवत्सर संपून दुसरे सुरू होते. यंदाच्या वर्षी 25 मार्च 2020 रोजी चैत्र प्रतिपदा आहे. यावर्षीचे संवत्सरनाम शार्वरी असून, शालिवाहन शके 1942 प्रारंभ होणार आहे, अशी माहिती पंचांगकर्ते मोहन दाते यांनी दिली.

हिंदू नववर्ष म्हणजेच चैत्र महिन्याचा आरंभ होत आहे. मंगळवार, 24 मार्च रोजी दुपारी आमावास्य समाप्ती होत असून, चैत्र प्रतिपदेला प्रारंभ होत आहे. मात्र, आपल्याकडे  सूर्योदयाची तिथी मानण्याची पद्धत असल्यामुळे बुधवार, 25 मार्च रोजी गुढीपाडवचा मुहूर्त आहे. हिंदू संस्कृतीनुसार, गुढी उभारून नववर्षाचे स्वागत केले जाते. भारतीय सौर राष्ट्रीय पंचांगानुसार हिंदू नववर्षारंभ करण्याची परंपरा आहे. सूर्य जेव्हा मेष राशीमध्ये प्रवेश करतो, त्यावेळी भारतीय सौर चैत्र महिना सुरू होतो.

नवीन शकसंवत्सर हे चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला सुरू होते. इंग्रजी कालनिर्णयानुसार 1 जानेवारी रोजी नवीन वर्ष सुरू होत असले, तरी जगभरात विविध दिवशी नववर्ष साजरे केले जातात. जाणून घेऊ या जगभरातील विविध नववर्ष आणि तिथी...

1 जानेवारी हा सर्वसाधारण वर्षारंभाचा पहिला दिवस मानला जातो. मात्र, जगातील विविध देश व धर्म यांच्या हिशेब केल्यास 365 दिवसांमध्ये प्रत्यक्षात  80 नववर्षारंभ दिन येतात. पैकी कित्येक दिनांक सारख्या असले, तरी वर्षभरातील एकूण 12 महिन्यांत 58 दिवस असे आहेत की, त्या दिवशी नवीन वर्षारंभ होत असतो. त्याचप्रमाणे ही नववर्षे विविध संवत्सरनामांनी सुरू होतात.

हिंदू नववर्षाच चैत्राची चाहूल आता सर्वांनाच लागली आहे. सौर राष्ट्रीय पंचांगानुसार वर्षाचा पहिला महिना चैत्र असतो. सूर्य जेव्हा मेष राशीमध्ये प्रवेश करतो, त्यावेळी भारतीय सौर पंचांग सुरू होते. चैत्र महिन्यापासून वसंत ऋतूची सुरुवात होते. गुढी उभारून नववर्षाचे स्वागत केले जाते. अत्यंत उत्साहपूर्ण असे वातावरण या दिवशी असते. हिंदू नववर्ष प्रत्येक वर्षी नवे संवत्सरनाम घेऊन येते. संवत्सर म्हणजे काय; संवत्सराचे प्रकार किती आहेत; कोणकोणती संवत्सरे भारतीय संस्कृतीत अवलंबली जातात.
 

संवत्सर म्हणजे साठ वर्षांचे कालचक्र असून, ही एक कालापन पद्धती आहे. शालिवाहन शकाखेरीज अन्य अनेक संवत्सरे आहेत. 60 वर्षांत सूर्याभोवती गुरूच्या 5 आणि शनीच्या 2 प्रदक्षिणा पूर्ण होतात आणि दोघांच्या आकाशातील स्थितीची पुनरावृत्ती होते. गुरूच्या प्रदक्षिणेचा 1/12 काळ म्हणजे एक संवत्सर होय. गुरूला सूर्याभोवती प्रदक्षिणा करण्यास सुमारे 12 वर्षे लागतात. म्हणजे 1 संवत्सर होय. 86 संवत्सरांमध्ये 85 वर्षे पूर्ण होतात. काही फरकांमुळे एका वर्षाचा लोप होतो. संवत्सर हा महाकालाचा एक भाग मनला जातो.

यंदा गणपतीनंतर महिन्याभराने नवरात्र

यंदाचे वर्ष 13 मराठी महिन्यांचे असून 18 सप्टेंबर ते 16 ऑक्टोबर या काळात अधिक आश्विन महिना असणार आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवानंतर अधिक महिना सुरू होईल व नवरात्र तब्बल महिनाभराच्या अंतराने सुरू होईल, अशी माहिती पंचांगकर्ते मोहन दाते यांनी दिली. 

चैत्र शुद्ध प्रतिपदा हा दिवस गुढीपाडवा म्हणून साजरा करतो. साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असल्याने गुढीपाडव्याचं अत्यंत महत्त्व आहे. तसेच चैत्र प्रतिपदेपासून चैत्र नवरात्रास सुरुवात होते. तर जाणून घ्या शुभ मुहूर्त आणि पूजन विधी-

चैत्र प्रतिपदा शुभारंभ

मंगळवार, 24 मार्च 2020 दुपारी 2:58 मिनिटे

चैत्र प्रतिपदा समाप्ती

बुधवार, 25 मार्च 2020 सायंकाळी 5:26 मिनिटे

पंचांगाप्रमाणे सूर्योदयाची तिथी मानली जात असल्यामुळे गुढीपाडवा आणि पूजन 25 मार्च 2020 रोजी करावं. 

पूजनाची वेळ:

सूर्योदय: सकाळी 6:39 मिनिटे

सूर्यास्त: सायंकाळी 6:50 मिनिटे

या प्रकारे उभारावी गुढी

गुढीची उंच काठी बांबू पासून तयार केली जाते. काठीला स्वच्छ धुऊन त्या काठीच्या वरच्या भागाला रेशमी वस्त्र किंवा साडी गुंडाळतात. 

काठीला कडुलिंबाची डहाळी आंब्याची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांबा, पितळ, किंवा चांदीचे गडू, तांब्या किंवा फुलपात्र बसविले जाते. 

ज्या भागाला गुढी उभारायची आहे तिथली जागा स्वच्छ करून धुऊन पुसून घ्यावी.

त्यावर रांगोळी काढून पाट ठेवून गुढीची काठी ठेवली जाते. 

तयार केली गुढी दारात, उंच गच्चीवर, गॅलरीत लावतात.

गुढीची काठी नीट बांधून काठीला गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात. 

निरंजन लावून उदबत्ती ओवाळतात. 

दूध साखर पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवतात. 

दुपारी गुढीला गोडधोडाचे नैवेद्य दाखवतात.

संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळीस परत हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, वाहून गुढी उतरविली जाते. 

ह्या दिवशी आप्तेष्टांना नववर्षाचे अभीष्टचिंतन देखील केले जाते. 

पंचांग वाचन

या दिवशी पंचांग वाचन केलं जातं. यादिवशी सरस्वती देवीचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी शालेय साहित्य, पाटी, वह्या यांचे पूजन केलं जातं. 

पाटी किंवा कागदावर सरस्वतीची रांगोळी काढून पूजन केलं जातं. या दिवशी देवासमोर महत्त्वाचे कागद-पुस्तकं ठेवून त्यावर हळद-कुंकू, अक्षता वाहाव्या. फुले अर्पण करावी. मनोभावे नमस्कार करावा.

काठीला कडुलिंबाची डहाळी आंब्याची पाने, फुलांचा हार, साखरेची गाठी बांधून त्यावर तांबा, पितळ, किंवा चांदीचे गडू, तांब्या किंवा फुलपात्र बसविले जाते. 

ज्या भागाला गुढी उभारायची आहे तिथली जागा स्वच्छ करून धुऊन पुसून घ्यावी.

त्यावर रांगोळी काढून पाट ठेवून गुढीची काठी ठेवली जाते. 

तयार केली गुढी दारात, उंच गच्चीवर, गॅलरीत लावतात.

गुढीची काठी नीट बांधून काठीला गंध, फुले, अक्षता वाहून गुढीची पूजा करतात. 

निरंजन लावून उदबत्ती ओवाळतात. 

दूध साखर पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवतात. 

दुपारी गुढीला गोडधोडाचे नैवेद्य दाखवतात.

संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळीस परत हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, वाहून गुढी उतरविली जाते. 

ह्या दिवशी आप्तेष्टांना नववर्षाचे अभीष्टचिंतन देखील केले जाते. 

काही काही ठिकाणी या दिवशी जत्रा देखील भरविली जाते.

ईश्वर गणगौरी व्रत : चैत्र शु. प्रतिपदेपासून चैत्र व. तृतीयेपर्यंत रोज शिवगौरी यांची पूजा करणे, हा या व्रताचा विधी आहे. हे व्रत फक्त सुवासिनीसाठीच सांगितलेले आहे. फल - सौभाग्यप्राप्ती. 

कल्पादी तिथी : चैत्र शु. प्रतिपदा, पंचमी, वैशाख, शु. तृतीया, कार्तिक शु. सप्तमी, मार्गशीर्ष शु. नवमी, माघ शु. त्रयोदशी, फाल्गुन व तृतीया या कल्पारंभाच्या तिथी मानलेल्या असून त्या तिथीवर श्राद्ध केल्यास पितरांची तृप्ती होते, असे सांगितले आहे. 

चैत्र शु. प्रतिपदा : या तिथीला वर्षप्रतिपदा असेही म्हणतात. शालिवाहन शकाचे वर्ष या दिवसापासून सुरू होते. दक्षिण भारताच्या इतर भागांतून नूतन वर्षारंभ चैत्र प्रतिपदेस होतो. या दिवशी काही धार्मिक विधी सांगितले अहे. त्यांत ब्रह्मपूजा हा महत्वाचा विधी असतो. त्याचा इतिहास ब्रह्मपुराणात दिला आहे. व्रतराज या ग्रंथात असे सांगितले आहे की ब्रह्मदेवाने चैत्र शु. प्रतिपदेच्या दिवशी सकाळी समस्त जग निर्माण करून कालगणना सुरु केली. त्या तिथीला सर्व उत्पात, सर्व पापे व कलीकृत दु:स्वप्ने यांचा नाश करणारी महाशांती करावी, असे म्हटले आहे.

ब्रह्मदेवाची पूजा झाल्यावर विपळे, पळे, घटिका, प्रहर इ. सर्व कालविभागांची, दक्षकन्यांची व विष्णूची पूजा करावी. याविष्ट नावाच्या अग्नीमध्ये हवन करावे. ब्राह्मण-भोजन घालावे व आप्तेष्टांना देणग्या द्याव्यात. ज्या वारी वर्षप्रतिपदा येते, त्या वाराच्या अधिपतीची पूजा करावी, असे एक विधान भविष्यपुराणात सांगितले आहे. त्याशिवाय 'व्रतपरिचया'त एक पूजेचा विधी सांगितला आहे. तो असा....

या दिवशी सकाळी प्रात: स्नानादी नित्यकर्म उरकून हाता गंधाक्षतपुष्प्जलादी घेऊन, 'मम सकुटुंबस्य सपरिवारस्य स्वजनपरिजनसहितस्य वा आयुरारोग्यैश्वर्यादि सकलशुभफलोत्तरोत्तराभिवृध्द्यर्थ ब्रह्मादिसंवत्सर चौरस चौरंगावर किंवा वाळूच्या पेढीवर शुभ्रवस्त्र पसरुन आणि त्यावर हळदीने किंवा केशराने मिश्रित अशा अक्षतांचे अष्टदळ कमळ तयार करून त्यावर सुवर्णमूर्तीची स्थापना करावी. 'ॐ ब्रह्मणे नम:।' या मंत्राने ब्रह्मदेवाने आवाहन, असन,पाद्य, अर्ध्य, आचमन, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गंध, अक्षत, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, आचमन, तांबूल, आरती, नमस्कार, पुष्पांजली व प्रार्थना या उपचारांनी पूजन करावे.

अशा प्रकारे उपरोक्त समस्त देवतांचे वेगवेगळे अथवा ‍एकत्र यथाविधी पूजन करावे. 

टिळा व्रत : चैत्र शु. प्रतिपदेला हे व्रत करतात. त्याकरीता नदीतीरावर किंवा तळ्याकाठी जाऊन तेथे किंवा घरातच सुगंधी चुर्णाने संवत्सर मूर्ती (विष्णुची मूर्ती) लिखित करून तिची 'संवत्सराय नम:।', 'चैत्राय नम:।', 'वसंताय नम:।' आदी नामोमंत्रोच्चारपूर्वक पूजा करावी व तिला वस्त्र व फळे अर्पण करावी, तसेच विद्वान ब्राह्मणांचे पूजन करावे. त्या वेळी 'संवत्सरोसि परिवत्सरोसीडावत्सरोसि अनुवत्सरोसि वत्सरोसि।' हा मंत्र म्हणावा आणि 'भगवंस्त्वत्प्रसादेन वर्ष क्षेमामिहास्तु मे। संवत्सरोपसर्गी में विलयं यात्वशेषत:।' (अर्थ हे भगवान, तुझ्या कृपेने माझे वर्ष सुखाचे जावो आणि वर्षातील सर्व आपत्ती समूळ नष्ट होवोत.) अशी प्रार्थना करावी आणि दक्षिणा द्यावी. अशा प्रकारे शुद्ध प्रतिपदेला असे वर्षभर व्रत केले असता भूत -प्रेत-पिशाचादिकांची बाधा नाहीशी होते. 

मग कपाळास चंदनाचा टिळा लावतात. हे व्रत स्त्री व पुरुष या दोघांनी करणे युक्त आहे. या व्रताथी कथा अशी - 

शत्रुंजय नावाचा एक राजा होता. त्याला चित्रलेखा नावाची एक पत्नी होती. तिने तिलकव्रत केले होते. त्यामुळे राजाला मारण्याच्या हेतूने जो जो शत्रू येईल तो तो चित्रलेखेच्या कपाळावरील टिळ्याच्या प्रभावाने त्याचा मित्र होऊन जाई. एकदा राजला हत्तीने पाडले आणि राजा मरणोन्मुख झाला. तेव्हा त्याचे प्राण नेण्यासाठी यमदुत आले. पण राजाच्या शेजारी बसलेल्या चित्रलेखेच्या कपाळावरचा टिळा दृष्टीस पडताच ते भ्याले व पळून गेले. पुढे राजाने राणीसह अनेक वर्षे सुखोपभोग घेतला.

पौरुष प्रतिपदव्रत : चैत्र शु. प्रतिपदेपासून या व्रताला प्रारंभ करतात. व्रतावधी एक वर्ष. व्रत्कर्त्याने पाण्यात उभे राहून विष्णूचे ध्यान-पूजन व त्यानंतर पुरुषसूक्त पठण करावयाचे असते. दोन्ही पक्षांतल्या प्रतिपदांना हे व्रत करतात. हे एक तिथिव्रत आहे. फळ- विष्णुलोकप्राप्ती. 

ब्राह्मण्यप्राप्ती : एक काम्य व्रत. कालावधी एक वर्ष. चैत्र शु. प्रतिपदेपासून चतुर्थीपर्यंत चार दिवस करावयाचे हे व्रत आहे, त्यात अनुक्रमे इंद्र, यम, वरुण व कुबेर या देवांपैकी एकेकाची एकेका तिथीला पूजा करतात. हे देव म्हणजे वासुदेवाची चार रुपे समजातत. पुजेच्या वेळी त्यांना अनुक्रमे तांबडा, पिवळा, काळा व पांढरा या रंगाची वस्त्रे समर्पण करतात. फळ - स्वर्गप्राप्ती.

रामनवरात्र : एक व्रत. चैत्र शु. प्रतिपदेपासून दशमीपर्यंत हे व्रत करतात. हे काही ऋग्वेदी देशस्थ,कोकणस्थ ब्राह्मणात असते. यात रामाची नित्य पूजा, अध्यात्म रामायणाचे वाचन, कीर्तन इ. कार्यक्रम शक्यतेनुसार करतात. नऊ दिवस उपवास किंवा धान्यफराळं करतात. नवमीच्या दिवशी रामजन्माचे कीर्तन होते व दशमीला पारणे असते.

विद्याव्रत : चैत्र शु. प्रतिपदा एका पेढी (वेदी) वर आहे अक्षतांचे अष्टादल कमळ काढून त्याच्या मध्यभागी ब्रह्मा, पूर्वेला ऋक, दक्षिणेस यजुस, पश्चिमेस साम, उत्तरेस अथर्व, अग्निकोनात षट्‍शास्त्र, नैऋत्येस धर्मशास्त्र, वायव्येस पुराणे, ईशान्येस न्यायशास्त्र यांची स्थापना करावी. त्या सर्वांचे नाममंत्राने आवाहनादी पूजन करून व खिरीचा नैवेद्य दाखवून व्रतारंभ करावा. अशा प्रकारे दर शुद्ध प्रतिपदेस ह्या प्रमाणे बारा महिने पूजन करून गोप्रदान करावे. आणि असेच बारा वर्षापर्यंत यथाविधी केले असता व्रत करणारा महाविद्वान होतो व त्यास ब्रह्मलोक प्राप्त होतो.

संवत्सरपूजा : चैत्र शु. प्रतिपदेला संवत्सर्पुजा करावी. यात मुख्यत: ब्रह्मदेव व त्यांनी निर्माण केलेल्या सृष्टीमधील मुख्य मुख्य देवता, यक्ष-राक्षस-गंधर्व, ऋषिमुनी, मनुष्यप्राणी, नद्या-पर्वत, पशुपक्षी, कीटक, इतकेच नव्हे, तर रोग व त्यांवरील उपचार यांचीही पूजा करावी. यावरून एकच गोष्ट सूचित होतो व ती म्हणजे संवत्सर सर्वांत प्रमुख व महामान्य होय. ज्यात मासादी योग्य प्रकारे निवास करतात. त्याला संवत्सर म्हणतात. संवत्सर म्हणजे बारा मासांचा कालविशष असाही दुसरा अर्थ आहे. श्रुतिवचन असेच आहे. (द्वादश मासा. संवत्सर:।) ज्याप्रमाणे महिन्यांचे चांद्रमास, आदी तीन भेद आहेत, त्याचप्रमाणे संवत्सराचेही सौर, सावन व चांद्र असे तीन भेद आहेत. परंतु अधिक मास (मलमास) धरुन चांद्रमास तेरा महिन्यांचा होतो. अशा वेळी चांद्रमास बारा महिन्यांचा राहत नाही. स्मृतिकारकांनी या विषयाचे स्पष्टीकरण असे केले आहे की बादरायणाने अधिक मासासह 30-30 दिवसांचे दोन-दोन महिने न मानता 60 दिवसांचा एक महिना धरला आहे. व अशातर्‍हेने वर्ष किंवा संवत्सर 12 मासाचेच होते. तरीदेखील 13 मासांचे संवत्सर दुसर्‍या एका श्रुतिवचानुसार होऊ शकते. 

ज्योति:शास्त्रानुसार संवत्सराचे सौर, सावन, चान्द्र, बार्हस्पत्य आणि नाक्षत्र असे 5 भेद आहेत. परंतु धर्मकृत्यात आणि लौकिक व्यवहारात चांद्रसंवत्सर-गणना रुढ आहे. चांद्र-संवत्सराचा आरंभ चैत्र शुक्ल प्रतिपदेपासून होतो. यावर कोणी असे विचारिल की, चांद्रमास वद्य प्रतिपदेपासून प्रारंभ होतो, असे अस्ता चांद्रसंवत्सर शुद्ध प्रतिपदेपासून सुरू होतो हे कसे? याचे स्पष्टीकरण असे की, व. पक्षाच्या आरंभी मलमास (अधिकमास) येण्याची शक्यता आहे, तशी शु. पक्षाच्या आरंभी नाही. यामुळे संवत्सरारंभ शु. प्रतिपदेपासून धरण्याकडे प्रवृत्ती व रिवाज आहे. या शिवाय ब्रह्मदेवाने सृष्टीचा आरंभ याच शु. प्रतिपदेपासून केला होता आणि याच प्रतिपदेला मत्स्यावतार झाला व सत्ययुगाचा आरंभ झाला होता.

या प्रतिपदेचे हे महत्व जाणून व मानून भारतातील महामहिक सार्वभौम सम्राट विक्रमादित्यानेही आपल्या संवत्सराची सुरुवात (दोन हजार वर्षापूर्वी) चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला केली होती. जगातील सर्व वर्षकालगणनांमध्ये शालिवाहन शकगणना व विक्रमसंवत गणना सर्वोत्कृष्ट आहेत, यात संदेह नाही. परंतु शकगणनेचा उपयोग विशेषत: गणितामध्ये होतो आणि विक्रमसंत्-गणनेचा उपयोग या देशात गणित, फलित, लोकव्यवहार आणि धर्मानुष्ठांचा कालनिर्णय या कामी होतो व सर्व व्यवहारांत ह्या गणनेला आदराचे स्थान आहे. सुरुवातीस प्रतिपदा घेण्याचे कारण असे की, ब्रह्मदेवाने सृष्टी निर्माण केली तेव्हा ही तिथी 'प्रवरा' (सर्वोत्तम) तिथी म्हणून सुचित केली होती आणि खरोखरच ही 'प्रवरा'च म्हणजे सर्वोत्तम आहे. धार्मिक, सामाजिक, व्यावहारिक आ‍िण राजनैतिक विषेश महत्वाची अशी अनेक कामे या तिथीला सुरु करतात. या तिथीस विशेष माहिती महत्वाची अशी अनेक कामे या तिथीला सुरु करतात. या तिथीस संवत्सरपूजा, नवरात्रा (घट) स्थापना, ध्वजारोपण, तैलांभ्यंगस्नान, वर्षशादीचा फलपाठ, पारिभ्रदाचे पत्रपाशन आणि प्रपास्थापन इत्यादी लोकप्रसिद्ध व जगदुपकारक अशी अनेक कामे केली जातात. या सर्व कारणास्तव सर्वच ठिकाणचे सनातनी लोक संवत्सर मोहोत्सव साजरा करतात.

संवत्सरपूजा केल्याने सर्वे पापांचा नाश होतो. आयुष्यवृद्धी होते, सौभाग्याची वाढ होते आणि शांती लाभते. 

गुढीपाडवा - ब्रह्मध्वजारोपण

क्रयसाहित्य : फुले, तुलसीपत्रे, चाफ्याची माळ, कडुलिंबाचा फाटा व मोहर, विड्याची पाने 5, सुपारी 2, नारळ, केळी/फळ, सारखगाठी, अत्तरफायाल वेळू (मेसकाठी), केशणी रंगाचे नवीन सुती / रेशमी वस्त्र, सुवासिक तेल, नूतन वर्षाचे पंचांग.

गृहसाहित्य : हळदकुंकू, चंदनगंध, गुलाल, बुक्का, अक्षता, रांगोळी, उदबत्ती, कापूर, आगपेटी, सुटी नाणी, तुपाच्या व तेलाच्या वाती, कापसाचे मालावस्त्र, पाट, आसन, पाण्याचा कलश, घंटा, समई, नीराजने, कापूरारती, पळीपंचपात्र, ताम्हण, रेशमी दोरा, गुढी बांधण्यास दोरी, गुढीसाठी तांब्याचा वा चांदीचा कलश/पंचपात्र, महानैवेद्य, आरोग्यदायी मिश्रणासाठी - निंबमोहर, मिरे, हिंग, मीठ, ओवा, साखर, चिंच.

पूजार्ह देवता - ब्रह्मध्वज (गुढी)

व्रतोद्देश - नूतन वर्षी अभीष्टप्राप्ती

पूजाकाल - चैत्र शु. ।। प्रतिपदा मध्याह्री 

विशेष आचार - सूर्योदयापूर्वी घरातील सर्वांनी अभ्यंगस्नान करुन नूतन वस्त्रे परिधान करावीत. तसेच सुवासिनीने घरातील सर्वांना कुंकुमतिलक करावा. घरासमोर रांगोळी काढावी व मुख्यद्वारास पानाफुलांचे तोरण बांधावे. त्यानंतर वेळूस सुवासिक तेल लावून व उष्णोदकाने धुऊन तो स्वच्छ पुसावा. त्यावर हळदकुंकवाच्या पाच-पाच रेखा काढाव्यात. त्याच्या टोकाकडे खण किंवा साडक्ष बांधून, तेथे लिंबपत्रे, फुलांची माळ, साखरगाठी इत्यादी वस्तू रेशमी दोर्‍याने घट्ट बांधाव्यात. त्यावर धातुपात्र उपडे ठेवावे. सुर्योदयास ही गुढी घराच्या मुख्‍य प्रवेशद्वाराजवळ किंवा दर्शनी भागी एका पाटावर उभी करून व्यवस्थित बांधावी. पाटाभोवती रांगोळी काढावी. महानैवेद्य तयार झाल्यावर पूजा करावी.

गुढीपाडव्याच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून प्रथम अभ्यंगस्नान करावे. शरीराला तेल लावून नंतर ऊनपाण्याने स्नान करावे.

तोरण

आम्रपल्लवांची तोरणे तयार करून प्रत्येक दाराशी लाल फुलांसहित बांधावी.

पूजा

सर्वप्रथम नित्यकर्म देवपूजा करावी. तसेच वर्षप्रतिपदेला ब्रह्मदेवाची पूजा करुन महाशांति करायची असते. नंतर होमहवन आणि ब्राह्मणसंतर्पण करावे. तसेच विष्णूंची पूजा करुन ब्राह्मणाला दक्षिणा द्यावी. या प्रकारे शांती केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो, आयुष्य वाढतं आणि समृद्धी येत. ज्या वारी गुढी पाडवा येत असेल त्या वाराच्या देवाची पूजाही करावी.

गुढी उभारावी

आता सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे विजयाचे प्रतीक म्हणून गुढी उभारावी.

पंचागश्रवण

ज्योतिषाचे पूजन करून त्याच्याकडून किंवा उपाध्याकडून नूतन वर्षाचे पंचांग अर्थात् वर्षफल श्रवण करावे. पंचांग श्रवण केल्याचे फल म्हणजे लक्ष्मी लाभते, आयुष्य वाढतं, पाप नाश होतो, निरोगी राहतात, चिंतिले कार्य साधले जातात.

कडुलिंबाचा प्रसाद

पंचाग श्रवणानंतर कडुनिंबाचा प्रसादाचे महत्तव आहे. लिंबाची फुले, कोवळी पाने, चण्याची भिजलेली डाळ, मध, जिरे आणि थोडासा हिंग घालून त्या केलेला प्रसाद ग्रहण करावा.

जमीन नांगरणे

या दिवशी जमिनीत नांगर धरावा. या दिवशी नांगरण्यामुळे जमिनीची क्षमता अनेक पटींनी वाढते. या दिवशी शेतीची अवजारे आणि बैल यांवर अक्षता टाकाव्या. शेतात काम करणार्‍यांना नवीन वस्त्र द्यावे. या दिवशी शेतात काम करणार्‍या आणि बैल यांच्या भोजनात पिकलेला भोपळा, मुगाची डाळ, तांदुळ, पुरण, इतर पदार्थ असावे.

दान 

या दिवशी गरुजू लोकांना दान दिल्याने पितर संतुष्ट होतात.

तसेच हा दिवस सुख-समाधानाने, आंनदी वातावरणात, मंगल गीते, वाद्ये, कथा ऐकत घालवावा.