कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्ष:स्थले कौस्तुभं

नासाग्रे वरमौत्तिकं करतले वेणुं करे कंकणम ।

सर्वाड़्गे हरिचन्दनं सुललितं कण्ठे च मुक्तावलि –

र्गोपस्रीपरिवेष्टितो विजयते गोपालचूडामणि: ॥1॥

फुल्लेन्दीवरकान्तिमिन्दुवदनं बर्हावतंसप्रियं

श्रीवत्साड़्कमुदारकौस्तुभधरं पीताम्बरं सुन्दरम ।

गोपीनां नयनोत्पलार्चिततनुं गोगोपसंघावृतं

गोविन्दं कलवेणुवादनपरं दिव्याड़्गभूषं भजे ॥2॥

इति ध्यानम

ऊँ क्लीं देव: कामदेव: कामबीजशिरोमणि: ।

श्रीगोपालको महीपाल: सर्वव्र्दान्तपरग: ॥1॥

धरणीपालको धन्य: पुण्डरीक: सनातन: ।

गोपतिर्भूपति: शास्ता प्रहर्ता विश्वतोमुख: ॥2॥

आदिकर्ता महाकर्ता महाकाल: प्रतापवान ।

जगज्जीवो जगद्धाता जगद्भर्ता जगद्वसु: ॥3॥

मत्स्यो भीम: कुहूभर्ता हर्ता वाराहमूर्तिमान ।

नारायणो ह्रषीकेशो गोविन्दो गरुडध्वज: ॥4॥

गोकुलेन्द्रो महाचन्द्र: शर्वरीप्रियकारक: ।

कमलामुखलोलाक्ष: पुण्डरीक शुभावह: ॥5॥

दुर्वासा: कपीलो भौम: सिन्धुसागरसड़्गम: ।

गोविन्दो गोपतिर्गोत्र: कालिन्दीप्रेमपूरक: ॥6॥

गोपस्वामी गोकुलेन्द्रो गोवर्धनवरप्रद: ।

नन्दादिगोकुलत्राता दाता दारिद्रयभंजन: ॥7॥

सर्वमंगलदाता च सर्वकामप्रदायक: ।

आदिकर्ता महीभर्ता सर्वसागरसिन्धुज: ॥8॥

गजगामी गजोद्धारी कामी कामकलानिधि: ।

कलंकरहितश्चन्द्रो बिम्बास्यो बिम्बसत्तम: ॥9॥

मालाकार: कृपाकार: कोकिलास्वरभूषण: ।

रामो नीलाम्बरो देवो हली दुर्दममर्दन: ॥10॥

सहस्राक्षपुरीभेत्ता महामारीविनाशन: ।

शिव: शिवतमो भेत्ता बलारातिप्रपूजक: ॥11॥

कुमारीवरदायी च वरेण्यो मीनकेतन: ।

नरो नारायणो धीरो राधापतिरुदारधी: ॥12॥

श्रीपति: श्रीनिधि: श्रीमान मापति: प्रतिराजहा ।

वृन्दापति: कुलग्रामी धामी ब्रह्मसनातन: ॥13॥

रेवतीरमणो रामाश्चंचलश्चारुलोचन: ।

रामायणशरीरोsयं रामी राम: श्रिय:पति: ॥14॥

शर्वर: शर्वरी शर्व: सर्वत्रशुभदायक: ।

राधाराधायितो राधी राधाचित्तप्रमोदक: ॥15॥

राधारतिसुखोपेतो राधामोहनतत्पर: ।

राधावशीकरो राधाह्रदयांभोजषट्पद: ॥16॥

राधालिंगनसंमोहो राधानर्तनकौतुक: ।

राधासंजातसम्प्रीती राधाकामफलप्रद: ॥17॥

वृन्दापति: कोशनिधिर्लोकशोकविनाशक: ।

चन्द्रापतिश्चन्द्रपतिश्चण्डकोदण्दभंजन: ॥18॥

रामो दाशरथी रामो भृगुवंशसमुदभव: ।

आत्मारामो जितक्रोधो मोहो मोहान्धभंजन ॥19॥

वृषभानुर्भवो भाव: काश्यपि: करुणानिधि: ।

कोलाहलो हली हाली हेली हलधरप्रिय: ॥20॥

राधामुखाब्जमार्तण्डो भास्करो विरजो विधु: ।

विधिर्विधाता वरुणो वारुणो वारुणीप्रिय: ॥21॥

रोहिणीह्रदयानन्दी वसुदेवात्मजो बलि: ।

नीलाम्बरो रौहिणेयो जरासन्धवधोsमल: ॥22॥

नागो नवाम्भोविरुदो वीरहा वरदो बली ।

गोपथो विजयी विद्वान शिपिविष्ट: सनातन: ॥23॥

पर्शुरामवचोग्राही वरग्राही श्रृगालहा ।

दमघोषोपदेष्टा च रथग्राही सुदर्शन: ॥24॥

वीरपत्नीयशस्राता जराव्याधिविघातक: ।

द्वारकावासतत्त्वज्ञो हुताशनवरप्रद: ॥25॥

यमुनावेगसंहारी नीलाम्बरधर: प्रभु: ।

विभु: शरासनो धन्वी गणेशो गणनायक: ॥26॥

लक्ष्मणो लक्षणो लक्ष्यो रक्षोवंशविनशन: ।

वामनो वामनीभूतो बलिजिद्विक्रमत्रय: ॥27॥

यशोदानन्दन: कर्ता यमलार्जुनमुक्तिद:

उलूखली महामानी दामबद्धाह्वयी शमी ॥28॥

भक्तानुकारी भगवान केशवोsचलधारक: ।

केशिहा मधुहा मोही वृषासुरविघातक: ॥29॥

अघासुरविनाशी च पूतनामोक्षदायक: ।

कुब्जाविनोदी भगवान कंसमृत्युर्महामखी ॥30॥

अश्वमेधो वाजपेयो गोमेधो नरमेधवान ।

कन्दर्पकोटिलावण्यश्चन्द्रकोटिसुशीतल: ॥31॥

रविकोटिप्रतीकाशो वायुकोटिमहाबल: ।

ब्रह्मा ब्रह्माण्डकर्ता च कमलावांछितप्रद: ॥32॥

कमली कमलाक्षश्च कमलामुखलोलुप: ।

कमलाव्रतधारी च कमलाभ: पुरन्दर: ॥33॥

सौभाग्याधिकचित्तोsयं महामायी महोत्कट: ।

तारकारि: सुरत्राता मारीचक्षोभकारक: ॥34॥

विश्वामित्रप्रियो दान्तो रामो राजीवलोचन: ।

लंकाधिपकुलध्वंसी विभिषणवरप्रद: ॥35॥

सीतानन्दकरो रामो वीरो वारिधिबन्धन: ।

खरदूषणसंहारी साकेतपुरवासन: ॥36॥

चन्द्रावलीपति: कूल: केशी कंसवधोsमर: ।

माधवी मधुहा माध्वी माध्वीको माधवो मधु: ॥37॥

मुंजाटवीगाहमानो धेनुकारिर्धरात्मज: ।

वंशी वटबिहारी च गोवर्धनवनाश्रय: ॥38॥

तथा तालवनोद्देशी भाण्डीरवनशंखहा ।

तृणावर्तकथाकारी वृषभनुसुतापति: ॥39॥

राधाप्राणसमो राधावदनाब्जमधुव्रत: ।

गोपीरंजनदैवज्ञो लीलाकमलपूजित: ॥40॥

क्रीडाकमलसन्दोहो गोपिकाप्रीतिरंजन: ।

रंजको रंजनो रड़्गो रड़्गी रंगमहीरुह ॥41॥

काम: कामारिभक्तोsयं पुराणपुरुष: कवि: ।

नारदो देवलो भीमो बालो बालमुखाम्बुज: ॥42॥

अम्बुजो ब्रह्मसाक्षी च योगीदत्तवरो मुनि: ।

ऋषभ: पर्वतो ग्रामो नदीपवनवल्लभ: ॥43॥

पद्मनाभ: सुरज्येष्ठो ब्रह्मा रुद्रोsहिभूषित: ।

गणानां त्राणकर्ता च गणेशो ग्रहिलो ग्रही ॥44॥

गणाश्रयो गणाध्यक्ष: क्रोडीकृतजगत्रय: ।

यादवेन्द्रो द्वारकेन्द्रो मथुरावल्लभो धुरी ॥45॥

भ्रमर: कुन्तली कुन्तीसुतरक्षी महामखी ।

यमुनावरदाता च कश्यपस्य वरप्रद: ॥46॥

शड़्खचूडवधोद्दामो गोपीरक्षणतत्पर: ।

पांचजन्यकरो रामी त्रिरामी वनजो जय: ॥47॥

फाल्गुन: फाल्गुनसखो विराधवधकारक: ।

रुक्मिणीप्राणनाथश्च सत्यभामाप्रियंकर: ॥48॥

कल्पवृक्षो महावृक्षो दानवृक्षो महाफल: ।

अंकुशो भूसुरो भामो भामको भ्रामको हरि: ॥49॥

सरल: शाश्वत: वीरो यदुवंशी शिवात्मक: ।

प्रद्युम्नबलकर्ता च प्रहर्ता दैत्यहा प्रभु: ॥50॥

महाधनो महावीरो वनमालाविभूषण: ।

तुलसीदामशोभाढयो जालन्धरविनाशन: ॥51॥

शूर: सूर्यो मृकण्डश्च भास्करो विश्वपूजित: ।

रविस्तमोहा वह्निश्च वाडवो वडवानल: ॥52॥

दैत्यदर्पविनाशी च गरुड़ो गरुडाग्रज: ।

गोपीनाथो महीनाथो वृन्दानाथोsवरोधक: ॥53॥

प्रपंची पंचरूपश्च लतागुल्मश्च गोपति: ।

गंगा च यमुनारूपो गोदा वेत्रवती तथा ॥54॥

कावेरी नर्मदा तापी गण्दकी सरयूस्तथा ।

राजसस्तामस: सत्त्वी सर्वांगी सर्वलोचन: ॥55॥

सुधामयोsमृतमयो योगिनीवल्लभ: शिव: ।

बुद्धो बुद्धिमतां श्रेष्ठोविष्णुर्जिष्णु: शचीपति: ॥56॥

वंशी वंशधरो लोको विलोको मोहनाशन: ।

रवरावो रवो रावो बालो बालबलाहक: ॥57॥

शिवो रुद्रो नलो नीलो लांगुली लांगुलाश्रय: ।

पारद: पावनो हंसो हंसारूढ़ो जगत्पति: ॥58॥

मोहिनीमोहनो मायी महामायो महामखी ।

वृषो वृषाकपि: काल: कालीदमनकारक: ॥59॥

कुब्जभाग्यप्रदो वीरो रजकक्षयकारक: ।

कोमलो वारुणो राज जलदो जलधारक: ॥60॥

हारक: सर्वपापघ्न: परमेष्ठी पितामह: ।

खड्गधारी कृपाकारी राधारमणसुन्दर: ॥61॥

द्वादशारण्यसम्भोगी शेषनागफणालय: ।

कामश्याम: सुख: श्रीद: श्रीपति: श्रीनिधि: कृति: ॥62॥

हरिर्हरो नरो नारो नरोत्तम इषुप्रिय: ।

गोपालो चित्तहर्ता च कर्ता संसारतारक: ॥63॥

आदिदेवो महादेवो गौरीगुरुरनाश्रय: ।

साधुर्मधुर्विधुर्धाता भ्राताsक्रूरपरायण: ॥64॥

रोलम्बी च हयग्रीवो वानरारिर्वनाश्रय: ।

वनं वनी वनाध्यक्षो महाबंधो महामुनि: ॥65॥

स्यमन्तकमणिप्राज्ञो विज्ञो विघ्नविघातक: ।

गोवर्धनो वर्धनीयो वर्धनी वर्धनप्रिय: ॥66॥

वर्धन्यो वर्धनो वर्धी वार्धिन्य: सुमुखप्रिय: ।

वर्धितो वृद्धको वृद्धो वृन्दारकजनप्रिय: ॥67॥

गोपालरमणीभर्ता साम्बुकुष्ठविनाशन: ।

रुक्मिणीहरण: प्रेमप्रेमी चन्द्रावलीपति: ॥68॥

श्रीकर्ता विश्वभर्ता च नारायणनरो बली ।

गणो गणपतिश्चैव दत्तात्रेयो महामुनि: ॥69॥

व्यासो नारायणो दिव्यो भव्यो भावुकधारक: ।

श्व: श्रेयसं शिवं भद्रं भावुकं भविकं शुभम ॥70॥

शुभात्मक: शुभ: शास्ता प्रशस्ता मेघनादहा ।

ब्रह्मण्यदेवो दीनानामुद्धारकरणक्षम: ॥71॥

कृष्ण: कमलपत्राक्ष: कृष्ण: कमललोचन: ।

कृष्ण: कामी सदा कृष्ण: समस्तप्रियकारक: ॥72॥

नन्दो नन्दी महानन्दी मादी मादनक: किली ।

मिली हिली गिली गोली गोलो गोलालयी गुली ॥73॥

गुग्गुली मारकी शाखी वट: पिप्पलक: कृती ।

म्लेक्षहा कालहर्ता च यशोदायश एव च ॥74॥

अच्युत: केशवो विष्णुर्हरि: सत्यो जनार्दन: ।

हंसो नारायणो लीलो नीलो भक्तिपरायण: ॥75॥

जानकीवल्लभो रामो विरामो विघ्ननाशन: ।

सहस्रांशुर्महाभानुर्वीरबाहुर्महोदधि: ॥76॥

समुद्रोsब्धिरकूपार: पारावार: सरित्पति: ।

गोकुलानन्दकारी च प्रतिज्ञापरिपालक: ॥77॥

सदाराम: कृपारामो महारामो धनुर्धर: ।

पर्वत: पर्वताकारो गयो गेयो द्विजप्रिय: ॥78॥

कमलाश्वतरो रामो रामायणप्रवर्तक: ।

द्यौदिवौ दिवसो दिव्यो भव्यो भाविभयापह: ॥79॥

पार्वतीभाग्यसहितो भ्राता लक्ष्मीविलासवान ।

विलासी साहसी सर्वी गर्वी गर्वितलोचन: ॥80॥

मुरारिर्लोकधर्मज्ञो जीवनो जीवनान्तक: ।

यमो यमादिर्यमनो यामी यामविधायक: ॥81॥

वसुली पांसुली पांसुपाण्डुरर्जुनवल्लभ: ।

ललिताचन्द्रिकामाली माली मालाम्बुजाश्रय: ॥82॥

अम्बुजाक्षो महायज्ञो दक्षश्चिन्तामणिप्रभु: ।

मणिर्दिनमणिश्चैव केदारो बदरीश्रय: ॥83॥

बदरीवनसम्प्रीतो व्यास: सत्यवतीसुत: ।

अमरारिनिहन्ता च सुधासिन्धुर्विधूदय: ॥84॥

चन्द्रो रवि: शिव: शूली चक्री चैव गदाधर: ।

श्रीकर्ता श्रीपति: श्रीद: श्रीदेवो देवकीसुत: ॥85॥

श्रीपति: पुण्डरीकाक्ष: पद्मनाभो जगत्पति: ।

वासुदेवोsप्रमेयात्मा केशवो गरुडध्वज: ॥86॥

नारायण: परं धाम देवदेवो महेश्वर: ।

चक्रपाणि: कलापूर्णो वेदवेद्यो दयानिधि: ॥87॥

भगवान सर्वभूतेशो गोपाल: सर्वपालक: ।

अनन्तो निर्गुणोsनन्तो निर्विकल्पो निरंजन: ॥88॥

निराधारो निराकारो निराभासो निराश्रय: ।

पुरुष: प्रणवातीतो मुकुन्द: परमेश्वर: ॥89॥

क्षणावनि: सर्वभौमो वैकुण्ठो भक्तवत्सल: ।

विष्णुर्दामोदर: कृष्णो माधवो मथुरापति: ॥90॥

देवकीगर्भसम्भूतयशोदावत्सलो हरि: ।

शिव: संकर्षण: शंभुर्भूतनाथो दिवस्पति: ॥91॥

अव्यय: सर्वधर्मज्ञो निर्मलो निरुपद्रव: ।

निर्वाणनायको नित्योsनिलजीमूतसन्निभ: ॥92॥

कालाक्षयश्च सर्वज्ञ: कमलारूपतत्पर: ।

ह्रषीकेश: पीतवासा वासुदेवप्रियात्मज: ॥93॥

नन्दगोपकुमारार्यो नवनीताशन: प्रभु: ।

पुराणपुरुष: श्रेष् शड़्खपाणि: सुविक्रम: ॥94॥

अनिरुद्धश्वक्ररथ: शार्ड़्गपाणिश्चतुर्भुज: ।

गदाधर: सुरार्तिघ्नो गोविन्दो नन्दकायुध: ॥95॥

वृन्दावनचर: सौरिर्वेणुवाद्यविशारद: ।

तृणावर्तान्तको भीमसाहसो बहुविक्रम: ॥96॥

सकटासुरसंहारी बकासुरविनाशन: ।

धेनुकासुरसड़्घात: पूतनारिर्नृकेसरी ॥97॥

पितामहो गुरु: साक्षी प्रत्यगात्मा सदाशिव: ।

अप्रमेय: प्रभु: प्राज्ञोsप्रतर्क्य: स्वप्नवर्धन: ॥98॥

धन्यो मान्यो भवो भावो धीर: शान्तो जगदगुरु: ।

अन्तर्यामीश्वरो दिव्यो दैवज्ञो देवता गुरु: ॥99॥

क्षीराब्धिशयनो धाता लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रज: ।

धात्रीपतिरमेयात्मा चन्द्रशेखरपूजित: ॥100॥

लोकसाक्षी जगच्चक्षु: पुण्य़चारित्रकीर्तन: ।

कोटिमन्मथसौन्दर्यो जगन्मोहनविग्रह: ॥101॥

मन्दस्मिततमो गोपो गोपिका परिवेष्टित: ।

फुल्लारविन्दनयनश्चाणूरान्ध्रनिषूदन: ॥102॥

इन्दीवरदलश्यामो बर्हिबर्हावतंसक: ।

मुरलीनिनदाह्लादो दिव्यमाल्यो वराश्रय: ॥103॥

सुकपोलयुग: सुभ्रूयुगल: सुललाटक: ।

कम्बुग्रीवो विशालाक्षो लक्ष्मीवान शुभलक्षण: ॥104॥

पीनवक्षाश्चतुर्बाहुश्चतुर्मूर्तीस्त्रिविक्रम: ।

कलंकरहित: शुद्धो दुष्टशत्रुनिबर्हण: ॥105॥

किरीटकुण्डलधर: कटकाड़्गदमण्डित: ।

मुद्रिकाभरणोपेत: कटिसूत्रविराजित: ॥106॥

मंजीररंजितपद: सर्वाभरणभूषित: ।

विन्यस्तपादयुगलो दिव्यमंगलविग्रह: ॥107॥

गोपिकानयनानन्द: पूर्णश्चन्द्रनिभानन: ।

समस्तजगदानन्दसुन्दरो लोकनन्दन: ॥108॥

यमुनातीरसंचारी राधामन्मथवैभव: ।

गोपनारीप्रियो दान्तो गोपिवस्त्रापहारक: ॥109॥

श्रृंगारमूर्ति: श्रीधामा तारको मूलकारणम ।

सृष्टिसंरक्षणोपाय: क्रूरासुरविभंजन ॥110॥

नरकासुरहारी च मुरारिर्वैरिमर्दन: ।

आदितेयप्रियो दैत्यभीकरश्चेन्दुशेखर: ॥111॥

जरासन्धकुलध्वंसी कंसाराति: सुविक्रम: ।

पुण्यश्लोक: कीर्तनीयो यादवेन्द्रो जगन्नुत: ॥112॥

रुक्मिणीरमण: सत्यभामाजाम्बवतीप्रिय: ।

मित्रविन्दानाग्नजितीलक्ष्मणासमुपासित: ॥113॥

सुधाकरकुले जातोsनन्तप्रबलविक्रम: ।

सर्वसौभाग्यसम्पन्नो द्वारकायामुपस्थित: ॥114॥

भद्रसूर्यसुतानाथो लीलामानुषविग्रह: ।

सहस्रषोडशस्त्रीशो भोगमोक्षैकदायक: ॥115॥

वेदान्तवेद्य: संवेद्यो वैधब्रह्माण्डनयक: ।

गोवर्धनधरो नाथ: सर्वजीवदयापर: ॥116॥

मूर्तिमान सर्वभूतात्मा आर्तत्राणपरायण: ।

सर्वज्ञ: सर्वसुलभ: सर्वशास्त्रविशारद: ॥117॥

षडगुणैश्चर्यसम्पन्न: पूर्णकामो धुरन्धर: ।

महानुभाव: कैवल्यदायको लोकनायक: ॥118॥

आदिमध्यान्तरहित: शुद्धसात्त्विकविग्रह: ।

आसमानसमस्तात्मा शरणागतवत्सल: ॥119॥

उत्पत्तिस्थितिसंहारकारणं सर्वकारणम ।

गंभीर: सर्वभावज्ञ: सच्चिदानन्दविग्रह: ॥120॥

विष्वक्सेन: सत्यसन्ध: सत्यवान्सत्यविक्रम: ।

सत्यव्रत: सत्यसंज्ञ सर्वधर्मपरायण: ॥121॥

आपन्नार्तिप्रशमनो द्रौपदीमानरक्षक: ।

कन्दर्पजनक: प्राज्ञो जगन्नाटकवैभव: ॥122॥

भक्तिवश्यो गुणातीत: सर्वैश्वर्यप्रदायक: ।

दमघोषसुतद्वेषी बाण्बाहुविखण्डन: ॥123॥

भीष्मभक्तिप्रदो दिव्य: कौरवान्वयनाशन: ।

कौन्तेयप्रियबन्धुश्च पार्थस्यन्दनसारथि: ॥124॥

नारसिंहो महावीरस्तम्भजातो महाबल: ।

प्रह्लादवरद: सत्यो देवपूज्यो भयंकर: ॥125॥

उपेन्द्र: इन्द्रावरजो वामनो बलिबन्धन: ।

गजेन्द्रवरद: स्वामी सर्वदेवनमस्कृत: ॥126॥

शेषपर्यड़्कशयनो वैनतेयरथो जयी ।

अव्याहतबलैश्वर्यसम्पन्न: पूर्णमानस: ॥127॥

योगेश्वरेश्वर: साक्षी क्षेत्रज्ञो ज्ञानदायक: ।

योगिह्रत्पड़्कजावासो योगमायासमन्वित: ॥128॥

नादबिन्दुकलातीतश्चतुर्वर्गफलप्रद: ।

सुषुम्नामार्गसंचारी सन्देहस्यान्तरस्थित: ॥129॥

देहेन्द्रियमन: प्राणसाक्षी चेत:प्रसादक: ।

सूक्ष्म: सर्वगतो देहीज्ञानदर्पणगोचर: ॥130॥

तत्त्वत्रयात्मकोsव्यक्त: कुण्डलीसमुपाश्रित: ।

ब्रह्मण्य: सर्वधर्मज्ञ: शान्तो दान्तो गतक्लम: ॥131॥

श्रीनिवास: सदानन्दी विश्वमूर्तिर्महाप्रभु: ।

सहस्त्रशीर्षा पुरुष: सहस्त्राक्ष: सहस्त्रपात: ॥132॥

समस्तभुवनाधार: समस्तप्राणरक्षक: ।

समस्तसर्वभावज्ञो गोपिकाप्राणरक्षक: ॥133॥

नित्योत्सवो नित्यसौख्यो नित्यश्रीर्नित्यमंगल: ।

व्यूहार्चितो जगन्नाथ: श्रीवैकुण्ठपुराधिप: ॥134॥

पूर्णानन्दघनीभूतो गोपवेषधरो हरि: ।

कलापकुसुमश्याम: कोमल: शान्तविग्रह: ॥135॥

गोपाड़्गनावृतोsनन्तो वृन्दावनसमाश्रय: ।

वेणुवादरत: श्रेष्ठो देवानां हितकारक: ॥136॥

बालक्रीडासमासक्तो नवनीतस्यं तस्कर: ।

गोपालकामिनीजारश्चोरजारशिखामणि: ॥137॥

परंज्योति: पराकाश: परावास: परिस्फुट: ।

अष्टादशाक्षरो मन्त्रो व्यापको लोकपावन: ॥138॥

सप्तकोटिमहामन्त्रशेखरो देवशेखर: ।

विज्ञानज्ञानसन्धानस्तेजोराशिर्जगत्पति: ॥139॥

भक्तलोकप्रसन्नात्मा भक्तमन्दारविग्रह: ।

भक्तदारिद्रयदमनो भक्तानां प्रीतिदायक: ॥140॥

भक्ताधीनमना: पूज्यो भक्तलोकशिवंकर: ।

भक्ताभीष्टप्रद: सर्वभक्ताघौघनिकृन्तन: ॥141॥

अपारकरुणासिन्धुर्भगवान भक्ततत्पर: ॥142॥

इति श्रीराधिकानाथसहस्त्रं नाम कीर्तितम ।

स्मरणात्पापराशीनां खण्डनं मृत्युनाशनम ॥143॥

वैष्णवानां प्रियकरं महारोगनिवारणम ।

ब्रह्महत्यासुरापानं परस्त्रीगमनं तथा ॥144॥

परद्रव्यापहरणं परद्वेषसमन्वितम ।

मानसं वाचिकं कायं यत्पापं पापसम्भवम ॥145॥

सहस्त्रनामपठनात्सर्व नश्यति तत्क्षणात ।

महादारिद्र्ययुक्तो यो वैष्णवो विष्णुभक्तिमान ॥146॥

कार्तिक्यां सम्पठेद्रात्रौ शतमष्टोत्तर क्रमात ।

पीताम्बरधरो धीमासुगन्धिपुष्पचन्दनै: ॥147॥

पुस्तकं पूजयित्वा तु नैवेद्यादिभिरेव च ।

राधाध्यानाड़िकतो धीरो वनमालाविभूषित: ॥148॥

शतमष्टोत्तरं देवि पठेन्नामसहस्त्रकम ।

चैत्रशुक्ले च कृष्णे च कुहूसंक्रान्तिवासरे ॥149॥

पठितव्यं प्रयत्नेन त्रौलोक्यं मोहयेत्क्षणात ।

तुलसीमालया युक्तो वैष्णवो भक्तित्पर: ॥150॥

रविवारे च शुक्रे च द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।

ब्राह्मणं पूजयित्वा च भोजयित्वा विधानत: ॥151॥

पठेन्नामसहस्त्रं च तत: सिद्धि: प्रजायते ।

महानिशायां सततं वैष्णवो य: पठेत्सदा ॥152॥

देशान्तरगता लक्ष्मी: समायातिं न संशय: ।

त्रैलोक्ये च महादेवि सुन्दर्य: काममोहिता: ॥153॥

मुग्धा: स्वयं समायान्ति वैष्णवं च भजन्ति ता: ।

रोगी रोगात्प्रमुच्येत बद्धो मुच्येत बन्धनात ॥154॥

गुर्विणी जनयेत्पुत्रं कन्या विन्दति सत्पतिम् ।

राजानो वश्यतां यान्ति किं पुन: क्षुद्रमानवा: ॥155॥

सहस्त्रनामश्रवणात्पठनात्पूजनात्प्रिये ।

धारणात्सर्वमाप्नोति वैष्णवो नात्र संशय: ॥156॥

वंशीतटे चान्यवटे तथा पिप्पलकेsथवा ।

कदम्बपादपतले गोपालमूर्तिसन्निधौ ॥157॥

य: पठेद्वैष्णवो नित्यं स याति हरिमन्दिरम ।

कृष्णेनोक्तं राधिकायै मया प्रोक्तं पुरा शिवे ॥158॥

नारदाय मया प्रोक्तं नारदेन प्रकाशितम् ।

मया त्वयि वरारोहे प्रोक्तमेतत्सुदुर्लभम् ॥159॥

गोपनीयं प्रयत्नेन् न प्रकाश्यं कथंचन ।

शठाय पापिने चैव लम्पटाय विशेषत: ॥160॥

न दातव्यं न दातव्यं न दात्व्यं कदाचन ।

देयं शिष्याय शान्ताय विष्णुभक्तिरताय च ॥161॥

गोदानब्रह्मयज्ञादेर्वाजपेयशस्य च ।

अश्वमेधसहस्त्रस्य फलं पाठे भवेदध्रुवम् ॥162॥

मोहनं स्तम्भनं चैव मारणोच्चाटनादिकम ।

यद्यद्वांछति चित्तेन तत्तत्प्राप्नोति वैष्णव: ॥163॥

एकादश्यां नर: स्नात्वा सुगन्धिद्रव्यतैलकै: ।

आहारं ब्राह्मणे दत्त्वा दक्षिणां स्वर्णभूषणम् ॥164॥

तत आरम्भकर्ताsसौ सर्व प्राप्नोति मानव: ।

शतावृत्तं सहस्त्रं च य: पठेद्वैष्णवो जन: ॥165॥

श्रीवृंदावनचन्द्रस्य प्रासादात्सर्वमाप्नुयात ।

यदगृहे पुस्तकं देवि पूजितं चैव तिष्ठति ॥166॥

न मारी न च दुर्भिक्षं नोपसर्गभयं क्वचित ।

सर्पादि भूतयक्षाद्या नश्यन्ति नात्र संशय: ॥167॥

श्रीगोपालो महादेवि वसेत्तस्य गृहे सदा ।

गृहे यत्र सहस्त्रं च नाम्नां तिष्ठति पूजितम् ॥168॥

मुरलीधर- बासरी वाजवणारा

गिरिधर- गोवर्धन पर्वत उचलणारा

वासुदेव- वासुदेवांचा पुत्र

मधुसूदन- राक्षस मधूचा नाश करणारा

श्रीहरि- हरिचे स्वरूप

जगन्नाथ- संपूर्ण विश्वाचा स्वामी

गोपाल- गायींचा रक्षणकर्ता

नंदलाल- नंदबाबांचा प्रिय पुत्र

मुकुंद- मुक्ती देणारा

दामोदर- माता यशोदेद्वारे कमरेला दोर बांधलेला

व्रजेश- व्रजभूमीचा राजा

पार्थसारथी- अर्जुनाचा सारथी

चक्रधर- सुदर्शन चक्र धारण करणारा

माधव- लक्ष्मीचा स्वामी

केशव- सुंदर केस असलेला

व्रजेंद्रनंदन- व्रज प्रदेशाचा राजकुमार

श्यामसुंदर- सौंदर्य असलेला कृष्ण

रमण- भक्तांचे हृदय जिंकणारा

सत्यव्रत- नेहमी सत्य बोलणारा

चतुर्भुज- चार भुजांमध्ये अस्त्र धारण करणारा

रासेश्वर- रासलीला करणारा

राजेंद्र- राजांचा राजा

ब्रजेश्वर- ब्रजभूमीचा राजा

अच्युत- कधीही पराभूत न होणारा

हरि- पापांचा नाश करणारा

सत्यसंध- नेहमी सत्य पालन करणारा

मयूर- मयूर पंख धारण करणारा

सुप्रसन्न - नेहमी प्रसन्न राहणारा

अनिरुद्ध- ज्याला कोणी रोखू शकत नाही

अच्युतानंद- चिरंतन आनंद देणारा

शरण्य- सर्वांचा आधार

सर्वेश्वर- सर्वांचा स्वामी

जगन्निवास- संपूर्ण जगाचा आश्रय

सिद्धार्थ- सिद्धी प्राप्त केलेला

हृषीकेश- इंद्रियांचा स्वामी

पुण्यश्लोक- पुण्यवान व्यक्ती

देवदेव- देवांचा देव

पुरुषोत्तम- श्रेष्ठ पुरुष

सर्वज्ञ- सर्वज्ञानी

रणधीर- पराक्रमी योद्धा

श्रीधर- देवी लक्ष्मीचा स्वामी

अचिंत्य- ज्याला समजणे कठीण आहे

प्रेमानंद- प्रेम आणि आनंद देणारा

राधाकांत- राधेचा प्रियकर

रसराज- प्रेमाने भरलेला

मोहन- मन मोहून टाकणारा

रसिकेंद्र- रसिकांचा राजा

यशस्वी - महान कीर्ती असलेला

सिद्धेश्वर- सिद्धांचा ईश्वर

चंद्रकांत- चंद्रासारखा तेजस्वी

रसिक- प्रेमाचा आनंद घेणारा

श्रीकृष्णानंद- श्रीकृष्णाचा आनंद देणारा

नंदनंदन- नंदबाबांचा लाडका

श्रीवल्लभ- लक्ष्मीचा प्रिय

केशव- सुंदर केस असलेला, श्रीकृष्णाचे एक नाव

माधव- लक्ष्मीचा स्वामी, श्रीकृष्णाचे एक नाव

वसुदेव- वसुदेवांचा पुत्र

नंदन- आनंद देणारा, नंदबाबांचा पुत्र

मुरली- बासरी, कृष्णाची बासरी वाजवण्याची कला

शौर्य- पराक्रमी, श्रीकृष्णाचे गुण

गिरीश- गोवर्धन पर्वत उचलणारा

व्रजनाथ- व्रजभूमीचा स्वामी

श्याम- सुंदर निळसर वर्णाचा

सुदर्शन- सुदर्शन चक्र धारण करणारा

रणजित- युद्धात विजयी

चंद्रेश- चंद्रासारखा तेजस्वी

राधेश- राधेचा प्रियकर

धीरज- संयमी, श्रीकृष्णाच्या धैर्याचे प्रतीक

सत्येश- सत्यावर आधारलेला

मुरारी- मुरा राक्षसाचा संहार करणारा

रासेश- रासलीलेचा स्वामी

हरीश- श्रीहरी म्हणजेच विष्णू-कृष्ण

प्रेमेश- प्रेमाने भरलेला

यमुनेश- यमुना नदीचा स्वामी

शुभकांत- शुभ व तेजस्वी

नवनीत- लोणी प्रिय असलेला

कान्हा- श्रीकृष्णाचे लाडके नाव

परमेश- सर्वोच्च ईश्वर

द्वारकेश- द्वारकेचा राजा

गोकुल- गोकुळाशी संबंधित

श्रीधर- लक्ष्मीचा स्वामी

अमृतेश- अमृतसारखा गोड

संगीतेश- संगीत प्रिय असलेला

कृष्णांश- कृष्णाचा अंश

हरिकांत- भगवान हरिचा प्रिय

सत्यनारायण- सत्याचा पालन करणारा

रमाकांत- देवी लक्ष्मीचा प्रियकर
Image: Freepik

साहित्य- 

हे करण्यासाठी तुम्हाला 1 कप धणे,1/2 कप साखर पावडर,1/2 कप बारीक चिरलेले बदाम, 1/2 कप बारीक चिरलेले काजू, 1 टेबलस्पून बेदाणे, 1/2 कप किसलेले खोबरे, 1 मोठे चमचे तूप, 1/2 कप मखाणे  आणि 1/2 टीस्पून वेलची 

कृती- 

सर्व प्रथम कढईत तूप गरम करा. चिरलेले काजू आणि बदाम घालून चांगले परतून घ्या. नंतर ते पॅनमधून वेगळे करा. नंतर त्याच कढईत मखाणे तळून घ्या. यानंतर मखाणे बाहेर काढून तूप घालून धणे पूड 10 मिनिटे चांगली परतून घ्या. त्यातून सुगंध येऊ लागला की गॅस बंद करा. आता त्यात भाजलेले मखाणे, काजू, बदाम, बेदाणे, वेलची पावडर आणि साखर पावडर घालून मिक्स करा. नंतर मंद आचेवर ठेवा आणि हलवा, नंतर 2 मिनिटांनी गॅस बंद करा. आता नैवेद्यासाठी पंजिरी तयार आहे.

गोपाळकाला

गोपाल म्हणजे गायींचे पालन करणारा. काला म्हणजे एकत्र मिसळणे. पोहे, ज्वारीच्या लाह्या, धानाच्या लाह्या, लिंबाचे वा आंब्याचे लोणचे, दही, ताक, चण्याची भिजविलेली डाळ, साखर, फळांच्या फोडी इत्यादी मिसळून तयार झालेला हा एक खाद्यपदार्थ असतो. हा कृष्णास फार प्रिय होता, असे सांगितले जाते. श्रीकृष्ण व त्याचे सवंगडी मिळून यमुनेच्या तीरावर हा तयार करीत असत व सर्वजण वाटून खात असत असे मानले जाते. जाणून घ्या कशा प्रकारे तयार करावा गोपाळकाला

एक वाटी धानाच्या लाह्या, 1 वाटी काल्याच्या लाह्या, एक वाटी जाड पोहे, 1 काकडी, 2-3 हिरव्या मिरच्या, अर्धा चमचा किसलेलं आलं, एक चमचा लिंबू रस, दोन चमचे बेदाणे, 50 ग्राम दही, 50 ग्राम भाजके डाळे, एक चमचा लिंबाचे गोड लोणचे, एक चमचा आंब्याचे गोड लोणचे, 1 चमचा साखर, चवीप्रमाणे मीठ, कोथिंबीर चिरलेली, दोन चमचे डाळींबाचे दाणे

कृती: वरील सर्व साहित्य एकत्र करावं. मग त्यात थोडे डाळिंबाचे दाणे आणि कोथिंबीर पुन्हा वरून घालावी.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या जीवनात 

सुख, शांती आणि समृद्धीचा आणो. 

त्यांच्या दिव्य आशीर्वादाने तुमचे सर्व दुःख दूर होऊन 

आनंदाची नवीन उमेद तुमच्या जीवनात येवो.

शुभ जन्माष्टमी!

श्रीकृष्णाच्या जन्मोत्सवाच्या निमित्ताने, 

तुमच्या घरात प्रेम, सौहार्द आणि आनंदाची भरभराट होवो. 

त्यांच्या मुरलीच्या सुरांनी तुमचे जीवन गोड आणि सुंदर बनो. 

जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

ALSO READ: भगवान विष्णूंनी मध्यरात्री का घेतला कृष्ण अवतार, जाणून घ्या जन्माष्टमीच्या व्रताची कथा

गोकुळामध्ये ज्याने रास रचला, 

गोपिकांना आपल्या प्रेमात गुंतवले, 

अशा श्रीकृष्णाच्या कृपेने तुमच्या आयुष्यात 

सकारात्मक ऊर्जा आणि यशाची कमान उमलो. 

जन्माष्टमीच्या शुभेच्छा!

दह्याची हंडी फोडण्याच्या उत्साहासोबत, 

श्रीकृष्णाच्या भक्तीने तुमचे मन निर्मळ होवो. 

त्यांच्या आशीर्वादाने तुमच्या प्रत्येक इच्छा पूर्ण होवो 

आणि घरात सुखाचा ठेवा वाढो. 

शुभ जन्माष्टमी!

ALSO READ: दहीहंडी सण का साजरा केला जातो?

श्रीकृष्णाच्या जन्माने गोकुळात आनंदाची लहर आली होती, 

तशीच तुमच्या जीवनातही आनंदाची नवीन सुरुवात होवो. 

त्यांच्या चरणी प्रार्थना करून तुमचे जीवन सुखमय होवो. 

जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

कान्ह्याच्या लीलांनी जगाला प्रेम आणि सत्याचा मार्ग दाखवला

या जन्माष्टमीच्या निमित्ताने, 

त्यांची कृपा तुमच्या कुटुंबावर कायम राहो 

आणि तुमच्या जीवनात शांतीचा सोहळा साजरा होवो. शुभेच्छा!

श्रीकृष्णाच्या बासरीच्या स्वरात तुमच्या जीवनात हर्ष आणि आनंदाचे रंग भरा

दहीहंडीच्या उत्सवात तुमच्या प्रत्येक क्षणी आनंदाचे थर साचो. 

जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

नंदलालाच्या जन्माने गोकुळ उजळले, 

तसे तुमच्या घरातही श्रीकृष्णाच्या आशीर्वादाने उज्ज्वलता आणि समृद्धी येवो

त्यांच्या भक्तीतून तुमचे सर्व स्वप्न साकार होवो.

शुभ जन्माष्टमी!

ALSO READ: Janmashtami 2025 जन्माष्टमी कधी १५ की १६ ऑगस्ट? कृष्ण जन्मोत्सवाची योग्य तारीख आणि शुभ वेळ जाणून घ्या

ज्याने कंसाचा वध करून सत्याची विजय गाजवली, 

अशा श्रीकृष्णाच्या कृपेने तुमच्या जीवनातील सर्व अडचणी दूर होवो

या जन्माष्टमीला तुमच्या कुटुंबाला आनंदाची परमेश्वरी कृपा लाभो. शुभेच्छा!

श्रीकृष्णाच्या पवित्र चरणात भक्ती ठेवून, 

तुमचे जीवन आनंदाने आणि शांतीने भरले जावो

दहीहंडीच्या जल्लोषात तुमच्या प्रत्येक क्षणाला नवीन जोश मिळो

जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

गोकुळातील लाडक्या कान्ह्याने जगाला प्रेमाचा संदेश दिला

या जन्माष्टमीच्या निमित्ताने, त्यांचा आशीर्वाद तुमच्या घरात सुख आणि समृद्धीचा सोहळा घडवो

शुभ जन्माष्टमी!

श्रीकृष्णाच्या जन्माने मथुरेचा आनंद द्विगुणित झाला होता, 

तसा तुमच्या जीवनातही आनंद आणि शांतीचा वास पसरवो

त्यांच्या मायेने तुमचे सर्व दुःख दूर होवो

जन्माष्टमीच्या शुभेच्छा!

बासरी वाजवत गोकुळात रंगवलेला रास,

अशा श्रीकृष्णाच्या प्रेमाने तुमचे जीवन सुंदर आणि सुखमय होवो

या जन्माष्टमीला तुमच्या कुटुंबाला त्यांची कृपा कायम लाभो. शुभेच्छा!

दही चोरून खाणारा नटखट कान्ह्या

त्याच्या लीलांनी गोकुळाला आनंद दिला

या जन्माष्टमीला त्यांची कृपा तुमच्या घरात सुख आणि समृद्धी घेऊन येवो

हार्दिक शुभेच्छा!

श्रीकृष्णाच्या जन्माने जगात धर्म आणि प्रेमाचा प्रकाश पसरला

या जन्माष्टमीच्या निमित्ताने, 

त्यांचा आशीर्वाद तुमच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवो 

आणि तुमचे सर्व प्रयत्न यशस्वी होवो. 

शुभ जन्माष्टमी!

मृगमदशोभितभालं भुवनत्रयपालम् जयदेव० ॥ धृ ० ॥

निर्गुणसगुणाकारं संह्रतभूभारं

मुरहरनंदकुमारं मुनिजनसुखकारकम्

वृंदावनसंचारं कौस्तुभमणिहारं करुणापारावारं गोवर्धनधारम् ॥

जय देव० ॥ १ ॥

मुरलीवादनलोललं सप्तस्वरगीतम्

स्थलचर-जलचर-वनचररंजित सद्‍गीतम् ॥

स्तंभित यमुनातोयं अगणितवरचरितम्

गोपीजनमनमोहनदान्तं श्रीकान्तम् ॥

जय देव० ॥ २ ॥

रासक्रीडामंडलवेष्टीतव्रजललनम्

मध्ये तांडवमंडित कुवलकदलनयनम् ॥

कुसुमित काननरंजित मंदस्मितवदनम्

फणिवरकालियदमनां पक्षीश्वर गमनम् ॥

जयदेव. ० ॥ ३ ॥

अभिनव नवनितचोरं विधृतदधिगोलम् ।

लीलानटवरखेलं नवकांचनशैलम् ॥

निर्जररक्षणशीलं विदलितरिपुजालम्

स्वभक्तजनतापालं जय जय गोपालम ॥

जयदेव.० ॥ ४ ॥

*********************

अवतार गोकुळी हो । जन तारावयासी ॥

लावण्यरुपडे हो ॥ तेज:पुंजाळ राशी ॥

उगवले कोटिबिंब ॥ रवि लोपला शशी ॥

उत्साह सुरवरां ॥ महाथोर मानसी ॥ १ ॥

जय देवा कृष्णनाथा । राईरखुमाई कांता ।

आरती ओवाळीन । तुम्हां देवकीसुता ॥ धृ. ॥

कौतुक पहावया ॥ भाव ब्रह्मयाने केली ।

वत्सेंही चोरुनियां सत्यलोकासी नेलीं गोपाल गाईवत्सें ।

दोन्ही ठायी रक्षिलि । सुखाचा प्रेमसिंधु । अनाथांची माउली ॥ २ ॥

चारितां गोधनें हो । इंद्र कोपला भारी मेघ कडाडीला ॥

शिला वर्षल्या धारी । रक्षिले गोकुळ हो ।

नखिं धरिला गिरी । निर्भय लोकपाळ अवतरला हरि ॥ ३ ॥

वसुदेव देवकीचे । बंद फोडीली शाळा ।

होउनिया विश्वजनिता । तया पोटिंचा बाल ।

दैत्य हे त्रासियेले । समुळ कंसासी काळ ।

राज्य हें उग्रेसेना । केला मथुरापाळ ॥ ४ ॥

तारिले भक्तजन । दैत्य सर्व निर्दाळुन ।

पांडवा साहाकारी । अडलिया निर्वाणी ।

गुण मी काय वर्णु । मति केवढी वानूं ।

विनवितो दास तुका । ठाव मागे चरणी ॥ ५ ॥

*********************

ओंवाळूं आरती मदनगोपाळा ॥

श्यामसुंदर गळा वैजयंतीमाळा ॥ धृ. ॥

चरणकमल ज्याचें अति सुकुमार ॥

ध्वजव्रजांकुश ब्रीदाते तोडर ॥ १ ॥

नाभिकमलीं ज्याचें ब्रह्मयाचे स्थान ।

ह्रुदयी पदक शोभे श्रीवत्सलांछन ॥ २ ॥

मुखकमल पाहातां सूर्याच्याकोटी ॥

मोहियेलें मानस कोंदियली दृष्टी ॥ ३ ॥

जडितमुगुट ज्याच्या दैदीप्यमान ।

तेणें तेजें कोंदलें अवघे त्रिभुवन ॥ ४ ॥

एका जनार्दनीं देखियेले रुप ॥

रुप पाहों जाता झालेसें तद्रूप॥ ५ ॥

*********************

हरिनाम गोड झाले ॥ काय सांगू गे माये ॥

गोपाळ बहरताती ॥ वेणु आरती पावे ॥ धृ. ॥

गेले होतें वृंदावना ॥ तेथे भेटला कान्हा ॥

गोपाळांसी वेध माझा ॥ छंद लागला मना ॥ १ ॥

आणिक एक नवल कैसे ॥ ब्रह्मांदिकांलागी पीते ॥

उच्छिष्टालागुनियम देव झाले जळीं मासे ॥ २ ॥

आणिक एक नवल चोज । गोपाळांसी सांग गूज ॥

आचवूं जळीचे जीवन ॥ पाहतां नेत्र ते असून ॥ ३ ॥

आणिक एक नवलपरी ॥ करी धरिली सिदोरी ॥

गोपाळांसी वाढीतसे ॥ नामयाचा स्वामी हरी ॥ हरिनाम. ॥ ४ ॥

*********************

येउन मानवदेहा भुललों संसारी ।

धन सुत जाया माझी म्हणुनीयां सारी ॥

नाही स्मरलो तुजला क्षणही कंसारी ।

वारी भवदु:खातें शरणागत तारीं ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय राधारमणा ।

चुकवी लक्ष योनी चौर्‌यांशी भ्रमणा ॥ धृ. ॥

जाणत आणत आपुले केले अनहीत ।

स्वेच्छें रतलों विषयी त्यजुनीयां विहित ॥

गेला जन्म सज्जनसंगाविरहित ।

त्वपदकमलीं भिनले नाही हे चित्त ॥ जय. ॥ २ ॥

केले अगणित पातक आतां तुज पाही ।

आलो शरणागत मी रक्षी लवलाही ॥

करुणांदृष्टीपूर्ण दोनांतें पाही ।

विनवी कृष्णदास मनिं येऊन राही ॥ जय. ॥ ३ ॥

*********************

कमलानन खगवाहन मणिभूण शौरी ।

रथ भंजन विमलार्जुनविटपांते मारी ॥

अरिमर्दन मधुसूदन भक्तजना तारी ।

यदुनंदन वज्रमंडन भयभय नीवारी ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय यादवराया ।

न कळे महिमा शेषा मग झाला शय्या ॥ धृ. ॥

वज्रवनिता सुखभरिता ध्याती भगवंता ॥

मनमोहन जगजीवन कामाचा जनिता ।

सुरभीसमूहवेष्टित मुरलीस्वर गातां ।

विगलितवसना धावति गोपांच्या वनिता ॥ जय देव. ॥ २ ॥

करुणाकर गिरिवरधर वत्सासुरमदना ।

अघशोषण बकनाशक कलियविषहरणा ।

यमुनाजल करि निर्मळ गोगोवळ कान्हा ॥

धरुनी नाना लीला अघटित करि घटना ॥ जय देव. ॥ ३ ॥

विष भरुनि स्तनिं दोन्ही ते मातुलभगिनी ।

येउनि बोले कृष्णा पाहिन मी नयनी ॥

उचलुनी घेउनि कडिये लांविता स्तनी ।

शोषुनीं प्राण नेला निजपद सुखसदनी ॥ जय. ॥ ४ ॥

कमलासन करि शोधन धरुनि अभिमान ।

गाईगोवळवत्सें नेली चोरुन ।

पुनरपि तैसी देखुनि लज्जायमान ।

जनपंडित शरणागत बोले हरिगण ॥ जय. ॥ ५ ॥

*********************

श्रावणकृष्णाष्टमिसी गोकुळिं अवतरले ।

तुमच्या दर्शनमात्रे बहु पापी तरले ।

बाळपणी स्तनपानें पुतना आसु हरिले ।

तुमची अनंतलीला वेदश्रुति बोले ॥ १ ॥

जय देवा जय देवा कृष्णा जगपाळा ।

दामोदर गोपाळा बाळा घन नीळा ॥ धृ. ॥

देवकिवसुदेवांच्या येउनि उदरासी ।

कंसादिक निर्दाळुनी भक्तां सुख देसी ॥

राहसी स्थिरचर व्यापुनि धर्मासी ।

तुझी अनंतशक्ती न कळे अमरांसी ॥ जय. ॥ २ ॥

केशव माधव विष्णू वामन श्रीरंगा ।

नारायण गोविंदा अच्युत अघभंगा ॥

मधुसुदन संकर्षण श्रीपांडुरंगा ।

श्रीधर विरंचि शंभू इच्छित तव संगा ॥ जय. ॥ ३ ॥

जगदात्मा गोवर्धनधारी जय कृष्णा ।

गोपीजन मुनीमानसहंसा कुळभूषणा ॥

कृष्णा वस्त्रहरणीं तारिसि सूरहरणा ।

करुणासिंधू सखया पुरवी मम तृष्णा ॥ जय. ॥ ४ ॥

शरणागत मी येतों तुझिया चरणांसी ।

आज्ञा दे सर्वज्ञा मज अज्ञानासी ॥

तारी सकळहि संकट वारुनि तम नाशीं ।

पुनरपि येणें चुकवी जननी जठरासी ॥ जय. ॥ ५ ॥

भव गज मज बहु जाची दुस्तरगति याची ।

म्हणउनि विष्णू इच्छा करि तव चरणाची ॥

मद‌भय हरि हरि होउनि श्रीहरि मुक्तींची ।

इच्छा पुरवी बापा जननी भक्तांची ॥ ६ ॥

*********************

वांकी चरणीं धरणी रांगसि यदुतरणी ।

तरुणी मोहिसि फोडिसि भरणी सुखकरणी ॥

पाणी डहुळिसि चोरिसि लोणी मृदुवाणी ।

लोचनबाणें भुलविसी रमणि व्रजरानीं ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय गोकुळपाला ।

नवघननीळा गोपबाळांतें पाळा ॥ धृ. ॥

खुळखुळखुळ वाळे घुळघुळ घागरिया ।

क्षुणक्षुण क्षुद्रघंटा वाजति साजितिया ॥

झळझळ पिंपळपान भाळी गोजिरिया ।

अलिकुलकुटील सुनील जावळ सांबळिया ॥ २ ॥

दुडुदुडुदुडु रांगसि हांससि मग बससी ।

सस्मितवदने विस्मित मन हरिसी ॥

धरिसी भिंती उठती चालसि मग पडसी ।

दडसी मातेपासीं पंडितप्रभू जडसी ॥ ३ ॥

*********************

वृंदारकगुणवृंदं परमामृतकंदं ।

नित्यानंद सुरवरवरदं गोविंद ॥

स्वभक्तमोचितसंधं नाशितभवबंधं मंदस्मितवरमाननमगाध निजबोधं ॥ १ ॥

वंदे नंदानंदं तारितमुचुकुंद ॥

वंदितव्रजजनवृंदं तमगाधबोधं ॥ धृ. ॥

करुणापारावारं भुवनत्रय सारं ।

जगदाकारं मुक्ताहारं सुखपारं ॥

विश्वाकारं दधिघृतनवनीतहारं ।

सुपतीचीरं श्रीशं वीरं रणधीरं ॥ वंदे. ॥ २ ॥

गोपाल तुलसीवनमालं वज्रबालं ।

सनीरनीरदनीलं विधिहरनुतलीलं ॥

विशालभालं गुणगणजालं रिपुकालं ।

मुरलीगायनलीलं पंडितजनपालं ॥ वंदे नंदानंद. ॥ ३ ॥

*********************

निरसुनि देहत्रय अंतरमंदिरीं ।

महाकारण तेजतुर्या ओंवाळीं ॥

अर्ध मात्रासहित करोनि कूसरी ।

महाराजया तूं सुखनिद्रा करी ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।

गोपीरमणातूतें करूं शेजारती ॥ धृ. ॥

पुंनाग मोगरे आणिक जुई जाई ।

बकूळ पारिजातक चंपक शेवंती ॥

परिमळद्रव्यें सहित या सुमनावतीं ।

त्यावरि निद्रा करि तूं भुवनत्रयपती । जय देव. ॥ २ ॥

या शेजेवरि निद्रा करि देवदेवा ।

लक्ष्मी करित आहे चरणांची सेवा ॥

सत्यभामा विंझाणा वारितसे बरवा ।

माधवदासास्वामी अभय कर द्यावा ॥ जय देव. ॥ ३ ॥

*********************

बंधु बलरामासह गोकुळीं अवतरसी ।

मारुनि सकळां दुष्टा भूभारा हरिसी ॥

गोपवधूसी रासक्रीडा बहु करिसी ॥

आत्मज्ञाना कथुनी त्यासहि उद्धरिसी ॥ १ ॥

जय कृष्ण जय कृष्ण जय जय कंसांता ।

वंशीवादनयोगें भुलविसी सुरकांता ॥ धृ. ॥

सीमा सोडुनि इंद्रें करितां बहु कोप ।

गोवर्धन उचलोनी रक्षिसि गोगोप ॥

लाविसि गोरसरक्षक गोपीला झोंप ।

सर्वहि चोरुनि भक्षिसी वांटिसि अमूप ॥ जय. ॥ २ ॥

वाजवुनी मुरलीला रमविसि बल्लीला ।

त्यांसहि यमुनातीरी दाविसि बहु लीला ॥

कंठी घालिसि मोहक सफुल्लवल्लीला ।

स्कंधी घेउनि नाचसि रुसल्या गोपींला ॥ जय. ॥ ३ ॥

दमयिसि यमुनाडोही कालीया सर्पा ।

नाचसि फणिवरि थे थे शमविसि तद्दर्पा ॥

गोपीचित्तें हरिसी उभयुनि कंदर्पा ॥

म्हणसी तनुमनधनकृत गर्वहि मज अर्पा ॥ जय. ॥ ४ ॥

नमितों तव चरणांतें जनना मरणांतें ।

नासावें श्री कृष्णा आलो शरणातें ॥

काढी दीनदयाळा मायावरणाते ।

मज द्यावें नारायण नामस्मरणातें ॥ जय. ॥ ५ ॥

*********************

रजनी करकुल सुंदर देखुनि अवतरसी ।

प्रगटे धरणीधर तो सोदर बहुत रसी ॥

धरुनि सगुणाकारा वज्रजन उद्धरिसी ।

रक्षुनियां वृंदारक असुरातें हरिसी ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय राधारमणा ।

पयसागरतनयावर धाराधरवर्णा ॥

सुंदरवर पीतांबर धारीं मुरहरणा ।

करुणाकर मुरलीधर नमितों तव चरणा ॥ धृ. ॥

हस्ती धरुनी मुरली विचरसि गोपृष्ठीं ॥

मुष्टिक चाणुर दामिसि हाणुनि निजमुष्टी ॥

वृष्टी करितां इंद्रें बल्लव बहुकष्टीं ।

दृष्टीं देखुनी धरिसी गिरीवर अंगुष्टी ॥ जय देव. ॥ २ ॥

कामा सोडुनि सकळां सत्वर व्रजरामा ।

दामा देती तुजला देखुनि अभिरामा ॥

कामा पुरवुनि त्यांच्या टाळिसि भवभ्रमा ।

मामा मारिसी वारिसी रुक्मिणि आणि भामा ॥ जय. ॥ ३ ॥

कालिंदीचे जळीं होता बहुकाळीं ॥

काळीया तो गरळे बहुतांतें जाळी ॥

मौळी त्याच्या रगडति मर्दिसिजैं काळीं ।

गौळी म्हणती विजयी झाला वनमाळी ॥ जय. ॥ ४ ॥

मायावेषा धरिसी त्रिजगा सकळा या ॥

गाया करिसी कीर्ती अनुगां सकळा या ॥

देवा इच्छी बल्लव निशिदिनि यदुराया ।

कायावाचामनें नमितों गुरुपायां ॥ जय. ॥ ५ ॥

*********************

कोटि कुर्वंडिया माधवपायां ॥

उजळॊं येती यादवराया ॥

मंगल स्नानें घालुनि लवलाह्या ॥

आरत्या करिती अर्पुनिया काया ॥ १ ॥

जय जय कृष्णा केशवा पंकजनाभा ।

तन्मय पाहतां लावण्यतेजगाभा ॥ धृ. ॥

सजणा व्यजना वारिती गोपीं बाळा ।

एकी उभ्या घेउनी चंपकमाळा ॥

एकी सुमनें रंगल्या गोपीं बाळा ।

एकी पाहती हरीती घनसावळा ॥ जय. ॥ २ ॥

दाटी कोटिसुर संगित गायन करिती ।

नारद प्रेमें तुंबर सुस्वर गाती ॥

समाधिबोधें तल्लिन तद्रूप होती ।

ऐसा साजे गोपाळकुळदैवतीं ॥ जय.

*********************

हरि चला मंदिरा ऎशा म्हणती गोपिका म्हणती राधिका ।

भावें ओवाळिती यदुकुलतिलका ॥ धृ. ॥

एकीकडे राई, एकीकडे रखुमाई, भावें ओंवाळिता हरिसी तूं होसी दो ठायीं ॥ हरि. ॥ १ ॥

अष्टाधिक सोळा सहस्त्र ज्याच्या सुंदरा, ज्याच्या सुंदरा ।

जिणें जिणें प्रार्थिलें जासी तियेच्या घरा ॥ हरि. ॥ २ ॥

एका जनार्दनी हरि तूं लाघवी होसी ।

इतक्याही भोगुनी ब्रह्मचारी म्हणवीसी ॥ हरि. ॥ ३ ॥

*********************

आरती भुवनसुंदराची ।

इंदिरावरा मुकुंदाची ॥ धृ. ॥

पद्मसमपादयुग्मरंगा ।

ओंवाळणी होती भृंगा ।

नखमणि स्त्रवताहें गंगा जे कां त्रिविधतापभंगा ॥ चाल ॥

वर्तुळ गुल्फ भ्राजमानें ।

किंकिणीक्वणित नाद घणघणित, वांकिवर झुणित, नुपुरें झनन मंजिराची ॥

झनन ध्वनि मंजिराची ॥ आरती. ॥ १ ॥

पीतपट हाटकतप्त वर्णी ।

कांची नितंब सुस्थानी ॥

नाभिची अगाध हो करणी ।

विश्वजनकाची जे जननी ॥ चाल ॥

त्रिवली ललित उदरशोभा ।

कंबुगळां माळ, विलंबित झळाळ कौस्तुभ सरळ, बाहु श्रीवत्सतरळमणिमरळ कंकणाची ॥

प्रीति बहु जडित कंकणाची ॥ आरती. ॥ २ ॥

इंदुसम आस्य कुंदरदना ।

अधरारुणार्क बिंबवदना ॥

पाहतां भ्रांति पडे मदना ।

सजल मेघाब्धि दैत्यदमना ॥ चाल ॥

झळकत मकरकुंडलाभा कुटिलकुंतली, मयूर पत्रावली वेष्टिले तिलक भाळी केशरी झळाळित कृष्णाकस्तुरींची ।

अक्षता काळि कस्तुरीची ॥ आरती. ॥ ३ ॥

कल्पद्रूमातळीं मूर्ती सौदामिनी कोटिदीप्ती ।

गोपीगोपवलय भवती ॥

त्रिविष्टप पुष्पवृष्टि करिती ॥ चाल ॥

मंजुळ मधुर मुरलीनादें ।

चकित गंधर्व चकित अप्सरा, सुरगिरिवरा, कर्पूराधर रतीनें प्रेमयुक्त साची ॥

आरती ओवाळित साची ॥ आरती. ॥ ४ ॥

वृंदावनीचिये हरणी ।

सखे गे कृष्ण माय बहिणी ॥

श्रमलों भवब्धिचें फिरणीं ।

आतां मज ठाव देई चरणीं ॥ चाल ॥

अहा हे पूर्ण पुण्यश्लोका ॥

नमितों चरण शरण, मी करुणा येऊं दे विषाणपाणी कृष्ण नेणतें, बाळ आपुलें राखि लाज याची ॥

दयानिधे राखि लाज याची ॥ आरती ॥ ५ ॥

*********************

सुमनाचे शेजेवरी । पहुडली रमाहरी ॥

वास घाली ते सुंदर । आरती देवी ॥ धृ. ॥

अब्जोद्‍भाव सदाशिव । शेष ऋषीगण गंधर्व आदिकरुनी सर्व देव ॥

नमिताती देवा ॥ १ ॥

पुढें उभा गदा पाणी । करितसे विनवणी ॥

सर्वही जिवांची करणी । सांगतसे देवा ॥ २ ॥

जे जे ज्यांही सेवा केसी ॥ ते ते देवानें घेतली ॥

सर्वांवरी दया केली । देवाधिदेवा ॥ ३ ॥

जे जे ज्यांचे मनोरथ । ते ते पुरवी श्रीनाथ देऊनि प्रसाद तीर्थ ॥

केले रे सुखी । ४ ॥

देव ऋषी मानव । पुण्यश्लोक दानव ॥

सर्वांचा ही गौरव । केलासी देवा ॥ ५ ॥

ऎसिये मंचकसेवा । नयनी पाहिली रे देवा ॥

प्रियोत्तमाहूनि सर्वां । जाहले वरिष्ठ ॥ ६ ॥

गणपतितातांचे रे पुण्य । पुण्यक्षेत्रवरदान टिमया करी सेवन ॥ ७ ॥

*********************

सुमनाचे शेजेवरी । पहुडली रमाहरी ॥

वास घाली ते सुंदर । आरती देवी ॥ धृ. ॥

अब्जोद्‍भाव सदाशिव । शेष ऋषीगण गंधर्व आदिकरुनी सर्व देव ॥

नमिताती देवा ॥ १ ॥

पुढें उभा गदा पाणी । करितसे विनवणी ॥

सर्वही जिवांची करणी । सांगतसे देवा ॥ २ ॥

जे जे ज्यांही सेवा केसी ॥ ते ते देवानें घेतली ॥

सर्वांवरी दया केली । देवाधिदेवा ॥ ३ ॥

जे जे ज्यांचे मनोरथ । ते ते पुरवी श्रीनाथ देऊनि प्रसाद तीर्थ ॥

केले रे सुखी । ४ ॥

देव ऋषी मानव । पुण्यश्लोक दानव ॥

सर्वांचा ही गौरव । केलासी देवा ॥ ५ ॥

ऎसिये मंचकसेवा । नयनी पाहिली रे देवा ॥

प्रियोत्तमाहूनि सर्वां । जाहले वरिष्ठ ॥ ६ ॥

गणपतितातांचे रे पुण्य । पुण्यक्षेत्रवरदान टिमया करी सेवन ॥ ७ ॥

*********************

परमानंदा परम पुरुषोत्तमा रामा ।

अच्युत अनंता हरि मेघश्यामा ॥

अविनाशा अलक्षा परता परब्रह्मा ।

अकळकळा कमलापति ना कळे महिमा ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय जय श्रीपती ।

मंगेळशुभदायका करीन आरती ॥ धृ. ॥

गोविंद गोपाळा गोकुळरक्षणा ।

गिरिवरधर भवसागर तारक दधिमंथना ॥

मधुसुदन मुनिजीवन धरणींश्रमहरणा ।

दीनवत्सला सकळां मूळ जयनींधाना ॥ २ ॥

विश्वंभर सर्वेश्वर तूं जगदोद्धारा ।

चक्रधर करुणाकर पावसी गजेंद्रा ॥

सुखसागर गुणआगर मुकुटमणी शूरां ।

कल्याण कैवल्यमूर्ति मनोहरा ॥ जय. ॥ ३ ॥

गरुडासना शेष शयना नरहरीं ।

नारायणध्याना सुरवर हर गौरी ॥

नंदानंदवंदित त्रिभुन भीतरीं ।

अनंत नामीं ठसा अवतारावरीं ॥ जय. ॥ ४ ॥

सगुणनिर्गुणसाक्ष श्रीमंता संता ।

भगवान भगवंता काळ कृतांता ॥

उत्पतिपाळण पासुनि संहारणसत्ता ।

शरण तुकयाबंधु तारी बहुतां ॥ जय. ॥ ५ ॥

*********************

दैत्यभारें पिडली पृथिवी बाळा ।

म्हणवुनि तुला येणें लागे गोपाळा ॥

भक्तप्रतिपालक उत्साह सोहळा ।

मंगळ तुजला गाती नर आणि अबला ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय गरुडध्वजा ।

आरती ओंवाळूं तुज भक्तकाजा ॥ धृ. ॥

गुण रुप नाम नाही जयासी ।

जिवीताची तैसा होसी तयासी ॥

मत्स्य कूर्म वराह नृसिंह झालासी ।

असुरां काळा ऎसा पुढें टाकसी ॥ २ ॥

सहस्त्रनामरुपें सावळा ना गोरा ।

श्रुति नेति नेति म्हणति तुज विश्वंभरा ॥

जीवना जीवन तूंची होसी दातारा ।

न कळें पार ब्रह्मादिकां सुरवरां ॥ ३ ॥

संता महंता घरी म्हणवी म्हणियारा ।

शंख चक्र गदा आयुधांच्या भारा ॥

दिव्य सुदर्शन घरटी फिरे अवसरा ।

सुकुमार ना स्थूल होसी गोजीरा ॥ ४ ॥

भावेंविण तुझें न घडे पूजन ।

सकळहि गंगा झाल्या तुजपासून ॥

उत्पत्ति प्रलय तूचि करिसी पाळण ।

धरुनि राहिला तुका निश्चयी चरण ॥ जय देव. ॥ ५ ॥

*********************

कंसराये गर्भ वधियेले सात ।

म्हणउनि गोकुळासी आले अनंत ॥

घ्यावया अवतार हेंचि निमित्त ।

असुर संहारोनी तारावे भक्त ॥ १ ।

जय देव जय देव जय विश्वरूपा ।

ओंवाळूं तूंते देहदीपें बापा ॥ धृ. ॥

स्थूल होउनि रुप धरिसी तूं सानें ।

जैसां भाव तैसा तयां कारणें ॥

दैत्यासी भाससी सिंहगर्जमानें ।

काळा महाकाळ यशोजे तान्हें ॥ २ ॥

अनंतवर्णी कोणा न कळेंची पार ।

सगुण कीं निर्गुण हाही निर्धार ॥

पांगली साही अठरा करितां वेव्हार ।

तो वळितसे गवळीयाचें खिल्लार ॥ जय. ॥ ३ ॥

तेतिस कोटी तीन्ही देवांसी श्रेष्ठ ।

पाउलें पाताळीं स्वर्गी मुगूट ॥

गिळिलीं चवदा भुवने तरिं न भरे पोट ।

खाउनि घालासे गोपालोच्छिष्ट ॥ ४ ॥

महिमा वर्णूं तरी पांगलीया श्रुती ।

शेषजिव्हा किरल्या करितां पै स्तुती ॥

भावेंवीण काही न चलेची युक्ती ॥

राखें शरण तुकया बंधू करि विनंती ॥ जय. ॥ ५ ॥

*********************

जय बासूरिया तूंते कृपाळा करितों ही आरती ॥ धृ. ॥

माधव हे वामना मधुसूदन यदुराया ।

ब्रह्मादिक सूर प्रेमानंदें वांच्छिताति तव पायां ॥

जय दीनदयाळा तूंतें कृपाळा ॥ जय. ॥ १ ॥

जगदात्मा हे केशवा गोविंदा जगपाला ।

बाळपणी स्तनपानें पूरनां वधियलीं तत्काल ॥

जय व्रजगोपाळा तूंतें कृपाळा ॥ २ ॥

विठ्ठलात्मजे ध्यातसे धाव आतां मम माय ।

मद्वय हरीं हरीं सदय होऊनि मुक्तीचा दे ठाय ॥

जय भक्तवत्सला तूंतें कृपाळा ॥ ३ ॥

*********************

नंदयशोदाबाला कुटिलालकजाला ।

मृगमद तिलकित भाला अधमुर मधुकाला ॥

द्युतिनित तरुण माला दमित विष व्याला ।

गोपी गोधनपाला धृत सुमनो माला ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय राधाकृष्णा ।

पूर्णब्रह्म सनातन हतनत जनतृष्णा ॥ धृ. ॥

कृतकलिश मलध्वंसा पीनविल सदंसा ।

बर्हिण पिच्छावंतसा कविजन कृतशंसा ॥ जय देव जय देव. ॥ २ ॥

*********************

कंसवधार्य धरातल धरिली भक्तांच्या ।

उद्धारार्थ जगद्‌गुरु होसी विश्वाचा ॥

श्रमले चारी शास्त्रें भ्रमल्या मनवाचा ।

तो तूं गोकुळनायक साक्षीं त्रिजगाचा ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय आदीपुरुषा ।

अहिविषमदहरणा श्रीगोविंद परेशा ॥ धृ. ॥

विश्वविद्यासागर निशिदिनि तत्पर तूं ।

शशिकविकामित सहस्त्र युवतीजन पति तूं ॥

गोवर्धनधर कौतुक गुरुसुतदायक तूं ।

सुरनरकिन्नर मुनिजन शंकरह्रुदयी तूं । जय. ॥ २ ॥

निजशरणांगत रक्षक नंदघरी नटतां ।

गोपीजन मनमोहन करिसी वन अटतां ॥

उद्धव पार्था ज्ञानें तारिसि भव असतां ।

तरला गणकात्मज कविलक्ष्मींधर जपतां ॥ ३ ॥

*********************

श्यामल वर्णा षड्रिपुदमना राधारमणा तूंच हरी ।

आरती करितों बहु प्रेमानें भवभयसंकट दूर करी ॥ धृ. ॥

दानवदमना भूभयहरणा भक्तरक्षणा अवतरसी ।

भक्त काज कल्पद्रुम म्हणुनी निशिदिनीं ध्याती भक्त तुशीं ॥

अतिविधर जो काळा फणिवर कालिय यमुना जलवासी ।

तत्फणिवर तूं नृत्य करुनी पोंचविलें त्या मुक्तींसी ॥ १ ॥

कैटभ चाणुर कंसादिक हें शौर्ये वधिले अमित अरी ।

नारद तुंबर गाती सुस्वर वर्णिती लीला बहुत परी ॥

अपार महिमा श्रवण करोनी भजती त्यातें मुक्त करी ।

दास तुझा दत्तात्रय नमुनी प्रार्थित अज्ञानास हरी ॥ २ ॥

*********************

जयजयजी कृष्णनाथ रुक्मिणीवरा ।

पंचारति करितों तुज तारिपामरा ॥ धृ. ॥

गोकुळांत जन्मुनियां भक्त तारिले ।

सजलजलदरुप तुझे केवि शोभले ॥

तेजें तव भानुशशी खचित लोपले ॥

उत्सव बहु थोर मनी जाहला सुरां ॥ जय ॥ १ ॥

माव करुनि विधिनें गो गोवत्सें चोरिली ।

कौतुकाने सत्य लोकि अवधि लपविंलीं ॥

दोन्हिं ठाई गोवत्सें तूचि दाविली ।

न कळे तव पार कदा निगममंदिरा ॥ जयजयजी. ॥ २ ॥

वसुदेव देवकीचा बाळ म्हणविला ।

मुक्त करुनि पितृबंध कंस मर्दिला ॥

उग्रसेन मथुरेचा भूप स्थापिला ।

दुष्ट दैत्य मर्दियेले भक्तभवहरां ॥ जय. ॥ ३ ॥

सन्मार्गी भक्तजना लाविसी खरा ।

निशिदिनि जें ध्याती त्यां तारिसी पुरा ॥

दास विनवि हे तुजला इंदिरावरा ।

बलवंता भजनप्रेम दे गदाधरा ॥ जय. ॥ ४ ॥

*********************

प्रभुवर जय जय जय देव गीत गोविंद ।

प्रबंधभूत नंदितन तमुह्रदरविंद ॥ धृ. ॥

श्रीमद्रावा मति रतिनति नुतिपरवद्दनं ।

सेवे त्वां ललिता दिकवर लीलासदनं ॥

नानालक्ष व्रजभूललनार तिललित ।

रासरसं कलपंतं नवरस संवालितं ॥ १ ॥

सिद्धाष्टा पदीरुपा अनुभव दातार: ।

किंवा सिद्धा: केशव मुखमूर्त्या कारा: ॥

बहुविधवर्णा अथवा तत्वानां निकरा ।

भजंति परमं त्वां बुधपर मानंदकरा: ॥ प्रभू ॥ २ ॥

त्वां सेवंते भक्ता मुक्ता अति सक्ता गतसारे संसारेऽपिच मुक्तयनुरक्ता: ।

सर्व भवंति वांछित फलिनो बहुमालिनो बहु मालिनोऽनं तोपाध्याय सुता भवतुवर बलिन: ॥ ३ ॥

*********************

निर्गुण सगुणाकारं सह्रतभ मारं मुरहर नंदकुमारं मुनिजन सुखकारं ।

वृंदावन संचारं कौस्तुभ मणिहारं ॥

करुणापारा वारं गोवर्धन धारं ॥ १ ॥

जय देव जय देव वंदे गोपालं ।

मृगमद शोभितभालं भुवनत्रय पालं ॥ धृ. ॥

मुरली वादनलालं सप्त स्वरगीतं ।

स्थलचर जलचर वनचररजित सन्दीतं ।

स्तंभित यमुना तोयं अगणित वचारतं ।

गोपींजन मनमोहन दांतं श्रीकांतं ॥ जय. ॥ २ ॥

रासक्रीडा मंडल वेष्ठितव्रज ललनं ।

मध्ये तांडव मंडित कुवलय दलनयनं ॥

कुसुमित कानन रंजित मंदस्मित वदनं ।

फणिवर कालिय दमनं एक्षीश्वर गमनं ॥ जय देव. ॥ ३ ॥

अभिनव वनित चोरंकर धृतदाध गोलं ।

लीलानट सेलं धृतकांचन चैल ॥

निजरक्षण शीलं विदलितरि पुजालं ।

स्यभक्त जनतापालं जय जय गोपालं ॥ जय. ॥ ४ ॥

*********************

कुंददंत मंदहासय नंदनंदना ।

पंचारति करितो तुज कंसकंदना ॥ धृ. ॥

गोपसख्या कोप टाक पाहि नतजनां ।

करी कृपा कृपावणवा ॥

बाळकृष्ण विठ्ठलास रक्षिं सज्जना ॥ कुंद दंत. ॥ १ ॥

*********************

करुणाकर गुणसागर गिरिवर धरदेवे ।

लीला नाटकवेष धरिला स्वभावें अगणित गुणलाघव हें कवणाला ठावे ॥

व्रजनायक सुखदायक काय मी वर्णावें ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय राधारमणा ।

आरती ओंवाळूं तुज नारायणा ॥ धृ. ॥ जय. ॥ १ ॥

वृंदवनहरिभुवन नूतन तनु शोभे वक्रांगे श्रीरंगे यमुनातटिं शोभे ।

मुनिजन मानसहारी जगजीवन ऊभे ॥

रविकुळ टीळक्रदास पदरज त्या लोभे ॥ २ ॥

*********************

आरती कुंजबिहारीकी । गिरिधर कृष्ण मुरारीकी ॥ धृ. ॥

गलेंमें वैजयंतीमाला । बाजवे मुरली मुरलिवाला ॥

श्रवणमें कुण्डल जगपाला । नंदेके नंदही नंदलाल ॥

घनसम अंगकांति काली । राधिका चमक रही बिजली ॥

भ्रमरसम अलक । कस्तुरीतिलक चंदसि झलक ललित सब राधें प्यारीकी ॥ गिरी. ॥ १ ॥

कनकमय मोरमुगुठ बिलसे । देवतादर्शनको तरसे ॥

गगनसे सुमन बहुत बरसे । चंद्रिका शरदृष्टी हरसे ॥

चंहु फेर ख्याल गोपधेनु । ब्रज हरि जमुनातटरेणु ॥

हंसत मुखमंद । वरद सुखकंद छुटे बहु बंद ।

प्रीत है गोपकुमारीकी ॥ गिरी ॥ २ ॥

पीतधृतवसन चरणरागा । लाग रहि गोपी अनुरागा जहांसे निकली भवगंगा ॥

त्रिजगमलहरणीं हरगंगा । रंगसे दंग हुआ मै दास ॥

श्रीधर सदाचरण पास । बचनमो चंग ॥ और मृदंग ।

गवलिनीसंग ॥ लाज रह सब वज्रनारीकी ॥ गिरी ॥ ३ ॥

*********************

कोण शरण गेले विधि त्रिपुरहरणा ।

गोरुपा भूदेवांसह दु:खोद्धरणा क्षीराब्धिस्थें कोणीं येऊनियां करुणा ॥

नाभी नाभी गर्जुनी केले अवतरणा ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय मेघश्यामा ।

ब्रह्मचारी म्हणविसी भोगुनियां श्यामा ॥ धृ. ॥

पद लाउनि विमलार्जुन कोणीं उद्धरिला ।

क्षणमात्रें दावनल कोणी प्राशियला ॥

बालपणी शकटासुर कोणीं नाशियला ।

बालक देउनि कोणीं गुरु संतोषविला ॥ जय देव ॥ २ ॥

वासुदेवासह जातां लावुनिया चरणां ।

कोणीं उथळ केली अवलीळा यमुना ॥

अवतारें अरुणानुज निजवाहन कोणा ।

मोहरिनादें कोणा लुब्ध व्रजललना ॥ जय देव ॥ ३ ॥

भोगनियां भोगातित कोणातें म्हणती ।

भारत भागवतवादी कोणाची ख्याती ॥

ऎसा तूं परमात्मा परब्रह्ममूर्ती ।

एकाजनार्दनह्र्दयीं ध्याता हे चित्ती ॥ जयदेव ॥ ४ ॥

*********************

आरती नंदलाला । व्रजवासी गोपाला ॥

करी कंजवाणी लीला । भक्तिभाव फुलविला ॥ धृ. ॥

शिरी पिच्छ मयुरांचे कंठी रुळे वनमाळा ॥

सावळे रुप कैसे । मुग्ध करी जगताला ॥ १ ॥

भगवंत बालरुपे । आला नंदाचिया घरां ॥

बाल-गोपाल संगे । खेळे नाचे प्रेमभरा ॥ २ ॥

घुमे नाद मुरलीचा । जणु वाचा प्रेमाची ॥

हारवी देहबुद्धि । साद घाली भक्तीची ॥ ३ ॥

खूण ही अंतरीची । एक राधा उमगली ॥

गोविंद नाम घेतां । स्वये गोविंद झाली ॥ ४ ॥

सान, थोर भेद-भांव । विरलेची हरीनामी ॥

निरसेच मोहमाया । चित्त चैतन्य कामी ॥ ५ ॥

संकटीं रक्षी सर्वा । सान बाळ नंदाचे ॥

गणेश दास्य याची । नित हरि-चरणाचे ॥ ६ ॥

*********************

श्रीकृष्ण गोविंद गोपाळ राधे । ओवाळूं आरती मंगळानंदें ॥धृ०॥

रोहिणीसुत बळिराम अनंत । अनंत श्रीकृष्ण हा भगवंत ।

अनंत पुण्याचें फळ हें सुबुद्धें ॥ओवाळूं० ॥१॥

ब्रह्म सनातन भक्‍तपरायण । आला तुझ्या गृहीं अदि नारायण ।

धन्य तुझें बाई भाग्य यशोदे ॥ओवाळूं० ॥२॥

धुंडितां सकलही ब्रह्मांड सृष्टी । न पडेचि हा रवि-चंद्राचे दृष्टीं ।

नाढळे जपतप श्रुतिशास्त्रवादें ॥ओवाळूं० ॥३॥

सकळही गोपी गोपाळ गवळी । आनंदें येऊनि कृष्णाचे जवळीं ।

गर्जती जयजय मंगळवरदे ॥ओवाळूं० ॥४॥

श्रावण अष्टमी प्रति कृष्णपक्षीं । गर्जती श्रीकृष्ण जयकृष्ण पक्षी ।

सुरवर मुनिजन गोधन-वृंदें ॥ओवाळूं० ॥५॥

गोकुळीं जन्मला हरी चक्रपाणी । जाहलें निश्‍चळ यमुनेचें पाणी ।

वाजती करटाळ मृदंग वाद्यें ॥ओवाळूं० ॥६॥

केशव माधव हे मधुसुदना । पंकजनेत्रा सुप्रसन्न वदना ।

दावी निरंतर चरणारविंदें ॥ओवाळूं० ७॥

जन्मला पुरुषोत्तम विश्‍वस्वामी । आनंदली सर्व पाताळ भूमी ।

जगीं धन्य विष्णूदास प्रसादें ॥ओवाळूं० ८॥

*********************

जन्माष्टमीला भगवान श्रीकृष्णाला काय अर्पण करावे?

१६ ऑगस्ट रोजी जन्माष्टमीच्या निमित्ताने भगवान श्रीकृष्णाला मोरपंख अर्पण करा. कान्हाला मोरपंख खूप प्रिय असतात. तो ते आपल्या मुकुटात धारण करतो. वास्तुमध्ये मोरपंखांचे विशेष महत्त्व असल्याचेही वर्णन केले आहे. घरात मोरपंख ठेवल्याने अनेक प्रकारचे दोष दूर होतात आणि देवी लक्ष्मीचे आशीर्वाद राहतात.

जन्माष्टमीला श्रीकृष्णाला बासरी अवश्य अर्पण करा. ही देखील कान्हाच्या आवडत्या गोष्टींपैकी एक आहे. ज्या घरात बासरी असते, तिथे नेहमीच शांती असते आणि कौटुंबिक वादांपासून सुटका मिळते. बासरीचा सूर संपूर्ण घरातील नकारात्मक ऊर्जा काढून टाकतो आणि ती सकारात्मक उर्जेत बदलतो.

शंख हा देवी लक्ष्मीचा भाऊ असल्याचे म्हटले जाते, ज्याचा अर्थ भाऊ आहे. भगवान श्रीकृष्णाच्या पूजेमध्ये शंखाचा वापर विशेष केला जातो. जर हा शंख दक्षिणावती असेल तर त्याचे शुभ परिणाम अधिक असतात. जन्माष्टमीला भगवान श्रीकृष्णाला दक्षिणावती शंख देखील अर्पण करा आणि तो त्याच्याकडे ठेवा आणि दररोज त्यांची पूजा करा.

जन्माष्टमीला भगवान श्रीकृष्णाला चांदीपासून बनवलेली कामधेनू गाय देखील अर्पण करा. कांढासोबत त्यांची पूजा करा. वास्तुमध्ये कामधेनू गायीचा शो-पीस खूप शुभ मानला जातो. ज्या घरात तो राहतो तिथे कोणत्याही प्रकारची समस्या येत नाही.

तुळशीची माळ भगवान श्रीकृष्णाच्या पूजेमध्ये विशेषतः वापरली जाते. तुळशीच्या माळाने कृष्णाचे मंत्र जप केले जातात. जो व्यक्ती भगवान श्रीकृष्णाला तुळशीची माळ अर्पण करतो, त्याच्या आयुष्यात अनेक शुभ फळे मिळतात आणि प्रत्येक समस्येपासून मुक्तता मिळते.

अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही. कोणतेही उपाय अमलात आणण्यासाठी संबंधित तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

भगवान कृष्ण हे लोणी आणि दही यांच्या प्रेमासाठी ओळखले जातात. तर दहीहंडीचे कार्यक्रम कृष्ण जन्माष्टमीला, भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्मदिनी आयोजित केले जातात. 

दहीहंडी स्पर्धांमधील सहभागी एक मजबूत मानवी पिरॅमिड तयार करण्यासाठी एकत्र काम करतात तर गटातील एक व्यक्ती हंडीपर्यंत पोहोचण्यासाठी शिखरावर चढते. ही एक आव्हानात्मक क्रियाकलाप आहे ज्यासाठी टीमवर्क, समन्वय आणि संतुलन आवश्यक आहे. हंडी फोडणे हे भगवान श्रीकृष्णाच्या खेळकर आणि खोडकर स्वभावाचे प्रतीक आहे.

दहीहंडी उत्सवाचा इतिहास आणि महत्त्व

हिंदू पौराणिक कथेनुसार, कान्हा लहानपणी खूप खोडकर होता आणि त्याला लोणी, दही आणि दूध खूप आवडत असे. गोकुळात दही-लोणी साठवून ठेवले जात होते तेव्हा कृष्ण आपल्या मित्रांसह गावातील घरातील लोणी चोरण्यासाठी जात असे. कान्हाचे हात पोहचू नये म्हणून गावातील स्त्रिया लोणीचे भांडे उंचावर टांगत असत. पण बाल गोपाळ आणि त्याचे मित्र पिरॅमिड तयार करुन मडक्यातील लोणी चोरुन खायचे. कृष्णाच्या या खोडसाळपणामुळे गोकुळातील रहिवाशी आनंदी होते, कारण स्वयं भगवान श्री कृष्ण दहीहंडी फोडत असे तेव्हा घरात सुख-समृद्धी नांदत असल्याचे वातावरण असायचे. गोकुळातील लोकांना जीवनात कधीच कमरता भासली नाही. 

ही परंपरा कालांतराने आधुनिक काळातील दहीहंडी उत्सवात विकसित झाली. वर जाऊन मटकी फोडणार्‍यांना 'गोविंदा' म्हणतात. हा सण श्री कृष्णाच्या बालपणीच्या खोडी आणि त्यांच्या आनंदाने भरलेल्या क्रियाकलापांचे प्रतीक आहे, जे जीवन आनंद आणि उत्साह भरते.

दहीहंडीचे महत्त्व केवळ मजा आणि खेळ यांच्या पलीकडे आहे. हे एकता, टीमवर्क आणि सहकार्याच्या भावनेचे प्रतीक आहे, कारण सहभागी मानवी पिरॅमिड तयार करण्यासाठी एकत्र काम करतात. हे भगवान कृष्णाच्या खोडकर आणि खेळकर स्वभावाचे स्मरण म्हणून देखील कार्य करते आणि उत्सवांमध्ये आनंद आणते.

द्वापर कालखंडात मथुरेत कंस नावाचा राजा राज्य करत होता, तो अतिशय अत्याचारी होता. आपला पिता राजा उग्रसेन याला पदच्युत करून तो स्वतः राजा झाला. त्याला देवकी नावाची एक बहीण होती, जिचा विवाह यदु वंशाचा नेता वासुदेव यांच्याशी झाला होता. एके दिवशी कंस आपली बहीण देवकीला घेऊन सासरच्या घरी जात होता.

प्रवासादरम्यान आकाशातून वाणी आली, “हे कंसा, तुझा मृत्यू देवकीच्या बहिणीमध्ये आहे जिला तू अत्यंत प्रेमाने नेत आहेस. तिच्या पोटी जन्मलेला आठवा मुलगा तुझा नाश करील.” हे ऐकून कंस विचार करू लागला. मग तो वासुदेवजींना मारायला तयार झाला.

तेवढ्यात देवकीने त्याला विनवणी केली आणि म्हणाली, “भाऊ, तुझ्या मृत्यूमध्ये माझ्या पतीचा काय दोष? आपल्या मेव्हण्याला मारून काय फायदा? मी वचन देते की माझ्या पोटी जन्माला आलेला मुलगा मी तुझ्या हाती देईन. त्याने वसुदेव आणि देवकीला तुरुंगात टाकले.

वासुदेव आणि देवकी यांना एक एक करून सात मुले झाली. देवकीने आपले वचन पाळले. बाळांचा जन्म होताच तिने सातही कंसाच्या स्वाधीन केले, ज्याने त्यांचा वध केला. आठव्या बाळाचा जन्म होणार होता तेव्हा कंसाने तुरुंगात आणखी कडक पहारेकरी बसवले. दुसरीकडे क्षीरसागरातील शेषशैयावर विराजमान झालेल्या भगवान विष्णूंनी वसुदेव-देवकीचे दुःखी जीवन पाहून आठव्या अपत्याचे रक्षण करण्याचा मार्ग काढला आणि आठव्या अवताराची तयारी केली.

मथुरेजवळील गोकुळातील यदुवंशी सरदार आणि वासुदेवजींचे मित्र नंद यांची पत्नी यशोदा यांनाही मूल होणार होते. ज्या वेळी वसुदेव-देवकीला पुत्र झाला, त्याच वेळी भगवान विष्णूच्या आज्ञेवरून योगमायेचा जन्म यशोदेच्या पोटी कन्या म्हणून झाला.

देवकी-वासुदेव ज्या कोठडीत बंदिस्त होते त्या कोठडीत अचानक प्रकाश पडला आणि त्यांच्यासमोर शंख, चक्र, गदा आणि कमळ धारण केलेले एक चतुर्भुज भगवान प्रकट झाले. देवकी-वासुदेव परमेश्वराच्या चरणी पडले. तेव्हा भगवान वासुदेवजींना म्हणाले, “मी तुम्हा दोघांचा पुत्र म्हणून अवतार घेणार आहे. मी अर्भकाच्या रूपात जन्माला येताच, तू मला ताबडतोब वृंदावनला तुझ्या मित्र नंदजीच्या घरी घेऊन जाशील आणि तिथे एक मुलगी झाली आहे आणि तिला कंसाच्या स्वाधीन करशील. येथील परिस्थिती आपल्यासाठी अनुकूल नाही. पण काळजी करू नका. पहारेकरी झोपी जातील, तुरुंगाचे दरवाजे आपोआप उघडतील आणि चिघळणारी यमुना तुम्हाला ओलांडण्याचा मार्ग देईल."

त्याच वेळी नवजात अर्भक श्रीकृष्णाला एका मोठ्या पेटीत ठेवून वासुदेवजी तुरुंगातून बाहेर पडले आणि अथांग यमुना पार करून नंदजींच्या घरी पोहोचले. तेथे त्याने नवजात बाळाला यशोदेकडे झोपवले आणि मुलीसह मथुरेला आले. तुरुंगाचे दरवाजे पूर्वीप्रमाणे बंद झाले.

वसुदेव आणि देवकीला मूल झाल्याची बातमी कंसाला मिळाल्यावर तो कारागृहात गेला आणि त्याने देवकीच्या हातातून नवजात मुलगी हिसकावून तिला पृथ्वीवर फेकण्याचा प्रयत्न केला, पण मुलगी आकाशात उडून गेली आणि तिथून म्हणाली - "हे मूर्ख कंसा ! मला मारून काय होईल? जो तुला मारले तो गोकुळात पोहोचला आहे. तो लवकरच तुझ्या पापांची शिक्षा देईल.”

भगवान श्रीकृष्णाचा जन्म मध्यरात्री का झाला?

द्वापार युगात श्रीकृष्णाचा जन्म रोहिणी नक्षत्रात झाला. याचे कारण त्याचे चंद्रवंशी असणे. पुराण आणि धार्मिक ग्रंथानुसार श्रीकृष्ण चंद्रवंशी होते. त्यांचे पूर्वज चंद्रदेवांशी संबंधित होते. रोहिणी ही चंद्राची पत्नी आणि स्वतःचे नक्षत्र आहे. यासाठी भगवान श्रीकृष्णाचा जन्म रोहिणी नक्षत्रात झाला. तर अष्टमी तिथी शक्तीचे प्रतीक मानली जाते. माझ्या कुळात श्री हरी विष्णूने कृष्णाच्या रूपात जन्म घ्यावा, अशी चंद्रदेवाची इच्छा होती, अशीही एक धारणा आहे. सर्वात महत्वाची वस्तुस्थिती अशी आहे की श्रावण महिन्याच्या कृष्ण पक्षाच्या अष्टमीच्या मध्यरात्री, तो शुभ काळ तयार होत होता, जेव्हा भगवान विष्णू 64 कलांमध्ये पारंगत, भगवान श्रीकृष्ण म्हणून जन्म घेऊ शकत होते.

अस्वीकरण: येथे दिलेली माहिती धार्मिक शास्त्रांच्या श्रद्धेवर आधारित आहे आणि केवळ माहितीसाठी दिली जात आहे. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही.

ALSO READ: दहीहंडी सण का साजरा केला जातो?

जन्माष्टमीवरील निबंध इथे वाचूया-

प्रस्तावना- दरवर्षी श्रावण कृष्ण अष्टमीच्या दिवशी श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हा सण भगवान श्रीकृष्णाचा जन्मदिवस म्हणून साजरा केला जातो. धार्मिक श्रद्धेच्या सणांमध्ये भारत देशप्रेमाने चिंब होतो. भगवान श्रीकृष्ण हे युगानुयुगे आपल्या श्रद्धेचे केंद्र राहिले आहेत. कधी ते यशोदा मैयेचे पुत्र तर कधी ते ब्रजचे खोडकर कान्हा.

केवळ भारतातच नाही तर परदेशात राहणारे भारतीयही जन्माष्टमी पूर्ण श्रद्धा आणि उत्साहाने साजरी करतात. जगभरात हा सण पूर्ण श्रद्धा आणि भक्तीभावाने साजरा केला जातो. जन्माष्टमीच्या व्रताची पूजा केल्याने मनुष्य मोक्ष प्राप्त करून वैकुंठधाम प्राप्त करतो, अशी मान्यता आहे.

ALSO READ: भगवान विष्णूंनी मध्यरात्री का घेतला कृष्ण अवतार, जाणून घ्या जन्माष्टमीच्या व्रताची कथा

कथा- जन्माष्टमी हा सण भगवान श्रीकृष्णाचा जन्मदिवस म्हणून साजरा केला जातो, जो रक्षाबंधनानंतर अष्टमी तिथीला साजरा केला जातो. श्रावण महिन्यातील कृष्ण अष्टमीच्या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाचा जन्मदिवस मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो.

श्रीकृष्ण हा देवकी आणि वासुदेव यांचा आठवा मुलगा होता. मथुरा नगरीचा राजा कंस होता, जो अतिशय अत्याचारी होता. त्याच्या अत्याचारात दिवसेंदिवस वाढ होत होती. एकदा आकाशातून आवाज आला की त्याची बहीण देवकीचा आठवा मुलगा त्याला मारेल. हे ऐकून कंसाने आपली बहीण देवकी हिला पती वासुदेवसह अंधारकोठडीत ठेवले.

कंसाने कृष्णाच्या आधी देवकीच्या सात मुलांचा वध केला. जेव्हा देवकीने श्री कृष्णाला जन्म दिला तेव्हा भगवान श्री विष्णूंनी वासुदेवला कृष्णाला गोकुळात आई यशोदा आणि नंदबाबा यांच्याकडे आणण्याची आज्ञा केली, जिथे ते त्यांचे मामा कंसापासून सुरक्षित असतील. यशोदा माता आणि नंद बाबांच्या देखरेखीखाली श्रीकृष्णाचे पालनपोषण झाले. तेव्हापासून त्यांचा जन्म साजरा करण्यासाठी दरवर्षी जन्माष्टमीचा सण साजरा केला जातो.

कार्यक्रमाची तयारी- श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या दिवशी मंदिरे विशेष सजवली जातात. जन्माष्टमीला दिवसभर उपवास करण्याचा नियम आहे. या दिवशी मंदिरांमध्ये झलक सजवली जाते आणि भगवान श्रीकृष्णाला झुलवले जाते आणि रासलीला आयोजित केली जाते.

ALSO READ: Janmashtami 2025 wishes in Marathi कृष्ण जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

अनेक घरांमध्ये बालकृष्णाची मूर्ती पाळणाघरात ठेवून दिवसभर भजन आणि कीर्तने गाऊन हा सण साजरा केला जातो. आणि सर्व प्रकारची हंगामी फळे, दूध, लोणी, दही, पंचामृत, धणे, पंजरी, ड्रायफ्रुट्स, हलवा, अक्षत, चंदन, रोळी, गंगाजल, तुळशीची डाळ, माखन-मिश्री, पंचामृत इत्यादी देवाला अर्पण करतात.

स्पर्धा आणि कार्यक्रम : जन्माष्टमीच्या दिवशी देशात अनेक ठिकाणी दही-हंडी स्पर्धेचे आयोजन केले जाते. दही-हंडी स्पर्धेत ठिकठिकाणी लहान मुले आणि गोविंदा सहभागी होतात. लोणी, दही इत्यादींनी भरलेले भांडे दोरीच्या साहाय्याने आकाशात टांगले जाते आणि बाल-गोविंदा ते भांडे फोडण्याचा प्रयत्न करतात. दही-हंडी स्पर्धेत विजेत्या संघाला योग्य बक्षीस दिले जाते. जो विजेता संघ मटकी फोडण्यात यशस्वी होतो तो बक्षीसाचा हक्कदार असतो. दही-हंडी किंवा मटकी फोडण्याचा कार्यक्रम मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

निष्कर्ष- श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या दिवशी व्रत करण्याची परंपरा आहे. आपल्या क्षमतेनुसार फळे खावीत. कोणताही देव आपल्याला उपाशी राहण्यास सांगत नाही, म्हणून आपल्या भक्तीप्रमाणे व्रत करा. दिवसभर उपवास करताना काहीही न खाल्ल्याने तुमच्या आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो.

महाभारताच्या वेळी भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाचे सारथी बनले आणि त्याला धर्माच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा दिली. म्हणून आपण आपल्या जीवनात श्रीकृष्णाचे संदेश अंगीकारले पाहिजेत. एवढेच नाही तर धार्मिक ग्रंथानुसार भगवान श्रीकृष्ण हे श्री हरी विष्णूचे आठवे अवतार असून जन्माष्टमीच्या दिवशी श्रीकृष्णाची जयंती साजरी केली जाते. त्यामुळे या दिवशी कृष्ण मंत्रांच्या जपाचे महत्त्व जास्त आहे. हा दिवस कृष्णाष्टमी, गोकुळाष्टमी, श्री कृष्ण जयंती आणि श्री जयंती इत्यादी नावांनी देखील ओळखला जातो.

तुम्हाला माहिती आहेच की, जन्माष्टमीचा सण श्रावण महिन्यातील कृष्ण पक्षाच्या अष्टमीला साजरा केला जातो. परंतु यावेळी अष्टमी तिथी दोन्ही दिवशी येत आहे. ज्योतिषी आणि शास्त्रांचे नियम काय म्हणतात ते जाणून घेऊया.

अष्टमी तिथी सुरू होते: १५ ऑगस्ट, २०२५ रात्री ११:४९ वाजता.

अष्टमी तिथी संपते: १६ ऑगस्ट, २०२५ रात्री ०९:३४ वाजता.

या कारणास्तव, काही ज्योतिषी १५ ऑगस्ट रोजी जन्माष्टमी साजरी करण्याचा सल्ला देत आहेत, तर काही १६ ऑगस्ट रोजी सल्ला देत आहेत.

१५ ऑगस्टला पाठिंबा देणारे ज्योतिषी म्हणतात की भगवान श्रीकृष्णाचा जन्म अष्टमी तिथीला निशीथ काल म्हणजेच मध्यरात्री झाला होता. आणि ही वेळ १५ ऑगस्टचीच रात्री आहे. स्मार्त पंथावर विश्वास ठेवणारे लोक या दिवशी जन्माष्टमी साजरी करतील. या रात्री निशीथ पूजेचा शुभ मुहूर्त रात्री १२:०४ ते १२:४७ पर्यंत असेल.

पण दुसरीकडे, १६ ऑगस्टला पाठिंबा देणारे ज्योतिषी म्हणतात की भगवान श्रीकृष्णाचा जन्म अष्टमी तिथीच्या मध्य काळात झाला होता. शास्त्रांनुसार, जेव्हा अष्टमी तिथी दोन्ही दिवशी मध्यरात्री असते, तेव्हा जन्माष्टमीचे व्रत आणि पूजा दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच उदयतिथीमध्ये करावी. याशिवाय, जन्माष्टमीचे व्रत अष्टमीच्या पूजेनंतर नवमीला पाराणाने पूर्ण होते. यानुसार पारण १७ ऑगस्ट रोजी असेल, म्हणून १६ ऑगस्ट रोजी जन्माष्टमी साजरी करणे योग्य ठरेल. वैष्णव धर्मावर विश्वास ठेवणारे लोक या दिवशी उपवास करतील.

तर आता तुम्हाला प्रश्न पडला असेल की काय करावे? तर ज्योतिषांच्या निष्कर्षांनुसार, १५ ऑगस्टची अष्टमी तारीख सप्तमीशी संबंधित आहे, जी शास्त्रांमध्ये योग्य मानली जात नाही. तर १६ ऑगस्टची अष्टमी तारीख नवमीशी संबंधित आहे, जी शास्त्रांमध्ये वैध मानली जाते.

म्हणूनच बहुतेक ज्योतिषी मानतात की १६ ऑगस्ट २०२५ रोजी जन्माष्टमी साजरी करणे सर्वात शुभ आणि योग्य असेल.

1.श्री मायापुर चंद्रोदय इस्कॉन मंदिर, मायापुर 

श्री मायापुर चंद्रोदय मंदिर भारतातील सर्वात मोठे इस्कॉन मंदिर आहे. हे इस्कॉनचे मुख्य मुख्यालय आहे. याची आधारशिला वर्ष 1972 मध्ये ठेवण्यात आली होती. तसेच जगातील सर्वात भव्य मंदिर बनवण्यासाठी इथे कार्य सुरु आहे. भव्य उत्सवादरम्यान हजारो पर्यटक मायापुर येथे येतात. श्रीकृष्णाला नवीन वस्त्र परिधान करून सजवले जाते, इथे अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. हे मंदिर पश्चिम बंगालमधील मायापूर मध्ये स्थित आहे.

2.श्री राधा कृष्ण इस्कॉन मंदिर, बँगलोर 

भारतातील अद्भुत सौंदर्य असलेले इस्कॉन मंदिर बँगलोर मध्ये स्थित आहे. याला श्री राधा कृष्ण मंदिर म्हणून ओळखले जाते. इथे वर्षभरामध्ये अनेक पर्यटक येतात. इथे ऑगस्ट महिन्यातील जन्माष्टमीच्या उत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो. मंदिराला नवीन नवीन रंगांनी सजवले जाते तसेच भव्य रोषणाई केली जाते. श्रीकृष्णाला भव्य नैवेद्य दाखवण्यात येतो. हे मंदिर कर्नाटक मधील बँगलोर मध्ये राजाजीनगर मध्ये स्थित आहे. 

3.श्री कृष्ण बलराम इस्कॉन मंदिर, वृंदावन

वृंदावन मध्ये श्री कृष्ण बलराम मंदिर नावाने प्रसिद्ध हे भारतातील पहिले इस्कॉन मंदिर आहे. याचे निर्माण वर्ष 1975 मध्ये झाले आहे. प्रत्येक वर्षी जन्माष्टमी दिवशी वृंदावनच्या सर्व परिसरामधील  अनुयायी इथे जमतात. हिंदू पौराणिक कथे अनुसार हे ते स्थान आहे जिथे भगवान कृष्ण मोठे झाले होते.  हे भव्य मंदिर जगातील प्रत्येक व्यक्तीला आकर्षित करते. हे मंदिर उत्तर प्रदेशमधील वृंदावन मध्ये रमण रेती परिसरात स्थित आहे.

4. राधिकारमण-कृष्ण बलराम इस्कॉन मंदिर, दिल्ली

प्रसिद्ध राधा राधिकारमण-कृष्ण बलराम इस्कॉन मंदिर राजधानी दिल्लीच्या हृदय स्थळावर स्थित आहे. जन्माष्टमी पर्वावर कमीतकमी 7-8 लाख भक्त इथे एकत्रित होतात. आर्ट गॅलरीपासून ते रोबोट्स आणि डायोरामापर्यंत, हे ठिकाण केवळ एक मंदिर नाही तर सर्व लोकांना मनोरंजक पद्धतीने माहिती प्रदान करते. तसेच ज्यांच्याकडे इस्कॉनचे सदस्यत्व आहे त्यांना जन्माष्टमीच्या गर्दीच्या वेळी येथे काही विशेष सुविधा मिळतात. हे मंदिर नवी दिल्लीमधील संत नगरमध्ये स्थित आहे.

5.श्री राधा रासबिहारी इस्कॉन मंदिर, मुंबई

मुंबईतील श्री राधा रासबिहारी इस्कॉन मंदिर हे भारतातील 20 इस्कॉन मंदिरांपैकी एक आहे. इथे जन्माष्टमी मोठ्या उत्साहात भव्यदिव्य साजरी केली जाते. दिव्यांपासून ते फुलांच्या सजावटीपर्यंत आणि कृष्णाच्या कथांचे वर्णन करणारे, हे मंदिर सर्वत्र अनेक भक्तांना आकर्षित करते. हे मंदिर मुंबईमधील जुहूत असलेल्या म्हाडा कॉलोनी मध्ये नाहीत आहे. 

6.राधा वृंदावनचंद्र इस्कॉन मंदिर, पुणे

पुण्यातील राधा वृंदावनचंद्र इस्कॉन मंदिरात ऑगस्टमध्ये जन्माष्टमी मोठ्या उत्साहात साजरी होते. तसेच इथे ऑगस्टच्या सुरुवातीला तयारी सुरू होते, मंदिराची साफसफाई केली जाते आणि नंतर श्रीकृष्णाला सजवले जाते. हे मंदिर पुण्यामधील कोंढवा मध्ये स्थित आहे. 

7.राधा-मदनमोहन इस्कॉन मंदिर, हैद्राबाद 

हैदराबादमधील राधा-मदनमोहन इस्कॉन मंदिर हे आणखी एक प्रसिद्ध दक्षिण भारतीय इस्कॉन मंदिर आहे. तसेच हे दक्षिण भारतातील इस्कॉनचे मुख्यालय आहे. तसेच इथे सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि उत्सवांद्वारे जन्माष्टमी साजरी करते. हे मंदिर हैद्राबाद यामधील अबिड्स येथील हरे कृष्ण लँड जवळ स्थित आहे. 

8.श्री राधा गोविंद इस्कॉन मंदिर, नोएडा

नोएडातील श्री राधा गोविंद मंदिर देखील पर्यटकांमध्ये खूप लोकप्रिय आहे. अग्रसेन मार्गावर स्थित, ही एक उंच इमारत आहे, जरी ती त्याच्या भागांइतकी मोठी नाही. जन्माष्टमीच्या वेळी भाविक येथे भव्य आरती पाहण्यासाठी येतात. जन्माष्टमीला इथे भक्तिमय वातावरण असते. हे मंदिर फुलांनी आणि रोषणाईने सजवले जाते. हे मंदिर नोएडा मधील अग्रसेन मार्गावर स्थित आहे.

9.श्री राधा गोविंद धाम इस्कॉन मंदिर, अहमदाबाद

अहमदाबाद येथे श्री राधा गोविंद धाम ही एक सुंदर कलाकृती आहे. दरवर्षी जन्माष्टमीचा सण हा सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि आरतीमध्ये साजरा केला जातो. तसेच हरे कृष्ण मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते,हे मंदिर मोठ्या संख्येने पर्यटकांना आकर्षित करते. हरे कृष्णाच्या मंत्रोच्चारांसह सुंदर फुलांची सजावट आणि चमकणारे दिवे आणि प्रार्थना गीतांसह जन्माष्टमी इथे भव्य पद्धतीने साजरी केली जाते.हे मंदिर अहमदाबादमधील बीआरटीएस बस स्टॉप जवळ स्थित आहे. 

10.गिरिधारी दाऊजी इस्कॉन मंदिर, जयपुर

राजस्थानमधील इस्कॉन मंदिरांची यादी जयपूरमधील गिरधारी दौजी मंदिरापासून सुरू होते. या मंदिरात भव्य कृष्णाच्या मूर्तीसह भव्य उपस्थिती आहे. जन्माष्टमीच्या वेळी संपूर्ण मंदिर दिवे आणि भव्य फुलांच्या सजावटीने उजळून निघते. तसेच भाविक जन्माष्टमी हा विशेष दिवस नाचून आणि हरे कृष्णाचा जप करून साजरा करतात. तसेच हे मंदिर जयपूर मधील मानसरोवर जवळ स्थित आहे. 

11.श्री राधा मदनमोहन इस्कॉन मंदिर, उज्जेन 

उज्जैनमधील श्री राधा मदनमोहन मंदिर त्याच्या सुंदर वास्तुकलेसाठी ओळखले जाते. तसेच उज्जैनचे लोक दरवर्षी जन्माष्टमी मोठ्या थाटामाटात साजरी करतात. भरभरून जेवणापासून ते भक्तांसाठी प्रार्थना आणि भजनापर्यंत; प्रत्येकजण उत्सवाचा भाग असतो. हे मंदिर उज्जेनमधील प्रशासकीय परिसरात स्थित आहे. 

12.श्री राधा मदन मोहन इस्कॉन मंदिर, खारघर

मुंबईतील आणखी एक इस्कॉन मंदिर जे जन्माष्टमी उत्सवासाठी ओळखले जाते ते खारघरमधील श्री राधा मदन मोहनजी मंदिर आहे. हिरव्यागार परिसरात पसरलेले हे मंदिर हे मोठ्या संख्येने भक्त आणि पर्यटकांना आकर्षित करते. हे मंदिर नवीमुंबई मधील खारघर गोल्फ कोर्स मध्ये स्थित आहे. 

13.श्री राधा मदन गोपाल इस्कॉन मंदिर, नाशिक 

नाशिकमधील श्री राधा मदन गोपाळ मंदिर हे महाराष्ट्रातील आणखी एक महत्त्वाचे इस्कॉन मंदिर आहे. तसेच भजन कीर्तन, प्रार्थना आणि आरती वेळी भक्त मोठ्या प्रमाणात उपस्थि राहतात. हे मंदिर जन्माष्टमीला भगवान कृष्णाचा जन्म साजरा करते. हे मंदिर नाशिकमधील व्दारका मध्ये स्थित आहे. 

14.श्री गौर राधा कृष्ण इस्कॉन मंदिर, हरिद्वार

हरिद्वार हे सुंदर शहर गंगा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. तसेच हरिद्वारमधील प्रसिद्ध श्री गौर राधाकृष्ण मंदिर वर्षभर पर्यटकांना आकर्षित करते. तसेच जन्माष्टमी उत्सवाला देशाच्या विविध भागातून मान्यवर, भक्तगण आणि पर्यटक इथे हजेरी लावतात. हे मंदिर हरिद्वारमध्ये वैकुंठ धाम आश्रम मध्ये स्थित आहे. 

15.मुक्तिधाम इस्कॉन मंदिर, नाशिक 

मुक्तिधाम संकुलात भगवान कृष्णाला समर्पित मंदिर आहे. कृष्ण मंदिराच्या भिंतींवर प्रसिद्ध चित्रकार रघुबीर मूळगावकर यांनी कृष्णाच्या जीवनातील दृश्ये रेखाटलेली चित्रे आहेत. तसेच इथे वर्षभर अनेक पर्यटक भेट देतात. जन्माष्टमीला हे मंदिर सजवले जाते. हे मंदिर नाशिक मध्ये स्थित आहे. 

एवढेच नाही तर वेगवेगळ्या देवांच्या मूर्तींना त्यांच्या स्वभावानुसार आणि फळानुसार घरामध्ये स्थान दिले जाते. काही लोक घरात राधा-कृष्णाच्या मूर्ती आणि चित्रे लावतात. लोक त्याला त्याच्या अखंड प्रेमासाठी आठवतात. अशा परिस्थितीत जोडप्यांनी खोलीत राधा-कृष्णाचे चित्र लावणे खूप चांगले मानले जाते. मात्र, या काळात काही गोष्टी लक्षात घ्यायला हव्यात. तर, आजच्या या लेखात आम्ही तुम्हाला घरामध्ये राधा-कृष्णाची मूर्ती ठेवण्यासाठी काही वास्तु नियमांबद्दल सांगत आहोत-

मुख्य प्रवेशद्वारावर चित्र लावू नये

काही लोकांना अशी सवय असते की ते घराच्या मुख्य दरवाजावर आपल्या आराध्याचे चित्र लावतात. अशा प्रकारे विघ्नहर्ता गणेशाचे चित्र मुख्य दरवाजावर लावता येते. पण राधा-कृष्णाचे चित्र घराच्या मुख्य दरवाजावर लावणे चांगले मानले जात नाही. राधा-कृष्णाचे चित्र लावणे टाळण्याचा प्रयत्न करा.

बेडरूममध्ये चित्र लावा

बेडरूममध्ये वेगवेगळ्या देवांची चित्रे लावणे चांगले मानले जात नाही. पण जर आपण राधा-कृष्णाच्या चित्राबद्दल बोललो तर ते बेडरूममध्ये ठेवता येते. त्यांच्याकडे प्रेमाचे प्रतीक म्हणून पाहिले जाते आणि म्हणूनच जोडपे त्यांच्या परस्पर संबंधातील गोडवा टिकवून ठेवण्यासाठी बेडरूममध्ये त्यांचे चित्र लावू शकतात. जेव्हा तुम्ही बेडरूममध्ये राधा-कृष्णाचे चित्र लावत असाल तेव्हा ते नेहमी पूर्वेकडील भिंतीवर लावा. तसेच या काळात काही गोष्टी लक्षात ठेवा. उदाहरणार्थ, कधीही चित्राकडे पाय करुन झोपू नका. त्याचवेळी बेडरूममध्ये अटॅच बाथरूम असेल तर बाथरूमच्या भिंतीवर चित्र नसावे.

बाल स्वरुपाचे चित्र

त्याच वेळी, जर एखाद्या स्त्रीला संततीचे सुख हवे असेल तर बेडरूममध्ये कृष्णाच्या बालस्वरुपाचे चित्र लावणे चांगले मानले जाते. जर तुम्ही कृष्णाजींच्या बालस्वरूपाचे चित्र लावत असाल तर ते पूर्व आणि पश्चिम दोन्ही भिंतींवर लावता येईल. तथापि, आपले पाय कधीही त्यांच्या बाजूला नाहीत याची खात्री करा.

बेडरूममध्ये पूजा करू नका

जेव्हा तुम्ही बेडरूममध्ये राधा-कृष्णाचे चित्र लावत असाल तर त्यांची पूजा बेडरूममध्ये करू नये. राधा-कृष्णासह कोणत्याही देवाच्या पूजेसाठी तुम्ही मंदिर किंवा पूजास्थान निवडा. घरात जिथे पूजास्थान बनवले असेल तिथे तिची पूजा करावी.

डावीकडे राधा

अनेकदा राधा-कृष्णाचे चित्र लावताना लोकांच्या मनात प्रश्न पडतो की राधा डावीकडे असावी की उजवीकडे. वास्तविक चित्रात राधाजी डाव्या बाजूला, तर कृष्णजी उजव्या बाजूला असावे. तसेच जेव्हा तुम्ही बेडरूममध्ये राधा-कृष्णाचे चित्र लावत असाल, तेव्हा लक्षात ठेवा की त्यामध्ये इतर देवता किंवा गोपी असू नयेत. ते फक्त राधा आणि कृष्ण यांचे असावे. आजकाल देवी-देवतांच्या चित्रांचा कोलाजही बाजारात उपलब्ध आहे, पण तो बेडरूममध्येही ठेवू नये.

क्षमा आणि समजूतदारपणा: गीतेच्या 16व्या अध्यायात श्रीकृष्ण सांगतात की दैवी गुणांमध्ये क्षमा आणि सहनशीलता महत्त्वाची आहे. तुटलेले नाते पुन्हा जोडण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी एकमेकांचे दृष्टिकोन समजून घेणे आणि चुका माफ करणे आवश्यक आहे.

अहंकार सोडा: गीतेतील 2.62-63 मध्ये ते सांगतात की राग आणि अहंकार नात्यांना तोडतात. तुटलेल्या नात्याला सावरायचे असेल तर स्वतःच्या अहंकाराला बाजूला ठेवून प्रेम आणि सौहार्दाचा प्रयत्न करावा.

कर्तव्य आणि प्रेमाचा समतोल: श्रीकृष्ण सांगतात की नात्यांमध्ये आपले कर्तव्य (धर्म) आणि प्रेम यांचा समन्वय ठेवावा. जर नाते तुटले असेल, तर त्यात आपण किती जबाबदारीने वागलो हे आत्मपरीक्षण करावे.

त्याग आणि समर्पण: त्यांचे जीवन (उदा. सुदामा आणि कृष्ण यांचे नाते) दर्शवते की नात्याला टिकवण्यासाठी त्याग आणि समर्पण महत्त्वाचे आहे, परंतु हे एकतर्फी नसावे.

तुटलेले नाते कसे सावरले पाहिजे?

संवाद सुरू करा: श्रीकृष्णाच्या संदेशानुसार, मनातील संशय किंवा राग व्यक्त करून उघड चर्चा करावी. गोकुळातील त्यांच्या गोपिका आणि मित्रांशी असलेला संवाद हा एक चांगला दृष्टांत आहे.

क्षमा करा आणि मागा: जर चूक झाली असेल, तर ती मान्य करून माफी मागावी. गीतेच्या उपदेशाप्रमाणे, क्षमा ही नात्याला बळकट करण्याचा मार्ग आहे.

आत्मसन्मान जपा: नाते पुन्हा जोडताना स्वतःचा आत्मसन्मान धोक्यात घालू नये. श्रीकृष्णांनी कंसासारख्या दुष्टांशी लढताना स्वतःचा धर्म आणि सन्मान कायम ठेवला होता.

प्रयत्न आणि धैर्य: नाते सावरायला वेळ लागतो. श्रीकृष्णाच्या पांडवांवरच्या विश्वासाप्रमाणे, धैर्याने आणि प्रामाणिक प्रयत्नांनी नाते पुन्हा उभे राहू शकते.

तुटलेले नाते पुन्हा जोडण्यासाठी हृदयात प्रेम ठेवून, अहंकार टाळून आणि एकमेकांवर विश्वास ठेवून प्रयत्न करणे महत्त्वाचे आहे. श्रीकृष्णाच्या जीवनातील प्रेम आणि न्यायाच्या तत्त्वांचा अवलंब केल्यास नाते पुन्हा सुसह्य होऊ शकते.

पार्थसारथी मंदिराची वैशिष्ट्ये

चेन्नईमध्ये असलेले पार्थसारथी मंदिर हे १३०० वर्षे जुने एक अद्वितीय मंदिर आहे जिथे श्रीकृष्णाची पूजा विशेषतः गीतेचा उपदेशक म्हणून केली जाते. मंदिराचे नाव 'पार्थसारथी' हे संस्कृत भाषेतून आले आहे, ज्याचा अर्थ "अर्जुनाचा सारथी" असा होतो. हे मंदिर ८ व्या शतकात पल्लव राजवंशाने स्थापन केले आणि ११ व्या शतकात विजयनगर साम्राज्याने पुनर्बांधणी केली. हे मंदिर त्याच्या वास्तुकलेसाठी, विशाल गोपुरमसाठी आणि 'मिशी असलेल्या श्रीकृष्णाच्या' अद्वितीय मूर्तीसाठी प्रसिद्ध आहे.

पवित्र तलाव आणि मंदिराची अद्वितीय मूर्ती

पार्थसारथी मंदिराच्या आवारात एक पवित्र तलाव आहे, ज्यामध्ये पाच पवित्र विहिरी आहेत. असे मानले जाते की या तलावाचे पाणी गंगेपेक्षा अधिक पवित्र आहे. येथील मुख्य मूर्ती भगवान श्रीकृष्णाला मिशी असलेले दर्शवते, जे भारतात इतर कुठेही आढळत नाही. मंदिराभोवती भगवान विष्णूच्या इतर रूपांचे मंदिरे देखील आहेत, ज्यात भगवान नरसिंह, भगवान रंगनाथ, भगवान राम आणि भगवान वेंकट कृष्ण यांच्या मूर्तींचा समावेश आहे.

पार्थसारथी मंदिराची पूजा पद्धत आणि ऐतिहासिक महत्त्व

मंदिरात देवी वेदवल्ली थायर आणि तमिळ विद्वान अंदल यांची पूजा केली जाते. श्रीकृष्णाला अर्जुनाचा मार्गदर्शक मानणाऱ्या आणि त्यांच्या गीता उपदेशाला समर्पित असलेल्या भक्तांसाठी हे मंदिर विशेष महत्त्व आहे. भगवान पार्थसारथी आणि भगवान नरसिंह यांच्या मंदिरांसाठी स्वतंत्र प्रवेशद्वार आहेत, ज्यामुळे भक्तांना त्यांच्या देवतेपर्यंत विशेष प्रवेश मिळतो.

मंदिराचे सांस्कृतिक महत्त्व आणि आकर्षणे

पार्थसारथी मंदिर हे एक अद्वितीय तीर्थस्थळ आहे जिथे 'मिशी असलेल्या श्रीकृष्णाची' पूजा केली जाते. हे मंदिर चेन्नईमधील एक प्रमुख धार्मिक स्थळ आहे आणि तामिळनाडूच्या संस्कृती आणि स्थापत्यकलेचे प्रतीक देखील आहे.

अशाप्रकारे, चेन्नईचे पार्थसारथी मंदिर हे भगवान कृष्णाच्या विविध रूपांपैकी एक अद्वितीय स्थान आहे जिथे त्यांच्या उपदेशात्मक स्वरूपाची पूजा केली जाते.

प्रणम्य च मुनीन् सर्वान् सर्वशास्त्रविशारदान् ॥ १॥

श्रीकृष्णकवचं वक्ष्ये श्रीकीर्तिविजयप्रदम् ।

कान्तारे पथि दुर्गे च सदा रक्षाकरं नृणाम्  ॥ २॥

स्मृत्वा नीलाम्बुदश्यामं नीलकुञ्चितकुन्तलम् ।

बर्हिपिञ्छलसन्मौलिं शरच्चन्द्रनिभाननम् ॥ ३॥

राजीवलोचनं राजद्वेणुना भूषिताधरम् ।

दीर्घपीनमहाबाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ४॥

भूभारहरणोद्युक्तं कृष्णं गीर्वाणवन्दितम् ।

निष्कलं देवदेवेशं नारदादिभिरर्चितम् ॥ ५॥

नारायणं जगन्नाथं मन्दस्मितविराजितम् ।

जपेदेवमिमं भक्त्या मन्त्रं सर्वार्थसिद्धये   ॥ ६॥

सरर्वदोषहरं पुण्यं सकलव्याधिनाशनम् ।

वसुदेवसुतः पातु मूर्धानं मम सरर्वदा  ॥ ७॥

ललाटं देवकीसूनुः भ्रूयुग्मं नन्दनन्दनः ।

नयनौ पूतनाहन्ता नासां शकटमर्द्दनः  ॥ ८॥

यमलार्जुनहृत्कर्णौकि कपोलौ नगमर्द्दनः ।

दन्तान् गोपालकः पोतु जिह्वां हय्यङ्गवीनभुक् ॥ ९॥

ओष्ठं धेनुकजित्पायादधरं केशिनाशनः ।

चिबुकं पातु गोविन्दो बलदेवानुजो मुखम् ॥ १०॥

अक्रूरसहितः कण्ठं कक्षौ दन्तिवरान्तकः ।

भुजौ चाणूरहारिर्मे करौ कंसनिषूदनः ॥ ११॥

वक्षो लक्ष्मीपतिः पातु हृदयं जगदीश्वरः ।

उदरं मधुरानाथो नाभिं द्वारवतीपतिः ॥ १२॥

रुग्मिणीवल्लभः पृष्ठं जघनं शिशुपालहा ।

ऊरू पाण्डवदूतो मे जानुनी पार्थसारथिः  ॥ १३॥

विश्वरूपधरो जङ्घे प्रपदे भूमिभारहृत् ।

चरणौ यादवः पातु पातु विघ्नोऽखिलं वपुः ॥ १४॥

दिवा पायाज्जगन्नाथो रात्रौ नारायणः स्वयम् ।

सरर्वकालमुपासीरिस्सर्वकामार्थसिद्धये ॥ १५॥

इदं कृष्णबलोपेतं यः पठेत् कवचं नरः ।

सर्वदाऽऽर्तिभयान्मुक्तः कृष्णभक्तिं समाप्नुयात् ॥ १६॥

इति श्रीकृष्णकवचं सम्पूर्णम् ।

असे म्हटले जाते की 400 वर्षांपूर्वी बांके बिहारी मंदिरात पडदा लावण्याची प्रथा नव्हती आणि लोकांना कोणत्याही अडथळ्याशिवाय बांके बिहारीजींचे दर्शन घेता येत होते. एकदा एक निपुत्रिक विधवा वृद्ध स्त्री प्रथमच बांके बिहारीजींना भेटायला आली. जेव्हा तिने बांके बिहारीजींना पाहिले तेव्हा ती फक्त त्यांच्या मोहक चेहऱ्याकडे पाहत राहिली आणि तिचे सर्व दुःख आणि वेदना विसरली. काही काळानंतर, जेव्हा ती शुद्धीवर आली तेव्हा तिने विचार केला की ती बांके बिहारीजींना आपला मुलगा मानेल आणि आपली सर्व मालमत्ता त्यांच्या नावावर करेन.

त्या स्त्रीमध्ये इतकं प्रेम आणि आपुलकी होती की खुद्द बांकेबिहारीसुद्धा तिच्या आपुलकीसमोर स्वत:ला आपला मुलगा मानत होते आणि जेव्हा ती स्त्री मंदिरातून निघू लागली तेव्हा तेही तिच्या मागोमाग तिच्या घरी गेले. दुसऱ्या दिवशी मंदिराचे पुजारी आणि इतर भक्तांना ठाकूरजी मंदिरातून निघून गेल्याचे कळले तेव्हा ते सर्व काळजीत पडले. सर्वांनी मिळून त्यांचा शोध सुरू केला आणि शोध घेत असताना ते वृद्ध महिलेच्या घरी पोहोचले, तेथे त्यांना बांके बिहारी भेटले. मग सर्वांनी बांकेबिहारींना वृंदावनात परत येण्याची प्रार्थना केली. अनेक वेळा समज देऊन बिहारीजी परत आले.

या घटनेच्या भीतीमुळे, तेव्हापासून बिहारीजींच्या समोर दर 2 मिनिटांनी एक पडदा टाकला जातो, जेणेकरून ते पुन्हा कोणत्याही भक्तावर प्रसन्न होऊन त्यांच्या मागे जाऊ नये. याशिवाय बांके बिहारी मंदिरात वर्षातून एकदाच मंगला आरती केली जाते, वर्षातून एकदाच भगवान बांके बिहारीजींच्या चरणांचे दर्शन घेतले जातात, बांके बिहारींना बासरी आणि मुकुट घालणे यासारखी रहस्ये आहेत.

अस्वीकारण: ही माहिती धार्मिक श्रद्धेवर आधारित आहे. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही.

अशी आख्यायिका आहे की एकदा सूर्यग्रहणाच्या वेळी देवी राधा माता यशोदा आणि नंद बाबा यांच्यासोबत कुरुक्षेत्रावर आली होती. त्यावेळी भगवान श्रीकृष्णाचा विवाह रुक्मिणीशी झाला होता. येथे राधा आणि कृष्णाची भेट झाली आणि रुक्मिणीनेही राधाला पहिल्यांदा पाहिले. रुक्मिणीने राधाला गरम दूध प्यायला दिले. राधाने हे दूध प्यायल्याने भगवान श्रीकृष्णाच्या अंगावर फोड आले. रुक्मिणीने श्रीकृष्णाच्या अंगावरील फोड पाहिल्यावर तिने कारण विचारले. श्रीकृष्णाने सांगितले की, राधाचे गरम दूध प्यायल्याने त्यांच्यासोबत असे घडले कारण राधा त्यांच्या हृदयात वास करते. राधाला त्रास होतो तेव्हा त्याचा माझ्यावर परिणाम होतो. राधाकृष्णाच्या प्रेमाच्या खोलवरची ही फक्त एक झलक आहे. त्यांच्या प्रेमाबाबत आणखी काही रंजक गोष्टी आहेत.

राधा आणि भगवान कृष्ण यांच्या वयात मोठा फरक होता. देवी राधा श्रीकृष्णापेक्षा वयाने मोठी होती. भगवान श्रीकृष्णाच्या जयंतीदिनी देवी राधा नांदगावला आई कीर्तीसोबत नंदरायच्या घरी आल्याची कथा आहे. त्यावेळी राधा 11 महिन्यांची होती आणि आईच्या मांडीवर बसली होती तर श्रीकृष्ण पाळणा डोलत होते. तसे, राधाकृष्णातही कुठेतरी 5 वर्षांचा फरक आहे, असेही म्हटले जाते.

अशी आख्यायिका आहे की देवी राधाचा विवाह श्रीकृष्णाची आई यशोदेचा भाऊ रायन याच्याशी झाला होता. अशा प्रकारे पाहिले तर राधा ही श्रीकृष्णाची मामी होती.

राधाकृष्णाच्या प्रेमाचे एक वेगळेपण आजही निधीवनमध्ये दिसते. असं म्हणतात की आजही राधाकृष्ण रोज रात्री इथे येतात. असे मानले जाते की हे तेच जंगल आहे जिथे श्रीकृष्णाने रासलीला रचली होती.

janmashtami 2024

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

तुझ्या घरात नाही पाणी घागर उताणी रे गोपाळा गोविंदा रे गोपाळा, यशोदेच्या तान्ह्या बाळा दहीहंडीच्या हार्दिक शुभेच्छा..!

कृष्णा त्याच नाव आहे गोकुळ ज्याचं गाव आहे, अश्या कृष्णाला आमचा प्रणाम आहे

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

गोविंदा आला रे आला.. दहीहंडीच्या समस्त बाळ गोपाळांना शुभेच्छा..

पुन्हा पुन्हा जन्माष्टमी आली, लोण्याच्या भांड्याने पुन्हा एक गोडवा घेऊन आली. कान्हाची आहे किमया न्यारी. दे सर्वांना आशीर्वाद भारी.

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

तुझ्या घरात नाही पाणी

घागर उतानी रे गोपाळा

कृष्ण जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा !

गोकुळाष्टमी च्या शुभ दिवशी आमची ही शुभकामना की, श्रीकृष्णा ची कृपा तुम्हा वर व तुमच्या कुटुंबा वर सदैव राहो.. शुभ गोकुळाष्टमी

दह्याची हंडी पाण्याची फवार, लोणी चोरायला आले कृष्णराज

दहीहंडीच्या हार्दिक शुभेच्छा

दह्याचे भांडे पाऊस सरी, नंदलाल लोणी चोरायला येतात जन्माष्टमीच्या सणात

दहीहंडीच्या हार्दिक शुभेच्छा

रूप मोठं प्रेमळ आहे, चेहरा मोठा निराळा आहे, सर्वात मोठ्या समस्येला कृष्णाने क्षणात पार करून टाकले.

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

गोविंदा आला रे आला

ज़रा मटकी सम्भाल बृजबाला

गोविंदा आला रे आला…

नंद किशोरा ,चित्त चकोरा

गोकुळ कान्हा मनमोहन तु

कृष्णा कृष्णा हरे कृष्णा राधे कृष्णा कृष्णा कृष्णा

कृष्णा कृष्णा हरे कृष्णा राधे कृष्णा कृष्णा कृष्णा

सर्वांना जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा.

ढगांच्या आडून चंद्र हासला

आकाशी ता-यांचा रास रंगला

कृष्ण जन्मला ग बाई कृष्ण जन्मला

हृदय वृंदावन पाळण्यामाजी निजरे कृष्णा

जो जो जो जो रे,

श्रीहरि उन्मनी निद्रा करी जो जो जो जो रे

हरे कृष्ण हरे कृष्ण

कृष्ण कृष्ण हरे हरे ।

हरे राम हरे राम

राम राम हरे हरे ।

गोकुळाष्टमी च्या शुभेच्छा 

अच्युत्म केशवं कृष्ण दामोदरं

राम नारायणं जानकी वल्लभं

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

लय झाली दुनियादारी, खूप बघितली लय भारी आता फक्त आणि फक्त करायची दहीहंडीचा तयारी

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

कृष्णाच्या भक्तीत विसरा सर्व दुःख, सर्व मिळून कृष्ण भक्तीत मिळून सारे हरी गुण गाऊ एकत्र

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

कृष्ण ज्याचं नाव

गोकुळ ज्याचं धाम

अशा श्री भगवान कृष्णाला

आमचा शतश: प्रणाम

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

गोकुळामध्ये होता ज्याचा वास

गोपिकांसोबत ज्याने रचला रास

यशोदा, देवकी ज्याची मैय्या

तोच साऱ्यांचा लाडका श्री कृष्ण कन्हैय्या

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

दह्यात साखर आणि, साखरेत भात,

दही हंडी उभी करूया,

देऊया एकमेकांना साथ,

फोडूया हंडी लावूनच उंच थर,

जोशात करूया दही हंडीचा थाट…

कृष्ण जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा !

गोकुळाष्टमी च्या शुभ दिवशी

आमची ही शुभकामना की

श्रीकृष्णा ची कृपा तुम्हा वर

व तुमच्या कुटुंबा वर सदैव राहो.

शुभ गोकुळाष्टमी

राधा ची भक्ति, बासुरी ची गोडी

लोणी चा स्वाद आणि,गोपीं चा रास

सर्व मिळून साजरा करू

गोकुळाष्टमी चा दिवस खास.

गोकुळाष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा…

मित्रांनो, थराला या!

नाहीतर, धरायला या!!

आपला समजून, गोविंदाला या!!!

श्रीकृष्ण जन्मोत्सव व दहिकालाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

हाथी, घोडा, पालखी जय कन्हैयालाल की

जन्माष्टमीच्या हार्दिक शुभेच्छा

राधेची भक्ती

बासरीचा स्वर

लोण्याचा स्वाद

आणि गोपिकांचा रास

मिळून साजरा होता

गोपालकाल्याचा

सण खास!

फुलांचा हार

पावसाची सर

राधा-कृष्णाच्या प्रेमाला आली बहर

साजरा करुया गोपालकाल्याचा सण!

दहीहंडीच्या खूप खूप शुभेच्छा!

मथुरा-वृंदावन उत्तर प्रदेश- 

वृंदावन हे भगवान श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान आहे, त्यामुळे येथे एक वेगळेच सौंदर्य पाहायला मिळते. वृंदावनमध्ये जन्माष्टमीचा उत्सव 10 दिवस आधीच सुरू होतो. तसेच विविध प्रकारच्या फुलांनी मंदिरे सजवली जातात. दिवसभर भजने आणि कीर्तने गायली जातात. संपूर्ण वातावरण भक्तिमय झालेले असते. म्हणजे इथे आल्यानंतर तुम्हाला एक वेगळीच शांतता जाणवेल.   जन्माष्टमीला भेट देण्यासाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे.

व्दारका गुजरात-

गुजरातमधील व्दारका येथे भगवान श्रीकृष्णाचे पौराणिक मंदिर आहे. तसेच मथुरा सोडल्यानंतर ते द्वारकेलाच आले. गुजरातचे द्वारकाधीश मंदिर अप्रतिम आहे. तसेच या मंदिरात वर्षभर भाविक येत असले तरी जन्माष्टमीच्या निमित्ताने जगभरातून भाविकांची मोठी गर्दी होते. मंदिराला भेट देण्यासोबतच आजूबाजूला अनेक ठिकाणे आहेत जिथे तुम्ही भेट देऊ शकता.

पुरी ओडिसा-

पुरी ओडिसामध्येही मथुरा-वृंदावनप्रमाणेच जन्माष्टमीचा उत्सव आठवडाभर आधीच सुरू होतो. इथे भगवान श्रीकृष्णाच्या जीवनावर आधारित विशेष कार्यक्रम आयोजित केले जातात. तसेच त्यांचे तक्ते काढले जातात. रात्री होणारी आरती पाहण्याचा एक वेगळाच आनंद असतो. याशिवाय पुरीमध्ये इतरही अनेक ठिकाणे आहेत जिथे तुम्ही भेट घेऊ शकता.

मुंबई महाराष्ट्र- 

जन्माष्टमीनिमित्त मुंबईत होणारी दही-हंडी देशातच नव्हे तर जगभरात प्रसिद्ध आहे. तसेच दादर, वरळी, ठाणे, लालबागची दहीहंडी पाहण्यासाठी जगभरातून लोक येतात. स्वप्नांची नगरी असलेल्या मुंबईत फिरण्यासारख्या अनेक पर्यटनस्थळे आहे.

गुरुवायु मंदिर, केरळ

गुरुवायु मंदिर केरळच्या त्रिशूर जिल्ह्यात आहे. ज्याला हिंदूंचे तीर्थ देखील म्हणतात. या मंदिरात श्रीकृष्णाच्या बालरूपाची पूजा केली जाते. मान्यतेनुसार हे मंदिर बृहस्पति आणि वायुदेव यांनी बांधले होते. तसेच या कारणास्तव या मंदिराला गुरुवायु मंदिर असे नाव देण्यात आले. तसेच इथेही श्री कृष्ण जन्माष्टमीचे दर्शन असे आहे की त्याचा अनुभव तुम्हाला वर्षानुवर्षे लक्षात राहील आणि भारतात भेट देण्याच्या ठिकाणांमध्ये केरळ पहिल्या स्थानावर आहे.  

Shri Krishna Janmashtami

भगवान श्रीकृष्णाची पूजा करा

या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाची पूजा केली जाते आणि अनेक प्रकारचे धार्मिक विधी केले जातात. असे मानले जाते की या दिवशी तुळशीच्या रोपाशी संबंधित काही विशेष उपाय केल्याने भगवान श्रीकृष्ण प्रसन्न होतात आणि भक्तांवर अनेक प्रकारचे आशीर्वाद देतात.

भगवान श्रीकृष्णाला तुळशीची खूप आवड आहे, म्हणूनच जन्माष्टमीच्या दिवशी तुळशीशी संबंधित काही खास उपाय करणे खूप शुभ सिद्ध होऊ शकते. जन्माष्टमीच्या दिवशी तुळशीशी संबंधित काही खास उपायांबद्दल जाणून घ्या-

जन्माष्टमीच्या दिवशी हे उपाय करा

ज्योतिषांच्या मते, जन्माष्टमीच्या दिवशी तुळशीसमोर भगवान कृष्णाच्या चार नावांचा उच्चार करा - गोपाल, गोविंद, देवकीनंदन आणि दामोदर. तसेच ओम नमो भगवते वासुदेवाय नमः या मंत्राचा जप करा. असे केल्याने जीवनातील सर्व समस्या दूर होतात असा विश्वास आहे.

असे मानले जाते की या दिवशी घरात तुळशीचे रोप लावल्याने वैवाहिक जीवनातील अडचणी दूर होतात आणि वैवाहिक जीवन आनंदी राहते.

श्रीकृष्णाला नैवेद्य अर्पण करताना त्यात तुळशीची पाने जरूर घाला. तुळशीच्या उपस्थितीशिवाय देव अन्न स्वीकारत नाही.

जन्माष्टमीच्या शुभ मुहूर्तावर भगवान श्रीकृष्णाला तुळस अवश्य अर्पण करा. पण, या दिवशी चुकूनही तुळशीची पाने तोडू नका.

तुळशीची पूजा करणाऱ्याला भगवान विष्णूसह लक्ष्मीची कृपा प्राप्त होते, असे शास्त्रात सांगितले आहे. असे म्हणतात की ज्या घरात तुळशीचे रोप असते आणि पूजा वगैरे नियमित केले जाते. तिथल्या घरात यमदूत प्रवेश करत नाहीत.

नोकरी किंवा व्यवसायात प्रगती करायची असेल तर जन्माष्टमीच्या दिवशी तुळशीमातेला लाल रंगाची चुनरी अर्पण करा.

जन्माष्टमीच्या दिवशी देवी लक्ष्मीचा आशीर्वाद मिळविण्यासाठी श्रीकृष्णासह लक्ष्मीची पूजा आणि आरती करा.

त्यांचे संपूर्ण जीवन मानवजातीसाठी एक धडा होता.  महाभारताच्या वेळी, अर्जुनाचा सारथी बनून, त्याने आपल्याला असत्याच्या आणि पापाविरुद्ध, अगदी आपल्याच लोकांविरुद्ध उभे राहण्यास शिकवले. श्रीकृष्णाच्या जीवनाशी संबंधित अनेक कथा आपल्याला जीवन साधे बनवण्याचा धडा शिकवतात. कृष्णाचे गुण यशाचा मार्ग दाखवतात.

श्रीकृष्णाचे काही गुण अंगीकारून जीवनात यशाचा मार्ग मिळवता येईल. चला तर मग जाणून घेऊ या.

साधे जीवन जगणे-

भगवान श्रीकृष्णाच्या अनेक गुणांपैकी एक म्हणजे त्यांची साधी जीवन जगण्याची कला.ते  एका मोठ्या कुटुंबातील होते.  गोकुळचे राजा नंदहे त्यांचे  वडील होते. पणत्यानं याचा  अभिमान नव्हता. ते गायींना चरायला घेऊन जायचे. ते नेहमी साधे जीवन जगले. आपल्या पदाचा कधीही गर्व करू नका असा संदेश त्यांनी आपल्या गुणवत्तेने दिला. सर्वांना समान वागणूक द्या.

अडचणीच्या वेळी इतरांना साथ देणे-

हा श्रीकृष्णाचा सर्वात चांगला गुण होता जो ते इतरांना मदत करत असत. सुदामा हा त्याचा गरीब मित्र होता पण राजा असूनही माधवला याचा अभिमान नव्हता. सुदामा त्याला भेटायला आला तेव्हा ते  सुदामाजींना घेण्यासाठी दारात पोहोचले . पांडवांची पत्नी द्रौपदी ही श्रीकृष्णाची बहीण होती, जेव्हा तिचे वस्त्रहरण होत होते, तेव्हा देवकीनंदन तिच्या मदतीसाठी पुढे आले. जेव्हा कौरव आणि पांडवांमध्ये युद्ध झाले आणि दोघेही मदतीसाठी द्वारकाधीशजवळ आले, तेव्हा कौरवांचे सैन्य खूप मोठे आहे हे जाणून कृष्णाने पांडवांना पाठिंबा दिला. श्रीमंत असो की गरीब,असो, कठीण प्रसंगी आपल्या प्रियजनांना साथ देण्यास त्यांनी मागे हटले नाही. त्यांचा हा गुण आपण अंगीकारू शकतो.

कुवत बघू नका -

मैत्री करताना गोपालने कधीही विचार केला नाही की त्याचा मित्र श्रीमंत आहे की गरीब. स्वतः राजा असल्याने त्याला सुदामाची मैत्री खूप आवडली. बालपणी एकाच आश्रमात दीक्षा घेतल्यावर दोघांची परिस्थिती बदलली, पण वर्षांनंतर सुदामा श्रीकृष्णाच्या राज्यात पोहोचला तेव्हा द्वारकाधीशने त्याचे स्वागत केले जणू सुदामापेक्षा मोठा आणि खास पाहुणा कोणीच असूच शकत नाही. कृष्ण हे प्रत्येकाच्या  सुख-दुःखाचे  साथीदार आहे.

योग्य मार्गदर्शन देणे- 

श्रीकृष्णाने नेहमी योग्य मार्गावर चालण्याची प्रेरणा दिली. महाभारताच्या काळात त्यांनी गीतेचा उपदेश केला. 'आपले काम करत राहा, फळाची इच्छा करू नका', धर्माचे रक्षण करण्यासाठी, आपल्याच लोकांच्या विरोधात उभे राहा, अशा अनेक शिकवणी त्यांनी अर्जुनाला दिल्या आणि सारथी बनून संपूर्ण युद्धात अर्जुन आणि पांडवांना साथ दिली. अर्जुनला जेव्हा जेव्हा त्रास झाला तेव्हा श्रीकृष्णाने त्याला योग्य मार्गदर्शन केले.

Edited by - Priya Dixit  

साहित्य-

1 लिटर दूध

10 चिरलेले बदाम

10 चिरलेले काजू

1 चमचा वेलची पूड 

80 ग्रॅम तांदूळ 2 तास पाण्यात भिजवलेले 

3/4 कप किंवा 150 ग्रॅम गूळ

कृती-

सर्वात आधी 1 लिटर दूध उकळण्यासाठी ठेवावे. आता दुधात भिजवलेले तांदूळ घालावे. तांदूळ दुधात मऊ होईपर्यंत शिजवा. तसेच दूध पातेलीच्या तळाशी बसणार नाही म्हणून ढवळत राहावे. आता दुसऱ्या पातेलीत अर्धी वाटी पाणी टाका आणि त्यात गूळ टाका व गूळ वितळून घ्या. दुधात तांदूळ पूर्ण शिजल्यावर त्यात  बदाम, काजू आणि वेलची पूड घालून मिक्स करा.

आता गॅस बंद करावा. खीर थंड होण्यासाठी थोडा वेळ बाजूला ठेवा. यामध्ये  गूळ घालून चांगले मिक्स करावे. गरम खीरमध्ये गूळ घालू नका, असे केल्याने दूध फाटू शकते. आता खीर भांड्यांमध्ये काढून घ्यावी. व यामध्ये ड्रायफ्रुट्स घालून सर्व्ह करा.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik 

लोकांच्या मते जेव्हा श्रीकृष्णाचा मृत्यू झाला तेव्हा पांडवांनी त्यांच्या शरीराचे दाह-संस्कार केले परंतू हृदय (पिंड) जळत राहिले. ईश्वरीय आदेशानुसार पांडवांद्वारे हे पिंड पाण्यात प्रवाहित केले गेले. पिंडाने लाकडाचा ओंडका अश्या प्रकाराचे रूप धारण केले नंतर राजा इन्द्रद्युम्न (प्रभू जगन्नाथांचे भक्त) यांनी त्याला जगन्नाथांच्या मूर्तीत स्थापित केले. त्या दिवसापासून आजपर्यंत ओंडका मूर्तीच्या आत विराजमान आहे. प्रत्येक 12 वर्षात मूर्ती परिवर्तित करण्यात येते परंतू लठ त्यात ठेवण्यात येतं.

साहित्य-

दूध 1 कप

दही 1 कप

मध 2 मोठे चमचे 

शुद्ध तूप- 1 मोठा चमचा 

साखर- 1 मोठा चमचा 

ड्राय फ्रूट्स-काजू, बादाम, किशमिश 1/4 कप बारीक कापलेले 

कृती-

एका पातेलीत दूध आणि दही घालून मिक्स करावे. आता यामध्ये मध आणि तूप घालावे. मध आणि तूप मिक्स केल्याने पंचामृतात गोडवा येतो. आता साखर घालून व्यवस्थित ढवळावे. साखर विरघळयानंतर त्यामध्ये ड्राय फ्रूट्स घालावे. ड्राय फ्रुट्स मुळे पंचामृताची चव तर वाढतेच पण पोषयुक्त देखील बनते. तर चला तयार आहे आपले पोषणयुक्त पंचामृत, ज्याचा तुम्ही श्रीकृष्णाला नैवेद्य दाखवू शकतात. 

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik 

सर्गस्थित्यन्तकर्तारौ भक्तिगम्यावगोचरौ

उमामहेश्वरौ वन्दे सत्कृपासरिदर्णवौ ॥१॥

विद्यानिधी वरद संकटराशिनाशी

बुद्धि प्रकाशत असे स्मरतां जयासी

ज्याच्या कृपें सकल इच्छित पूर्ण होय

त्या श्रीगणेशचरणीं प्रणती मदीय ॥२॥

विलास तव शारदे म्हणति काव्य ज्यातें जन

महाकविहृदीं तुझें असत सर्वदा आसन ॥

न येत रस वाङ्मयाप्रति तुझ्या प्रसादाविना

सरस्वति तुला असो मम पुनः पुन्हां वंदना ॥३॥

जगदीशा हरि हे सुखकंदा

भीमा - तटवासिया मुकुंदा

जय परमेशा जय अविनाशा

तव चरणांची मजसी आशा ॥४॥

लभ्य न जें पद यतीतपींतें

मन्मन त्याची इच्छा करितें

वेडेपन हें कळतें मजसी

संतवचन परि दे धीरासी ॥५॥

ना योगानें ना तप करितां

भक्ति - बळेंच तुम्ही वश होतां

सत्यवचन तें संशय नाहीं

पंढरिमाजी अनुभव येई ॥६॥

पाय ठेवण्या पुरलें नाहीं

तुला वामना सर्व विश्वही

पुंडलिकाच्या एक विटेवर

तोच विठोबा तूं होशी स्थिर ॥७॥

अनंतरूपा मग हृदयीं मम निवास दुःशक नाहीं

हृदयहि माझें कठिण विटेसम आळ पुरवि इतुकी ही ॥८॥

तव पद देवा नसतां हृदयीं

कृष्णकथेची शुभ गंगा ही

स्रवेल कोठुन सांगा सांगा

मला कोरडा ठेवुं नका गा ॥९॥

वयास ज्याच्या वर्ष पांचवें

शब्द बोबदे जयें वदावे

करितो स्तवनायथार्थ तो ध्रुव

अशी योग्यता शंखांतहि तव ॥१०॥

अशा ऐकिल्या कथा कितीतरि

विश्वासें मी म्हणुन पदा धरि

अतां उपेक्षूं नको विठाई

दीन - वत्सले माझे आई ॥११॥

ज्ञान - भास्करा श्री ज्ञानेश्वर

भवत्पदांवर ठेवितसे शिर

जाणे केवळ ज्या गोविंद

तो गीतार्थहि केला विशद ॥१२॥

अभंगवाणी प्रसिद्ध ज्यांची

भंग करित जी भीति भवाची

तुकाराम, जे वरिष्ठ संतीं,

चरणीं त्यांचे एक विनंती ॥१३॥

महाराज जन अडव्यारानीं भरले होते त्यांसी

योग आजिला उद्धाराला झाडुन संतपथासी ॥१४॥

तितुक्यानें ना परी भागतें

कृपया अमुच्या धरा करांतें

तरिच भक्तिच्या जाऊं गांवा

हरिदर्शन आम्हांसी घडवा ॥१५॥

रामदास गुरूराज दयाघन

किती किती करूं तुम्हांस वंदन

तुमच्या शब्दांच्या सामर्थें

अधःपतितसें राष्ट्र वरी ये ॥१६॥

स्मशानभूचें आनंदभूवन

झालें, प्रसाद तव त्या कारण,

शरण आदरें भवत्पदाला

असो शिरावर हस्त आपुला ॥१७॥

भक्ति - रसाचे पाट जयांनीं

वाहवुनी उद्धरिली अवनी

सांवरिलें पडत्या धर्मातें

नमन तयां सकलहि संतांतें ॥१८॥

शिर घेउन तळहातीं लढले धर्मास्तव जे वीर

देशास्तव तनु झिजली ज्यांची नमन तयां बहुवार ॥१९॥

साई, पंडित गुरो वामना,

शिरसा वंदन तुमचे चरणा

कृपादृष्टिनें अवलोकावें

श्रीमंता मज सहाय्य व्हावें ॥२०॥

दास दीन हा सद्गुरूराया

गणुन आपुला धरिला हृदया

महा-कृपेची पांखर घालुन

राजसुतासम केलें लालन ॥२१॥

अपुल्या महतीचे चांगावे

दुबळ्या वाचें किति मी गावे

नमनस्नानें तव पदगंगा

मतिमल माझा नेवो भंगा ॥२२॥

विनतीचरणी जवळ असावें

कृष्णकथामृत हें वदवावें

नुसतें दावुनि अन्न न भागे

बालकास भरवावें लागे ॥२३॥

कृष्ण चरित हें मुळांत मोठें अधिकचि विचार करितां

क्षितिज जसें कां वाढत जातें उंच चढोनी बघतां ॥२४॥

मत्स्य नरहरी वामन भार्गव

अथवा रावणहंता राघव

अंशभाग असुनी विष्णूचे

अपार आहे चरित्र त्यांचें ॥२५॥

श्रीकृष्णाचें पूर्णांशाचें

चरित कसें मग गावें वाचे

कुणा देखवे प्रखर असा रवि

अंशहि ज्याचा डोळे दिपवी ॥२६॥

कुंठित होती थोर थोर कवि

कृष्णकथा ती मी कां गावी

शेष धरी कष्टें भूगोला

इच्छित त्या उचलण्या विरोळा ॥२७॥

कृष्णचरित्राची महती ती

आणिक माझी कवित्व - शक्ति

परस्परांची करितां तुलना

खंडीलाही पुरी रती ना ॥२८॥

असून याची पुरती जाणिव हाव कथेची धरिली

तें नच अभिमानें हो मजसी भाग गोष्ट ही झाली ॥२९॥

श्री नारायणराव भूपती

पटवर्धन - वंशीय सन्मती

हृदयरत्न जें सती उमेचें

शासन करि जो मिरजपुरीचें ॥३०॥

आग्रह मज तो करी नरपती

चौपाईच्या चालीवरती

कृष्णचरित्रा करणें गायन

श्री तुलसी जेवीं रामायण ॥३१॥

नाहीं म्हणनें शक्य न मजसी

कृतघ्न व्हावें कसें तयासी

या राज्याच्या अन्नावरतीं

पूर्वज माझे जगले असती ॥३२॥

त्यांतुन आणिक पुनः असें ना,

पीतां करि जें तृप्त तत्क्षणा

अमृत प्यावया सुमदुर असलें

पराग्रहाचें कारण कसलें ॥३३॥

“ वत्सा म्हणुनी ” वदती गुरुवर, “ घे मम कार्य शिरीं हें ”

आज्ञा कैसी मोडूं यास्तव धजलों मद हा नोहे ॥३४॥

पावन करि जें नुसतें स्मरतां

यत्स्पर्शे ये मोक्षचि हातां

अशा जाह्नवी - जलीम नाहणें

कुणास असतें नको मनानें ॥३५॥

तसेंच या श्रीकृष्णकथेसी

अवगाहन ये मम भाग्यासी

इच्छित तेंची चालुन आलें

पूर्वपुण्य जणुं मूर्त उदेलें ॥३६॥

कृष्णकथेचे असंख्यात गुण

एकच त्यांतिल करितों वर्णन

दुर्लभ जी शांती इतरांतें

ती या योगें खचित लाभते ॥३७॥

ब्रह्मनिष्ठ बुद्धीचा सागर

ज्ञान - नभींचा जणुं कां दिनकर

व्यास महर्षी रचुनी भारत

धर्मादी - पुरुषार्थ विवेचित ॥३८॥

लिहिलीं नाना - परी पुराणें

नवरसमंडित विस्तारानें

चार भाग केले वेदांचे

सार काढिलें उपनिषदांचे ॥३९॥

तर्क - बुद्धि - निकषावर केली जिज्ञासा ब्रह्माची

सतत चिंतिलें तत्त्व परी ना शान्ती होत मनाची ॥४०॥

अंतीं त्यासी कथिती नारद

शुष्क खलें नास थिर हो पारद

दिव्य औशधी त्या स्थिर करिती

तसेंच चित्ता कृष्णकथा ती ॥४१॥

विदुषी झाली शिकुन बहू जरि

उपवर कन्याकृतार्थ ना तरि

व्यासा तेवीं तुमची वृत्ती

जों न अर्पिता भगवंता - प्रति ॥४२॥

व्यासें रचिलें म्हणुन भागवत

जेथ उसळतें कृष्ण - कथामृत

प्रसन्नता ये मग हृदयातें

शरदानें जणुं जलाशयातें ॥४३॥

याच कथेच्या श्रवणरसाप्रत

लोलुप झाला भूष परीक्षित

मृत्यु उभा असतांही पुढती

कथा परिसतां लव ना खंती ॥४४॥

ती गोडी या कृष्णकथेची

आजवरीही नित्य नवीची

आद्यकवीची जणुं का प्रतिभा

रम्य उषा प्रतिदिनीं वा नभा ॥४५॥

व्यास वर्णिता कथा म्हणुन हे सज्जन गातचि आले

मिरा कवि जयदेव रंगले सुरदासादिक भुलले ॥४६॥

याच कथेच्या रस - लोभानें

प्रवृत्त मीही येथ नयानें

गरुडभरारी ज्या आकाशीं

तेथ जशीका उडते माशीं ॥४७॥

परी तुमचिया आधारावर

महाराज मी होइन पार

तुम्हां विनविलें याच कारणें

मज दीनाचें सहाय्य करणें ॥४८॥

अज्ञ काढितो सुरेख अक्षर

शिक्षक त्याचा हात धरीं जर

उंच फळहि ये बाळा हातीं

वडिल तया जरि उचलुन घेतीं ॥४९॥

शीड सुकाणूं भवत्कृपेंचें

होडीला मम मिळतां साचें

काठिण्याचा तरेन सागर

विघ्न - वीचि उसळती जरी वर ॥५०॥

प्रसाद तुमचा हाच वसंत

मम बुद्धीच्या शून्य वनांत

फुलविल सुमनें पानोंपानीं

सुरभित जीं कां कृष्णकथांनीं ॥५१॥

पुरे कशाला शिणवूं वाचा

जननी जाणे हेत शिशूचा

कुमुदवनासी विकसित करणें

सुधाकरातें नको सांगणें ॥५२॥

अहो संतजन पुनः एकदां

वंदुन तुमच्या पदारविंदा

कृपाजलानें होउन सिंचित

आरंभित मी कृष्ण - कथामृत ॥५३॥

मुनिसह दानव पीडित भूमी गोरूपें विष्णूसी

विनवी माझा भार हरावा जन्मुन मानव - वंशीं ॥५४॥

भूचें करुणा - भाषण परिसुन

तिज आश्चासन दे करुणाघन

घेइन तुजसाठीं अवतार

करीन गे दुर्जन - संहार ॥५५॥

केवळ या आशिर्वचनानें

गमे हायसें मही - कारणें

तीरवायुही नुसता जेवीं

ग्रीष्म - तप्त पथिकास शांतवी ॥५६॥

परतुनि येतां ऋषिवर्यानीं

नारदास कथिलें हर्षानीं

अतां जन्म घेणार रमावर

करण्यासी दुर्जन - संहार ॥५७॥

आनंदित नच नारद झाले शून्यमनें म्हणती ते

यांत काय तरि विशेष ज्याचा हर्ष होत तुम्हांतें ॥५८॥

प्रखर वज्र वेगें कोसळलें

शेणाचे नी गोळे फुटले

गजराजानें पायाखालीं

अहो म्हणे ढेकणें चिरडलीं ॥५९॥

श्रीसूर्यानें प्रखर मयूखीं

काय सुकविणें नुसतीं डवकीं

शंकर उघडी तिसरा डोळा

तयें म्हणे जळला पाचोळा ॥६०॥

तसेंच हास्यास्पद हें तुमचें

आश्वासन मज वाटत साचें

कर्तुमकर्तुं शक्ति तयानें

क्षुद्र दुष्ट वधण्यांत वेचणें ॥६१॥

जन्म सातदां यानें धरिलें

आणिक नुसते दुर्जन वधिले

तेंच जरी करणार पुनः तो

म्हणेन जन्मा उगीच येतो ॥६२॥

कथितों त्यासी जाउन आतां कशास हे श्रम करिसी

शस्त्र - वैद्य कां थोर पाहिजे साधारण काट्यासी ? ॥६३॥

असें ऐकतां नारद - भाषण

बघतचि बसले नुसते मुनिजन

पारख थोरांच्या हेतूची

सामान्यांतें होइल कैची ॥६४॥

यज्ञयाग निर्विघ्नपणानें

पार पडोनी त्याच बळानें

सुख मिळवावें स्वर्लोकींचें

परम साध्य तें हेंच जयांचें ॥६५॥

सकाम - कर्मांमधेंच रमती

सदा वासना वसते चित्तीं

असे लोक कोठून जाणिती

निरिच्छशी निरूपाधिक भक्ती ॥६६॥

वात्सल्याची काम - विहीना

शिशूस यावी कशी कल्पना

आईची कीं गरज भासते

स्तनपानापुरतीच जयातें ॥६७॥

हिमधरसुंदर गौरकलेवर नारद अरुणांबरधारी

छेडित सुस्वर विद्युत्भास्वर वीणा श्रीवर - भजन करी

ज्याचें अंतर करुणानिर्भर उद्धरण्या नर भूवरचे

क्षीर - सागरा जाई सत्वर मंदिर जें श्रीविष्णूचें ॥६८॥

क्षीरार्णव तो अतिशय सुंदर

सुवर्णकणवालुका तटावर

नसे अंत ना पार तदीय

संस्कृत भाषेचें जणुं वाङ्मय ॥६९॥

कुंद मोगरा जुइ वा जाई

शुभ्र वर्ण त्या कमलाचाही

परी क्षीर - सागरीं पसरला

असे धवलिमा कांहिं निराळा ॥७०॥

शील - संपदा पतिव्रतेची

उज्ज्वल कीर्ती आद्यकवीची

आणि शिवाचें हास्य मनोहर

चंद्रकरांनीं वितळविलें जर ॥७१॥

मोत्याच्या पात्रांत घेउनी

मंथन करितां हंसपिसांनीं

येइल जें नवनीत तयावर

क्षीरार्णव हा तसाच सुंदर ॥७२॥

अमृतकौस्तुभादिक जीं रत्नें

याच निर्मिलीं क्षीराब्धीनें

संपत्तीची होय देवता

लक्ष्मीचा त्या हाची जनिता ॥७३॥

हिरे माणकें मोतीं हेची शंख शिंपले येथें

पुरवितात जे सकल मनोरथ वृक्ष असे तीरातें ॥७४॥

अशा मनोहर दुग्धसागरीं

श्रीमंतांची रमली स्वारी

शेषतनूचें मृदुल शुभासन

नीलमण्या जणुं सुवर्ण कोंदण ॥७५॥

नाभी - कमलीं बसुन विधाता

पठण करितसे वेद - संहिता

गरूड उभा कर जोडुन पुढती

ठेउन दृष्टी चरणांवरतीं ॥७६॥

सेवाया हरि - चरण - सरोज

घेत इंदिरा अंकावर निज

परि करवेना तिज संवाहन

पद कोमल ते करकमलाहुन ॥७७॥

स्तवन हरीचें करीत तुंबर

त्या भजनाचे मंजुलसे स्वर

मंदवायुच्यासवें पसरती

तीरवृक्ष जणुं तयेंच डुलती ॥७८॥

भजनाच्या त्या आलापांनीं नारद रंगुन जाती

आगमनाचा हेत विसरले स्वयें साथही देती ॥७९॥

श्रीनारायण जय नारायण

करुणाघन हरि पंकजलोचन

दीनजनोद्धर भक्तप्रियकर

विश्वंभर मां पाहि रमावर ॥८०॥

देहभान हरपलें तयांचें

नाम स्मरतां भगवंताचें

कंथ दाटुनी गहिवरला स्वर

ओघळती अश्रू गालांवर ॥८१॥

उभे सर्व रोमांच तनूवर

भक्तीसी जणुं फुटले अंकुर

एकच घुमतो चहूंकडे स्वन

“ श्रीनारायण जय नारायण ” ॥८२॥

ध्वनिलहरींनीं त्या भजनाचे

डोलविलें हृत्कमल हरीचें

शब्दभृंग उमटले तेथुनी

परिपूरित जे प्रेममधूनीं ॥८३॥

“ सुस्वागत तव असो नारदा अससि कुशल ना सांगे

हृदयवनाचा वसंत मज तूं भेटलास कीं अंगें ” ॥८४॥

स्निग्धवचन तें घनगंभीर

ऐकुन नारद ये भानावर

जवळी येउन नम्रपणानीं

मस्तक ठेवियलें श्रीचरणीं ॥८५॥

चहुहातें त्या दे आलिंगन

प्रेमभरानें श्रीनारायण

पुरुषार्थांनीं जणों चारही

भक्तिभाव हा धरिला हृदयीं ॥८६॥

“ भक्तवरा वद काय कारणें

तुवां मजकडे केलें येणें ”

वदत नारदा पंकजलोचन

“ सहज नसे हें तुझें आगमन ” ॥८७॥

नारद सस्मित मुखें म्हणाले

“ उपकारांचे डोंगर झाले

देवा तव, आमुच्या शिरावर

याच कारणें आलों इथवर ॥८८॥

उपकारांचें झालें तरि ते ओझें हलकें नसतें

पुनः जन्म घेऊन महीवर भर कां घालिशि त्यातें ॥८९॥

नाश व्हावयाचा होणार

उपकारांचा भार पुनः वर

कोण करिल हा बुडाता धंदा

घ्यावा ना अवतार मुकुंदा ” ॥९०॥

विस्मित होउन देव म्हणाले

“ भाषण तव नच मला कळालें

अवतारांचा हेतू तुजसी

विदित असोनी कां हें वदसीं ” ॥९१॥

“ वा वा देवा मलाच म्हणतां

वेड बळानें कां पांघरितां

सोपें निद्रित नर जागविणें

जागृत केवीं जागा करणें ॥९२॥

सूज्ञ तुला सर्वज्ञ मानिती

तरी न कळली काय परिस्थिति

वैकुंठासी टाळें बसले

नगर यमाचें गजबजलेलें ॥९३॥

तुम्ही सात अवतार घेतले किती तारिले सांगा

मत्स्य कूर्म वा वराह तिसरा जन्म फुका श्रीरंगा ॥९४॥

चवथ्या अवताराचे ठायीं

कितीतरी आडंबर होई

थोर गर्जना मही तडाडे

तरलें एकच पोर बापुडें ॥९५॥

पुधें बोलण्या सोयची नाहीं

तुम्हीच केली भिक्षा देही ”

नांव कशाला उद्धाराचें

अधःपतन केलेंत बलीचें ॥९६॥

ज्यानें वधिली अपुली आई

इच्छावें त्याकडुनी कायी

उद्धराच्या कामासी या

रागिट माणुस अगदीं वाया ॥९७॥

पांच सहा पुढच्या अवतारीं

तारियले, नल, अंगद, शबरी,

पवनात्मज, सुग्रीव, बिभीषण,

येथ संपलें तव रामायण ॥९८॥

असा तुझा परिवार चिमुकला काय असावा देवा

आम्रतरूसी शोभतात कां चार आठ पानें वा ॥९९॥

वैकुंठांतिल शून्य - मंदिरें

काय तुला रुचतात मुरारे

लोक न नरकामधें मावती

नित्य नवनव्या पेठा वसती ॥१००॥

प्रथम प्रतिज्ञा तव हृषिकेशी

उद्धरीन मी संतजनांसी

तिचें दिसत झालें विस्मरण

करितांना दुसरीचें पालन ॥१०१॥

अतां आठव्या वेळेसी तरि

महत्त्व दे पहिलीस मुरारी

तुझ्या हातुनीं हें न घडे जर

नको अम्हांसीं तव अवतार ॥१०२॥

तुझें जनन होऊन महीवर

अनुभविती जर नरकासी नर

तरी अधिक ना खचित तयाहुन

दुर्जन अमुचें करिती पीडन ॥१०३॥

इहलोकीं अथवा परलोकीं नरकच भालीं असला

तुमच्यास्तव मी दुर्जन वधिले हा बडिवार कशाला ॥१०४॥

असें ऐकतां नारदभाषण

लक्ष्मी ये पतिसाह्या धावुन

“ संतचि आतां कोठें उरले

थोडे होते ते उद्धरिले ॥१०५॥

यांत नसे अपराध हरीचा

दोष असे हा तुम्हां नरांचा

संत व्हावया सिद्ध न कोणी

लाभतसे फल जशी पेरणी ” ॥१०६॥

नारद यावर म्हणे उसळुनी

“ हाही दोष हरीचा, जननी

हा न कुणासी संत होउं दे

भुलवित त्यासी छंदें ॥१०७॥

आभिष दावि कुणा स्वर्गाचें

कुआण धनाचें, कुणा यशाचें,

कंठीं बांधित कुणा कामिने

क्रोध मत्सरा वाढवी मनीं ॥१०८॥

स्वतःच मोहा कारण होउन मोहितास दंडावें

अनार्यनीती ही त्यापरि कां ईशेंही वागावें ॥१०९॥

त्यांतुन देवी पुनः असें बघ

पाप्यासीची अवश्य तारक

पत्यानें जे नित्य राहती

कशास त्यांनां वैद्य लागती ॥११०॥

अघमलहर पावनी गौतमे

मलिनांच्याची येते कामीं

काय अर्थ जरि करिल पयोधर

शेत सोडुनी वर्ष तळ्यावर ॥१११॥

शुद्ध शांत ज्यांचें आचरण

मुक्तचि ते त्या कशास तार्ण

रत्न न देवी पर-प्रकाशित

चंदन कोणा गंध न मागत ॥११२॥

“ पुरें, नारदा, सांग मला तूं काय मनीं तव आस

पूर्ण करिन, मी वदे रमावर आहे ना विश्वास ॥११३॥

“ पुरा भरंवसा तुझा असे मज

म्हणुन येथवर आलों आज

सर्व लोक, देवा, उद्धरणें

याहुन दुसरें नसे मागणें ॥११४॥

चुगलखोर वा चोर असो तो

परदारेसह अथवा रमतो

शरण पदां तव येतां भावें

मागिल दोष तुम्हीं न बघावे ॥११५॥

अधराशीही असुन तरावा

जो जो तुमचा म्हणविल देवा

गोदेला ये मिळण्या मोरी

घाण म्हणोनी ती न अव्हेरी ॥११६॥

मर्त्य जन्म तो मर्त्य - शिक्षणा

ऐसें कथिलें असे पुराणां

सांग परी मजसी हृषिकेशी

काय तुवां शिकविलें जनांसी ॥११७॥

प्रसंग येती घडोघडीला

गांठ खलाशी प्रतिक्षणाला

धर्मांधर्मीं भ्रमित अंतरें

तदा कुठें शोधणें तुला रे ॥११८॥

उदात्त - चरिताचा आदर्श

व्यवहारीं नित ना कामास

चलन म्हणोनी काय चाललें

मूल्यवान जरि रत्न जाहलें ॥११९॥

उन्नत तव चारित्र्य असावें प्रतिदिन परि संसारीं

बोध तुझा पथदर्शक होवो देवा या अवतारीं ॥१२०॥

सात जन्म तव अपूर्ण देवा

अतां पूर्ण अवतार धरावा

लोकांनीं हा सदा रहावा

आठवीत तव जन्म आठवा ॥१२१॥

प्रत्येकाच्या हृदयामध्यें

तव भक्तीचा उदय होउं दे

श्री नारायण जय नारायण

दुजें न कानीं येवो याविण ॥१२२॥

सर्वांच्या पायांचा भार

घेतों मी माझ्या डोक्यावर

नको मला सुख नको मोक्षही

शतदां भोगिन गर्भवासही ॥१२३॥

पापांचा मज सर्व दंड दे

सुख अर्तांचें परी बघूं दे

अशक्य जरि हें असेल सगळें

मिटवी देवा माझे डोळे ॥१२४॥

पुढें न वदवें नारदास हरिचरण घट्ट मग धरिले

पूर लोटला नयनाश्रूंचा प्रभुहृदयहि गहिंवरलें ॥१२५॥

“ धन्य नारदा ही तव वृत्ती

कोण परासाठीं कळवळती

उगीच तुम्ही नच संतजनांनीं

मला बांधिलें भावबळांनीं ॥१२६॥

घे हें देतो तुज आश्वासन

पतितोद्धारासाठीं येईन

यादववंशीं धरीन जन्म

आदि - पुरुष ज्या वंशा सोम ॥१२७॥

ऐकतां अशा वचास हर्ष फार नारदा

बोलला रमावरास शीर्ष ठेवुनी पदां

माय बाप तूं खरा अमाप ताप वारिले

शांतशा रसें मदीय अंतरंग रंगलें ॥१२८॥

लोकांसी कथितों अतां सकल हें जाऊनियां भूवरीं

आनंदून करा महोत्सव तुम्हां तारावया ये हरी

पापी ही असला कुणी परि जरि सेवील भावें पदां

होवोनी परिहार मागिल पुढें येईल ना आपदा ॥१२९॥

अवतार पीठिका नांवाचा पहिला सर्व समाप्त

लेखनकाल :-

वैशाख, शके १८६७

श्रीकृष्ण कथामृत - दुसरा सर्ग

( श्रीवसुदेव - बंधन )

सृष्ट्वाऽखिलं विश्वमिदं विचित्रं

स्थूलञ्च सूक्ष्मञ्च चराचरञ्च

तथापि नित्यं निरूपाधिको यः

तस्मै महेशाय नमोऽस्तु शश्वत् ॥१॥

अचिंत्य परतत्त्व दे करून वासनेचा क्षय

प्रसाद तव सद्गुरो निवटितो भवाचें भय

म्हणून तुमच्या पुढें दिसत दीन चिंतामणी

तुम्हां शरण मी भवच्चरण मस्तकीं घेउनी ॥२॥

परम सुंदरा मथुरा नगरी

वसली होती यमुना - तीरीं

श्यामलशा ललनेच्या जणुं कां

बसे कडेवर मुग्ध बालिका ॥३॥

निळ्या नभीं चमकती विशेष

तेथ गृहांचे सुवर्ण - कळस

सूचविती जणुं विलास - केली

संपत्ती कळसास पोचली

मधु - दैत्यासह त्याचें मधुवन ॥४॥

दाशरथी शत्रुघ्नें मर्दुन

त्या स्थानीं ही पुराणकालीं

अभिनव ऐशी पुरी वसविली ॥५॥

पापी मधुवन नष्ट जहालें

पापबीज परि नसें जळालें

होतें जणुं तें दडुनी भूगत

अनुकूला कालास अपेक्षित ॥६॥

भोजकुलींचा कंस दुर्मती कालें होता राजा

दुष्कृति - फल - युत - वृक्ष उगवले कोंब फुटुन त्या बीजा ॥७॥

दिसावया इतरांहुन सुंदर

गांजाचें जरि पीक खरोखर

उत्पन्नहि ये विपुल तयांतुन

परि आदरिती तया न सज्जन ॥८॥

तसेंच मथुरा - नगर सुशोभित

विलास - संपत्तीनें मंडित

सोडून गेले दूर संतजन

निज - धर्माचें करण्या रक्षण ॥९॥

कारण तेथें शील सतींचें

यज्ञ मुनींचे धन दुबळ्यांचें

एक क्षणही नसे सुरक्षित

पटकीच्या साथींतिल जीवित ॥१०॥

भूप कंस धनरूप बळानें

युक्त तसाची चातुर्यानें

वर्णूं कां परि सर्पगुणांतें

विसरुनि त्याच्या भयद विषाते ॥११॥

श्वशुराचें घेऊन सहाय्य द्रोह करुन जनकासी

नृप झाला, त्या नको पुरावा अधमाधम म्हणण्यासी ॥१२॥

होती भगिनी या कंसासी

नांव देवकीं असें जियेसी

सरळ - हृदय ही कुटिल तदंतर

लक्ष्मीसी जणु शंख सहोदर ॥१३॥

चारुहास्य सुंदर मुखमंडल

मनोज्ञ कान्ती वाणी मंजुळ

सुंदरता शुचिता सात्विकता

घेउन तिज जणुं रचित विधाता ॥१४॥

सागर भरला असें जलानें

ही स्वाभाविक वात्सल्यानें

कारुण्यानें सदैव पूर्ण

हृदय तिचे जेवीं रामायण ॥१५॥

मयूर शुक सारिका गृहींचे

क्रीडापाडस वा हरिणींचें

व्याकुळ तिज वाटतां बंधनीं

सवेंच त्यांना देत सोडुनी ॥१६॥

सुम खडितां ये रस, बघतां तें

वाटे अश्रू लता ढाळिते

अहा तिचें प्रिय अपत्य हरिलें

जननीचें ना हृदय जाणिलें ॥१७॥

म्हणुन विहरतां उद्यानांतुन तिनें सुमा चुंबावें

कुरवाळावें वत्सल परि कर तोडाया न धजावे ॥१८॥

देवकिच्या हळव्या हृदयाची

कंस करी नित थट्टा साची

तिच्या पुढें टोची पक्ष्यातें

हसत वसे चीची करितां ते ॥१९॥

कळ्या उमलत्या चुरगाळाव्या

निष्ठुर हंसुनी वर उधळाव्या

वदन झाकुनी रडे देवकी

दुजें काय तरि करिल वराकी ॥२०॥

दुष्ट नरांचे सहजहि वर्तन

उपजविते कीं व्यथा विलक्षण

निवडुंगाची लव ही जेवीं

स्पर्शे केवळ बहुपरि शिणवी ॥२१॥

उपवर झाली जयीं देवकी विकसित कलिका जैशीं

वृष्णि - कुलींच्या वसुदेवातें नेमियलें वर तिजसी ॥२२॥

विवाह झाला बहु थाटानें

कंस लक्ष घाली जातीनें

उणें तेथ मग पडें कशाचें

प्रगटे वैभव सर्व कलांचें ॥२३॥

वरातिच्या वर शुभ समयासी

पूरच आला संपत्तीसी

भव्य मनोहर हेमरथावर

आरोहण करिती ते वधुवर ॥२४॥

मिळवुन बहुविध पुष्पें रत्नें

शोभविलें त्या रथास यत्नें

फुलें चमकती रत्न सुगंधित

झालें जनुं कां गुण संक्रामित ॥२५॥

अश्व दहा सुंदर तेजाळ

सुलक्षणी वर्णानें धवल

सजवुनि त्या जोडिले रथांतें

दशग्रंथ जणुं वेदार्थातें ॥२६॥

स्वयें कंस होऊन सारथी प्रग्रह घेई हातीं

अविवेकाधिन झाल्या जणुं कां दशेंद्रियांच्या वृत्ती ॥२७॥

मिरवणूक चालली पथानें

रचिली ज्यावर रम्य तोरणें

सोनसळी रेशमी पटासी

पसरुनिया झांकिलें जयासी ॥२८॥

गर्जे सर्वापुढें धडधडा

हत्तीवरती थोर चौघडा

मागुन वाजे मंजुल सनई

सती पतिस जणुं उत्तर देई ॥२९॥

मृदंग झांजा शिंग तुतारी

प्रगटविती आपुली चातुरी

बंदी करिती जयजयकारा

भेदितसें तो गर्ज अंबरा ॥३०॥

दासी त्या मागून चालल्या

विविध भूषणांनीं ज्या नटल्या

आंदण वस्तू शिरीं घेउनी

स्तबक फुलांचे जसे लतांनीं ॥३१॥

गणिकांच्या गानास साथ दे नूपुर झंकारुनियां

हाव भाव मधु कटाक्ष खुलवी नृत्याच्या सौंदर्या ॥३२॥

दोहीं कडुनी होई साचा

दांपत्यावर वर्ष सुमांचा

फुलें न हीं शब्द कीं स्तुतीचे

कुतुकें जे निघती जन - वनाचें ॥३३॥

रत्नदीप घेउन निज हातीं

सुवासिनी रथ अनुसरताती

त्यामागें कुलललना - मेळा

वस्त्रांभरणांनीं नटलेला ॥३४॥

मध्येच कोणी चढुन रथातें

वधुच्या मुंडवळ्या सांवरितें

उभयांच्या शेल्यांची ग्रंथी

आहे कां सुटली तें बघती ॥३५॥

रथास मार्गी हिसका बसतां

अंग तयें अंगास लागतां

लज्जारुण मुख होत वधूचें

स्मित ओठावर येत वराचे ॥३६॥

दलांतुनी कमलांचे केसर सुमसंभारीं तेवीं

प्रपद पतीचे दिसे, विलोकी तेच शालिनी देवी ॥३७॥

सर्व नगर पाहतें कौतुकीं

रथावरीं वसुदेव - देवकी

चंद्रासह रोहिणी शोभली

नभीं जशीं नक्षत्र - मंडळीं ॥३८॥

शांत रसासह अथवा कविता

उत्प्रेक्षा - रूपकें मंडिता

विराग उज्वल भक्तीश वा

मुनि - हृदयीं शोभून दिसावा ॥३९॥

कुठें वाद्य वाजतां पथानें

काय त्यजुन धावती त्वरेनें

अशा स्त्रिया ही वरात मोहक

बघावयासी कशा न उत्सुक ॥४०॥

त्वरितगती गांठुन वातायन

रमणी बघती शोभा निरखुन

कोणी वानित वधूवरांतें

वाजंत्रीच्या कुणी सुरांतें ॥४१॥

एक वदे ही परस्परांसीं

योग्य किती गे मधुरूपासीं

अज राजासी इंदुमती ती

निषधपतीनें जणुं दमयंती ॥४२॥

खरेंच तव जन्मलीं जणूं हीं परस्परास्तव तेवीं

परी न बाई ईशकृपें यां तशीं संकटें यावीं ॥४३॥

अवलोकी कुणि वेश - भूषणां

स्वतः सवें करितां तत्तुलना

दिपुन वैभवें कंसा स्तविती

किति ही भगिनी वरती प्रीती ॥४४॥

वरवर बघणारास गमावें

प्रेम देवकीवरी असावें

प्रयत्न कंसाचे परि होते

वैभव अपुलें मिरवायां तें ॥४५॥

वरात ऐशी आनंदानें

मिरवत होती राजपथानें

तों आकाशीं शब्द उमटले

हर्ष - गिरीवर वज्र कोसळें ॥४६॥

पति - सदना ज्या देवकीस तूं मिरवित कंसा नेसी

तिचा आठवा गर्भ पुढें तुज नेइल यमलोकासीं ॥४७॥

पिकें बहरलेल्या शेतावर

अवचित पडलें कीं हिंव दुर्धर

मोहर दरवळला अंब्याचा

वर्षें वर पाउस गारांचा ॥४८॥

शिखर मंदिरीं जव चढलें न

तोंच आदळे वीज कडाडुन

तसेंच केलें नभोगिरेनें

क्षणांत सारें उदासवाणें ॥४९॥

भगिनीवर कंसाची प्रीती

भोळ्या लोकां वाटत होती

क्रूर हृदय परि अजुन तयाचें

पुरतें नव्हतें दिसलें साचें ॥५०॥

प्रकाश असतां मंद काननीं

रत्न तेवढें येत दिसोनी

तों तळपावी वीज अंबरी

प्रकटे काळा नाग विषारी ॥५१॥

लांबुन वाघाच्या डोळ्यासी

भ्रमें दिवा मानिती प्रवासी

परी कळोनी येत शेवटीं

गृहदीप न मृत्यूची दिवटी ॥५२॥

घोर शब्द ऐकतां नभाचे

रूप खरें प्रगटे कंसाचें

स्वतःवरी बेततां येउनी

प्रेम खलांचें टिके कोठुनी ॥५३॥

क्रूर भयंकर मुद्रा झाली खदिरांगार जणुं डोळे

रुधिर येई तों अधर चाविले करकर खाउन दांत खलें

खङ्ग उपसुनी रक्त पिपासू रथाखालतीं घेत उडी

प्रगटत मूर्त कृतांत जणूं का प्रलयाची येतांच घडी ॥५४॥

ससाण्यापरी घालुन झेप

धरि भगिनीचा केशकलाप

ओदुन पाडी तिजसी क्रूर

लोकांच्या अश्रूसह भूवर ॥५५॥

फुटलें कंकण तुटल्या माळा

धूळ माखली सर्वांगाला

भावि सुखाच्या सर्व कल्पना

विसकटल्या सह वस्त्र भूषणां ॥५६॥

आनंदामधिं रमली होती

नवपरिणत ती मुग्धा युवती

क्षणांत परि सारें पालटलें

अमृत इच्छितां गरळ उसळलें ॥५७॥

पळभर तिज कांहींच कळेना बधिर इंद्रियें सारीं

निमिषार्धें मग होत घाबरी मरण बघून समोरी ॥५८॥

घाम सुटे थरथरे देवकी

कोमल हृदयीं भरली धडकी

विवर्ण झाली शब्द फुटेना

जल तरळें भय - चंचल नयनां ॥५९॥

किति तरि जमले जन मिरवाया

धजे न एकहि पुढती व्हायां

पुतळे जणुं सारे दगडांचे

घोर संकटीं कोण कुणाचें ॥६०॥

शांत न बसवे वसुदेवाला

तो धैर्यानें पुढती झाला

संकटभीता साह्य करावें

थोरासी सहज हें स्वभावें ॥६१॥

ती तर त्यांत नवोढा पत्नी

भाग रक्षिणें नाना यत्नीं

अग्निसाक्ष तद्भार शिरावर

घ्यावी केवीं मग माघार ॥६२॥

धीर दिला तिज वसुदेवानें बघुनी प्रेमळ नयनें

बोलत कंसा मंजुलवाचा कर धरुनी धैर्यानें ॥६३॥

“ कंसा थोर तुझें महिमान

भोज कुला तूं शिरो भूषण

शूर रणीं ना कुणी तुझ्या सम

कां करिशी मग अनुचित कर्म ॥६४॥

आपण फलवेली लावावी

कालें ती पुष्पोन्मुख व्हावी

किडकें एखादें येइल फळ

गृहित धरुन कुणि छेदी वेल ? ॥६५॥

वरातिची ही मंगल वेला

थाट येथिंच तुवांच केला

नववधु या समयीं अधिदेवी

तिलाच कां पायीं तुडवावी ॥६६॥

स्त्री हत्या मोठीं सर्वांहुन

भगिनी ही धाकुटी तयांतुन

कन्येसम लाडकी असावी

तिलाच कांरे वध्य गणावी ॥६७॥

धरुनी जो तूं हेतु मनासी

हिला वधाया उद्यत होसी

मारुन हिजसी साधे तो कां

कोण अमर वद या भूलोकां ॥६८॥

बली धनी विद्वान असेना मरण न चुकलें कवणा

म्हणुन यशासी डाग न लागों हेंच धरावें स्वमना ॥६९॥

शक्य असुनही इच्छापूर्ती

संत न दुष्कर्मे आचरिती

प्रयत्नेंहि जें अशक्य घडणें

यास्तव कां मग पापाचरणें ॥७०॥

सूज्ञा, म्हणुनी विनवित तूंतें

जीवदान दे मम भार्येतें

दीनपणें तुजकडे बघे कीं

प्रिय भगिनी ही तुझी देवकी ” ॥७१॥

भाषण परि तें सर्वहि विफल

घड्यावरी पालथ्या जसें जल

बीं पडलें जाउन खडकावर

कसे फुटावें तयास अंकुर ॥७२॥

वाळवंट कां सुपीक झालें

कितिही जरि त्यासी नांगरिलें

सुसरीच्या पाठीसी मार्दव

ये कां भिजुनी जलें सदैव ॥७३॥

दुष्ट - वर्तनीं पालट तेवीं

सौम्य भाषणें पडेल केवीं

नवल हेंच ऐकून घेतलें

इतुका वेळ तयानें सगळें ॥७४॥

दूर ढकलुनी वसुदेवातें क्रोधें शस्त्र उगारी

बघवेल न तें म्हणुनी झांकी डोळे नगरी सारी ॥७५॥

देवकिची अंतिम किंकाळी

परि नच कोणा ऐकूं आली

ध्वनी नवाची सुखवी कर्ण

“ श्रीनारायण जय नारायण ” ॥७६॥

नारदास बगतांच पुढारीं

क्रोधासह असि कंस आवरी

शांतवी न हृदयास कुणाचे

पवित्र दर्शन सत्पुरूषांचें ॥७७॥

श्रीकृष्णाची भावी माता

देवकीस त्या कंसें वधितां

विलंब घडतां भगवज्जन्मा

म्हणुन नारदें घेतले श्रमा ॥७८॥

स्वीकारून सर्वंचें वंदन

करिती कंसासी स्मितभाषण

“ मांडिलेंस हें काय भूपते ?

शस्त्र तुझें ना व्यर्थ कोपतें ” ॥७९॥

कंस वदे “ आठवा गर्भ मज वधिल हिचा नभ सांगे

म्हणुन हिला मारून विषपादपमूळच छेदित वेगें ॥८०॥

“ छे छे, कंसा हिला वधोनी

मुनिवर म्हणती तुझीच हानी

पुनः कुठें ही येइल जन्मा

ठाव तुला लागेल कसा मा ॥८१॥

युक्ती तुजसी कथितो यास्तव

हिला बंधनीं पतिसह ठेव

अपत्य जेंजें होइल यांतें

टाक तत्क्षणीं चिरडुन त्यातें ॥८२॥

सवेच पटलें तें कंसाला

मूर्ख भाळतो भुलावणीला

वदे दुष्ट तो वसुदेवाप्रत

“ काय संधि हा तुम्हांस संमत ” ॥८३॥

वसुदेवहि गांगरला क्षणभर

परि संमती देई नंतर

पुरुष करी दूरचा विचार

स्त्रीस न बहुधा इतुका धीर ॥८४॥

“ होईल वा नच मूल अम्हांसी, ” “ म्हणत कुणीं सांगावें,

जगेल होतां, निश्चय नाहीं, कां पुढचें टाकावें ” ॥८५॥

परी देवकी वदें स्फुंदुनी

“ सुखें टाक मम कंठ चिरोनी, ”

अपत्य - वघ कल्पनेमधेंही

स्त्री हृदयासी साहत नाहीं ॥८६॥

बंधन त्या करण्या आज्ञापुन

कंस चालता झाला तेथुन

घट्ट धरोनी नारदचरण

रडे देवकी आक्रदून ॥८७॥

माते, न धरी मम पायांतें

वंदनीय गे तूंच अम्हांतें

पूर्णब्रह्म परेश परात्पर

उदरीं तुझिया अवतरणार ॥८८॥

प्रसंगाकडे पाहुन निष्ठुर

वदलों त्याची मला क्षमा कर

असें कसें तरि लव शांतवुनी

अंतर्हितं झाले नारदमुनि ॥८९॥

कंसाज्ञेनें दंपतीस त्या नेलें कारागारीं

भयाण भिंती जेथ रक्षिती निज - वैभव अंधारीं ॥९०॥

आकाशासह पृथ्वी जेवीं

गाढ तमीं दर्शे बुडवावी

आनंदासह अथवा आशा

दुर्दैवानें करणें विवशा ॥९१॥

सत्यासह वा सरला वाणी

स्वार्थे जणुं ठेवणें कोंडुनी

वसुदेवासह तशी देवकी

बंदी केली कंस सेवकीं ॥९२॥

ज्यांनीं उपभोगणें विशेष

राजमंदिरांतले विलास

उदास जीवित जगती तेची

विचित्र - करणी कीं दैवाची ॥९३॥

धीराचे ते परि दोघेही

त्रासिक कोणी झाले नाहीं

मधुर - वर्तनें परस्परांना

सुखवित करिती कालक्रमणा ॥९४॥

जाती दिवसामागुन राती मासहि कांहीं सरले

गर्भवती जाहली देवकी वासुदेवें पाहियलें ॥९५॥

फिकटपण ये वदना किंचित

शोभे जणुं कां कमल - रजोहत

मंदगती जाहली मंदतर

अलस लोचनीं दिसे मनोहर ॥९६॥

प्रिय पत्नी ती प्रथम - गर्भिणी

आनंदे नच कोण पाहुनी

वसुदेवाच्या परि हृदयांत

वचन दिलेलें सलत सदोदित ॥९७॥

पुरे दिवस भरतां गर्भासी

शुभानना दे जन्म सुतासी

कीर्तिमंत हें नांव तयाचें

लोकीं विश्रुत झालें साचें ॥९८॥

जन्मा आधीं प्राण देउनी

ज्यानें रक्षियली निज जननी

प्रसिद्ध होण्या त्याचें नाम

नाम - करण - विधिचें ना काम ॥९९॥

पाहुन मूर्ती मृदुल चिमुकली भान विसरली देवी

अपत्य - जन्मापरी स्त्रियांतें दुजें न कांहीं भुलवी ॥१००॥

चिंती परि वसुदेव मनातें

अतां उचलणें अवश्य यातें

सुतासवें जों अधिक रमेल

वियोग तों दुःसह होईल ॥१०१॥

दाबुन कष्टें व्यथा हृदांतिल

थोपवून अश्रूंचे ओघळ

निज भार्येच्या अंगावरुनी

मूल तयें घेतलें उचलुनी ॥१०२॥

पतिमुख दिसतां उदासवाणें

सर्वहि मग जाणिलें तियेनें

हंबरडा फोडून भूतळीं

नवप्रसूता ती कोसळली ॥१०३॥

बांध फुटे वसुदेव - हृदाचा

पूर आवरेना अश्रूंचा

परी प्रसंगीं वज्राहुनही

सज्जन होती कठोर हृदयीं ॥१०४॥

जड पद टाकी पुढें मूर्च्छिता भार्या ओलांडुन ती

कंसासन्मुख नीट येउनी बालक ठेवी पुढतीं ॥१०५॥

शून्यरवें वसुदेव बोलला

“ बालक हा नव जात आणिला

याचें वाटेल तें करावें,

शब्द पाळिला निज, वसुदेवें ” ॥१०६॥

बालक तें पाहतां निरागस

हात चिमुकले मुद्रा लोभस

मूठ आपुली चोखित पडलें

कंस - मनीं वात्सल्य उपजलें ॥१०७॥

वसुदेवासी देई उत्तर

“ मी न समजतां तितुका निष्ठुर

हा न्या इतरहि सुखें वाढवा

आणुन द्या मज परी आठवा ” ॥१०८॥

चुंबुन कंसें मृदुल कपोला

बालक दिधला वसुदेवाला

परि हा खलहृदयांतिल गंहिवर

जल टिकतें कां तत्प शिलेवर ? ॥१०९॥

कंस विचारा करी मानसीं

“ सोडुन देणें उचित न यासी

गांठ असे ही शठ देवांतें

उलटे सुलटे मोजितील ते ” ॥११०॥

वेगें धाडुन निज दूतासी

ओढित आणी वसुदेवासी

आपटिले तें मूल शिलेवर

कोमल काया केली चूर ॥१११॥

शोकाकुल वसुदेव कसा तरि झाला परतुन येता

कंस करांतुन सुटेल सुत हा विश्वासचि त्या नव्हता ॥११२॥

अशींच कांहीं वर्षे गेली

सहा मुलें वसुदेवा झालीं

परि उपजत तद्विनाश होय

व्यसनी पुरुषाचे जणुं निश्चय ॥११३॥

दुःखाचे हे कठोर घाले

उभयांनीं त्या कसे साहिले

ठाउक सगळें त्यांचें त्यांना

काय कल्पना सामान्यांना ॥११४॥

इकडे शेषा म्हणे रमावर

घेणें अतां मज अवतार

तूं तर माझा बंधू सखया

येशिल ना मम साह्य कराया ॥११५॥

शेष करी यावरी उत्तरा

“ पुरे तुझी संगती श्रीधरा

गेल्या वेळीं तुजसह आलों

कनिष्ठ म्हणुनी सदा कष्टलों ॥११६॥

एक अटीवर येतों बंधू वडिल तुझा मी व्हावें

आज्ञेनें मम वागावें तूं, ” केलें स्मित तइं देवें ॥११७॥

मान्य तुझें हें म्हणणें मजसी

जा ये देवकिच्या उदरासी

उपजतांच कीं मरण तिथें ” तर

शेष म्हणें, “ माझें रक्षण कर ” ॥११८॥

कंसापुन त्या लपवायातें

सातव्याच महिन्यांत तयातें

देवकिच्या गर्भांतुन नेलें

उदरीं रोहिणिच्या स्थापियलें ॥११९॥

हीही वसुदेवाची पत्नी

आश्रयार्थ नंदाच्या सदनीं

झालें गर्भाचें आकर्षण

म्हणुन सुता म्हणती संकर्षण ॥१२०॥

कंस म्हणे, “ मम दर्प किती हा जिरती गर्भ भयानें

अतां मात्र राहिलें पाहिजे अतिशय सावधतेनें ” ॥१२१॥

अडसर घालुन कारागारा

वर बसवी जागता पहारा

करीत होतां सुचेल तें तें

परी स्वस्थता नये मनातें ॥१२२॥

सुचें किमपि ना तसें मधुरही रुचे भोजन

उरांत धडकी भरे हृदय पावतें स्पंदन

उगीच बहु ओरडा करून सेवकां कांपवी

न झोप लव ये तया सतत आठवा आठवी ॥१२३॥

‘ वसुदेव - बंधन ’ नांवाचा दुसरा सर्व समाप्त

लेखनकाल :-

वैशाख, शके १८६७

श्रीकृष्ण कथामृत - तिसरा सर्ग

( भगवज्जनन )

मौलौ यो बिभृते शुभां सुरधुनीं भाले कलामैन्दवीम्

नेत्रे मन्मथदाहकानलशिखां कण्ठे विषं भीषणम्

वामाङ्के गिरिजां वपुष्युपचितं भस्म स्मशानोद्भवम्

तं वन्दे शिरसा भुजङ्गरशनं सर्वैरलिप्तं शिवम् ॥१॥

पूर्णब्रह्मा सच्चिदानंद - रूपा

मेघश्यामा माधवा मायबापा

हे गोविंदा विठ्ठला चक्रपाणे

त्वत्पादाब्जा वन्दितों आदरानें ॥२॥

तत्त्व करीं ये वसुदेवाचे

यदुवंशाचें सुदैव नाचे

देवकिच्या गर्भीं ये ईश

गवसेना जो श्रुतिस्मृतीस ॥३॥

प्रवेशतां उदरीं विश्वंभर

कमलाच्या कोषीं जणुं रविकर

शुभा देवकी प्रफुल्ल झाली

जशी वनश्री वसंत - कालीं ॥४॥

दुःख भयादिक सर्व विकार

त्या कल्याणीपासुन दूर

गुहे मधें वनराज रिघाले

उरतिल कां मग तेथें कोल्हे ॥५॥

गर्भाच्या त्या उदात्त तेजें

ती मंगल देवता विराजे

दिसे सर्वदा प्रशांत मूर्ती

ध्यानरता जणुं कीं मुनिवृत्ती ॥६॥

शुचि स्मितानें तिच्या पुण्यकर उजळे कारागार

पवित्र होई वस्तुजात कीं तत्सहवासें थोर ॥७॥

तिचें घडे ज्या मंगल दर्शन

दृष्ट भाव मावळे हृदांतुन

नभीं प्रभा फाकतां उषेची

किरकिर लोपे रातकिड्यांची ॥८॥

निष्ठुर रक्षक नम्र - वचांनीं

वदती दोन्ही जोडुन पाणी

उद्धटही नमवी निज माना

कंसाज्ञा पालन करवे ना ॥९॥

स्वयें कंस ये छळण्या तीतें

तिज बघतां परि धैर्य न होतें

डौल आपुला मिरवी कां तरि

गरुडासन्मुख सर्प विषारी ॥१०॥

वसुदेवाच्या आनंदासी

पार न उरला त्या वेळेसी

गमे तया ती सर्वदेवता

तिला मनानें होय वंदिता ॥११॥

देवकिच्या गर्भी सर्वेश्वर आला ऐसें कळतां

सर्व देव पातले ऋषींसह ईशवंदना करितां ॥१२॥

इंद्र वरुण विधि पिनाकपाणी

सावित्री शारदा मृडानी

अत्री गौतम मैत्रावरुणी

स्तविती गर्भा नमस्कारुनी ॥१३॥

वसंतास आदरिती कोकिल

रव्युदयीं खग करिती किलबिल

भ्रमर गुंजती कमला भंवतीं

भाट जणू वा वीरा स्तविती ॥१४॥

जय विश्वाद्या त्रिगुणातीता

सद्रूपा हे जय भगवंता

भवभय - नाशन भो करुणाकर

नमन तुम्हांसी हे वरचेवर ॥१५॥

अचिंत्य - रूपा अनंतशक्ते

कोण तुम्हां संपूर्ण जाणते

नेति नेति हे निगमहि म्हणती

शास्त्रांचे गण मागे सरती ॥१६॥

निर्गुण निरूपाधिक निर्वासन निराकार हे देवा

सर्वव्यापक रूप निरंजन गोचर परि सद्भावा ॥१७॥

हा विश्वाचा भव्य पसारा

तव मायेनें ये आकारा

तीच करी लय त्याचा अंतीं

स्वप्ना गिळिते जशी जागृती ॥१८॥

भवत्कृपा होतसे जयावर

तोच तरे हा माया सागर

त्या भक्तासाठींच दयाळा

युगीं युगीं अवतार घेतला ॥१९॥

पुनः पुनः हें सादर वंदन

तव चरणासी असो दयाघन

सदा अम्हांवर कृपा असावी

अन्य कोणती आस न जीवीं ॥२०॥

धन्य धन्य हे सती देवकी

पूर्वपुण्य तव फळास ये कीं

माते या सर्वहि जगतावर

असंख्यात केले उपकार ॥२१॥

तपस्विनी पृश्नी अससी तूं भगवति गतजन्मासी

मागितलेंसी श्रीविष्णूसी ये माझ्या उदरासी ॥२२॥

वचन तुला ईशानें दिधलें

आज पहा तें खरें जाहलें

ब्रह्माण्डांतहि जो न मावला

तोच तुझ्या गर्भांत राहिला ॥२३॥

वेद जयाचें यश गुण गाती

जपी तपी ज्या शोधित फिरती

जो सार्‍या विश्वाची जननी

त्याची ही तूं जन्मदायिनी ॥२४॥

भय - नाशन तव उदरीं असतां

कोणाचें भय तुला न आतां

वंद्य सेव्य तूं सर्वांसीही

अम्हांविषीं हो वत्सल हृदयीं ॥२५॥

वदुन यापरी सकल देव ते सती देवकीचरणीं

प्रेमें मस्तक ठेवुन गेले परतुनियां स्वस्थानीं ॥२६॥

देवकीस जो मास आठवा

लागला न लागला असे वा

ईश म्हणे तों घ्यावें जनन

सामान्या नियमाचें बंधन ॥२७॥

ईशाचें होणार आगमन

गेले सगळे आनंदून

परमेशाचें करण्या स्वागत

काल निजगुणासह हो उद्यत ॥२८॥

उत्सव करण्या त्या समयासी

धजे न कोणीही पुरवासी

मनीं वाहुनी राजभयातें

निसर्ग कां परि मोजिल यातें ॥२९॥

सहा ऋतू बाराही मास

पक्ष तिथी नी रजनी दिवस

प्रगट जाहली पांचहि भूतें

निज - वैभव अर्पण्या प्रभूतें ॥३०॥

प्रत्येकाला वाटे सेवा घडो प्रभूची मजसी

एकाहुन एकानें रचिली शोभा त्या समयासी ॥३१॥

प्रसन्न झाल्या दिशा दहाही

चारुतेस त्या तुलना नाहीं

लखलख करिती अनंत तारे

नभीं जणूं उजळलीं झुंबरें ॥३२॥

पुष्पराजा मिसळुनि भूवरतीं

जलधारा जणुं सडा शिंपिती

मृदंग कीं वाजवी पयोधर

मोर नाचती त्या तालावर ॥३३॥

पार न चंद्राच्या हर्षासी

ईश जन्म घेई तद्वंशीं

आज अष्टमी भान न उरलें

निजधन त्यानें सर्व उधळिलें ॥३४॥

हेव्यानें रविराज लपवि मुख

परि त्यासहि झालासे हरिख

कमल - बंधना करुन मोकळे

त्यानें बंदी भ्रमर सोडिले ॥३५॥

लता बहरल्या रम्या फुलांनीं

सुगंध भरला पानोंपानीं

वायूसंगें तोच धाडिला

अर्पण करण्या भगवंताला ॥३६॥

वृक्षानींही तसेंच केलें

सरोवरानें शैत्य अर्पिलें

त्याचें इतकें ओझें झालें

कीं तो वायु हळूं हळुं चाले ॥३७॥

फलभारें लवलेल्या वृक्षीं किलबिलती मधु पक्षी

लक्ष्मीचीं मंदिरें विकसलीं सरोवरांच्या कुक्षीं ॥३८॥

आम्र - तरूसी मोहर आला

मंजुळ गाती वरी कोकिळा

गुंजारव करिताती मधुकर

वनदेवीचे जणुं का नूपुर ॥३९॥

नद्यां नद्यांना पूर लोटला

होत्या परि सर्वही निर्मला

कुल - कन्येचें संपदेंतही

शुचित्व विलयासी नच जाई ॥४०॥

मांगल्यानें न्हाली अवनी

चंदन - चर्चित दिसे यामिनी

नवीच शोभा स्थला स्थला ये

प्रसन्न झालीं सज्जन - हृदयें ॥४१॥

कुंडांतिल विप्रांचे अग्नी

प्रदीप्त झाले शांत - पणानीं

स्वर्गीं दजदण झडे नगारा

देव वर्षिती सुमसंभारा ॥४२॥

गंधर्वांचें सुस्वर गायन नृत्य अप्सरा करिती

पावित्र्यासह आनंदानें वातावरणें भरती ॥४३॥

सत्य सत्य तो बहुशुभकाल

जें मांगल्याचेंही मंगल

सौंदर्यांचें रूप मनोहर

होतें आतां अवतरणार ॥४४॥

प्रगटणार वेदांचें हृद्गत

अथवा उपनिषदांचा अर्थ

सकलहि शास्त्रांचें प्रतिपाद्य

ध्येय पुराणांचें निरवद्य ॥४५॥

विशुद्धभक्तीचा आधार

सौख्य - संपदेचें भांडार

कला - कलापांचें सौंदर्य

काव्यरसांतिल वा माधुर्य ॥४६॥

जगत्त्रयाचें मूलकारण

संतसज्जनांचें वा जीवन

योगांचें सामर्थ्य महत्तर

तत्त्वज्ञानांचें वा सार ॥४७॥

सात्विकशा प्रेमाचा निर्झर

वा सद्धर्माचा ध्वज उज्वल

साहित्याचें विशाल हृदय

श्रेयाचें वा मूर्त प्रेय ॥४८॥

समाधान तीक्ष्णा बुद्धीचें

निधान जणुं वा कल्याणांचें

सुदैव सार्‍या सोमकुलांचें

पूर्वपुण्य कीं वसुदेवाचें ॥४९॥

वद्यपक्ष अष्टमी श्रावणीं

मध्यरात्र नक्षत्र रोहिणी

बुध दिन असतां ग्रह उच्चीचे

जनन होत भूवरी प्रभूचें ॥५०॥

ज्याच्या वंशीं जन्मा येणें

तत्प्रिय पत्नी जननी करणें

ना तरि ये वनवास वादुनी

यास्तव निवडी ऋक्ष रोहिणी ॥५१॥

कुंदरदन अरविंदवन शतचंद्रमदनसम चारुतरा

पीतांबरधृत कंबरमाला अंबरकांती मुकुटधारा

चतुर्भुजा भास्वरा गोजिरी प्रियंकरा जी भक्तांची

अशी देवकीचिया समोरी प्रगटे मूर्ती श्रीहरिची ॥५२॥

परमेशाचें होतां दर्शन

वसुदेवानें केलें वंदन

भाव परि कोणते उमटले

देवकीच्या हृदयांत ना कळे ॥५३॥

चार करांचें बालरूप तें

बघतांना पापणी न लवते

सर्वांगीं रोमांच ठाकती

स्तब्ध जाहल्या इंद्रियवृत्ति ॥५४॥

सतेज काळे वत्सल डोळे

बघबघतां ओघळूं लागले

नेत्र मिटे ओठहि थरथरती

भाग्यशालिनी मूक रडे ती ॥५५॥

झाला होतां बहु जरि हरिख

त्याचें तिज भोगतां नये सुख

काय म्हणावें स्त्री - हृदयांतें

जें आनंदानें ही रडतें ॥५६॥

बालरूप वदलें स्मितवदनें

ढाळिति अश्रू कां तव नयने

रडूं नको तूं माझी माता

भय कोणाचें नाहीं आतां ” ॥५७॥

वसुदेवासी म्हणे परात्पर

“ येथ न ठेवा मजसी पळभर

नंदघरीं नेऊन पोचवा

जें वात्सल्या मूर्त विसावा ॥५८॥

बारा वर्षें तेथें राहुन येइन मग सोडाया

तुम्ही विचारी उभयहि तोंवर धीर धरावा हृदया ॥५९॥

ऐकत होती सर्व देवकी

वज्रपात जणुं तिच्या मस्तकीं

“ आठ बालकें येऊन पोटीं

तशींच उरलें मी वांझोटी ॥६०॥

अपत्यसुख नच माझ्या भाळीं

मग कां बाळें दैवें दिधलीं

आशा दावुन मूळ छेदिलें

दुःखांचे डोंगर वाढविलें ” ॥६१॥

वसुदेवासी म्हणते त्रासुन

“ तुम्हीच मम दुःखासी कारण

कां मज वांचविलें त्या समया

पुनः पुनः मरणें भोगाया ॥६२॥

आस केवढी होती धरिली

हृदयीं माझ्या मी यावेळीं

येतो परमात्मा उदरासी

भय कोणाचें नाहीं त्यासी ॥६३॥

वाढवीन मी त्या प्रेमानें

न्हाऊं घालिन वात्सल्यानें

निरखिन वदना अंकीं घेउन

चुंबित कुरवाळिन शिर हुंगिन ॥६४॥

कुशींत घेउन धरिन हृदासीं

गाइन अंगाई गीतासी

निवविन डोळे लीला बघुनी

शब्द बोबडे ऐकिन कानीं ॥६५॥

हाय हाय परि एकवेळ ही इच्छा नच हो पुरती

कंसा हातें अंतरलीं तीं हा जाई या रीतीं ॥६६॥

साक्षात् ईशाचेंही हांतुन

होत नसे माझें शांतवन

मीच करंटी जन्मा आलें

तेथ कुणाचा उपाय चाले ? ॥६७॥

तुज कनवाळू म्हणती देवा

एक वेळ तरि अनुभव यावा

रूप तुझें हें नको चतुर्भुज

घेऊम दे मम अंगावर तुज ॥६८॥

ओठ हांसते हात चिमुकले

लोभस डोळे कुंतल कुरळे

तांबुस कोमल पाय नाचते

डोळे भरुनी बघुं दे मातें ॥६९॥

पदराखालीं तुजसी घेउन

वात्सल्या तव मुखांत देइन

कवळ्या ओठीं तूं चेपावे

स्पर्शे त्या मी पुलकित व्हावें ॥७०॥

अनेक वेळां उरीं दाटला

पान्हा परि तो विफल जाहला

सार्थक त्याचें एकवार तरि

करणें, इच्छा नाहीं दुसरी ॥७१॥

अभागिनीची या गोविंदा

आस एवढी पुरवी एकदां

माता झालें मी ऐसें मज

क्षणभर तरि वाटुं दे अधोक्षज ॥७२॥

अशी विनवणी करुण ऐकतां परमात्मा द्रवला तो

कल्पतरूपासून कधीं कां याचक विन्मुख येतो ॥७३॥

मूल उपजलेलें हरि झाला

सान लालसर देह कोंवळा

लुकलुकताती इवले डोळे

गर्भजलानें जावळ ओलें ॥७४॥

उचलुन त्यातें घेउन अंगीं

निजहृदया लावीत देवकी

करपाशीं त्या करिते गोळा

अधिर्‍या ओंठीं चुंबी गाला ॥७५॥

स्पर्श सुखद तो नाना - रीतीं

आससुनी अनुभवीत होती

बालकास परि कुरवाळोनी

तृप्त कधीं कां झाली जननी ॥७६॥

सांगुन तिजसी गोष्टी चार

शांतवून लव कष्टी अंतर

टोपल्यांत घेऊन मुलाला

नंदघरा वसुदेव निघाला ॥७७॥

यास आठवा होता म्हणुनी सावध कुणी नव्हते

मध्यरात्र अंधारी त्यांतुन जागल कुढुनी असते ॥७८॥

निखळुन उघडीं झालीं दारें

ओलांडुन निद्रिस्त पहारे

दबकत चाले चाहुल येत

भय सत्कृत्या खल - राज्यांत ॥७९॥

पथीं आडवी होती यमुना

जलोद्धता उसळती भीषणा

खळाळ बहु भंवरे करितात

ओघ वाहतो तीरा कापित ॥८०॥

गर्जतसे लाटांचें तांडव

आंत विहरती मगरी कासव

फोफावत ती वाहे यमुना

द्विग्विजया जणुं निघते सेना ॥८१॥

निर्भय परि वासुदेव तशा कीं

नदींत शिरला वीर अनीकीं

दुष्कर सांगा कृत्य कोणतें

पुत्र - प्रेमापुढें पित्यातें ॥८२॥

घेउनियां टोपलें शिरावर पाणी कापित जाई

देव मस्तकीं धरिल्यावर कां अशक्य उरतें कांहीं ॥८३॥

विस्मित होउन बाहुबलानें

वाट जणूं दिधली यमुनेनें

प्रवाह उतरुन ये तीरावर

पथीं चालतां करी विचार ॥८४॥

“ स्नेही जिवलग नंद जरी मम

करील कां परि तो हें काम

वाहुन चित्तीं कंसाचें भय

नाहीं म्हणतां करूं मी काय ? ॥८५॥

काय कथावें, कसें करावें

पोर कसें हें संरक्षावें ? ”

चिंतित असतां असें मनासी

येउन पोंचे नंद - घरासी ॥८६॥

कुडावरून शिरतांच अंगणीं

तेथें मूर्च्छित नंद - कामिनी

नवजातार्भक मृतवत जवळी

बघुन कल्पना मनीं उदेली ॥८७॥

“ मूल दिसत हें उपजत मेलें

हिला परी कांहीं न कळालें

असह्यवेणा होउन मूर्च्छित

झालीसे ही गमते येथ ॥८८॥

हिचे जवळ मम बाळा ठेउन म्रुतशिशु घेउन जाऊं

गुप्तताच उचिता या वेळीं नंदा हें नच कळवूं ॥८९॥

आपलेंच समजुन मम बाळ

वाढवील कीं तो स्नेहाळ

कंसाचीही समजुत करितां

येइल मजसी परतुन जातां ” ॥९०॥

अशा विचारें अलटापालट

करुन परतची धरली वाट

येताती जसजसे प्रसंग

तसें वागणें पडतें भाग ॥९१॥

प्रभातीस होता अवसर लव

तों स्वस्थानीं ये वसुदेव

“ वदे देवकीतें घे शिशु हें

नंदाचें जें मृत गे आहे ” ॥९२॥

ऊब परी लागतां गृहांतिल अर्भक सावध झालें

रुदन करी नाचवी पदांतें निरखी सभोंवताले ॥९३॥

बघुनी तान्ही पोर अशी ती

वात्सल्यासी आली भरती

हृदयासी लावून तियेतं

रोषें वदली वसुदेवातें ॥९४॥

अशी कशी तरि बुद्धि फिरली

कां कन्या नंदाची अणिली

वांचविण्यासी अपुला बाळ

कसे जाहलां हिज़सी काळ ॥९५॥

तुमच्यास्तव मित्र - प्रेमानें

दिधली कन्या निज नंदानें

थोरपणा हा शोभे त्यासी

विचार होता हवा तुम्हांसी ॥९६॥

दुसर्‍याचें तोडोनी काळिज

हृत्पीडा का शांतविणें निज ?

आणित असतां धर्माधर्मा

यशास कां लाविला काळिमा ॥९७॥

निष्ठुर कंसें वधितां हिज कां दुःख उणें मज होई

मातेच्या हृदया न जाणिलें केली म्हणुन कृती ही ॥९८॥

सहा मुलांच्या हत्त्येहुनही

दुःख अधिकची मज देइल ही

उठा उठा, जा परत पोंचवा

दुःखाग्नींतुन मला वांचवा ” ॥९९॥

दोष जरी दे वासुदेवासी

परी न आला राग तयासी

दिसे कस्तुरी करुनी काळी

घृणा म्हणुन कां कुणास आली ॥१००॥

तेजास्तव आवडे हिरकणी

कठिणता न घे ध्यानीं कोणी

स्वरमाला ऐकुन सुख होय

कोण बघे मुद्रेचा अभिनय ॥१०१॥

खळाळ सिंधूच्या लाटांचा

मोत्यांसाठीं सह्यचि साचा

वीजेच्या चंद्राची कोर

असुन वांकडी सुखवी अंतर ॥१०२॥

तसें उताविळ रागाखालीं

वत्सलता हृदयींची दिसली

स्निग्धवचानें वसुदेवें मग

वृत्त निवेदन केलें सांग ॥१०३॥

रडणें ऐकुन कन्येचें तों रक्षक सावध झाले

कंसासी कळवाया कांहीं त्वरा करोनी गेले ॥१०४॥

धांवत तेथें आला कंस

पिंजारुन वर उडती केस

ठेंचा लागुन रक्त निघालें

भान परि ना त्यासी उरलें ॥१०५॥

उभ्या राहिल्या शिरा कपाळीं

धुंद लोचनां चढली लाली

क्रौर्याचें मुद्रेवर नर्तन

हृदय परी धडधडतें आंतुन ॥१०६॥

दणदण पद आपटी भूवरीं

वरचेवर निज गदा सांवरी

घट्ट धरियले ओठ आंवळुन

श्वासाच्या वाफा नाकांतुन ॥१०७॥

मृत्यूसम देवकी समोरी येउन निष्ठुर वाचा

म्हणे, “ कुठें तें तुझें कारटें घेतों घोट गळ्याचा ॥१०८॥

येण्यासाठीं माझ्यापुढती

कृतांतासही नाहीं छाती

तेथ कथा कां या पोराची

सिंहासन्मुख घुंगुरड्याची ” ॥१०९॥

अबलेवर ऐसें गुरकावत

घेण्या बालक पसरी हात

तों तिज पदराखालीं झांकी

मागे सरकुन वदे देवकी ॥११०॥

“ दादा, थांब असे मुलगी ही

ही कांहीं तुज घातक नाहीं

ठेव एवढी तरी अम्हांसी

देइन हिजसी तव पुत्रासी ” ॥१११॥

गर्जे कंस तिला झिडकारित

“ मी नच मुलगा मुलगी जाणित

गर्भ तुझा, जाणितों एवढें ”

हिसकुन घे तें पोर बापुडें ॥११२॥

स्त्री म्हणुनी करितांच उपेक्षा

बहुतां झाली मागें शिक्षा

मी न तसा भोळा महिषासुर

करिन रिपूंचा ठेंचुनियां चुर ॥११३॥

प्रयत्नसंपादित यश न्यावें हिरावुनी दुर्दैवें

झंझावातें फलसंभारा पाडुन नष्ट करावें ॥११४॥

तसें मूल तें धरुनी हातीं

फिरवी गरगर डोक्याभंवतीं

बघत शिळेवर जों अपटाया

तोंछ निसटुनी गेली माया ॥११५॥

उसळे तेजाचा वर झोत

बाण जसा अग्निक्रीडेंत

वदली प्रगटुन देवी रुष्टा

“ मला काय मारितो दुष्टा ॥११६॥

तुज वधणारा माझ्या आधीं

जन्मा आला ज्या त्या शोधी

घडा, तुझ्या भरला पापांचा

नाश न आतां टळावयाचा ॥११७॥

माझ्या सह तव जीवज्योति

समज आजची जात लयाप्रति

खालीं उरलें प्रेत जिवंत

पडेल तें थोड्या दिवसांत ” ॥११८॥

असें वदुन ती गुप्त जाहली घाव बसे कंसाला

ताठा गेला दर्पहि गेला विस्तव जणुं विझलेला ॥११९॥

क्रौर्य मगाचें झालें दुबळें

देहावरतीं दैन्य पसरलें

व्याकुळ करिती अश्रू नयनां

स्वरांतली लोपली गर्जना ॥१२०॥

खालीं घालुन मान परतला

साप जसा मुकतां दंताला

करी कसें तरि मार्गक्रमण

पंख छेदितां जेंवीं श्येन ॥१२१॥

संतापानें अंतःकरण

जळत सारखें होतें आंतुन

दुष्टांची दुष्टता कधींही

मेल्यावांचुन शमणें नाहीं ॥१२२॥

निंद्य पाशवी साध्य खलांचे

हृदयें जणुं कीं कुंभ विषाचे

साधन सोज्वल असेल केवीं

कशी सर्पगति सरळ असावी ॥१२३॥

सभा तयें भरविली तांतडी

सोडविण्या मरणाची कोडी

जमली क्रूर पशूंची सेना

अघ, बक, केशी, द्विविद, पूतना ॥१२४॥

जनहित नाहीं ठावुक कोणा

गर्वे ताठर असती माना

अन्या - जवळी घेण्याजोगें

असेल कांहीं हे नच वागे ॥१२५॥

सत्तेची बहु हांव जयासी

असे सभासद राजसभेसी

टिको आपुलें पद, हो कांहीं

भलें बुरें हा निषेध नाहीं ॥१२६॥

सभेंत मग तेधवां त्वरित घेतला निर्णय

नृपावरिल वारण्या परम संकटाचें भय

मुलें चिरुन टाकणें सकल एक वर्षांतलीं

घरोघर फिरावया कुशल नेमणें मंडळी ॥१२७॥

रक्षावें जनतेप्रती नृपतिनें स्व - प्राणही वेंचुनी

आहे दंडक यापरी परि तया कोणी न आणी मनीं

कृत्यें घोर करावया न दचके स्वार्थे झुगारी नया

त्याचें आज नसे उद्यां फल परी लागेच भोगावया ॥१२८॥

‘ भगवज्जनन ’ नांवाचा तिसरा सर्व समाप्त

लेखनकाल :-

श्रावण, शके १८६७

श्रीकृष्ण कथामृत - चवथा सर्ग

( गोकुलानंद )

सत्यं नश्वरमस्तु वा जगदिदं जीवः शिवो वेतरः

शून्यं वा परमाणुरस्तु जगतो हेतुः प्रधानं च वा

योगो ज्ञानमथास्तु कर्म नितरां निःश्रेयसे साधनं

जानीमो गिरिशैतदेव भगवन् त्वं नः शरण्यः प्रभुः ॥१॥

मी इच्छितों हरिचरित्र रचावयासी

घालावया गवासणीच जणू नभासी

जें शक्य ना, घडत तें अपुल्या प्रसादें

माझ्या शिरीं वरदहस्त गुरो असूं दे ॥२॥

ॐ काराचा उदय जाहला

हिरण्यगर्भापुन ज्या वेळा

मंगलता ती त्या समयाची

आज येथ जणुं धरिते प्राची ॥३॥

सकाळ ती श्रावणी म्हणून

कुंद असावें वातावरण

चरण परी श्रीहरिचे जेथें

उरेल केवीं दुर्दिन तेथें ॥४॥

अरुणोदय होतसे मनोहर

नभीं प्रभा फांकली लालसर

मेघखंड रंगले त्यामुळें

जणों गुलालें रंजित कमळें ॥५॥

पूर्व दिशेला आज काय हें

तेज उसळतें तरि कसलें हें

इंद्राच्या कां शततमयज्ञीं

वसुधारेनें प्रदीप्त अग्नी ॥६॥

सुधा - कुंभ कांगरुड करांतुन

हरुनी नेतां पडला निसटुन

भूवरतीं आदळतां त्यांतिल

अमृत काय हें उसळें उज्वल ॥७॥

छे, न तसें, सूर्यराज भूमी पावन करण्या येती

सुवर्णरज उधळीत चालले तत्पर सेवक पुढतीं ॥८॥

उगवे आतं प्रभात मंगल

नाचत येती किरणे कोमल

विहंगमांची किलबिल कानीं

प्रसन्नतेचीं घुमवीं गाणीं ॥९॥

सोनेरी उन्ह घराघरांवर

तलपे वृक्षांच्या शेंड्यांवर

मंद वायुनें डुलती वेली

फुलें सुंगधी ज्यांवर फुललीं ॥१०॥

थेंब पावसाचे सुकुमार

दुर्वांच्या हिरव्या पात्यावर

वरुणानें जणुं आज गोकुळीं

असंख्यांत रत्नेंच उधळिलीं ॥११॥

वा ही पृथ्वी न्हाली नटली

नंद - घरीं उत्सवा निघाली

तिच्या हरित शालूस शोभती

पदरासी हे गुंफित मोती ॥१२॥

शिरीं घेउनी मृण्मय घागर

स्त्रिया निघाल्या पाणोठ्यावर

तेजानें निज पावित्र्याचें

उजळ करित मुख दिशादिशांचें ॥१३॥

नंदाच्या दाराहुन जातां गडबड कांहीं दिसली

विशेष दिसल्यावर कोणी कां स्त्री ते वगळुनि गेली ॥१४॥

नंदाच्या अंगणाभीतरीं

दोन चार कीं असती नारी

मधें यशोदा मूर्च्छित अबला

नंद दूरसा गोंधळलेला ॥१५॥

यशोदेस जागवी रोहिणी

मुखावरी लव शिंपुन पाणी

वारा घाली कुणी पदरानें

निरखी वदना आतुरतेनें ॥१६॥

सतेज बालक गोजिरवाणें

गुंडाळी दुसरी वस्त्रानें

तोंच यशोदा ये भानावर

परतवीत नंदाचा धीर ॥१७॥

गोळा होउन तिच्यासभोंती

स्त्रिया अधीरा वृत्ता पुसती

प्रथम बालका अंगीं घेउन

सांगतसे त्याचें मुख चुंबुन ॥१८॥

“ काल निशीं वासरूं मोकळें

बांधण्यास ओढाया गेलें

असह्य कळ तो पोटीं आली

प्रसूत झालें शुद्धी गेली ॥१९॥

परी सुरक्षित बाळ खरोखर देवाचीच कृपा ही

जोडी कर गहिवरुनी, नंदा स्वर्ग ठेगणा होई ॥२०॥

यशोदेस मग घरांत नेलें

उचित असे उपचारहि केले

फार दिसांनीं पुत्र जन्मला

तुला अतां कां त्या हर्षाला ॥२१॥

नंदगृहीं हरि जन्मा आला

घरोघरीं आनंद उसळला

कमळ विकसतें कुठें तळ्यांत

सुगंध पसरे सर्व वनांत ॥२२॥

वाजे सनई गर्जे ढक्का

डुलती गगनीं गुढ्या पताका

तोरण दारासी पुष्पांचें

कुठें नारळासह अंब्याचें ॥२३॥

सर्व घरीं शर्करा वांटिती

नंदाचा पुत्रोत्सव कथिती

प्रतिदिवशीं हें चालूं होतें

अधिकाधिक ये हर्षा भरतें ॥२४॥

नांव ठेवण्याच्या दिवशीं तर थाटा सीमा नुरली

नारींची बहु धांदल झाली गमती झुलत्या केळी ॥२५॥

मंगल न्हाउन करुनी भूषा

नंदगृहासी निघती योषा

पथीं दिसे समुदाय तयांचा

गुच्छ रम्यसा जसा कळ्यांचा ॥२६॥

प्रत्येकीच्या ताट करांत

झांकुन जाळीच्या वस्त्रांत

आंत गहूं, नारळ, खण उंची

कुठें रेशमी झवलें, कुंची ॥२७॥

मंडप घातियला नंदानें

दिली आंतुनी चित्र - वितानें

पान - फुलांनीं शोभा आली

उभ्या स्वागता दारीं केळी ॥२८॥

मधें पाळणा लटके सुंदर रत्नें बाजुस चारी

रंगित पोपट मोर झालरी, निजला आंत मुरारी ॥२९॥

पुढें यशोदा पाटावरती

काजळ - कुंकुम ल्याली होती

देहा थोडी आली कृशता

कांतीसी परि नसे म्लानता ॥३०॥

हा हा म्हणतां मंडप सगळा

गोपवधूंनीं भरुनी गेला

जणों कवीच्या विशाल चित्तीं

रम्य कल्पना दाटी करिती ॥३१॥

कृष्णाच्या मातेच्या भंवतीं

ओटी भरण्या जमल्या युवती

तदा यशोदा दिसे जणूं कां

खुले पाकळ्यांमध्यें कर्णिका ॥३२॥

गोपींनीं घेतला उचलुनी

बाळकृष्ण पाळण्यामधूनी

ओठ फिरविती हसत्या गाला

जावळ मोहवितें दृष्टीला ॥३३॥

हिच्या करांतुन तिच्या करासी कृष्ण सारखा नाचे

नीलकमल जणुं तरंगतें हें जल लहरीवर साचें ॥३४॥

अन्य करीं आपुल्या करांतुन

देतां व्याकुळ अंतःकरण

कृष्णाला नच सोडूं वाटे

प्रेम सर्व शरिरांतुन उमटें ॥३५॥

दुसरी परि तितकीच अधीरा

घेण्या त्या सुकुमार कुमारा

वात्सल्याची ओढाताण

सहन करी स्मितवदनें कृष्ण ॥३६॥

वृद्धा परि त्या भरल्या रागें

“ हाल मुलाचें कां करितां गे

चला, पुरे, त्या इकडे आणा

नांव ठेवण्या वेळ होत ना ” ॥३७॥

नांव घेउनी गोविंदाचें

नाम करण होतें इतरांचें

वदल्या असतील कायी आतां

येथ कृष्ण ठेवितां उचलितां ॥३८॥

तें कथण्यासी कुणास कां मुख जें वेदांस न ठावें

बुद्धीचा हा विषय न, हृदयें भक्ताच्या जाणावें ॥३९॥

कृष्ण कुणी अच्युत, गोविंद

श्रीहरि, तेवीं श्याम मुकुंद

एक नाम कां असेल साचें

अनंतरूपीं भगवंतचें ॥४०॥

समाप्त झाला समारंभ तो

परी कुणाचा पाय न निघतो

घुटमळती पाळण्या भोंवतीं

कारण कांहीं काढुन युवती ॥४१॥

वदनीं घालुन मूठ आपुली

चोखित होती मूर्त सावळी

गोपींचीं जणुं मनेंच कवळुन

मुखांत घाली नंदनंदन ॥४२॥

गोपींचीं परतलीं शरीरें कशी तरी निजसदनीं

परी चैन नच जणुं राहिलें कांहितरीं विसरूनी ॥४३॥

धान्य निवडितां दही घुसळितां

मुलास वा आपुल्या भरवितां

पेटण वा घालून चुलीसी

मधेंच येती नंदगृहासी ॥४४॥

येउन कोणी मागे विरजण

कुणा हवी सपिटाची चाळण

पदार्थ अमका करणें केवीं

रीत पुसाया कोणी यावी ॥४५॥

उगीच कांहीं वस्तू नाया

नेली नसतां परत कराया

निमित्त करुनी नाना रीती

कृष्णा बघण्या गोपी येती ॥४६॥

आणिक मग त्या श्रीकृष्णासी

खेळविती घेउन उरासी

कुणी तयासी तेल माखितें

एक म्हणे “ मी न्हाउं घालितें ” ॥४७॥

कुणी लोचनीं काजळ घाली

दुजी तिटेची लावी टिकली

थोपटुनी कोणी निजवावें

आंदोलित वा गीत म्हणावें ॥४८॥

भुंगा गंऽ बसलेला । पाटलीच्या फुलावरी ॥

कृष्णाच्या गालावरी ॥ गालबोट ॥४९॥

चांदणं या खोलीमाजीं । कोठून तरी आलं ॥

माझं बाळ गंऽहासलं ॥ गालामधें ॥५०॥

चांदोबा उगवला । कमळ झोंपीं गेलें

का उघडे राहीले ॥ डोळे तूझे ॥५१॥

कोणी रडवा उगा करावा

हसराही कोणी रडवावा

परी त्यांतही कौतुक होतें

खेळणेंच तें जणों स्त्रियांतें ॥५२॥

अशी स्थिती होती इतरांची

असेल केवीं यशोमतीची

तिजसी सुख जें श्रीकृष्णाचें

नसेच तें भाग्यांत कुणाचे ॥५३॥

अंकीं घेउन श्रीकृष्णातें

कुरळें जावळ कुरवाळीते

कवळ्या ओठांच्या हास्यें तर

वेड तिला लाविलें खरोखर ॥५४॥

प्यावयास फिरता मुख हृदयीं

उरत न तिजसी देहभान ही

हर्ष उमटतो प्रतिरोमांतुन

मृदुसुख त्या स्पर्शाचें पावुन ॥५५॥

नंद असाची होई मोहित

धरी कवळुनी हृदयीं निजसुत

प्रसादगुण काव्याचा जेवीं

क्षणाक्षणा रसिकांसं मोहवी ॥५६॥

गोकुळ इकडे होतें पोहत

आनंदाच्या सरोवरांत

तिकडे होता कंस घाबरा

गचक्या खाउन भीति - सागरा ॥५७॥

मरण आपुलें टाळायासी त्या पापे भूपालें

मुलें प्रजेचीं मारायासी अधिकारी नेमियलें ॥५८॥

कामा या मधुवेश धरोनी

फिरे पूतना बाल - घातिनी

आपुलकीची भाषा मंजुल

मधु वदनीं, हृदयीं हालाहाल ॥५९॥

लाव भरी ती विष वक्षोजीं

घेउन जवळीं शिशु त्या पाजी

अपथ्य जेवीं प्रियरूपानें

मोहुन, नाशीं सहजपणानें ॥६०॥

तडफडुनी शिशु मरतां हांसे

“ वधिशी मेल्या, कंसा कैसें ”

शठता परि ही कशी टिकावी

हरि जो लीला - नट मायावी ॥६१॥

शोषण घे हरि विष स्तनींचें

हरिलें जणुं कीं पाप तियेचें

पाठविलें स्वर्गांत तियेसी

प्रभुचा द्वेषहि फलद विशेषी ॥६२॥

तृणावर्त शकटासुर गेला याच गतीला अंतीं

वारुळांत जणुं धजले मूषक कोल्हे सिंह विघाती ॥६३॥

खर्‍या मृगमदापुढें कसा वा

लसुणीचा दुर्गंध टिकावा

तत्त्वज्ञाना सन्मुख सांगा

शोक मोह कां करिती दंगा ! ॥६४॥

हेत्वाभासा लाभे ठाय

तर्क - पंडिता समोर काय !

तसे दैत्य हे कृष्णापुढतीं

मशकें हीं, तो अनंतशक्ति ॥६५॥

कुबेर - सुत कृष्णें उद्धरिलें

नारद - शापें तरु झालेले

असामान्य हीं कृत्त्यें ऐशीं

बघतां धाले गोकुलवासी ॥६६॥

तेज रवीचें पूर्वाह्णीं वा मुनि - हृदयींचें वैराग्य

कमलांचें सौंदर्य सकाळीं गोकुळचें अथवा भाग्य

यशोमतीचें मूर्त सौख्य वा नंदाचें वात्सल्य जसें

हळुं हळुं तेवीं आनंदासह बाळकृष्ण तो वाढतसे ॥६७॥

फिरे ओसरी भिंत धरोनी

पांगुळ - गाडा कधीं घेउनी

निज जननीच्या धरुन अंबरा

महत्प्रयासें चढे उंबरा ॥६८॥

वस्त्र सोडुनी ठेवयलेलें

त्यांत जाउनी हा घोटाळे

खालीं राही चुकुन करंडा

सांडुन कुंकू माखी तोंडा ॥६९॥

करी यशोदा तुलसी - पूजन

कृष्ण उभा पाठीसी येउन

उदकाडीचा धरण्या धूर

बघे पसरुनी इवलासा कर ॥७०॥

घुसळण करितां कधीं एकदां

मधेंच गेली आतं यशोदा

बाळकृष्ण ये डेर्‍यापाशीं

कांठ धरून उंचवी पदासी ॥७१॥

पाही आंतिल लोणी घ्याया

परी होतसे खटपट वाया

रागें मग उलथिलें दुधाणें

धांव ये जननी तच्छ्रवणें ॥७२॥

इकडे ही मूर्ती तें ठाईं

दोदो हातीं लोणी खाई

मुख, पद, पोटहि लडबडलेलें

ताक दूरवर वाहत गेलें ॥७३॥

हात पकडुनी श्रीकृष्णाचे

( प्रयत्न हे रागे भरण्याचे )

करी तयावर मोठे डोळे

परी कौतुकें हसूंच आलें ॥७४॥

नंदा पुढतीं तसेंच नेलें

विचित्रसें तें ध्यान सांवळे

हसें दावुनी वदे यशोदा

यास मार मारिजे एकदां ॥७५॥

नंदें चुंबियलें प्रेमानें रडव्या कृष्ण - मुखासी

शिक्षा याहुन दुजी असे कां असल्या अपराधासी ॥७६॥

लीलांनीं या सुकुमाराचे

वेडें केलें मन सकलांचें

नाच नाच रे बाबा घननीळा

गोपींना हा एकच चाळा ॥७७॥

नंदपाटलाकडे प्रत्यहीं

कामासाठीं गौळी कांहीं

येती ते आणिती खेळणीं

श्रीहरि जवळीं यावा म्हणुनी ॥७८॥

अंग धुळीनें सर्व माखलें

तसेंच मुख जरि मळकट असलें

करपाशीं तरि कृष्णा घेउन

विशंक घेती त्याचें चुंबन ॥७९॥

सुंदर हंसरा श्याम खोडकर

वदुन बोबडे सुखवी अंतर

वृद्ध तरुण वा मूल असो कां

श्रीहरि सर्वांचाच लाडका ॥८०॥

कुणी कसाही असो उदास

चिंता वा लागली मनास

श्रीकृष्णाच्या मधुर दर्शनें

कळी खुलावी प्रसन्नतेनें ॥८१॥

परिसुनि भाषण कधीं हरीचें

विस्मित व्हावें मन सूज्ञांचें

बुद्धीची कीं चमक विलक्षण

बालवयींही दिपवी लोचन ॥८२॥

श्याम परी तो महालाघवी

विसरवीत आपुली थोरवी

मधुर खेळकर साधें वर्तन

यांतच मोठ्यांचें मोठेपण ॥८३॥

अतां हरीसी वर्ष पांचवें मग त्याच्या खेळासी

पुरेल केवीं सदन, मनूचा कमंडलू मत्स्यासी ॥८४॥

गोपांच्या समवयी बालकां

जमवुन खेळे पथीं सारखा

कधीं पळापळ कधीं हुतूतू

कधीं भोंवर्‍यावरतीं हेतू ॥८५॥

पाट्यांचा कधीं खेळ मांडितां

गुंतुन जाई सगळा रस्ता

वाट नुरावी जाणारातें

परी न कोणी ये रागातें ॥८६॥

खेळ पाहण्या उलट तयांनीं

उभे रहावें काम सोडुनी

टाळ्या कोणी पिटती कोडें

दुजा भांडणीं करी निवाडे ॥८७॥

हरी खेळतां विटिदांडूनें

आल्या जरि गोपिका पथानें

शिरीं घेउनी चुंबळ त्यावर

ठेवुनियां भरलेली घागर ॥८८॥

अचुक मारुनी विटिचा टोला

खट्याळ हा फोडीत घटाला

पाणी सांडुन चिंब भिजे ती

आणिक दुसर्‍या हांसहांसती ॥८९॥

हिनें कोपुने धरण्या यावें

चपळ सावळा दे हुलकावे

निराश होउन दमुन म्हणे ते

“ थांब, तुझ्या आईस सांगतें ” ॥९०॥

“ सुखें सांग जा. ” म्हणे लाघवी

मान वेळवी जीभ दाखवी

दुसरीचे पाठीसी राहुन

हिला हसूं ये झणिं तें पाहुन ॥९१॥

अशी सर्वही वेळ हरीनें खेळण्यांत दवडावी

भोजनास दे हांक यशोदा ती न परी ऐकावी ॥९२॥

किती खेळ खेळला तरीही

थकवा श्रीकृष्णासी नाही

दुबळी परि तीं इतर बालकें

धीर तयाचा इतुका न टिके ॥९३॥

वदती सगळे मग, “ ए कृष्णा. ”

दमलों आम्ही अता पुरे ना ! ”

कृष्णें त्यांसीं हसुन म्हणावें

“ दूध तूप रे कसें पचावें ” ॥९४॥

“ दूध असे बा कुणा प्यावया

पचण्याची मग गोष्ट कासया

तुला दूध नवनीत सांपडे

तुकडे आम्हाप्रती कोरडे ॥९५॥

तुम्हां घरीं आहे ना गोधन

कृष्ण विचारी विस्मित होउन

दुधतें त्यांचें कोठें जातें

उत्तर ये मथुराशिबिराते ॥९६॥

काय मुलें ठेऊन उपाशी

पुसे मुरारी सरोष त्यासी

भाव चांगला तेथे मिळतो

कोण आमुचा विचार करितो ॥९७॥

दूध दही लोणी घृत तेही जात विकाया सर्व

पेंद्या म्हणतो खरवड मिळते हेंच आमुचें दैव ॥९८॥

तशी बालकें कांहीं वदतीं

किती कथूं तुज घरच्या गमती

ताकहि लाभत ना प्रति दिवशीं

सकाळींच पाजिती म्हशीसी ॥९९॥

अपुली नाहीं स्थिती अशी बा

प्रेमळ माझे फार अजोबा

वदे सिदामा म्हणुनी मजसी

तोटा नाहीं घरीं कशासी ॥१००॥

घरांत अमुची परी म्हातारी

मेद ओघळे जिच्या शरीरीं

यथासांग तिज सर्व लागते

इतराना वाकडे बोलते ॥१०१॥

खाउं न देई घांस सुखाचा

स्वभाव असला असे तियेचा

म्हणुनी नसतां उणीव कसली

हाडें माझी कधीं न बुजलीं ॥१०२॥

वदे हरी यावरी गड्यांनों हें नाहीं कामाचें

गोरस खाउन बल मिळवावें असलें वय हें अमुचें ॥१०३॥

अविचारें जो छळी प्रजेसी

त्या कंसाच्या पशु सेनेसी

पोसताति हे धन लोभानें

घरीं पोर कळवळे भुकेनें ॥१०४॥

गोकुळांतले गोरस साचे

आहे गोकुळवासि जनांचें

अम्हा पुरोनी उरल्यावरते

सुखें विकाया मग जावे ते ॥१०५॥

सत्य तुझें हें भाषण सगळें

कोण परी मानील आपुलें

वदे वाकड्या कधीं अम्हास

सरळपणानें मिळे न गोरस ॥१०६॥

उगीच चिंता कशास त्याची

उणीव येथें ना युक्तीची

कृष्ण म्हणे घेऊन चर्‍हाटें

या मज जवळी उद्यां पहाटें ॥१०७॥

पहांटले अजुनी नव्हते तों गोपवधू मथुरेसी

निघती घेउन कुंभ शिरावर दूध तूप विकण्यासी ॥१०८॥

रेंगळती तारे आकाशीं

अजुन अशा सांवळ्या प्रकाशीं

अंधुक मूर्ती दिसती त्यांच्या

स्मृती पुसट जणुं बालवयींच्या ॥१०९॥

एकी मागुन एक चालती

दूध दह्याची घागर वरतीं

कुणी मधुरसें पद सांगावें

इतरांनीं तें सुस्वर गावें ॥११०॥

प्रतिदिवशींची ही परिपाटी

आजच कसली शंका पोटीं

परी तयांना काय कल्पना

सर्व वेळ सारखी असेना ॥१११॥

ताणुन दोर्‍या रस्त्यावरतीं

मुलें दों-कडे लपलीं होतीं

शीळ हरीची येतां कानीं

दोर्‍या धरिल्या उचलुनि त्यांनीं ॥११२॥

शीळ कशाची म्हणती तोची अडखळुनी दोरीला

पडल्या भूवर गोप कामिनी तोल नसे सांवरला ॥११३॥

दूधतुपाची घट्ट दह्याची

तशीच मडकीं नवनीताचीं

कोसळली कीं सवेंच खालीं

आणि मुलांची चंगळ झाली ॥११४॥

एक ताव दे नवनीतावर

दुजा दुधाची उचली घागर

मुखीं घालिती सांफडले तें

मूर्त सांवळी दूर हासते ॥११५॥

व्याकुळल्या गोपिका बापुड्या

दुधातुपानें भिजल्या साड्या

दांत दुखावे कोपर फुटलें

पाउल कोणाचें मुरगळलें ॥११६॥

सांवरुनी जों गोपी उठतीं

तों हीं पोरें पसार होती

लागतसे ना कृष्णहि हातीं

वायूची दुसरी मूर्ती ती ॥११७॥

यशोदेस येउनी तयांनीं वृत्त हरीचें कथिलें

परि जननीच्या न्याय - मंदिरीं शिक्षेचें भय कसले ॥११८॥

खरें न वाटे तिला कदापी

जरि शपथेनें कथिती गोपी

सांगे परि ती वत्सल आई

करीन मी तुमची भरपाई ॥११९॥

मेघनीळ तो दुसर्‍या वेळे

प्रकार कांहीं करी निराळे

लोणी चोरून पळतां वाटें

पसरुन ठेवी खूप सराटे ॥१२०॥

जरी घातिले टाळे दारा

ते न थांबवी गोरसचोरा

शिडी सारखी रचुनी पोरें

धाड्या मधुनी घरांत उतरे ॥१२१॥

उंच बांधिली शिंकी असती

काठी घाली हा त्या वरती

केले असती उपाय नाना

कृष्णा पुढती एक टिकेना ॥१२२॥

मुलें जाहलीं पुष्ट शरीरी

गोपवधू त्रासल्या अंतरीं

म्हणती हरि हा घरांत असतां

लाभूं दे नच अम्हां शांतता ॥१२३॥

त्रास होत हें खरें, त्यामुळें द्वेष चीड परि नाहीं

उलट कुठें तरि खोल, हवेसें खट्याळपण तें होई ॥१२४॥

आवडत्यांच्या वागणुकींतिल

विचित्रतेचें वोचत जरि सल

सुखकरता तरि त्यांतहि घेई

प्रेमाची कीं ही नवलाई ॥१२५॥

परी हरीच्या या खोड्यासी

नवीच भरती ये प्रतिदिवशीं

वदती गोपी हरीप्रती या

लाडावुन नच ठेवा वाया ॥१२६॥

गोरस चोरी फोडी रांजण

धान्य उधळितो करितां कांडण

लुगडे दिसतां तें टरकावी

घेउन चिमटे मुलास रडवी ॥१२७॥

खोडीविणें हा न बसे जराही

शिक्षा परी या करवे न कांहीं

या लागव्याते बघतांच बाई

चित्तांतला राग विरोनि जाई ॥१२८॥

उपाय कथितों अम्ही म्हणुनिया यशोदे तुला

सरे वरिस आठवें नच लहान हा राहिला

वनांत इतरासवें नित वळावयासी गुरें

हरीस तव पाठवी सकल लाड झाले पुरे ॥१२९॥

‘ गोकुलानंद ’ नांवाचा चवथा सर्ग समाप्त

लेखनकाल :-

कार्तिक, शके १८६७

श्रीकृष्ण कथामृत - पांचवा सर्ग

( विधिमोहनाश )

रत्नौघे सति मंगलाय जगतो हालाहलं भीषणम्

स्वर्गादीन्यतिसुंदराणि भुवनान्युज्झित्य चित्यास्थलम्

पौलस्त्ये च निधाय येन विभवं भिक्षाटनं स्वीकृतम्

तं वन्दे विगतस्पृहं शिवकरं मृत्युंजयं सादरम् ॥१॥

ज्यांनीं मथोनि जणुंभारत सागरातें

गीतामृतास दिधलें अमुच्या करातें

रत्नें तशींच बहु जेवि सनत्सुजात

व्यासास त्या नित अनंत नती असोत ॥२॥

नमन करोनी कुलदेवासी

नंदा तेवीं निज जननीसी

सवें घेउनी बलरामाला

कृष्ण जावया निघे वनाला ॥३॥

कटीस पावा करांत काठी

खांद्यावर टाकुन कांबळा

कृष्ण जावया निघे वनाला ॥४॥

दारीं जमलीं गोपबालकें

गुरें उताविळ घेतीं हिसके

यशोमतीचा उर गहिंवरला

कृष्ण जावया निघे वनाला ॥५॥

गोविन्दासी धरुनी पोटीं

ओंठ टेकुनी हंसर्‍या ओठीं

मुख कुरवाळित वदे यशोदा

“ जपुन रहा हां, वनीं मुकुंदा ॥६॥

गेहीं परतुन येई लवकर

माझा अवघा जीव तुझ्यावर ”

वळुनी सांगे ती गोपाळा

“ हूड असे हा या सांभाळा ” ॥७॥

अवघड बहु जाहलें तियेला तुडुंबलें जल नयनीं

समजावी हरि, “ काय जात मी फार दिसांस्तव जननी ? ” ॥८॥

श्याम जातसे गुरें घेउनी

आल्या हें कळतांच गौळणी

म्हणती सार्‍या करुन अचंबा

“ आजच होता कां खोळंबा ॥९॥

अम्हीं बोललों सहज आपुलें

ते कां गे तूं खरेंच धरिलें

तसा अजुन हा असे लहान

निघेल कां या भूक तहान ॥१०॥

दिनभर हा राहील वनासी

सुनेंसुनें होईल आम्हांसी

म्हणुन यशोदे तुला विनवणीं

अतांच या धाडी न काननीं ॥११॥

पथीं वोंचतिल खडे सराटे

खरडतील झुडुपांचे कांटे

उन्ह वार्‍यानें सुकेल ना हा

असे कोवळा अमुचा कान्हा ” ॥१२॥

नंद उत्तरे हंसुनी, “ हा का राजपुत्र सुकुमार

कसाहि झाला तरी असे कीं गवळ्याचाच कुमार ॥१३॥

मुलें इतर याच्याच वयाचीं

नच जाती कां रानीं साचीं

शुभ दिन हा जाउं द्या वनातें

सवयीनें सारेंच सोसतें ॥१४॥

वेळ होतसे, चला, निघा, रे

नीट बघा निज गुरें वांसरें

त्यांस उन्हाचें न्या पाण्यावर

शिरा न झाडीमधें दूरवर ” ॥१५॥

‘ बरें ’ म्हणोनि पुनः एकदां

प्रेमें नमुनी नंद - यशोदा

हांकित धेनूंच्या कळपाला

कृष्ण जावया निघे वनाला ॥१६॥

तांबुस बांड्या कपिला गाई

ढवळ्या पवळ्या हरण्या कांहीं

कास घटासम मोठी ज्यांची

जातां पोळी डुले गळ्याची ॥१७॥

तशीच त्यांचीं पुष्ट वासरें

बागडतीं धांवतीं चौखुरें

मान आपुली पुढें घुसविती

घागर - माळा रुणझुणताती ॥१८॥

कृष्ण नेतसे आज तयांना वनांत चारायातें

मुके जीवहि हर्षित झाले नाचविती पुच्छांतें ॥१९॥

कृष्णासह आनंदहि गेला

गोपीचा जणुं तदा वनाला

घरकामासी हात गुंतले

होत असे परि चुकलें चुकलें ॥२०॥

एक गोपिका करिते घुसळण

खळवळतें डेर्‍यासी विरजण

रवी फिरतसे उजवी डावी

श्याम शोधण्या दृष्टी जेवीं ॥२१॥

रवी होतसे लव वरखालीं

स्थिती मनाची तशीच झाली

येउन आतां म्हणेल कोणी

रवी धरुन ‘ कां मज दे लोणी ’ ॥२२॥

जेवायासी जेव्हां बसती

घांस न उतरे घशाखालतीं

असतां हरि तरि पडुनी पाठीं

ओढवितां मुख घासासाठीं ॥२३॥

उठतां बसतां श्याम आठवे

अश्रू नयनीं उभे राहवे

आणिक म्हणती घडोघडीळा

“ उगाच त्या रानांत धाडिला ॥२४॥

रांगोळी ना पुसते साची

तशीच वाटी नैवेद्याची

धका न पाण्याच्या भांड्याला

उगाच त्या रानांत धाडिला ” ॥२५॥

मन रमवाया कृष्णावर मग मंजुळ गातीं गाणीं,

‘ श्याम मुकुंदा सांज जाहली लवकर ये परतोनी ’ ॥२६॥

यशोदेस तर लव करमेना

मनास शांती क्षणहि असेना

तिजा प्रहर नव्हताच संपला

तोंच म्हणे, “ कां अजुनि न आला ? ” ॥२७॥

कुठें कशाचा ध्वनि ऐकियला

भासे तिजसी कृष्णाचि आला

मार्गीं येउन बघे दूरवर

झाल्या खेपा सहज दहांवर ॥२८॥

कोण उन्हाचे परि दिसणार

नभीं एकटी फिरते घार

मग जननीच्या वत्सलहृदयीं

शंकालागी उणीव कायी ॥२९॥

“ गुरें काय नसतीं आवरलीं

आडवनीं कां वाटचि चुकली

कां हा अवखळ कोठें पडला

धाडूं तरि कवणा बघण्याला ” ॥३०॥

धीर देत रोहिणी तियेसी, “ येतिल बाळें आतां

वेळ जाहली नसे अजूनी, कशास चिंता करितां ? ” ॥३१॥

सांज जाहली उन्हें निवालीं

परत यावया गुरें निघालीं

नभीं उडाली धूळ पथाची

जशी पताका गोमचमूची ॥३२॥

पथें गुराखी मुलें चालती

कळप गुरांचा घालुन पुढतीं

हरिसंगें तइं दिसती धेनू

प्रणवासह त्या वेदऋचा जणुं ॥३३॥

वत्सासाठीं उत्सुक होउन

धांवत धांवत येई गोधन

माना उंचवुनी हंबरती

वात्सल्यानें ओट्या स्रवती ॥३४॥

शिरती गाई अचुक घरांसी

वळवावें लागे न तयांसी

सहज वसे शब्दांत कल्पना

श्रम ना पडती महाकवींना ॥३५॥

अजुनी गाई नव्हत्या आल्या

सोडि यशोदा तों वत्साला

कोण ओळखी गाईंचें मन

अपत्यवत्सल आईवांचुन ॥३६॥

वत्सा चाटित हंबरती कीं धेनू आनंदानीं

जणूं तूंहि हो अशीच हर्षित आशिर्वचिलें त्यांनीं ॥३७॥

हांसत दारीं उभा सांवळा

धुरळ्यानें जो धूसर झाला

मोरपिसें मस्तकीं डोलती

रानफुलें छातीवर रुळती ॥३८॥

असें गोजिरें ध्यान पाहतां

हृदयीं मावे ना वत्सलता

कृष्णें धांवत पुढतीं येउन

दिधलें मातेला आलिंगन ॥३९॥

कवळुन घेई मुके माउली

ओठीं गालीं स्कंधीं भालीं

कोठें ठेवूं तरी श्रीहरी

यशोदेस जाहलें यापरी ॥४०॥

तुकडा घेउन येत रोहिणी

ओवाळाया मुलांवरूनी

उतरुन टाकी दूर नेउनी

मग पायावर ओती पाणी ॥४१॥

वात्सल्याचें कवन ज्यावरी त्यास दृष्ट बाधे कां ?

परि वरचे उपचारच गमती खरे भाबड्या लोकां ॥४२॥

प्रभात समयीं दुसरे दिवशीं

यशोमती जागवी हरीसी

“ ऊठ मुकुंदा खगगण उठले

सरोवरानें नेत्र उघडिले ॥४३॥

अंघुळलीं बघ फुलें दंवानें

अतां चांगलें नसें झोपणें

प्रातर्विधि उरकणें, ऊठ, चल

तेवढ्यांत तव मित्रहि जमतिल ॥४४॥

बलरामाचें स्नानहि झालें

तुझेंच आहे सर्व राहिलें ”

असें म्हणुन उठविलें हरीला

कुरकुरतां मग तोही उठला ॥४५॥

उष्णजलानें अंघुळ घालुन

स्तोत्र म्हणवुनी करवी वंदन

देत यशोदा मग हातावर

नैवेद्याची लोणी - साखर ॥४६॥

धारोष्णाचीं फेनिल पात्रें पिउनी दोघे निघतां

प्रेमभरानें चुंबुन देती निरोप दारीं माता ॥४७॥

असें प्रतिदिनीं प्रातःकालीं

गुरें वळायासी वनमाळी

जात काननीं यमुना - तीरीं

सवें गोप घेऊन शिदोरी ॥४८॥

अतां घरीं कुणि ना कुरकुरती

असेल तें पाथेय बांधिती

कृष्ण पुढें जाईल निघोनी

त्वरा असे सर्वांस म्हणोनी ॥४९॥

कधीं भक्ष्य वेळेस नसावें

परी कुणीही ना थांबावें

भूक खरी त्या नच अन्नाची

असे हरीच्या सहवासाची ॥५०॥

चरणें सोडुन कितीक वेळां

गाईंनीं चाटणें हरीला

श्याम वाजवी मंजुळ वेणू

तृप्त तयेंची होती धेनू ॥५१॥

नाचवीत निज पुच्छचामरें श्रीकृष्णाचे भंवतीं

बागडतीं वांसरें जणूं नव पल्लव आम्रावरतीं ॥५२॥

भोजन - समयीं एके दिवशीं

वदे यशोदा श्री नंदासी

“ होइल कां मम एक ऐकणें

अतां पुरे गोकुळीं राहणें ॥५३॥

नवेंच संकट नित्य कोसळें

चार दिवसही नीट न गेले

काय तरी केलें नच जाणें

या मेल्यांचें मम बाळानें ॥५४॥

काल म्हणे यमुना - तीरावर

बक कोणी धांवला हरीवर

परवां वत्सच ये माराया

निश्चित ही असुरांची माया ॥५५॥

जगदंबेची कृपा म्हणोनी

हरी वांचला विघ्नांतूनी

अतां परीक्षा नको विषाची

दूर इथुन जाउं या सदाची ” ॥५६॥

नंदाच्याही मनांत होतें गोकुळ सोडावेंसें

कारण आतां नुरलें तेथें गवत गुरांस पुरेसें ॥५७॥

पत्नीसी परि कसें कथावें

याच विचारीं तयें असावें

मांडियला संसार मोडणें

रुचे न कधिंही स्त्रियांकारणें ॥५८॥

आज तीच होऊन सांगते

सहज मानिलें नंदानें तें

इतरांची तों होती वृत्ती

नंद म्हणे जी पूर्वदिशा ती ॥५९॥

सामानानें गाडे भरिले

पेट्या, भांडीं, फडे, टोपलें

संसारांतिल क्षुद्रहि वस्तू

गृहिणींचा त्यावरतीं हेतु ॥६०॥

वृंदावन नामें सुमनोहर

स्थान असे यमुनातीरावर

सर्व सोय पाहतां त्या स्थलीं

गोपांनीं निजगृहें वसविलीं ॥६१॥

यमुनातीरीं अर्धवतुलें शोभे घोष तयांचा

आकाशांतिल गंगेजवळी चंद्र जसा षष्ठीचा ॥६२॥

तरु - शाखे पोवळें मधाचें

दृध्य मनोरम तसें व्रजाचें

वा पुष्पांचा एकच झुबका

वनवेलींवर खुले जणूं कां ॥६३॥

शाद्वल भूमी असे भोंवतीं

हरित कोवळीं गवतें डुलती

मधें दिसे व्रज बेट ज्यापरी

लाटांच्या नृत्यांत सागरीं ॥६४॥

फलवृक्षांनीं वनें बहरलीं

आम्र, जांभळी, चिंचा, बकुळी,

ताड, माड, खर्जूर, पोफळी,

विविध फुलांसी सीमा नुरली ॥६५॥

वृक्षराज भांडीर तेथिंचा

क्रीडामंडप जणूं वनींचा

विस्तरलासे शतखोडांनीं

आच्छादित वर घनपर्णांनीं ॥६६॥

पारंब्यांचे झुलती झोके

गोंड्यांसम ज्यां पिंवळीं टोकें

शुकादिकांचें कल संगीत

तलाश्रितांचें मन रमवीत ॥६७॥

पहिल्यापेक्षां वनस्थली ही आवडली गोपांतें

बालपणाहुन तारुण्याची दशा जशी सर्वांतें ॥६८॥

गाई सोडुन चरण्यासाठीं

जमती वल्लव यमुनाकांठीं

आज खेळणें कवण्या रीती

प्रश्नावर या रणें माजती ॥६९॥

राम म्हणे खेळूं या झोंब्या

हरीस रुचती सुरपारंब्या

पेंद्या बोले बरी लंगडी

‘ आहे कें तव तशी तंगडी ’ ॥७०॥

प्रेमळ थट्टा अशी करावी

कधीं मनोहर गीतें गावीं

श्रम हरुनी उत्साह देत जणुं

श्रीकृष्णाची मंजुळ वेणू ॥७१॥

कधीं दुपारीं नदींत त्यांनीं

हुदडावें सबकावित पाणी

कुणी तयानें होत घाबरा

हास्याचा मग उडे फवारा ॥७२॥

परी वदे बलराम, “ राम ना पोहण्यांत या कांहीं

उणीव येथें हीच एवढी अथांगसें जल नाहीं ” ॥७३॥

“ डोह येथही आहे रामा

खूप खोल परि येत न कामा ”

“ काय कारणें, ” हरी विचारी

“ तेथ कालिया नाग विषारी ॥७४॥

गरल तयाचें फार भयंकर ”

कथी सिदामा, “ म्हणती वनचर

खग जे डोहावरुनी उडती

दाहक वाफेनें कोसळती ॥७५॥

शक्य नसे नुसतें जल शिवणें

दूरच राहो पिणें पोहणें

जीव चुकुन जे तेथें गेले

पुनः कधींही परत न आले ॥७६॥

गायरान संपन्न तेथलें

तरु-वेलींनीं शोभविलेलें

वर्ज्य जाहलें अम्हां सदोदित

सदन जसें कां पिशाच्चपीडित ” ॥७७॥

म्हणत हरी, “ मग कोठुन शांती व्रजामधें नांदेल

आग भडकती उशास असतां झोंप काय येईल ॥७८॥

कशी खुलावीं तळ्यांत कमळें

वचनागाचें असतां जाळें

जेथें घरटें करुन ससाणा

सुखद काय तो वृक्ष शुकांना ॥७९॥

त्या दुष्टासी निर्दाळावें

वा हें स्थळ सोडून पळावें

ना तरि माझें अपाप गोधन

निर्भय सांगा होईल कोठुन ॥८०॥

त्यजणें निजसुख खलभीतीनें

हीं तों भ्याडांचींच लक्षणें

उचित गमे मज दुष्टांचा वध

जयें नांदती सुखामधें बुध ॥८१॥

दादा, चल रे, चला सर्वजण

त्या सर्पाचें करितो शासन ”

“ नको, जाउं दे ” हें म्हणण्याही

गोपां अवसर उरला नाहीं ॥८२॥

कृष्णामागुन बलरामादिक कांहीं धांवत गेले

इतरीं होउन मनीं भयाकुल वृत्त गोकुळा नेलें ॥८३॥

अग्निवर्ष जाहला गोकुळीं

व्यथित जाहली हृदयीं सगळी

काम करांतिल तसेंच टाकुन

यमुनेवर धांवती गोपजन ॥८४॥

भान - रहित कीं होय यशोदा

हांका मारी, ‘ कृष्ण, मुकुंदा ’

पिटी हृदय बडवी कर भाळीं

विव्हल नयनें अश्रू ढाळी ॥८५॥

ठेंच लागली पद मुरगळलें

गुंतुन झुडुपा वस्त्र फाटलें

पडली, उठली, पुनः धांवते

भान कशाचें तिजला नव्हतें ॥८६॥

सांवरती गौळणी तियेसी

दुःख उणें जरि नसे तयांसी

व्यथा जरी दोन्हीहि करांसी

गोंजारी कीं एक दुजासी ॥८७॥

हरी ऽ थांब अविचार करी न हा लोक धांवता वदले

तोंच हरीनें चदुन कदंवा उडी घेतली खाले ॥८८॥

‘ कृष्णा, बाळा, ’ आक्रंदून

घेत यशोदा भूवर लोळण

धाय मोकलुन रडे बापुडी

केंस आपुले ओदुन तोडी ॥८९॥

गोंधळलेल्या व्यथित मनानें

बघती सारे सजल लोचनें

धांव घेत कालिया हरीवर

फुंफाटत निज फणा भयंकर ॥९०॥

इंगळ तेवीं जळते डोळे

लाल शरीरा हे वेटोळे

जिभा उग्र शतमुखी लोळती

ज्वाळा जणुं गिरिकुहरीं उठती ॥९१॥

घालुन विळखे श्रीकृष्णासी

घट्ट आवळी सर्वांगासी

डंख करावया बघे शिरावर

हरी परी ना देई अवसर ॥९२॥

श्रीकृष्णाची स्थिती पाहुनी गोपवधू उर पिटति

सती यशोदा मूर्च्छित झाली, कासाविस जन होती ॥९३॥

निष्ठुर कां झालास दयाघन

घेशी अमुचा प्राण हिरावुन

कृष्णावांचुन गोकुळ सारे

प्रेताहुनहि प्रेत असे रे ॥९४॥

संकट तेथें ये वरचेवर

म्हणुनी केलें व्रजें स्थलांतर

तीच दुर्दशा परी येथही

करंट्यास सुख कुठेंच नाहीं ॥९५॥

कशास व्हावें जीवित असलें

उडीं घालण्या सर्वहि सजले

डोहामाजीं, रामानें परि

आडविलें विनवून कसें तरि ॥९६॥

मुकुंद इकडे करीत कौतुक

निजांग फुगवी करुनी कुंभक

मजके झाले ढिले तनूचे

प्रतान कोमल जसे लतेचे ॥९७॥

चदुनीं मग त्या सर्पफनेवर

तांडव आरंभी योगेश्वर

पदविन्यासें गोविंदाचे

व्याकुळ झाले प्राण खलाचे ॥९८॥

धापा टाकित शरण येत तो, “ रक्षी देवा मातें ”

भार्या त्याच्या पदां विनविती, “ दे प्रभु सौभाग्यातें ” ॥९९॥

द्रवला चित्तीं श्रीकरुणाघन

“ शरण येत त्या भय तें कोठुन

रमणकास जा निघा येथुनी ”

आज्ञा ती मानिली तयांनीं ॥१००॥

श्री हरि परतुन येतां कांठीं

यशोमतीनें धरिला पोटीं

नयनाश्रूंनीं केला सत्वर

विजयाचा अभिषेक हरीवर ॥१०१॥

निज - नेत्रांच्या शुभ - दीपांनीं

औक्षण केलें गोपवधूंनीं

जयजयकारें गोप गर्जले

व्योम तयानें कंपित झालें ॥१०२॥

बघुन हरीचा विक्रम अद्भुत

“ हा नाहीं सामान्य गोप - सुत

ईश जन्म होता घेणार

तोच असावा हा अवतार, ” ॥१०३॥

निश्चय होता असा जनांचा श्रीकृष्णाचे विषयीं

प्रीती हृदयीं होती तीतें रुप आगळें येई ॥१०४॥

विवाहिता कुलकन्या जेवीं

साध्वीच्या पदवीस चढावी

उद्यानांतिल सुरभी कलिका

ईशपूजनें प्रसाद जणुं कां ॥१०५॥

स्वच्छ सुशीतल असे मेघजल

तीर्थतेस ये गंगोत्रीवर

तेवी हरिविषयींची प्रीती

भक्तीची घे पावनता ती ॥१०६॥

गोपांच्या संसार वासना

उदात्त वा परमार्थ भावना

एकरूप जाहल्या हरीसी

रजनीदिन ते जसे उषेसी ॥१०७॥

सागरसीमा अंबररेषा

एकरूप वा क्षितिजीं जैशा

हरीस अर्पुन हृदय आपुलें

व्रज हरि - भजनीं वेडे झाले ॥१०८॥

कृष्णाच्या ईशत्वाविषयीं ब्रह्मदेव परि हृदयीं

शंकित झाली ज्ञात्यालाही मोह पडावा कायी ? ॥१०९॥

ग्रहण लागतें श्रीसूर्यातें

गदुळ गौतमीजलही होतें

रत्नाकर हें नाम साजलें

आंत तरीही शंख - शिंपलें ॥११०॥

तुरटपणा लव वसे मधूसी

मुखीं न वंदावे गाईसी

काय नवल मग तरी जाहलें

ज्ञानीं जर अज्ञान राहिले ॥१११॥

एके दिवशी यमुनातीरीं

गोपांनीं सोडिली शिदोरी

परी वांसरें वनीं रिघाली

मुलें त्यामुळें अधीर झालीं ॥११२॥

वदत हरी चालुं द्या तुम्ही रे

आणिन मी वळवून वांसरें

तशीच हातीं भाकरलोणी

श्याम जात वांसरांमागुनी ॥११३॥

कृष्ण लोपतां वनांत इकडे मायामुग्ध विधाता

गुप्त करी झणि गाई गोपां म्हणे ‘ पाहुं या आतां ॥११४॥

वाजवीत निज वेणू मंगल

वत्सासह परते घननीळ

ठाव नसे गाई गोपांचा

हांसत गालीं धनी जगाचा ॥११५॥

करुन आपुल्यापरी चातुरी

बाळ जसा भाबड्या विचारीं

चिंचोके लपवीत मुठीसी

ते न कळे कां परी पित्यासी ॥११६॥

श्रीकृष्णानें असें जाणिलें

धात्याचें तें लाघव सगळें

स्वतःच नटला अनंतरूपें

परमात्म्यासी काय न सोपें ॥११७॥

प्रकाश एकच जसा रवीचा

वर्ण रंगवी इंद्रधनूचा

अथवा प्रतिभा सत्काव्यासी

विविध रसानें नटते जैसी ॥११८॥

तसेंच झाला हरी सर्वही गोप आणखी गाई

कंबल, पावा, काठी, शिंगें, उणें न उरलें कांहीं ॥११९॥

एक वर्ष हें असें चाललें

कुणास ना कांहींहि उमगलें

गोप - बाळ परि निज जननींतें

पूर्वींहुन झाले आवडते ॥१२०॥

सुरधेनू जणुं झाल्या गाई

कधींच दुग्धा उणीव नाहीं

स्रवती ओट्या पिउन वांसरें

नवल करी गोकूळ विचारें ॥१२१॥

पाहुन असली अगाध सत्ता

लज्जित झाला मनीं विधाता

अहंकार हृदयींचा टाकुन

श्रीचरणावर घेई लोळण ॥१२२॥

चार शिरें जणुं चारहि मुक्ती

भक्तीपुढतीं विनम्र होती

हात जोडुनी विनवी देवा

“ प्रमाद माझा क्षमा करावा ॥१२३॥

अंकावर घेतल्या शिशूचा पाय लागला म्हणुनी

काय होतसे रुष्ट कधीं तरि वत्सल - हृदयी जननी ॥१२४॥

“ ब्रह्माण्डाचा तूं उत्पादक

आम्ही सारे अजाण बालक

गोविंदा, माधवा, उदारा

क्षणोक्षणीं आम्हास सांवरा ॥१२५॥

ज्ञेय म्हणोनी जे जे कांहीं

तूच एक त्या सर्वाठायीं

ज्ञाता ही उरतो न निराळा

ज्ञान तेंहि तव रूप दयाळा ॥१२६॥

असे असुनही जनहित - तत्पर

संत लुब्ध तव सगुणतनूवर

स्वेच्छामय ही मूर्ति मनोहर

असे खरोखर पराहुनी पर ॥१२७॥

नोळखितां तव श्यामल रूप

ज्ञानमत्त जे करिती जप तप

जवळ तयानें खचितचि केली

कल्पतरू सोडून बाभळी ॥१२८॥

गळ्यांत सुम - मालिका कटितटीस पीतांबर

घुमे मधुर बासरी मयुरपिच्छ डोईवर

पदा मृदुल चाटती अशन सोडुनी वांसरें

मदीय हृदयीं वसो सतत रूप हें गोजिरें ” ॥१२९॥

गमन करीत विधाता स्तवुन असा गोपकाय मायावी

श्रवतां सादर चरिता या त्यासी गोप काय माया वी ॥१३०॥

‘ वि्धिमोहनाश ’ नांवाचा पाचवा सर्ग समाप्त

लेखनकाल :-

पौष, शके १८६८

श्रीकृष्ण कथामृत - सहावा सर्ग

( इंद्रगर्व परिहार )

वेदैश्च सर्वैः स्मृतिभिः पुराणैः

शास्त्रैश्च तैस्तैर्मुनिभिः प्रणीतैः

ज्ञातं न सम्यक् खलु यस्य रूपं

भक्तप्रियं तं गिरिशं नमामि ॥१॥

ज्यांची रामकथा उदारचरिता वर्षे सहस्रावधि

अश्रूंचा करुणाभिषेक करिते या हिन्दुभूच्या हृदीं

पुण्या भारतसंस्कृतीवर जिची कोरीयलीम अक्षरें

ते वाल्मीकिमुनी कवींत पहिले मी वंदितों आदरें ॥२॥

मोह विधीचा ऐसा निरसुन

गोपगणीं परते मनमोहन

मुलें पुढें घेऊन शिदोरी

तशींच होतीं यमुनातीरीं ॥३॥

श्रीकृष्णाची विचित्र माव

कुणा न कांहीं कळला ठाव

विशंक म्हणती गोपकुमा

“ कृष्णा, चल ना किती उशीर ” ॥४॥

हरी समोरी अर्ध वर्तुलें

गोपबाळ ते वसले सगळे

करीं घेउनी भाकरकांदा

प्रेमें म्हणती, “ घे, गोविंदा ” ॥५॥

एक उसळ दे दुसरा भाजी

कुणी म्हणत, ‘ घे चटणी माझी ’

पेंद्यांचें तें ताक शिळें कीं

श्रीहरि मिटक्या मारित भुरकी ॥६॥

घांस कुणाच्या मुखांत, ओढी

आणि म्हणे, ‘ यामधिं बहु गोडी ’

कुणी स्वतास्तव कांहीं लपवी

श्याम तयाचें सर्वच पळवी ॥७॥

भात, भाकरी, ताक, दही तें असुनी साधी भाजी

अमृत सांडुनी सेवण्यास हें, देवहि होती राजी ॥८॥

गोड आजचा फारच काला

असे लागला गोप - जनाला

हृदयीं भरलें प्रेम हरीचें

गोडीसी मग उणें कशाचें ॥९॥

गोविंदावर भाविक गीतें

गात आदरें गोप - बाल ते

परत निघाले निजा घराला

वेश जयांचा साधा भोळा ॥१०॥

खांद्यावर घोंगडी, शिरावर

गोंड्याची ती टोपी सुंदर

गोपीचंदन टिळा ललाटीं

पदीं वाहणा करांत काठी ॥११॥

फिरवी कर निज गाईपाठीं

एक वाजवी पावा ओठिं

गमती कोणी वदती हांसुन

हात हरीच्या गळ्यांत घालुन ॥१२॥

यतीं - मुनींना स्वप्नांतहि जें भाग्य कधीं गवसेना

तेंच करितसे खेळींमेळीं गोपाळांच्या सदना ॥१३॥

नंद - गृहासी एके दिवशीं

जमले कांहीं गोकुलवासी

विचारविनिमय कीं करण्यास्तव

कारण जवळीं आला उत्सव ॥१४॥

गोकुळांत होती परिपाटी

याग करावा इंद्रासाठीं

श्रावण मासीं प्रतिवर्षाला

आलीसे ती समीप वेळां ॥१५॥

चर्चा करिती सर्व गोपजन

मधें नंद लोडासी टेकुन

सिद्ध पुढें साहित्य विड्याचें

वृद्धास्तव खल तसे रूप्याचे ॥१६॥

यज्ञासाठीं विप्र कोणते

बोलविणें विद्वान जाणते

मंडप भव्य कुठें उभवावे

कार्य कोणतें कुणीं करावें ॥१७॥

प्रयोजनाची वा यज्ञाची सामग्री अन्नादि

वदती सारे, ‘ मी करितों, मी प्रथम मला द्या संधी ’ ॥१८॥

“ सर्वच कामें करीन मी मी

हें केवीं हो येइल कामीं ”

नंद वदे हांसुनी तयांना

“ श्रम विभाग कार्यांत हवा ना ॥१९॥

मोठ्या कार्यीं लहान मोठें

कृत्य न माना कधींहि कोठें

जें जें भागा येइल वांटुन

तेंच करावें अंगा झाडुन ॥२०॥

एक कुणाचें कार्य नसें हें

स्थान येथ सर्वांना आहे

काम करावें प्रेमें सादर

सुख देइल सर्वदा पुरंदर ॥२१॥

तोंच तेथ ये कृष्ण मुरारी

गळा पडुन नंदास विचारी,

“ जमला कां हा येथें मेळा

बाबा कसला विचार केला ॥२२॥

सांगाना मज, तात, ठरविलें काय तुम्हीं सर्वांनीं

हर्ष कशाचा सांगा सारे दिसती प्रसन्न वदनीं ” ॥२३॥

“ लग्न तुझं ठरविलें असें रे, ”

विडा कुटित कुणि वृद्ध उत्तरे

एकच पिकलें हसूं यामुळें

रुसली हरिची कपोलकमळें ॥२४॥

हिंदळीत नंदाच्या अंगा

“ असे काय हो, बाबा, सांगा, ”

वदे हरी दे नंद उत्तरा

“ इंद्रयाग ठरविला, सुंदरा ” ॥२५॥

“ कवण निमित्तें असतीं याची ”

बाळ ! रीत ही प्रतिवर्षांची

इंद्र असे पर्जन्यदेवता

सौख्य आपुलें त्याचे हातां ॥२६॥

पिकते शेती, गवत उगवतें,

फळांफुलांनीं तरुवन डुलतें

सहजच त्यानें गोधनवृद्धि

धनधान्याची होत समृद्धि ॥२७॥

जलास यास्तव जीवन्म्हणती इंद्र - कृपें लाभे तें

यज्ञ होत पर्जन्या कारण, ऐसें शास्त्रहि म्हणतें ॥२८॥

प्रसन्न नसता पती सुरांचा

सर्व नाश होईल आमुचा

तोषविण्या म्हणुनी पुरहूता

याग अम्ही हा करितों आतां ” ॥२९॥

चिंती हरि, “ हा याक कामनिक

भक्तिसुखासी असे विघातक

वाढवील हा चित्तमलातें

खंडिलेंच पाहिजे मला तें ” ॥३०॥

वदे प्रगट सर्वांस सांवळा

“ याग उचित ना वाटत मजला

सर्व जगाचा प्रभू तरात्पर

रागावेल तयें अपणांवर ॥३१॥

ईशें हें जग रक्षायासी

लोकपाल नेमिलें दिशांसीं

इंद्र, वरुण, मारुत, वैश्वानर

तद्भीतीनें कार्या तत्पर ॥३२॥

जगत् लेंकरूं परमेशाचें हे ते सेवक त्याचे

कृपा कोठली या इंद्राची देणें जगदीशाचें ॥३३॥

इंद्रयाग जरि केला येथें

लांच दिलेसें होइल कीं तें

रुचेल कैसें तें देवाला

तन्नियमाचा विघात झाला ॥३४॥

त्यापेक्षा हा गिरि गोवर्धन

नामा ऐसें ज्याचें वर्तन

उत्तम करणें उत्सव याचा

 हा सुखदाता असे ब्रजाचा ॥३५॥

स्वतः झिजुन करि सुपीक भूमी

रोधित मेघा वर्षाकामीं

दिव्य औषधी देई वत्सल

भजतां यातें यथार्थ होईल ॥३६॥

चारा पुरवी हा गाईंसी

हाच रक्षितां असे व्रजासी

खेळगडी हा गोपाळांचा

चला करूं या उत्सव त्याचा ॥३७॥

भजन, समर्चन, यजन असावें प्रेमपूर्ण हृदयाचें

बाळगुनी भय करितां तेची होत विडंबन साचें ॥३८॥

पटलेसें तें बहुतेकांना

कांहीं थोडे वदले ‘ ना, ना, ’

नंदासी कृष्णप्रेमानें

ना म्हणवेना ठामपणानें ॥३९॥

खटपट नीरस यज्ञांतिल ती

स्त्रियांस कधिंही रूचली नव्हती

हर्ष जाहला फार तयांना

प्रिय असतो उत्सव सर्वांना ॥४०॥

श्रीकृष्णाची जशी सूचना

तशी जाहली सिद्ध साधना

कामा झटती व्रज - नारीनर

प्रिय व्यक्तीचा न हो अनादर ॥४१॥

पाक - कुशल त्या स्त्रीवर्गानें कृष्णाज्ञा मानियली

नानापरिची रुचकर हितकर पक्वान्नें निर्मियली ॥४२॥

दुध गहूं साखर यांपासुन

मिष्टान्नें निर्मीत वधूजन

विविध पसारा विश्वाचा या

त्रिगुणांतुन जणुं निर्मी माया ॥४३॥

फेण्या, मांडे, बेसन, बुंदी

पुरी, चिरोटे, नी बासुंदी

चिवडा, चकली, शेव, डाळही

पात्रें सजलीं विविध वड्यांही ॥४४॥

कुर्ड्या, पापड, रुचिर, मुरंबे,

कैरी, भोकर, भरलीं लिंबें,

परोपरीचीं फळें तशीं तीं

थाटा कांहीं सीमा नव्हती ॥४५॥

गोपाळांनीं फुलें आणिलीं

निळीं, ला, सित, हिरवीं पिवळीं

कुणी गुंफिल्या माळा सुंदर

गजरे, जाळ्या, गुच्छ मनोहर ॥४६॥

अष्टगंध, अर्गजाहि, अनुपम

गुलाल, बुक्का, चंदन कुंकुम

धूपदीप, कापूर, सर्वही

न्यून कशाचें उरलें नाहीं ॥४७॥

मंगल दिवशीं प्रातःकाळीं गोवर्धन शैलासी

गाई गोपीं गोपाळांसह येत सखा हृषिकेशी ॥४८॥

वाजुं लागलीं मंगल वाद्यें

गोपी गाती सुस्वर पद्यें

झुली मनोहर गाई - पाठीं

घागरमाळा नदती कंठीं ॥४९॥

फेर कुणी धरिले टिपर्‍यांचे

गोपाळांची लेजिम वाजे

जयजय घोषें भरलें अंबर

असा वृंद तो ये शैलावर ॥५०॥

श्याम सखा जो भक्तजनांसी

ये पूजाया शैलवरासी

स्वयें भव्य तनु केली धारण

घेत आपुली पूजा आपण ॥५१॥

नंद यशोदादि व्रजवासी

धाले पाहुन त्या रूपासी

पूजियलें प्रेमें सर्वांनीं

आनंदाश्रु आले नयनी ॥५२॥

गुलाल बुक्का फुलें उधळुनी षोडशोपचारानें

पूजन केलें गोप - जनांनीं हृदय भरे हर्षानें ॥५३॥

ईशार्पित - सत्पुष्प - मालिका

धारण करिती गोप - गोपिका

सुम - मंडित ते दिसती अभिनव

लतावृक्षसे झाले मानव ॥५४॥

भोजनास मग बसल्या पंक्ती

सर्वां वाढी करुणामूर्ती

उच्चनीच हा प्रपंच कांहीं

सर्वात्म्यानें केला नाहीं ॥५५॥

ज्याचें दुर्लभ दर्शन नुसतें

ब्रह्म सगुण तें इथें वाढतें

आग्रह करिती परस्परांना

घास बळेंची भरवी कान्हा ॥५६॥

उत्सव तो जाहला समाप्त

भव्यरूप तें झालें गुप्त

दिधला सर्वा मंगल आशी

“ रक्षिन मी संकटीं तुम्हांसी ” ॥५७॥

शिगोशीग भरलीं आनंदें मनें तदा सर्वांचीं

विशेष गोडी मानवहृदया असते नाविन्याची ॥५८॥

इंद्र परी संतप्त जाहला

ओळखिलें नाहीं कृष्णाला

प्रलय - घनांतें आज्ञा केली

तयें वर्षण्याप्रती गोकुळीं ॥५९॥

सुटे प्रभंजन घोर तांतडी

गमे महीची होत वावडी

मेघखंड कीं प्रचंड पर्वत

अंधेरासह आले धांवत ॥६०॥

गडगडाट कांपवी अजस्रें

जशीं गर्जतीं सिंहसहस्रें

मध्येंच चमके भीषण चपला

पिशाच्च जणुं विचकी दंताला ॥६१॥

मुसळधार वर्षे जलधारा

तशांत मारा करिती गारा

शिलाही फुटती त्या घातानें

शूर - हृदय जणुं पराभवानें ॥६२॥

कोसळताती घरें धडाडा वृक्ष टाकिती अंगा

दुर्बल हृदयीं सर्व मनोरथ जसे पावती भंगा ॥६३॥

कूप नदी, ओढा, सर, सागर,

हा न भेद राहिला महीवर

पाणी पसरे प्रलयघडीसम

पंच महापातक्या न तर - तम ॥६४॥

जीव बापुडे सैरावैरा

पळती शोधायास निवारा

सूर काढिती केविलवाणे

‘ धांव धांव हे रथांगपाणें ’ ॥६५॥

वृद्ध बोलती “ हरिचें ऐकुन

घेतियलें हे संकट ओढुन

बालिशता कारण नाशासी

त्राता आता कोण अम्हांसी ” ॥६६॥

भक्तवत्सले तों गोवर्धन

करांगुलीवर धरिला उचलून

“ यारे यारे येथें सगळे

छत्र पहा हें गिरिनें धरिलें ” ॥६७॥

भयविव्हल, असहाय जीव ते गोप गोपिका गाई

येती तेथें मनुनौकेसी जेवीं ऋषिगण जाई ॥६८॥

मीनशृंगसी संरक्षक ती

करांगुली कृष्णाची होती

अपूर्व विक्रम ऐसा बघतां

सर्व नमविती चरणीं माथा ॥६९॥

“ अवघडेल ना हात हरी तव

टेका देतों काठ्यांनीं लव ”

वदुनी बल्लव करितां तेवीं

हळुंच हासे गालांत लाघवी ॥७०॥

सात दिवस नभ जरी कोसळे

गोकुळचें कांहीं न बिघडलें

निज जननीच्या पंखाखाले

पिलें तसे जन निर्भय झाले ॥७१॥

दुर्दिन सरले जल ओसरलें

अंधाराचें ठाणें उठलें

रवि उघडी जेवीं नारायण

योग शयन सरतां निज लोचन ॥७२॥

चकितलोचनें बघती व्रजजन तशींच होतीं सदनें

वनराजी ही प्रसन्न बघतां कृष्णा करिती नमनें ॥७३॥

वदती देवा सद्गदवाचें

“ तूंच सर्व राखिले व्रजाचें

संशयबाधा अतां न होवो

हेत तुझ्या चरणावर राहो ” ॥७४॥

नंदयशोदां हृदयीं धरिलीं

मधुर हांसरी मूर्त सांवळी

गोपवधू कुरवाळुन त्यातें

म्हणती ओवाळूं प्राणांतें ॥७५॥

जयजयकारें गोप गर्जती

घेउन कृष्णा खांद्यावरती

नाचतात कीं प्रेमभरानीं

फुलें उधळिलीं दिवौकसांनीं ॥७६॥

कशी मोडली खोड म्हणोनी

इंद्र बघे गोकुळा वरोनी

व्रज पूर्वींपरि सुखांत लोळे

उघडी झांकी सहस्र डोळे ॥७७॥

येत कळोनी श्रीकृष्णाची महती देवेंद्राला

“ हा न मनुज परमेश परात्पर भक्तांस्तव अवतरला ॥७८॥

मी सेवक हा अमुचा स्वामी

शिरीं धरावें पदरज आम्हीं

क्षुद्र गणोनी छळिलें त्याला

किती घोर हा प्रमाद केला ॥७९॥

कोण आज मज दुसरा वाली

दार्द्र आहे हा वनमाळी

विनम्र होतां चरणावरतीं

क्षमा करिल हा करुणामूर्ति ” ॥८०॥

पुरंदरानें देह आपुला

श्रीकृष्णाच्या पदीं घातिला

दिसूं लागले सहस्र डोळे

वाहियलीं श्रीचरणीं कमळें ॥८१॥

“ नमो महात्मन् नमो नमस्ते

विशुद्धसत्वा नमो नमस्ते

शांत तपस्वी स्वयंप्रकाशी

क्षमा करी भो या दासासी ॥८२॥

राग लोभ मत्सरादि तुजसी स्पर्शती न हृषिकेशी

दंड परी धरिसी खलदमना रक्षण्यास धर्मासी ॥८३॥

दुर्धर माया त्रिगुणात्मकही

स्पर्श तियेचा तुजसी नाहीं

परी नाचवी ती आम्हांसी

वश होतो या मदमोहासी ॥८४॥

तूंच दिलेल्या ऐश्वर्यानें

मत्त जाहलों मी अज्ञानें

मूर्खपणें उलटलों धन्यावर

क्षमा करावी मज करुणाकर ॥८५॥

मिठी मारूनी श्रीचरणासी

लोटांगण घेई भूमीसी

स्पर्शुन हांसत वदे दयामय

“ ऊठ, ऊठ हो इंद्रा, निर्भय ” ॥८६॥

इंद्रादेशें सुरधेनूनें

न्हाणियला गोवळा दुधानें

दिसे तदा तो श्याम लाघवी

नीलमणी चांदण्यांत जेवीं ॥८७॥

अखंड धारा स्रवति पयाच्या चार हरीच्या वरती

चहुवाणींतुन भक्तिरसाचे जणुं कां पाझर फुटती ॥८८॥

दिव्य अर्पिंलीं वस्त्राभरणें

सम्राटासी मांडलिकानें

कल्पवृक्ष - सुमनांची माळा

समर्पिली प्रेमें घननीळा ॥८९॥

पुनः पुनः वंदुन ईशासी

परते वासव निजस्थलासी

गोपबाळ पुसतात हरीला

“ कोण बुवा हा होता आला ॥९०॥

सर्वांगावर त्याच्या कसले

माशासम रे होते खवले ”

“ वेड्यांनों, ते डोळे त्याचे

राज्य करी हा स्वर्लोकाचें ॥९१॥

“ चल पाहू या गांव तयांचें ”

“ मेल्याविण तें दिसत न साचें ”

“ जिवंत तो जर तेथें आला

अडचण मग कोणती अम्हांला ” ॥९२॥

आग्रह पाहुन गोपाळांचा स्वर्ग तया दाखविला

भक्ताला कां अशक्य कांहीं मोक्षहि सुलभ जयाला ॥९३॥

सुखभोगांचें जें कां आगर

जेथ सुधेचे भरले सागर

सुरांगनांचा होत तनाना

रुचले नच तें स्थल गोपांना ॥९४॥

क्षुधा न म्हणुनी गोड सुधा ना

डोळ्याची पापणी लवेना

देवाचे अप्सरा - विलास

ग्राम्य वाटले गोप गणांस ॥९५॥

प्रथम वासना निज वाढविणें

तृप्तिस्तव मग नित धडपडणें

बहु जेवाया विजया खावी

तेवी कृति ती निंद्य दिसावी ॥९६॥

प्रेमादर या चुकला वाटे

समाधान सात्त्विक नच कोठें

घेइल कोणी सुख हरुनी मम

या भीतीनें सकलांसी श्रम ॥९७॥

“ चल, खालीं हें पुरें, श्रीपती

श्रेष्ठ आपुलें व्रज यावरती

स्वर, सुख, एकच एकच चवही

तव काल्याची सर या नाहीं ” ॥९८॥

एके दिवशीं हरी वनाला

गोपाळांसह लवकर आला

नसे पुरेशी जवळ शिदोरी

भूक फार लागली दुपारीं ॥९९॥

वदे श्याम, “ जा जवळ चालला यज्ञ असे कीं मोठा

मागुन आणा अन्न हवें तें तिथें न कांहीं तोटा ” ॥१००॥

त्यापरि पेंद्या कांहीं गोपां

घेउन आला यज्ञमंडपा

नम्रपणें विनवी विप्रांना

“ असे भुकेला अमुचा कान्हा ॥१०१॥

वेदशास्त्र, इतिहास, पुराणें

अवगत सारीं शब्दार्थानें

उदार आपण सर्वहि धार्मिक

याचकांस ना लावा विन्मुख ॥१०२॥

तपोधना ज्या यज्ञा आपण

उद्यत करण्या जनकल्याण

त्या यज्ञाचा प्रसाद द्यावा

आम्हांसीही. हे भूदेवा ” ॥१०३॥

तें न मानिलें विप्रगणानें

दृष्टी ज्यांची मंद धुरानें

इंद्र - याग ज्यानें बुडवियलें

काय तयाचें अम्ही बांधिलें ॥१०४॥

यजन करावे ज्यास्तव तो हा हविर्हरी गोविंद

प्रसन्न होतां स्वयें, तयासी अवगणिती हे अंध ॥१०५॥

निघतां तेथुन वदे सिदामा

“ जाऊं आतां अंतर्धामा

स्त्रीहृदयीं हो दया नि भक्ति

पुरुषांपेक्षां उत्कट असती ” ॥१०६॥

पाक - गृहासी येउन विनवी

“ आई अमुची दया करावी

श्याम उपाशी आहे रानीं

कळवळलों आम्हीहि भुकेनी ॥१०७॥

धकी आम्हां दिले द्विजांनीं

तुम्ही तरी द्या अन्न निदानीं ”

हरीस भोजन हवें, ऐकतां

सती बोलल्या हर्षुन चित्ता ॥१०८॥

“ भाग्य केवढें आज उदेलें

पुण्य आमुचें शिगास गेलें

दुर्लभ जो कीं व्रतनियमांसी

प्रसन्न तो झाला आम्हांसी ॥१०९॥

सेवा ज्याची घडो म्हणोनी झुरते सुरधेनूही

तो परमात्मा आज चाकरी अमुची स्वेच्छे घेई ॥११०॥

गोप गणांनों, तुम्ही खरोखर

कृपा किती केलीत अम्हांवर

हरिसखयांनों पुढती व्हा रे

आणूं आम्ही पदार्थ सारे ” ॥१११॥

एक वदे हळुं, “ अजुनी कांहीं

नैवेद्यासी ठिकाण नाहीं, ”

वदे दुजी, “ गे, नसो, नसे तर

स्वयें आज वोळगे परात्पर ” ॥११२॥

विविधान्नाचीं पात्रें सुंदर

यज्ञवधू घेऊन शिरावर

हरिगुण गातां पथें शोभती

जणुं अवलंबुन नवरस भक्ती ॥११३॥

सर्व निघाल्या एक राहिली

तों तत्पतिनें तिला पाहिली

हात ओढिला हिसडुन नष्टें

“ सांग, कुठें चाललीस दुष्टें ॥११४॥

तो गवळ्याचा पोर चोरटा कुलटे, तूं त्यासाठीं

नेशी जेवण आज्ञाविरहित लाज नसे कां पोटीं ” ॥११५॥

“ नाथ, वदा ना भलतें कांहीं, ”

वदत सती काकुळती येई

“ गवळी ना, तें ब्रह्म गोजिरें

तेथ मला जाउं द्या आदरें ॥११६॥

आडविण्याचे घेतां कां श्रम

मन नुरलें स्वाधीन अतां मम ”

“ बघतों हो जातीस कसें तें ”

खांबासी बांधिलें तियेतें ॥११७॥

“ हे गोविंदा, सख्या कन्हय्या

मोकलिसी कां दासीला या

देह जयाचा तयें रोधिला

प्राण परी कां तुजसी मुकला ॥११८॥

भगिनी माझ्या तुज गोपाळा

कवळ देत असतिल यावेळां

अन्न वाढितां गोपालागीं

उरलें मागें मीच अभागी ॥११९॥

दूर ठेवितो तुजपुन ऐसा देह नको हा मजला

नंदनंदना, सख्या, ” वदोनी प्राण तिनें सोडियला ॥१२०॥

यज्ञसती जों घेउन अन्ना

हरिसंनिध येतात कानना

तो तेथें ही सहर्ष नाचे

गात कृष्ण हरि, मुकुंद वाचे ॥१२१॥

भरवी कृष्णा दे आलिंगन

प्रेमें घेई चरणीं लोळण

‘ इतक्या लवकर येथ कशी ही ’

नवल कुणा उलगडलें नाहीं ॥१२२॥

नंदसुतांचें मग सर्वांनीं

पूजन केलें प्रेमभरानीं

गोपाळांसह गोविंदाचें

भोजन झालें आनंदाचें ॥१२३॥

देत हरी तृप्तीची ढेकर

वदे, “ यज्ञफल तुम्हां पुरेपुर

अतां सुखानें ज सदनांप्रत

होतील सारे सफल मनोरथ ॥१२४॥

तुमची आतां मात्र सखी ही

भिन्न मजहुनी होणें नाहीं

नाश वृत्तिचा होतां जेवीं

ज्ञान भक्ति भिन्नता नुरावी ” ॥१२५॥

येतां सती परतुनी कळलें तयांसी

टाकून देह मिळली जगदीश्वरासी

हा धन्य धन्यपद मेळविलें सखीनें

आम्हांस कां न तरि बांधियलें पतीनें ॥१२६॥

‘ इंद्रगर्व परिहार ’ नांवाचा चवथा सर्ग समाप्त

लेखनकाल :-

माघ, शके १८६८

श्रीकृष्ण कथामृत - सातवा सर्ग

( भक्तिविलास )

यद्विद्यते क्षितितलेऽस्तु शुभाशुभं तत्

विद्युत्कणेन घटितं त्विति दृश्यतेऽन्ते

एव वरावरमतानि लसन्तु कामं

ध्येयं त्वमेव शशिशेखर मानवानाम् ॥१॥

आज्ञा गुरो जाहलि आपुली मला

म्हणोनि हा भार सहर्ष घेतला

आतां जरी द्याल न सत्कृपाबल

तरी न मातें उचलेन पाउल ॥२॥

भगवंतानें एक्या रातीं

श्रीयमुनेच्या तीरावरतीं

येतां मंजुल वेणू अपुली

अमृतयुक्तशा अधरीं धरिली ॥३॥

मुळींच होती रम्य वेळ ती

चंद्रवैभवा आली भरती

निर्मल होती सरिता - गगनें

बुद्धि - हृदय जणुं गुरुबोधानें ॥४॥

कुमुदें भरलीं पूर्ण मरंदें

वायु सुमांच्या मंद सुगंधें

सुधाधवल वरसते चंद्रिका

पाखडला कापूर जसा कां ॥५॥

रातराणिचा सुगंध मादक

दरवळुनी करि मन पर्युत्सुक

मालकंस रागीं स्वर वीची

किरणें जणुं निर्मिती शशीचीं ॥६॥

सदनें कीं बनलीं स्फटिकाचीं

पानीं झाली जडण हिर्‍यांची

भुवन सर्वही त्या शुभ वेळें

प्रशांत मंगल उज्ज्वल झालें ॥७॥

मनमोहन तो तशांत मुरली मंजुल नादें भरवी

अपूर्व कांहीं असे मधुरता शब्दां अवसर नुरवी ॥८॥

योगामाजीं सकलहि सिद्धी

घरीं उषेच्या वर्ण - समृद्धी

हिमालयीं सौंदर्य महीचें

मिळे तसें वेणूंत ध्वनीचें ॥९॥

विसें सखीसह खातां अभिनव

राजहंस जो करिती कलरव

आम्र मोहरें येतां डवरुन

कोमलसें जें कोकिल - कूजन ॥१०॥

अरुण जईं विंझणा पालवी

मर्मरता जी तईं मोहवी

कर जेव्हां ओढिती शशीचे

भणित रम्य जें जललहरींचें ॥११॥

मेघनिनादीं गभीरता जी

वर्षे कूजत जे वनराजी

प्रभातसंध्याराग - मोहिता

भ्रमरांची जी गोड आर्तता ॥१२॥

या सर्वहि मधुशब्दगणांची एकवटे मृदु गोडी

परी हरीच्या वेणुरवासी तुलना करितां थोडी ॥१३॥

जरी महोत्सव संगीताचा

रत्नभूवरी होइल साचा

जेथ कुशलते सुधाचंदनीं

सडा शिंपिला सुरांगनांनीं ॥१४॥

चंद्रकराच्या तारा केल्या

कमलाच्या कोषास जोडिल्या

कल्पतरूंच्या सुम - नालाचे

वीणेला या पडदे साचे ॥१५॥

इंद्रधनूचा दंड मनोहर

वाद्य असे हें मदन रची जर

वाजवील हें शारदा जरी

लक्ष्मी गातां पद्य सुस्वरीं ॥१६॥

पारिजात - सुमनीं पडलेलें

दंव ते घेउन नूपूर घडले

रती नाचतां झुमकाविल ते

ताल धरिल जर साम - ऋचाते ॥१७॥

अशा दिव्य संगीत - भोजनें श्रवण तृप्त जर असला

भाग्यें कोणी तरी कल्पना लव येईल तयाला ॥१८॥

मुरलीच्या मधुमधुर निनादें

कुंजकुंज डुलती आनंदें

कालिंदीचें उचंबळे जल

तटास येतां प्रभुपद कोमल ॥१९॥

कुंजवनांतिल फुलें विकसलीं

श्रवणोत्सुक जणुं झाल्या वेली

शांततेंत संगीत मिळालें

जडही तेणें चेतन झालें ॥२०॥

निज - सदनीं गोपीं त्या समयीं

निमग्न होत्या अपुल्या कार्यीं

वाढित कोणी, निजवी बाळा

एक सारवी पाकगृहाला ॥२१॥

दुजी शांतवी मन सासूचें

कुणी पाय चेपीत पतीचे

अन्य गुरांची सोय लाविती

कुणी सखीसह खेळत होती ॥२२॥

वनमालीची मुरली मोहक तोंच येतसे कानीं

काम करांतुन अपाप सुटलें तटस्थ झाल्या रमणी ॥२३॥

सकल इंद्रियांची जी शक्ती

कानांमाजीं एकवटे ती

देहावरती रोम ठाकले

भान कशाचें चित्ता नुरलें ॥२४॥

चंद्रकरानें सागर - लहरी

कमलाच्या मृदुगंधें भ्रमरी

कुंजवना त्यापरी गोपिका

कर्षित झाल्या मृगी जशा कां ॥२५॥

आप्तांनीं बहु विरोध केला

कोण परी मोजील तयाला

चित एकदां जडल्यावरते

त्यास रोधणें अशक्य असतें ॥२६॥

भानरहित धांवती कामिनी

केश लोळती स्वैर सुटोनी

विसर जया पडला देहाचा

बघे कोण मग पदर नि ओचा ॥२७॥

चित्त जयाचें संसारांतुन ईश्वर - चरणीं जडलें

नित्य शुद्ध तो, भल्याबुर्‍याचें काम तयासी सरलें ॥२८॥

विषयाचें सुख नित भोगावें

लोकांनीं मज भले म्हणावें

अशी असतसे ज्या आसक्ती

तेच चालरीती बघताती ॥२९॥

उत्कट होतां परी भावना

बंध तया एकही उरेना

तुडुंबलें जल जरी तळ्यातें

ढासळुनी तट मुक्त पळे तें ॥३०॥

पृथ्वीचें भडकतांच अंतर

सहज बापुडे होती भूधर

प्रबल भावना असल्यावांचुन

उत्कट सुख भोगतांच येत न ॥३१॥

निज हृदयाचें निधान शोधित

गोपी आल्या कुंजवनाप्रत

भिरभिर बघती चहूं दिशांसी

चित्तचोर सांवळ्या हरिसी ॥३२॥

कदंब वृक्षातळीं शेवटीं आढळला वनमाळी

मुरलीच्या वादनीं जयाची मूर्ती तन्मय झाली ॥३३॥

वेड मनाला लावी साची

अशी मनोहर मूर्त हरीची

चरण - कमल शोभती देहुडे

प्रभा नखांची पडे चहुंकडे ॥३४॥

सोन्याचे पदिं घुंगुरवाळे

वर पीताम्बर जरी झळाळे

रत्नखचित माजेस मेखळा

मेघावर जणुं चमके चपला ॥३५॥

खूण उरावर वत्सपदाची

गळ्यांत माळा रानफुलांची

प्राजक्तीच्या मृदुलफुलांचे

देठ तसे ते ओठ हरीचे ॥३६॥

कर्णीं मकराकार कुंडलें

किरण तयांचे गालीं खुलले

कुटिल केस भालीं भुरभुरती

मोरपिसें वर सुरेख डुलतीं ॥३७॥

सुंदरपण ये सौंदर्यासी मधुर होत लावण्य

मोहकताची मोहित झाली उपमा नुरली अन्य ॥३८॥

मुकुंद देहासवें तुला जी

असें न कांहीं विश्वामाजीं

उपमानें जीं होतीं कांहीं

दूषविली तीं स्मर - कवितांही ॥३९॥

कुरूप ठरुं कीं या भीतीनें

देह आपुला त्यजिला मदनें

सौंदर्याची जी अधिदेवी

लाजुन तीही पदीं वसावी ॥४०॥

चिन्ह कस्तुरी असे कपाळीं

कमलनयन तो हांसत गालीं

लबाडनेत्रीं पाही तिकडे

सौंदर्याची खाणी उघडे ॥४१॥

फिरती वेणूवरी अंगुली

नादांचीं मधु वलयें रवलीं

कमल - पाकळ्या होतां चंचल

जललहरी जणुं उठती कोमल ॥४२॥

दृष्टी पडतां श्याम रूप तें गोकुलवासी रमणी

मेघ - दर्शनें नीपलतासम फुलल्या आनंदानी ॥४३॥

सुखें रंगले कान नि डोळे

इतर परी कां विषण्ण झाले

गोपवधूंना सुचे न कांहीं

निश्चल झाल्या भानच नाहीं ॥४४॥

अशी विवशता पाहुन त्यांची

हंसे मधुर ती मूर्त हरीची

वदे बांसरी कटीस खोंचित

“ स्वस्ति असो गे तुमचें स्वागत ॥४५॥

प्रिय तुमचें मी काय करावें

गुज हृदयींचें सकल कथावें

गोपींनों, या अपरात्रीला

कांगे सगळ्या येथें आलां ॥४६॥

कथा कशानें तुमची वृत्ती

भांबावुन गेली या रीतीं

असे कुशल ना सर्व व्रजाचें ”

वदे लाघवी मंजुल वाचें ॥४७॥

“ कां त्यजिली गे पतिची सेवा घरचीं कामें तेवीं

निशेस फिरणें स्त्रियांस अनुचित रीत नसे कां ठावी ॥४८॥

निबिड घोर हें येथिल कानन

वेळ कधीं कां येते सांगुन

फार न झाली रात्र जोंवरी

तोंच परत जा निजा - मंदिरीं ॥४९॥

पुत्र, पती, बंधूम मातादिक

असतिल कीं सदनीं विरहोत्सुक

चिंता पडली असेल त्यांसी

साध्वींनों, जा निज सदनासी ” ॥५०॥

असें ऐकतां वचन वाकडें

दुःखित झालें चित्त बापुडें

रुसल्या कांहीं रडूं लागती

रागानें कोणी थरथरती ॥५१॥

“ शठा, निष्ठुरा, मेघश्यामा,

कारण कां पुसतोसी आम्हां

कृती आपुली आठव ना तूं

तीच असे या सकला हेतू ॥५२॥

निज कृत्याच्या परिणामांचे दोष लाविती अन्या

कसें म्हणावें सुज्ञ तयासी सांग तूंच बुधमन्या ॥५३॥

पुरुष हिंडतो रानोमाळा

ज्यास असे कीं चकवा झाला

मृगमद - मोहित मृगी धांवती

यांत काय त्या दोषी असती ॥५४॥

नाचति सूत्राधीन बाहुल्या

कधीं काय त्या स्वतंत्र झाल्या

तसें मोहना, अमुचें वर्तन

मुळींच नव्हतें अमुच्या स्वाधिन ॥५५॥

तुझी बासरी येतां कानीं

काम करांतुन पडे गळोनी

प्राण तुजकडे सख्या, ओढले

शरीर त्यांचेमागुन आलें ॥५६॥

तूंच आणिलें खेंचुन येथें

अतां बोलसी, ‘ जा गेहातें ’

काय दयेचा असे उन्हाळा

तुझिया हृदयीं हे गोपाळा ॥५७॥

चित्तासी तुजवांचुन देवा, ओढ कशाची नुरली

तूंच लोटितां दूर जिवाची आस समूळहि सरली ॥५८॥

जीवन रक्षित चार कुडांतिल

नकोच आम्हां, रुचतें वादळ

असे असो सुख निवांत गेहीं

वेड लावितें निबिडा राई ॥५९॥

वर्षे मधु पीयूष कधीं विष

घेउन संगमविरहाचें मिष

मोहक, मादक उत्कटता ही

आगळेंच सुख हृदया देई ॥६०॥

सदाचार वा रीतीभाती

स्त्रीपुरुषां जे धर्म धरीती

भेट तुझी होतांच तयांचें

काय उरतसें कारण साचें ॥६१॥

नदी न वाहे मिळतां सागर

कडबा होतें पीक खळ्यावर

यान निरथक गांवीं येतां

रीतीभाती तशाच आतां ॥६२॥

घालितोस तूं भय आम्हांसी

नवल काय याहून महीसी

पानझडीचा धाक वसंते

लक्ष्मी सांगे दरिद्र येतें ॥६३॥

भूत झपाटिल वदती शंकर

हेमगर्भ कां फिरवी घरघर

जवळीं असतां तूं भय - नाशन

काय करिल रे आम्हां कानन ॥६४॥

तव चरणांच्या पुढें सांवळ्या मरणहि थरथर कांपे

चंद्राच्या सुखशीतल किरणीं देह कधीं कां तापे ॥६५॥

तव भेटी ना होत जोंवरीं

तोंवर रमते मन संसारीं

श्रीखंडानें भरतां वाटी

कुणी झुरे कां पिठल्यासाठीं ॥६६॥

सखे सोयरे यांची चिंता

कशास आतां अमुचे चित्ता

पद्म न जों पूजी चरणांतें

तों शैवल चिखलासह नातें ॥६७॥

अतां कुणाच्या अम्ही नव्हेती

दंव जैसें ना लागत हातीं

पिता, पुत्र, मात,अ पति, बंधू

शुष्क जाहला मृगजलसिंधू ॥६८॥

मणी जसे सूत्रांत ओवले

तुझ्यात तेवी सर्व मावले

तुज टाकुन मग कां घननीळा

पृथक्पणें भजणें इतराला ॥६९॥

देउनियां अवतणें जेवणा बोलावुनी आणावें

एक घांसही गिळण्या आधीं क्षुधिता कां उठवावें ॥७०॥

सोडुनिया सर्वहि धर्मासी

आलों शरण तुझ्या चरणांसी

अतां हरी ना करी उपेक्षा

घाल एवढी सखया, भिक्षा ॥७१॥

जे जे कोणी अनन्य चित्तीं

नित्य तुझीया स्मरणा करिती

म्हणति सर्वदा सुलभ तयां तूं

अम्हां टाळिसी कवण्या हेतूं ॥७२॥

पान, फुल वा पाणी नुसतें

तुला अर्पिता प्रसन्न करितें

पदीं वाहिलें निज देहाही

तरी कसा द्रव त्जशीं नाहीं ॥७३॥

सजलघनासम छवी तुझी ही

नयनें मुख निर्मित कमलांहीं

कर हे कोमल जणूं बिसांचे

हृदय तेवढें काय शिलेचें ! ॥७४॥

या विषयी का असेल शंका खराच निष्ठुर हृदयीं

हाडवैर अबलांसह याचें; छळण्या जन्मा येईं ॥७५॥

असो कुणी ती पत्नी माता

बघे न मागें करण्या घाता

कुलटा साध्वी भेद न पाहे

द्वेष स्त्रियांचा भरला हृदयीं ॥७६॥

श्रुती आदरें गाती महती

संन्यासीही भावें नमिती

पूजनीय ती जननी यानें

ठार मारिली निज परशूनें ॥७७॥

राजसुखासी लोटुन पाठीं

वनी कष्टली जी यासाठीं

अग्निदिव्यही केलें असतां

मातिस मिळवी पत्नी सीता ॥७८॥

आहे कां गे वृन्दा ठावी

असे बापुडी सुशील साध्वी

लेशहि नव्हतां अपराधाचा

छळुन घेतला जीव तियेचा ॥७९॥

शुर्पणखा, ताटका, पूतन, किती करावी गणती

कींव आमुची येइल कोठुन याच्या निर्दय चित्तीं ॥८०॥

हिंस्र पशू जीवांना छळती

तळमळतां ते हर्षित होती

चवथ्या अवतारींची वृत्ति

आज प्नः बघ उसळे वरतीं ॥८१॥

केलीं नाना व्रतें तुझ्यास्तव

तरी कशी नाहीं तुज कींव

जलावेगळी जणुं मासोळी

तशी जिवाची तडफड झाली ॥८२॥

प्राण विसाव्या, हे यदुनाथा

अंत नको रे पाहूं आता. ”

शब्दच सरले गहिंवरला उर

लोळण घेती प्रभुचरणांवर ॥८३॥

वर्ष पदांवर होई साचा

प्रेमळ निर्मळ नयनाश्रूंचा

पवित्र म्हणुनी पदजा गंगा

समर्था झाली भवभयगंगा ॥८४॥

प्रभुवरणावर लोळण घेतां शोकाकुल त्या व्रजरमणी

निशिगंधाच्या कळाय़ कोवळ्या दिसती पडल्या जणुं गळुनी

जोगीमधल्या करूणरासाच्या व्याकुळ ताना वा गमती

भासतात कीं वियोगिनीच्या विलापती विव्हल पंक्ती ॥८५॥

पाहुन त्यांची अनन्यवृत्ती

मेघनीळ तो द्रवला चित्तीं

मधुपणानें हंसला कान्हा

जीवन लाभे गोपवधूंना ॥८६॥

वदे लाघवी, “ उठा, चला, गे

मन तुमचें कळलें या रागें

चला खेळुं या रास मनोहर

रोष नका गे करूं अम्हांवर ” ॥८७॥

एकेकीच्या करा धरोनी

बळेंच उठवी रथांगपाणी

नृत्य मांडिलें अभिनव तेथें

व्रज - ललनांसह त्या व्रजनाथें ॥८८॥

वाजवीत मधु वेणू आपली

उभा देहुडा श्रीवनमाळी

स्त्रिया नाचती हरिभंवतालीं

छंदाभंवतीं जणुं बहु चाली ॥८९॥

प्रसन्नताही हर्षित ऐसें झालें गोपवधूंसी

मनासारिखें घडल्यावर कां सीमा आनंदासी ॥९०॥

हरी ठेवुनी मग मुरलीला

करी तयासह बहुविधलीला

कधीं हुंबरी कधीं हमामा

खुलवी झुलवी गाउन रामा ॥९१॥

टिपर्‍यातरत्याकिमपिनिराळ्या

झिम्मा खेळे पिटुनी टाळ्या

पिंगा, करकोपर, रणघोडा

जीव वधूंचा झाला वेडा ॥९२॥

कुणा कटीसी लपेटुनी कर

आलिंगन दे प्रेमें निर्भर

टिपित कुणाचें स्मितनिजओठीं

भासवीत जणुं करि गुजगोष्टि ॥९३॥

पदर कुणाचा ओढुन कान्हा

गुंतवुनी दे तरुशाखांना

खट्याळ हांसे अडखळताती

कुणा नाचवी घेउन हातीं ॥९४॥

गुंफुन बाहुंत कोमल बाहू गुंजत गुज कुजासी

मंजुल वाचें रमवी अंतर उधळी सुमपुंजासी ॥९५॥

प्रेमळतेच्या वर्षामाजीं

गोपी न्हाल्या जणुं वनराजी

भक्तिरसाच्या सुधा सागरीं

व्रजांगना त्या झाल्या शफरी ॥९६॥

हाय ! परी ही छाया कसली

धवल चांदण्यामधें उदेली

गोपवधूंची प्रसन्न उज्ज्वल

दृष्टि कशानें झाली चंचल ॥९७॥

तनु कापत कां हरि - सहवासीं

सांवरिती अचलहि पदरासी

कां नत होती बघतां नयनें

चाप रोखिले त्यावर मदनें ॥९८॥

गढुळ जाहलें कामें मानस

जसें मिठानें नासें पायस

कसें हरीसी अतां रुचावें

मलिन, नासलें, कुणास भावें ॥९९॥

धरुन राधिकासंग जाहला गुप्त तदा श्रीरंग

भंग करुन रंगांत इतर त्या असतां रासीं दंग ॥१००॥

हाय परंतू राधाहृदयीं

मद कामांची होत चढाई

शुनें बनविलें जयें मुनींना

काम जिंकिला जाई कवणां ॥१०१॥

तिला वाटलें मम रूपासी

लोलुप हा सोडी इतरांसी

नमविन आतां हवा तसा मी

बैल वेसणी म्हणजे कामी ॥१०२॥

वदे, “ श्याम मी थकलें कोमल

उचलेना बघ एकहि पाउल

उचलुन घे रे खांद्यावरती

तरिच खरी मजवरची प्रीती ॥१०३॥

वश होइल तो कसा स्त्रियांतें

इंद्रिय ज्या चाळवूं न शकतें

‘ बरें, ’ वदे हांसुन हृषिकेशी

उंचावर चढवीत तियेसी ॥१०४॥

स्कंधीं तेथुन बसूं पाहते तोंच लपे गोविं

व्हावें लागे फजित जरी कां कामें झाला अंध ॥१०५॥

कृष्ण लोपतां सावध गोपी

विरह तयांच्या चित्ता कापी

व्याकुळ पुसती परस्परांना

“ तुवां पाहिला का गे कान्हा ” ॥१०६॥

कुंजलतांसी यमुनातीरीं

शोधित फिरती कृष्णमुरारी

चिह्नें पाहुन हरिचरणांसह

“ भाग्यवतीची कोण तरी अह ॥१०७॥

दिसत न राधा, तीच असावी ”

वदती सर्वहि, “ धन्य म्हणावी

अम्हीं दवडिलें भाग्य, अरेरे

दूषवुनी मन काम - विकारें ॥१०८॥

मन राधेचें पवित्र उज्ज्वल

शिवूं न धजले तया प्रती मल

प्रेम तिचें निष्काम राहिलें

म्हणुन हरीनें हृदयीं धरिलें ॥१०९॥

क्षणिक सुखासी लंपट होउन घात आपुला केला

हाय हाय, हे नंदा नंदना, धांव अतां हांकेला ” ॥११०॥

रुदन परी राधेचें ऐकुन

नवल करी चित्तीं गोपीजन

“ काय अगे फसविलें तुलाही ? ”

“ दोष तयाचा अल्पहि नाहीं ॥१११॥

मीच मातलें. ” वदे राधिका

“ ओळखिलें ना जगन्नायका

मलिन कुटिल लव होतां अंतर

दूर होतसे मग परमेश्वर ॥११२॥

हरीस निर्मळ हृदयें रुचती

वश होईं तो शुद्धप्रीतीं

भक्ति हवी त्या अव्यभिचारी

हें न परी कुणि घेत विचारीं ॥११३॥

दीनोद्धारा, हे सुकुमारा,

पदनतपावन, खलसंहारा,

अघमलनाशक, कुंजविहारी,

शोक - सागरामधुनी तारी ॥११४॥

धाय मोकलुन रडती गोपी, ‘ माधव, हरि, गोविंदा ’

वृक्षलता कवटाळुनि वदती, “ दावा गे सुखकंदा ॥११५॥

बलानुजा स्मरतां तुज चित्तीं

महापातकी उद्धरताती

त्याहुन अमुचें पाप भयंकर

गणुन दया कां येत न तिळभर ॥११६॥

बहुत संकटें आलीं गेलीं

कुशल अम्ही तव छत्राखालीं

वाचविलें यापरि माराया

समयीं त्या कां वद यदुराया ॥११७॥

नंद पिता तव म्हणुन तयासी

पाताळांतुन सोडविलेसी

दुजेपणानें लोटुन देसी

मरणाच्या खाईंत अम्हांसी ॥११८॥

भाजुन काढी हा विरहानल

दावानल तो कितितरि शीतल ॥

कालियविष एकदांच नाशी

हें नव मरणें प्रतिक्षणासी ॥११९॥

क्षमा करी रे कुंजविहारी, अंत न अमुचा पाही

चुकलों त्याचा दंड पावलों, आतां पदरीं घेई ॥१२०॥

लक्ष्मीमोहुन करिते साची

ज्यावर कुरवंडी प्राणांची

मनमोहन तें स्मित तव दावी

आस एवढी तरि पुरवावी ॥१२१॥

तव वचनांतुन सुधेस पाझर

खुळेशशांका म्हणति सुधाकर

प्रभा तयाची दाहक होते

चक्रवाह हा प्रमाण यातें ॥१२२॥

मृदु कमलाहुन तव पद कोमल

जिथुन उगम पावे गंगाजल

हृदयीं या अंगार लागला

पद ठेउन त्या निवव दयाळा ॥१२३॥

‘ कृष्ण कृष्ण ’ म्हणतां व्रजगोपी

समरस झाल्या हरिस्वरूपीं

कुणी कृष्ण मानुनी स्वताला

तशाच करिती बहुविध लीला ॥१२४॥

कुणी जाहल्या नंद - यशोदा

रोधि एक गिरि बनुन पयोदा

गोप, वांसरेम, असुर, सर्प, बक

होउन करिती लीला - नाटक ॥१२५॥

प्रेमरसीं यापरी तयांची वृत्ती तन्मय झाली

श्यामल यमुना नयनीं बघतां पुन्हां स्मरे वनमाली ॥१२६॥

“ अजुन निर्दया येत न कींव

नकोच आतां असला जीव

कृपा तूं तरी कर गे यमुने

भावापाशीं अम्हां झणी ने ॥१२७॥

जगच्चालका, हे परमेशा,

पुरो आमुची अंतिम आशा

विहार करि जेथें व्रजनंदन

चरणतळींचे कर धूलीकण ” ॥१२८॥

धुळींत पडल्या दीन गोपिका

देठ तुटोनी जणुं सुम कलिका

करुण - रवें रडती व्रजनारी

दावानलहत जेवी कुररी ॥१२९॥

शोक - विह्वला गोपी जाणुन

निर्मल - नीलशरीर दयाघन

मधें प्रगटला गोपवधूंचे

कुमुदवनीं जणुं बिंब शशीचे ॥१३०॥

स्मित हास्यानें श्रीकृष्णाचे सचेत झाल्या गोपी

सिंधु उसळला आनंदाचा तुलना त्या न कदापी ॥१३१॥

पाउस पडुनी जातां जेवीं

उन्हें कोवळ्या सृष्टि हंसावी

हास्य तसें तें श्रीकृष्णाचें

मानस खुलवी व्रजललनांचें ॥१३२॥

गोपींचें स्फुरलें प्रेमानें

अंग अंग तंव चैतन्यानें

तनु - पुष्पें वाहिलीं पदांवर

खिळले डोळे मुख - कमलावर ॥१३३॥

हरि - चरणांचें चुंबन घेती

कुणि ते धरिती हृदयावरती

रानफूल उधळून हरीवर

झाल्या कोणी भजनीं तत्पर ॥१३४॥

रुसवा दावुन कोणी म्हणती

“ श्याम, किती तव निष्ठुर वृत्ती ”

वदत हांसुनी मग वनमाळी

“ इथेंच होतों तुमच्या जवळी ॥१३५॥

तुम्हीं टाकिलें मज बघण्याचें

पटल घेउनी कुवासनेचें

दिसलों नच केवळ या हेतू

धुक्यांत जैशा लपती वस्तू ॥१३६॥

शुद्धबिंब हें प्रेम - रवीचें धुकें वितळवी सारे

सुदैव तुमचा विकलों आहे विकल्प ना घ्या दुसरें ” ॥१३७॥

सुधा - मधुर हें ऐकुन भाषण

देहभान विसरे गोपी - गण

समावली नच जाई चित्तीं

कामविहीना प्रेमळ भक्ती ॥१३८॥

विश्व सकलही हरिमय झालें

आपणही उरलों न निराळे

अशी जाहली स्थिती तयांची

धन्य योग्यता सद्भक्तीची ॥१३९॥

भेद न उरला द्वैताद्वैतीं

एकच झाली भक्ति अभक्ति

गिळिली वृत्ति स्वरूपतेंने

ऐक्य वितळिलें प्रेममुशीनें ॥१४०॥

जननी, भगिनी, पत्नी, कन्या

वहिनी, वा ललिता सखि अन्या

विशेष यांच्या प्रेमामधला

अनन्यतेसह जरी मिळाला ॥१४१॥

वरी दिव्यता तपस्विनीची

चढली उत्सुकता विरहाची

तरीच गोपींच्या प्रेमासी

येइल तुलना करावयासी ॥१४२॥

हेंहि खरें नच सत्य पाहतां प्रेम असें गोपींचें

गोपीप्रेमासमची बुधहो, वर्णवे न तें वाचें ॥१४३॥

प्रेमरसाच्या महासागरीं

कृष्णचंद्र जणु खुलवी लहरी

रास महा तो सर्वां भुलवी

कालहि विसरे गति स्वभावी ॥१४४॥

नभांत तारा खिळल्या ठायीं

मृग चंद्राचे मोहित तेही

सहस्रनेत्रीं बघती साची

रासक्रीडा भगवंताची ॥१४५॥

ज्याचें दर्शनहि प्रयास करुनी लाभे न योग्यांप्रती

झाले कुंठित वेद, सांख्य चिडले, मीमांसका ना गती,

वेदान्ती भ्रमले, कणाद दमले, ऐसें परब्रह्म तें

उल्हासे यमुनातटावर इथें गोपीसवें खेळतें ॥१४६॥

श्रीकृष्णकथामृत महाकाव्यांतील ‘ भक्तिविलास ’ नांवाचा सातवा सर्ग समाप्त

लेखनकाल :-

पौष, शके १८६९

श्रीकृष्ण कथामृत - आठवा सर्ग

( कंसोद्धार )

हे पार्वतीश करुणाघन शूलपाणे

द्वेष्यः प्रियो न तव कोऽपि समानबुद्धेः

अंगीकरोषि भगवन् गरलेन्दुसर्पान्

किं निष्ठुरोसि वद केवलमस्मदर्थे ॥१॥

टीका भागवती यदीय धरिली डोक्यावरी पंडितीं

भक्तीनें वश तो भरीत सदनीं पाणी सखा श्रापती

श्रीज्ञानेश जणो पुनः क्षितितलीं आले जनोद्धारणीं

त्या श्रीसद्गुरुएकनाथ - चरणीं मी येत लोटांगणीं ॥२॥

गगन भासतें उदासवाणें

जरी उजळिलें दिशांस अरुणें

प्रसन्नता झाकीत निजमुखा

अभ्रांचा कीं घेउन बुरखा ॥३॥

फुलें न फुलतीं तरू न डुलती

पक्षी कोणी नच किलबिलती

वारा घालित नव्हता विंझण

भ्रमर शांत जणुं गळले पैंजण ॥४॥

पान्हवती ना दुधाळ गाई

वत्सांही उत्सुकता नाहीं

स्मित उमटे ना शिशुवद नावर

आवडतेंही गमे न रुचकर ॥५॥

खिन्न मानसीं गोकुलवासी

असे होत कां नुमगे त्यांसी

श्याम आमुचा कुशल असेना

हीच एक शंका सकलांना ॥६॥

शोध घ्यावया व्याकुल कांहीं नंदगृहासी आले

तो परका रथ दारीं दिसतां हृदयीं शंकित झाले ॥७॥

कळलें कोणी कंसाकडुनी

कालच आला होता रजनीं

रामकृष्ण न्याया मथुरेसी

वार्ता नहीं परी पुरेसी ॥८॥

ऐकुनिया हें हृदय हिसकलें

जात, असें गोपांस वाटलें

गृहीं रिघाले आतुर होउन

दिसलें कांहीं तेह विलक्षण ॥९॥

तात नंद गंभीरपणानें

शून्यीं बघती निश्चल नयनें

भव्याकर्षक पुरूष कुणी तो

अधोवदन भूमीस रेखितो ॥१०॥

अश्रू ढाळी मूक रोहिणी

दीन यशोदा रडे स्फुंदुनी

हुंदका न मावे हृदयासी

कुरवाळी विलगल्या हरीसी ॥११॥

तिच्या कटीसी दोहातांनीं वत्सल विळखा घेई

वदे श्रीहरी गद्गद कंठें, “ जाऊं ना मी आई ” ॥१२॥

“ बाळ ” एवढें वदली आई

पुढें मुखांतुन शब्द न येई

“ माय ! असें कां बरें करावें ”

वदे श्याम मधु मंजुळ भावें ॥१३॥

“ येइन ना मी पुनः परतुनी ”

“ फसवितोस तूं, ” बोलत जननी

“ पाप असे रे कंसापोटीं

तो तव घ्या ” वच विरलें ओठीं ॥१४॥

बलरामें तंव म्हटलें तीतें

“ शोक आवरी हा प्रियमाते

हरीस कोठुन भय कंसाचें

ज्ञात न कां तुज प्रताप याचे ॥१५॥

जयें तुडविला नाग कालिया

सहज वारिली राक्षसमाया

चेंडूसम धरिला गोवर्धन

निर्भय यासी सगळें त्रिभुवन ॥१६॥

परतुन येऊं धुळीस मिळवून दुष्टांच्या उन्मादा

संशय वाहूं नकोस जननी, दे शुभ आशीर्वादा ” ॥१७॥

“ करूं नको रे साहस बाळा,

आपण तरि समजवा न ! याला ”

वदे करुण - विव्हला यशोदा

काय म्हणावें सुचे न नंदा ॥१८॥

शिर ठेउन मातेच्या चरणीं

निघतां बोलत शार्ङ्गपाणी

“ त्वरा करा, उद्धवजी, आतां

तुम्हीहि चलता ना हो, ताता ” ॥१९॥

निश्चय हरिचा पाहुन देवी

यशोमती अक्रूरा विनवी,

“ हृदय करितसे तुमचें स्वाधिन

पदर पसरितें आणा परतुन ” ॥२०॥

रामकृष्ण मथुरेस निघाले

क्षणांत हें चहुंकडे कळालें

धांवत आलें गोकुळ सारें

तशीच उघडी टाकुन दारें ॥२१॥

यशोमतीचें हृदय - रत्न तें चढे रथावर वेगें

गोपाळासह नंद निघाला गाड्यांतुन त्या मागें ॥२२॥

बसे पुढें अक्रूर धुरेवर

अश्व जाहले गमना तत्पर

तोंच वेढिला रथ गोपींनीं

कृत - निश्चय जणुं बहुशंकांनीं ॥२३॥

कुणी ओढुनी धरिलीं चाकें

रथासमोरी पथांत वाके

मिठ्या मारिल्या अश्वपदांसी

लोळण घेती कुणी महीसी ॥२४॥

ध्वनी तयांच्या शोकांतुन ये

‘ जा जाणें तर तुडवित हृदयें

प्राण आमुचा टाकुन जाई

देहाची मा क्षितीच काई ॥२५॥

हास्य हरीच्या जें मृदुओठीं

स्नेहमयी जी विलोल दृष्टी

मधुमंजुल जें प्रेमल भाषण

तेंच असे व्रजमणीजीवन ॥२६॥

श्याम जीवनाधार तयांचा सोडुन निघतां दूर

कसाविस झाल्याविण केवीं राहिल कोमल ऊर ॥२७॥

“ श्याम कसा रे होशी निष्ठुर

क्रूर असे हा नच अक्रूर

तात, नंद, तुम्हांहि कळेना

कसा धाडिता अमुचा कान्हा ” ॥२८॥

शुद्ध आपुलीही त्या नव्हती

नयनीं अविरत अश्रू स्रवती

उष्णश्वासें ओठहि सुकले

अक्रूराचें हृदय द्रवलें ॥२९॥

गायवासरें अश्रू ढाळिती

पक्षी फिरती रथाभोंवतीं

चराचरांची बघतां प्रीती

विस्मित झाला तो निज चित्तीं ॥३०॥

रथावरुन भगवान उतरले

व्रजरामांसी हृदयीं धरिलें

पुसुनी अश्रू निज शेल्यानें

शांतविती त्या गोड वचानें ॥३१॥

खुणावितां अक्रूरा तो रथ हळूं काढी पुढतीं

फिरवित निजकर गाईपाठीं बोलत करुणामूर्ती ॥३२॥

“ गोपींनों तुमच्या प्रेमाला

सदाच आहे मी विकलेला

देहानें जरिही परदेशीं

परी मनें नित तुमच्यापाशीं ॥३३॥

तुम्हां सोडुनी जात दिसे जें

सुखें न तें उर फुटतें माझें

परि न इष्ट कर्तव्य चुकविणें

म्हणुन जातसें निरूपायानें ॥३४॥

देह वेगळाले जरि दिसती

तरीहि आहों अभिन्न - चित्तीं

यास्तव शोक उगीच करा नच

हंसत मुखानें निरोप द्या मज ॥३५॥

पुनः त्वरित यद्दर्शन व्हावें

पोंचवीत त्या दूर न जवें

म्हणुन फिरा गे परत गृहासी

वदुन असें झट चढे रथासी ॥३६॥

कृष्ण - दर्शने तन्मयवृत्ती, बोल न कानीं शिरती

निघतां रथ परि ‘ श्याम, श्याम रे ’ गोप - वधू हंबरती ॥३७॥

वदती गोपी, “ लव थांबव रथ

बघुं दे कृष्णा पुरव मनोरथ ”

कृष्ण म्हणे, “ चल पुढें, त्वरा कर ”

दुध्यांत पडला तइं अक्रूर ॥३८॥

शंकाकुल तो म्हणे मनाई

“ कंस असे कीं क्रूर विशेषीं

धोका जर पोंचला हरीतें

प्राणा टाकिल सारें व्रज तें ॥३९॥

तळतळाट तो माझ्या माथीं,

कारण मी कंसाचा साथी

निंदितील मज सदैव सज्जन

लज्जास्पद मग होइल जीवन ” ॥४०॥

निज सामर्थ्यें परी हरीने

मोह नाशिला सहजपणानें

अनंत विश्वें होती जातीं

याच्या निमिषोन्मेषा वरती ॥४१॥

सादर वंदुन सहर्ष मग रथ आणी मधु नगरीतें

त्यातें भय कां कंसापासुन पटलें अक्रूराते ॥४२॥

नगरीं येतां बोलत सादर

हात जोडुनी, “ हे परमेश्वर

पद लागावें मम सदनासी

कृतार्थ करणे मज हृषिकेशी ॥४३॥

परब्रह्म साकार सांवळें

अतिथि जरी दासाचे झालें

धन्य धन्य ही गृहस्थता मम

मजकरितां घ्या हरि इतुके श्रम ॥४४॥

“ अक्रुरजी ! हें हवें कशासी

मी का परका असे तुम्हांसी

परि ज्यासाठीं मज कंसानें

आणविलें तें करूं त्वरेनें ॥४५॥

स्वस्थमनें मग पाहुणचार

घेउन राहूं इथेंच तोंवर

कांहीं करणें असती गोष्टी

कळवा कंसा उद्यांच भेटी ॥४६॥

नगरीच्या बाहेर उपवनीं परिवारासह वसले

रामकृष्ण जे धर्मोद्धारा भूलोकीं अवतरले ॥४७॥

दुसरे दिवशीं वदे मुरारी

“ चलान दादा पाहूं नगरी

नागरिकांच्या काय भावना

असती तेंही कळे आपणां ॥४८॥

जरी प्रजेची राजावरती

असेल उत्कट निश्चल भक्ती

तरी तयासी अशक्य वधणें

सहज सुलभ अन्यथा त्याविणें ॥४९॥

कसें होतसें अपुलें स्वागत

त्यावरुनी हें होइल निश्चित ”

गोपाळांसह मग परमेश्वर

येत बघाया तें मथुरापुर ॥५०॥

भाग्योदय होण्याच्यापूर्वीं

शुभविचार ये हृदयीं जेवीं

तेवीं परमात्मा मधुसूदन

मथुरेमाजीं करी आगमन ॥५१॥

रत्नखचित कांचनमय तोरण गोपवेश भगवंता

तेजोवलयांकित मुनिवरशी शोभा देई शिरतां ॥५२॥

नानारीती नटुन साजिरी

वासकसज्जा प्रिया आदरी

तेवीं मथुरापुरी अलंकृत

करी हरीचें प्रेमें स्वागत ॥५३॥

महानदीशी अगस्त्योदये

वेगळीच कीं प्रसन्नता ये

तसें हरीचें होतां दर्शन

तत्सुंदरता झाली शतगुण ॥५४॥

हरुनी घेउन रजकापासुन

राजवेष हरि करीत धारण

गोपवेश असतां जो सुंदर

हा घालिल मग त्यांत किती भर ॥५५॥

पथीं चालतां नंदकुमार

जनहर्षासी येत बहार

हरिचरणावर तयीं वाहिली

आदर - भावांची सुमनांजलि ॥५६॥

हरिकीर्तनें प्रथमच होत्या मोहविल्या पुरनारी

आज नेत्रफल लाभणार, मग गडबड झाली भारी ॥५७॥

कमळ - दळे विकसुनी प्रभातीं

सुंदरता जणुं प्रकटे वरतीं

तशीं गवाक्षें उघडीं होतीं

पुररमणी त्यामधें शोभती ॥५८॥

श्रीकृष्णाचें होतां दर्शन

आज वाटलें कृतार्थ लोचन

आनदाश्रू अर्ध्य जाहलें

कटाक्ष नच तीं नील उत्पलें ॥५९॥

भरुन ओंजळी फुलांफुलांनीं

कृष्णावर उधळितात रमणी

काय सर्व वासना भावना

हरिप्रती वाहती अंगना ॥६०॥

हांसत गालीं जयीं श्रीहरी

स्नेहल नयनें पाहत नारी

तईं वाटलें त्यास आपुलें

जीवन आजी सफल जाहलें ॥६१॥

कंस सेविका कुब्जेनें बहु सन्मानें प्रेमानें

जलद्रनीलतेजा अर्पियलें मलय - चंदनी उटणें ॥६२॥

उंच - सखलही भूमीं जेवीं

शशिकिरणें समचारु दिसावी

वृत्तिगता कुटीलता जशी वा

निमे गुरूंची करितां सेवा ॥६३॥

तसें कृपा करितां वनमाली

विकृतशरीरा सुंदर झाली

वंदनीय पुरूषांचा आदर

करितां विफल न जात खरोखर ॥६४॥

मोहक जें वाटतें कुठेंही

स्मित तें रमणीवदनीं येई

निवडुंगाचें पुष्पहि सुंदर

वानूं किति मल्लिका - फुलें जर ॥६५॥

वदे श्रीहरी तइं रामातें

“ लोक बहुत विटले कंसातें

प्रजाहिताहुन निज प्रतिष्ठा

अधिकतरा वाटत या दुष्टा ॥६६॥

नकोत ते निर्बंध निर्मिले

हवेत जे ते यास न सुचले

जीवित, वित्त न उरे सुरक्षित

राज्य नसे हें स्मशान निश्चित ॥६७॥

येतां आपण जनीं उदेली भाविसुखाची आशा

ती पुरवाया अवश्य आम्हां करणें खलनृपनाशा ” ॥६८॥

ज्या यज्ञाचें करुन निमित्त

कंसें आणविला व्रजनाथ

धनुर्याग मंडपीं तया ये

श्याम कांपवित खल - जन हृदयें ॥६९॥

वेदीवरचे चाप उचलुनी

कडकन मोडी हरि लीलेनी

गोष्ट नसेही तयास नूतन

रघुनंदन तो हा यदुनंदन ॥७०॥

दुष्ट आड जे आले होते

धनुखंडें दंडिलें तयांतें

गोप गर्जती जयजयकारा

ऐकुन झाला कंस घाबरा ॥७१॥

पीडण्यांत जो शूर कुवलयें

असा मत्त गज एक पुढें ये

चालुन हरिचे अंगावरती

पुरवासी जन डोळे मिटती ॥७२॥

दिसावया श्रीहरी कोवळा मदयुत करी प्रचंड

परंतु सानचि वज्र करितसे पर्वतास शतखंड ॥७३॥

चवताळुम तो चालुन येई

चपल सांवळा हुलके देई

धाप लागली गजास पाहुन

मुष्टीनीं त्या करीत ताडन ॥७४॥

चिडुन धांवला गज तो शेखीं

दांत हरीवर मदांध रोखी

तेच धरुन मोडिले हरीनें

इतर मतें जणुं वेदांतानें ॥७५॥

गतप्राण जाहला मतंगज

कंस करी मल्लांसी हितगुंज

रंग - सभे तो येत मुरारी

गजदंता मिरवीत शरीरीं ॥७६॥

मल्ल दोन मुष्टिक चाणूर

चालुन आले गिरिधर हरिवर

दाव अम्हां बल तुझ्या भुजांचें

मदोन्मत्त गर्जतात वाचें ॥७७॥

रक्त ओकवित रामहरीनें क्षणांत त्यां लोळविलें

जणु कंसाच्या धैर्यगडाचे बुरुज दोन ढासळले ॥७८॥

मल्ल - उरावर विजयी श्याम

पर्वतशिखरीं उदित रवीसम

दर्शनीय हो नागरिकां कीं

कंस उलुकसा नयना झांकी ॥७९॥

गोप, नंद, पुरजन, संसदिं जे

धनिक, दरिद्री, हुजरे, राजे,

बाल, वृद्ध, नर, नारी, यांना

दिसे भिन्न हरि जशी भावना ॥८०॥

डौल मिरवितें शीड झुकावें

तुटल्यावरती जसे तणावे

तशी मान ताठर कंसाची

लवे कळा ये मुखा मढ्याची ॥८१॥

मग लागे वडबडूं हवे तें

“ विध्वंसा रे यदुवंशातें

चिरडा या कारट्यास सत्वर

पेटवुनी द्या घरघर मंदिर ॥८२॥

गदा, ढाल, तलवार कुठें द्या मीच ठेचितों यातें

खोड जित्याची मेल्यावांचुन केव्हांही नच जाते ॥८३॥

सिंहासम झेप घे श्रीहरी

केस धरी कंसाचे स्वकरीं

ओढुन त्या फेकिलें महीवर

गुडघा रोवी उरांत गिरिधर ॥८४॥

दिसे श्रीहरी उग्रमनोहर

असतां कंसाच्या छातीवर

प्रलयाचें तांडव भूवर कीं

सतेज मनि जणुं सर्पमस्तकीं ॥८५॥

गळा दाबुनी चढवी ठोसे

रक्ताचे तो देत उमासे

हात पाय झाडी तडफडुनी

बघती सारे चकित लोचनीं ॥८६॥

अंती कंसें प्राण सांडिलें

नाना मथुरालांछन सरलें

देवकिचें दुर्दैव निमे वा

सज्जनतेची कीड मरे वा ॥८७॥

कंसाचा वध होतां जयजयकार करी जन सारा

स्वर्गीं दुंदुभिनाद होत सुर वर्षिति सुमसंभारा ॥८८॥

नंदानें धरिलें हृदयासी

प्रेमभरानें गोविंदासी

उचलुन घेउन हरिसी स्कंधीं

गोप नाचती अत्यानंदी ॥८९॥

रामकृष्ण धांवले त्वरेंसी

सोडविण्या जननी - जनकांसी

द्वारपाल येती काकुळती

पदीं लोळुनी क्षमा याचिती ॥९०॥

दुःख वीस वर्षांचें सरलें

देवकीस कळलें, नच पटलें

डोळे लावुन बसली होती

हरिच्या वाटेकडे परी ती ॥९१॥

राख होत होती आशांची

तिचिया एक तपावर साची

आज फुलोरा येइल त्यासी

हें न वाटलें सत्य तियेसी ॥९२॥

दार उघडुनी तों कारेचें प्रवेशला हरि आंत

सत्यहि परि माउलीस गमलें दिसतें तें स्वप्नांत ॥९३॥

धांवत येई त्वरें श्रीहरी

बेड्या तोडुन दूर झुगारी

जननीचरणीं ठेवितसे शिर

येत देवकी मग भानावर ॥९४॥

आज उग्र तप सफल जाहलें

भागनांस मग हृदय न पुरलें

वत्सलतेच्या सहस्र धारा

पट फोडुन वर्षती झरारा ॥९५॥

हृदयीं धरुनी घट्ट हरीसी

शतशत चुंबन घे प्रेमेसी

थांबवितों परि इथेंच वर्णन

दृष्ट वचें लागेल म्हणून ॥९६॥

बंधमुक्त करितां बलरामें

वसुदेवें निजपुत्रा प्रेमें

कृश हातांनीं कुरवाळीलें

नयन जलानें भरूनी आले ॥९७॥

नामगजर घोषीत हरीचा सारे मथुरा - वासी

जमले तेथें मिरवीत नेण्या राजगृहास तयासी ॥९८॥

एक वृद्ध नर पुढती येउन

वदे करोनी नत अभिवादन

“ त्रिवार जय जय अपुला देवा

धन्य अम्ही करितां पदसेवा ॥९९॥

कंस वधुन नच केवळ अमुचें

दुःख दूर केलें जगताचें

सदा अम्हां देण्यास विसांवा

राजमुगुट हा शिरीं धरावा ॥१००॥

नसतां राजा प्रजा जशीं कां

कर्णधार नसल्यावर नौका

राजकृपेच्या वर्षाखालीं

नीति धर्म - सौख्यास नव्हाळी ॥१०१॥

तुम्ही रिक्त केलें सिंहासन

आपणची व्हा तयास भूषण

शंकर एकच हर भव जेवीं

अमान्य नच ही विनती व्हावी ॥१०२॥

राजमुकुट ठेविला जनांनीं परमात्म्याच्या चरणीं

तेज अधिकची चढलें रत्नां श्रीहरिपदनखकिरणीं ॥१०३॥

वदे श्रीहरी मंजुल वाणी

राज - मुकुट नि करीं घेउनी

“ प्रेम एवढें करितां मजवर

धन्य लोक हो तुम्ही खरोखर ॥१०४॥

कंस निमाला तरी मोकळें

सिंहासन हें नसें जाहलें

महाराज जे उग्रसेनजी

नृपति येथ ही दृढमति माझी ॥१०५॥

चोर जरी ने लुटुनी मत्ता

प्रथम धन्याची नष्ट न सत्ता. ”

उग्रसेन मग सोडवुनी कीं

राजमुगुट ठेविला मस्तकीं ॥१०६॥

मुकुंद करि जयघोष तयाचा

चकित जाहला जन मथुरेचा

निःस्पृहता उपकारशीलता

बघुन हरीची नमला माथा ॥१०७॥

जनतेनें मग निज - हृदयाच्या सिंहासनीं हरीसी

वृत्तिजलें न्हाणुनी बसविलें ना म्हणवे न तयासी ॥१०८॥

ग्रहणमुक्तशशिकिरणें जेवीं

रजनी अभिनव तेजा मिरवी

तशीच उज्ज्वल मथुरा झाली

उ ग्र से न नृ प स त्ते खा लीं ॥१०९॥

धर्मनीतिसीमा संभाळुन

मथुरा व्यवहाराचें वर्तन

उभय - तटा उल्लंघि न साचा

जसा स्वच्छ शरदौघ नदीचा ॥११०॥

प्रदीप्त झाल्या यज्ञज्वाला

वृत्तींना परि संयम आला

निनता विद्या स्थिर हो लक्ष्मी

सुख रमलें सात्त्विकता - धामीं ॥१११॥

हरिप्रसादें पापकारिणी

मधुरा झाली मोक्षदायिनी

करितां जेवीं अनन्यभक्ति

दुराचारही सज्जन होती ॥११२॥

सर्व पडे जें ब्रह्मगिरीवर जल तें होतें गोदा

हरिचरणावर तसेंच सारें, भज भज मन गोविंदा ॥११३॥

विप्र थोर बाहुन सन्मानें

वसुदेवानें मग थाटानें

पुत्रांचें केलें उपनयन

कृष्ण दिसे पुनरपि बटुवामन ॥११४॥

मु ख बा हू रू च र णां पा सु न

निर्भित ज्याच्या चारहि वर्ण

महत्त्व त्या नच संस्कारांचें

पालन केलें जनरीतीचें ॥११५॥

निरोप घेतां श्रीकृष्णाचा

शोकें भरला उर नंदाचा

दुरावती हा वसुदेवात्मज

दुःख तयासी बोलवे न निज ॥११६॥

“ तात, नंद, लव दुःख करा ना ”

वदे श्रीहरी नमुनी चरणां

“ तुमचा होतों राहिन तुमचा

अन्यथा न मम समजा वाच ” ॥११७॥

घट्ट धरोनी हृदयीं कृष्णा चुंबुन मुख वात्सल्यें

मागें मागें बघत कसें तरि नंद गोकुला आले ॥११८॥

एकटेच पाहुन नंदासी

करिती आकांता व्रजवासी

कंसवधासह अद्भुत विक्रम

ऐकिलियावर लव निवळे श्रम ॥११९॥

परी हरीची भेट न झाली

ही तळमळ तिळभर न निमाली

“ हाय, जिवलगा, मेघश्यामा,

फसविलेंस ना अंतीं आम्हां ॥१२०॥

गंध फुलांचे उडुनी गेले

गळुनी पानें वन वठलेलें

खिन्न उषा ही उदास संध्या

सुके न जीवन - सरिता निंद्या ॥१२१॥

वेद सर्वही तव निश्वसितें

काय शिकावें गुरूसदनातें

दूर अम्हांपासुन परि व्हाया

निमित्त हरि हें करिशी वाया ॥१२२॥

अम्ही दरिद्री दीन खेडवळ

रूपाचें ही जवळ नसे बळ

म्हणुनी कां वद तुजसी आला

कंटाळा अमुचा घननीळा ॥१२३॥

गोड गोडशा देउन थापा

घेतलेस येथून निरोपा

आणि अतां टाळिसी अम्हांसी

परि नच सुटका होइल तैसी ॥१२४॥

असूं सकल भाबड्या म्हणुन डाव हा साधला

अम्हां फसवुनी व्रजामधुन येत जातां तुला

न त्यांत परि चातुरी लवहि वा नसे धाडस

हृदांतुन निघोन जा, मग तुझें खरें पौरुष ” ॥१२५॥

‘ कंसोद्धार ’ नांवाचा आठवा सर्ग समाप्त

लेखनकाल :-

फाल्गुन, शके १८६९

श्रीकृष्ण कथामृत - नववा सर्ग

( मथुरारक्षण )

सकलसुखवरिष्ठं संस्तुतं वेदसंघैः

अचरचरपदार्थे व्योमवद् व्याप्तदेहं

विनतजनदयालुं भक्तकल्पद्रुमं तं

चरणनिहितभालं चंद्रमौलिं नमामि ॥१॥

वाटा मोडुन सूक्ष्म दुस्तर जयीं सन्मार्ग संथापिले

अद्वैता चढवून साज अणिलें सौंदर्य भक्तीमुळें

ज्यांचें वाङ्मय लाळवीत अमृता दीनास जें माउली

संतश्रेष्ठ असे सदैव नमितों प्रेमादरें पाउलीं ॥२॥

वदे गर्गमुनि वसुदेवासी

“ पाठिव पुत्रां गुरूसदनासी

रत्न जरी मूळचें प्रकाशी

संस्कारें द्युति विशेष त्यासी ॥३॥

काश्यपगोत्री मुनि सांदिपने

योग्य गुरू तो मम दृष्टींनीं

शांत गतस्पृह शुची तपस्वी

दासी ज्याची विद्यादेवी ॥४॥

अवंतीस तो वसे कुलपती

त्यास करावी सादर विनती ”

कुलगुरूचें हें उचित बोलणें

वंद्य मानिलें कृष्ण - पित्यानें ॥५॥

त्वरें जाहली सर्व सिद्धता

गुरूकुलांत पाठविण्याकरितां

याता देवकिनें प्रेमानीं

आशीर्वचिलें सुतशिर हुंगुनि ॥६॥

गुरू जगताचे रामकृष्ण ते अतिविनीत वेषांनीं

समित्पाणि होऊन पातले जेथ गुरू सांदिपनी ॥७॥

स्वर्गामधला देवगुरूचा

आश्रम केवीं असेल साचा

तें जरि नाहीं ठाउक कवणा

याहुन त्या परि विशेषता ना ॥८॥

कल्पतरूंचें उपवन तेथें

असेल पुरवित मनोरथांतें

परी येथची नवलाई ही

वासनास मुळिं उद्भव नाहीं ॥९॥

संतहृदय जें परदुःखांनीं

क्षणांत पाझरतें कळवळुनी

तेंच आश्रमाप्रत या भूषण

तेथ चंद्रकांता जरि मान ॥१०॥

सकलहि विश्वाची सुंदरता

वसे येथ शिकण्या सात्विकता

मंत्रपूत आहुति - गंधानें

पवित्रतेचें चढतें लेणें ॥११॥

वेदघोष गंभीर तेथ नित भरवी वातावरण

तेज विलक्षण देत तया कीं निष्कलंक आचरण ॥१२॥

उंच तरू भिडले स्वर्लोका

मुनिकीर्तीचे जिने जसे कां

विविध फुलांचा फुले ताट्या

बहर जणूं आला सद्भावा ॥१३॥

सरस्वतीच्या प्रसन्न गालीं

आनंदानें जी खळि पडली

तेंच सरोवर येथ मनोहर

जलांत पावें स्मित रूपांतर ॥१४॥

पशुपक्षी उपवनांत रमले

जन्मजात निज वैर विसरले

सत्संगाचा वसंत अभिनव

प्रेमलतेसी फुलवी पल्लव ॥१५॥

छात्र नवागत शुकवचनांनीं

पाठ विसरले घेति जाणुनी

मयूर नृत्यें रिझती वृत्ती

दुजी उपाधी रंजक नव्हती ॥१६॥

शीततेस शांतसा विसांवा

वनांत त्या सर्वदा असावा

अंधारा परि लवहि ना ठाय

पाप वसे सद्हृदयीं काय ॥१७॥

श्रुतिस्मृती उपनिषदें आगम रमती विद्या सकला

जेथ तया आश्रमीं हरी ये भजण्या गुरूपद - कमला ॥१८॥

ब्रह्मपूर्ण जें सगुण गोजिरें

शिष्यभाव तें धरी आदरें

आचार्यासी तईं वाटलें

विद्येचें तप फळास आलें ॥१९॥

दोघांचेंही करूनी स्वागत

आश्रमनियमा कथिले त्यांप्रत

बलरामासह मग मनमोहन

आरंभीं विद्यार्था - जीवन ॥२०॥

ब्राह्ममूहूर्ती सोडुन शयना

शुचिर्भूत करि ईशस्मरणा

समंत्र देई अर्ध्य रवीतें

रूप आपुलें निरखुन तेथें ॥२१॥

प्रथम करावी बहु गुरुसेवा,

पाठ जवळ बसुनी मग घ्यावा

करितां प्रभू तो वेदाध्ययन

चढे ऋचांना तेज विलक्षण ॥२२॥

यावी कन्या सासुरवासी

बहुदिवसांनीं मातृगृहासी

मग ती हर्षित दिसते जेवीं

तशी ऋचा हरिमुखीं दिसावीं ॥२३॥

फलमूलांचें भोजन वाही स्वशिरीं समिधा काष्ठें

प्रेमळ निर्मळ पाहुन वर्तन मुनिवर मनिं संतुष्टे ॥२४॥

आज्ञा गुरूची जणूं पायरी

यशोमंदिराप्रत नेणारी

मानुन तत्पर करीत पालन

कधींच पुसलें नाहीं कारण ॥२५॥

गुरूवचनावर भाव धरावा

जीवाचा जणुं अमोल ठेवा

अनन्यचित्तें ऐकत जाण

सर्वांगांचे करुनी कान ॥२६॥

गुरूपत्नीची कृष्णावरती

विशेष वत्सल जडली प्रीती

पुत्रप्रेमा तिचा भुकेला

हरिसहवासीं तृप्त जहाला ॥२७॥

आश्रमवासी इतर बटूंना

हृदयविसांवा म्हणजे कान्हा

सुदामदेवा वाटतसे तर

श्रीहरि माझा प्राण बहिश्चर ॥२८॥

पान्हवती ना धेनू हरिविण हरिण न मृदु तृण खाती

फार काय फुलतीं न फुलेंही, जीवन त्यां श्रीमूर्तीं ॥२९॥

स्वच्छ दर्पणीं बिंब पडावें

रत्नासी निज तेज चढावें

शशीप्रती पूर्णिमा मिळावी

हरीस आल्या विद्या तेंवी ॥३०॥

परमेशाच्या ज्ञानीं साची

शास्त्रें कां भर पडावयाची

उलट हरीच्या रसनामात्रें

तदा उजळली सकलहि शास्त्र ॥३१॥

कुंभोद्भव मुनि महासागरा

श्रुतिशास्त्रांचा तसा पसारा

आत्मसात केला लीलेनें

तेथ अल्पकाळांत हरीनें ॥३२॥

अंगांसह वेदां चामासी

षट्सप्ताहीं षट्शास्त्रासी

चौदा दिन चौदा विद्यांना

प्रहर एक प्रत्येक कलांना ॥३३॥

शस्त्रास्त्रें दिन शिकला कांहीं

एक वर्ष गुरूसदनीं राही

थोरांचे पथ जन अनुसरती

म्हणुन वागला प्रभु या रीती ॥३४॥

काय अन्यथा कारण आहे हरिसी विद्याध्ययनीं

ज्यास शोधितां कुंठित झाले बुद्धि, श्रुति, मन, वाणी ॥३५॥

समाप्त होतां विद्याध्ययन

प्रेमें वंदुन गुरूचे चरण

वदत हरी बहु विनम्र भावीं

“  काय दक्षिणा मी अर्पावी ? ॥३६॥

जरि मम तनुमनधनसर्वस्वा

धनी असां आपण गुरूदेवा

अपांपतीही असुनी सागर

सरिज्जलाचा घे उपहार ” ॥३७॥

वसुदेवात्मज हृदयीं धरूनी

प्रेमभरें वदले सांदिपनी

“ काय दक्षिणा आणिकघ्यावी

श्रीहरिगुरू ही दिधली पदवी ॥३८॥

यांत सर्वही मला मिळालें

अतां न कांहीं हवें निराळें

ईशाचा अवतार तुझ्यासम

शिष्य जाहला हें भूषण मम ॥३९॥

सच्छिष्यानें विद्या घेतां तीच दक्षिणा गुरूसी

पुरेपूर ती लाभे मजला, हे सखया हृषिकेशी ” ॥४०॥

हरी निरोपा घेत ऐकतां

त्वरें तेथ आली गुरूमाता

वदत असे ती करुणवत्सला,

“ खरेंच कां हरि घरीं निघाला ॥४१॥

कैशी गति होईल तुझ्याविण

उदास दुःसह गमेल जीवन

तुझ्याकडे बघतां स्नेहाळा

पुत्रशोक मम पार विराला ॥४२॥

आतां करुं मी काय ? ” वदोनी

माय ढाळिते नयनीं पाणी

“ पुत्राहुन ही अधिकचि होता

लळा लागला तव मम चित्ता ” ॥४३॥

म्हणत हरी ठेवुन शिर चरणीं

“ शोक न लवही करणें जननी

तुम्हां उभयतांच्या सेवेची

संधी मज ही दिधली साची ॥४४॥

मृतपुत्रा तव परत आणितों, माते, मी तुजपाशीं

हीच दक्षिणा सादर माझी समजा गुरूचरणांसी ” ॥४५॥

गिळिला मणि सर्पे उगळावा

भूगत - निधि सहसा गंवसावा

स्फुरे विसरलेला जणुं मंत्र

आणी हरि सागर - गत - पुत्र ॥४६॥

‘ विजयी भव, ’ नमिता आचार्ये

‘ चिरंजीवी हो, ’ कवळुन आर्यें

‘ विसर न आम्हां, सख्या श्रीहरी ’

गद्गदकंठें म्हटलें इतरीं ॥४७॥

रामकृष्ण जों वनराजीतें

लीन न तों निरखित होते ते

विरहाश्रूंनीं त्या सकलांचे

मचुळ होत लव वारि तळ्याचें ॥४८॥

पूर्ण करून विद्यासंपादन

हलधर तेवीं श्रीमधुसूदन

परतुन ये कळतां मथुरेचे

जन झाले बहु हर्षित साचे ॥४९॥

शिंग, तुतार्‍या, झांज, खंजिरी, वाजवीत हर्षानें

सामोरे येती जन गर्जत, उधळित गुलाल, सुमनें ॥५०॥

पुढतीं शृगारित शुभ गजवर

ज्यांच्या रंगित सोंडा सुंदर

करिताती ध्वनि सुवर्ण घंटा

रत्नमालिका रुळती कंठां ॥५१॥

औक्षण केलें सुवासिनींनीं

शीला रक्षक या अभिमानी

तारक पालक हरी स्वभावें

वंदन करिती पुरजन भावें ॥५२॥

विद्येनें संपन्न मुकुंद

वसुदेवा दे अति आनंद

सकलकलायुत बघुन शशीतें

सागरास जणुं यावें भरतें ॥५३॥

जननी - जनकां गर्ग - मुनीतें

वंदी माधव लववुन माथे

गुरुजन करिती सहर्ष कौतुक

प्रश्न कुशलते पुसुनि अनेक ॥५४॥

स्वस्थ जरा होउन कंसारी बोधितसे अधिकारी,

“ न्याय कोष सेना यावरती पुरवां दृष्टी सारी ॥५५॥

नृपासनासी ये स्थिरता ती

याच तिहींच्या शक्तीवरती

असतां यासह मंत्राचें बळ

राज्यासी भय नुरे एक तिळ ॥५६॥

खलपाशांतुन सुटका झाली

सत्ता अपुल्या घरांत आली

येवढेंच ना सुखवी जनता

टिके शांतता जरी सुबत्ता ॥५७॥

अवश्य जें कां प्रथम कराया

तें टाळुन मग पुढचें वायां

पाया अजुनी भरला नाहीं

कळसास्तव घ्या उजळा कायीं ॥५८॥

यास्तव सावधता बहु व्हावी

हयगय लवही कुठें नसावी ”

अशी रीत लावुन राज्यासी

बनवियलें आदर्श तयासी ॥५९॥

उसनें घेण्या जामाताचें मर्दुनिया कृष्णास

मथुरेवरती येत चालुनी जरासंध मगधेश ॥६०॥

सवें घेउनी अगणित सेना

रथी, पदाती, अश्वगजांना

सुसज्ज सकलहि शस्त्रास्त्रांनीं

कुवासना जणुं मदकांमानीं ॥६१॥

वादळांत सांपडतां नौका

लाटांचा वर बसे तडाखा

सेनाघात तसे वरचेवर

कंससासरा करि मथुरेवर ॥६२॥

सूडबुद्धिनें भरला साचा

रणोत्साह उन्मत्त तयाचा

विषें माखलेली तरवार

तशीच ती तद्वृत्ति भयंकर ॥६३॥

रागाचे सोडित सुस्कारे

जरासंध गर्जत हाणा रे

जसा कढतशा धूमा ओकित

अग्निमुखी गडगडतो पर्वत ॥६४॥

रामकृष्णही सुसज्ज झाले येतां तें परचक्र

रक्षणकरिता हरि असल्यावर होत न रोमहि वक्र ॥६५॥

दोन दिव्यरथ हरिसेवेस्तव

अवतरले मणिभूषित अभिनव

ध्वज गरुडांकित एकावरतीं

चढे तयावरतीं श्रीमूर्ति ॥६६॥

नीलशरीरीं सुवर्णवसनें

मेघ खुले जणुं कोमलकिरणें

शार्ङ्गशरासन शोभत हातां

पाठीवरतीं लटके भाता ॥६७॥

होउन वीरश्री - संचार

उग्रपणा लव नसे मुखावर

सुवर्ण कितिही जरी तापले

तप्त - लोहासम कधिं कां दिसलें ॥६८॥

तालतरूंचें चित्र तयावर

राम बसे हल - मुसल - गदाधर

अबद्धमंत्रें भैरव खवळे

तसें उग्रपण धारण केलें ॥६९॥

बघुन तया समारांत कोपला जरासंध निजचित्तीं

धांवत येउन म्हणत हरीसी, “ धनु धरिसी कां हातीं ॥७०॥

पिळतां अधरा दूध निघावें

त्या तुजसह कां मी झुंजावें

घरीं मुलींसीं खेळत बस, जा

मजपुढतीं नच दावी गमजा ॥७१॥

कपट करोनी अपुला मामा

वधिलासी तूं स्वकरें अधमा

क्षणहि न थांबावें मजपुढतीं

जीवाची जर असली प्रीती ” ॥७२॥

वदे हरी उपहासुन त्यातें

“ बाणरहित तव दिसती भाते

करी, न बोलत, बल असतां मा

खणखणतो बघ कुंभ रिकामा ” ॥७२३॥

सहन न झालें वच असुरा तें

खवळुन चावी निज अधरातें

रागानें शतशत फेकी शर

सेनाही करि बर्ष हरीवर ॥७४॥

शूल, परिघ, तोमर, खङ्गांची

छुरिका बहुमुख - शिलीमुखांची

भीड जाहली एकच सहसा

श्याम दिसे मेघावृत - रविसा ॥७५॥

परि नच टिकला शोक पळावर मथुरानरनारींचा

झांकतील किति गवती काड्या प्रखर भाग वह्नीचा ॥७६॥

विफल जाहली सकलहि शस्त्रें, शब्द अनुभवापुढतीं

अपूर्व विक्रम बघुन चरकला जरासंध निजचित्तीं ॥७७॥

श्रीकृष्णाचा एकच बाण

शतशस्त्रांसी निवटी जाण

रिपु रुधिराची वाहे सरिता

शव - कर चरणा ये जलचरता ॥७८॥

चंडमेघसम योद्धे भिडती

गर्जत पुढती सरती फिरती

शस्त्रें खटकुन चमके चपला

रुधिर न जणुं जलवर्ष जहाला ॥७९॥

घायाळांचे ते चीत्कार

वीरांचे हुंकार भयंकर

गर्ज घोर हो एकच साचा

तये तडकला घुमट नभाचा ॥८०॥

प्रेतांचा खच पडे चहुंकडे

फिरूं लागली नभीं गिधाडें

तुंबळ झालें रण यापरि तें

हर्ष वाटला विजयश्रीतें ॥८१॥

रणदेवी मग वरी हरीसी अर्पुनिया जयमाला

मथुराजनकृत जयघोषानें व्योम भाग दुमदुमला ॥८२॥

हतबल मगधाधिप निजपाशीं

आवळुनी बलराम तयासी

सजला वधण्या मुसलाघाते

तोंच हरी आवरी तया तें ॥८३॥

“ अतांच याचा वध न करावा ”

राम वदे उपहासुन “ वावा,

अवध्य वधितां अघ जें जोडें

वध्य सोडितां तेंच, न थोडें ” ॥८४॥

परि न मानिलें श्रीहरिनें तें

सोडुन दिधलें जरासुतातें

राजनीति - कुशलांचे हेतू

उघड न वदतां येति परंतू ॥८५॥

जया अवकळा विशेष आली

असुर असा मुख घालुन खालीं

परते पावुन घोर निराशा

जळत सर्पसा अक्करमाशा ॥८६॥

त्वरित जमवुनी खलजन सेना पुनरपि करित चढाई

ठेंच लागली तरिही मूर्खा येत नसे चतुराई ॥८७॥

गिरिशिखरावर कितिही वेळां

मेघ वादळासह आदळला

तरि लागत त्यासीच रडावें

मगधपतीचें तसेंच व्हावें ॥८८॥

घेई अपयश वारंवार

करावया हलका भूभार

तदीय हे उपकार म्हणावे

अधमांतहि चांगलें बघावें ॥८९॥

भारतभूच्या दुर्दैवासी

जन्म जाहला जिच्या कुशीसी

अशी कुबुद्धी सुचली त्यातें

साह्या विनवी परकीयातें ॥९०॥

कालयवन नामा नृप बर्बर

क्रूर कुटिल बळ ज्याचें दुर्धर

देउं करून त्या अर्धा वांटा

सेनेसह बोलवी करंटा ॥९१॥

गुप्तचरांनीं सकलवृत्त हें निवेदिलें कृष्णासी

विचार पडला बलरामातें भय उपजे मथुरेसी ॥९२॥

रोगासह जरि अपथ्य होतें

भिववी ना तें रसवैद्यातें

तेवीं श्रीहरिच्या चित्ताची

शांती स्थिरता लव न ढळेची ॥९३॥

वदे सांवळा निज जनकातें

“ उचित असे त्यजणें मथुरेतें

कालयवन तो देउन वेढा

अपणास्तव यां करील पीडा ॥९४॥

आजवरी जे छल युद्धाचे

शिणले तेणें जन मथुरेचे

ताण अधिक कीं सोसेल ना यां

रणभू - पालट हवा कराया ॥९५॥

अपरदिशेसी सिंधुतटावर

रचावया मी कथिलेसें पुर

त्वष्ट्यानें सहजीं ह्या वेळीं

असेल रचला समाप्त केली ॥९६॥

म्हणुन सकल यादवांस घेउन तुम्ही त्वरित जा तिकडे

इकडे मी या यवनमदाचे सहज करिन शत तुकडे ” ॥९७॥

एकटाच सोडणें हरीचें

मानवलें नच कुणासही तें

कुणी तरी वंचुन हृदयासी

जपेल कां देहास विशेषीं ॥९८॥

परी हरीनें चतुरवचानें

राजकारणी व्यवहारानें

समजविलें त्यां हृद्गत अपुलें

मथुरेंतुन मग सर्व निघाले ॥९९॥

पश्चिमसागरतटीं मनोहर

बघती यादव विशाल नव पुर

दशयोजन विस्तार जयाचा

विष्णुलोक ये भूवर साचा ॥१००॥

इंद्रगर्वपरिहार करी हरि

भय सरलें मग कनकगिरी वरि -

आले कीं सागरोदरांतुन

उन्नत भवनें तशी विलक्षण ॥१०१॥

शैल रैवतक करी पहारा

ज्या रवि दे कांचनकरभारा

कड दुसरी सागर संरक्षी

पिता जसा शिशु घेउन कुक्षीं ॥१०२॥

भव्य तटांच्या गोपुरवेशी पुररक्षण करिताती

पूर्णजलानें अथांग विस्तृत खंदक वेढा देती ॥१०३॥

प्रमदवनें, आराम, उपवनें,

बहरा आलीं सुफलें, सुमनें,

द्राक्षें, दाडिम, रसाल पेरू

मधुलिंबें, बदरी, रुचि चारु ॥१०४॥

फणस, गरे ज्यांतिल मधुकोमल

मृदुहृदयाचे उन्नत नारळ

काजुफळें सुंदर तरि विनयी

केळीं, पोफळ, जांभुळ, पपई ॥१०५॥

सुवर्णचंपक, हिरवा चांफा,

मोगरिचा शशिसुंदर वाफा,

पाटल, जाई, जुई, मालती,

केतकी न धरि भुजगीं प्रीती ॥१०६॥

श्यामल हिरवें वन तुळशीचें

पावन करिते भाग दिशांचे

कुंदकळ्यांचे गुच्छ हांसती

पारिजात, निशिगंध, शेवती ॥१०७॥

भरुनी ओंजळ मृदु सुमनांनीं स्वागत करिती प्रेमें

वाटे येथचि नित्य रमावें सोडुन सर्वहि कामें ॥१०८॥

चंद्रशिलानीं वा स्फटिकांनीं

रचिली सदनें शुभ्र हिमानीं

रजतगृहें, कांहीं कनकांची

शोभा केवीं वदूं तयांची ॥१०९॥

प्रवाळ, मरकत, पद्मराग मणि,

पुष्कराज, वैडूर्य, शिलांतुनि

इंद्रनील, हीरक, गजदंतें

भाग गृहांचे घडले होते ॥११०॥

असे मंदिरा थोर अगाशी

चंद्र - करें धवळिती जियेसी

सभोंवताली डुलतें उपवन

तेथ सुखाचें परिमल सेवन ॥१११॥

विहार करण्या जलीं दीर्घिका

कलह्म्सा जी रुचे भावुका

निशांत उज्ज्वल अवरोधास्तव

विनय न सोडी अनिल जिथें लव ॥११२॥

मंगल चित्रें प्रवेशदारीं कोरियलीं रत्नांनीं

पडदे सुंदर मौक्तिक - मंडित रुळती खिडक्यांवरूनी ॥११३॥

अखंड यौवन कीं सुरयुवती

पुष्पवाटिका ऐशा भंवतीं

प्रसन्न भासे हर्म्य तयासी

पति प्रियेच्या जणुं करपाशीं ॥११४॥

कुंज लतांचे करिती शीतल

भास्करतेजा दाहक उज्ज्वल

रमणीचे स्मितहास्या पाहुन

संताप न कां जाई वितळुन ॥११५॥

धारायंत्रें सहस्रलोचन

करिती सुरभितजलाभिषिंचन

थुइथुइ नर्तन जलबिंदूंचें

विलसित अवखळ रम्य शिशूंचें ॥११६॥

सरोवरीं कलरव हंसांचा

सुगंध तेवीं अरविंदांचा

जळ निर्मळ सुंदरा - आकृती

मन विसरे निज चंचलवृत्ती ॥११७॥

नियमबद्ध रचना नगरीची रेखिव सर्वहि होती

विचित्रता सारखेपणासह मिरवे धरुनी हातीं ॥११८॥

सुरेख, सम, विस्तृत, ऋजु वीथी

सुजनगतीची जणुं कीं साथी

अशोक - चंपक - बकुळ - रसालीं

शीतल छत्रें जीवन धरिलीं ॥११९॥

बहुविध वस्तूंनीं भरलेल्या

पण्यावीथिका गजबजलेल्या

देशदेशच्या कुशलपणाचें

सार्थक होई इथेंच साचें ॥१२०॥

बहुमोलाची सुंदर वस्त्रें

सूक्ष्म रेशमी मृदुल विचित्रें

दागदागिने नवरत्नांचे

गुजरींतुन जणुं वैभव नाचे ॥१२१॥

क्रीडोद्यानें सुरचित जैसीं नंदनवनिचा गाभा

चौक मनोहर विशाल तेथें वाढविती पुरशोभा ॥१२३॥

द्वारेचें या यथार्थ वर्णन

करण्यासी दुर्बल मम आनन

इच्छेमधुनी भगवतांचें

प्रगट जाहलें रूप जियेचें ॥१२४॥

रमले यादव वैभवशाली

राजराजपद मानुन खालीं

सुखां न्यूनता नव्हती कांहीं

गण सिद्धींचा राबत राही ॥१२५॥

मथुरेसी वसले श्रीमूर्ती

कालयवन तो मगधप्रेरित

ससैन्य ये पुरपुर विध्वंसित ॥१२६॥

जवळ अजुन जंव सैन्य न आले

एकटेच भगवान निघाले

खुले कस्तुरी चिह्न ललाटी

वनमाला शुभ रुळते कंठीं ॥१२७॥

सुवेषमंडित पीतांबरधृत हास्यवदन सुखकंद

एकलाच ये सन्मुख यवना लीलानट गोविंद ॥१२८॥

श्यामलं कोमल सुंदर मूर्ती

बघुन शंकला खळ निज चित्तीं,

हाच काय तों कंस - निबर्हण

कमल करी कां तरुचें छेदन ॥१२९॥

पुष्पाहुन ही कोमल काया

हात न उचले वार कराया

मगधेश्वर हो म्हणुन पराजित

शौर्य वसे याजवळ न किंचित ॥१३०॥

मनमोहक सुंदरता याची

होइल भूषा मम कोषाची

धरूं यास, खलनिजकटिकवळी

“ शस्त्र न एकहि याचे जवळीं ” ॥१३१॥

श्रीमूर्ती परि चपल - गती ती

गंवसे कां तरि खलजन - हातीं

पाठलाग करि यवन सुवेगें

सहचर सकलहि पडले मागें ॥१३२॥

कालयवन करि यत्न विशेषीं धरण्या पंकजनयना

नीचोत्थित अपवाद जसा कां पाठीं लागत सुजना ॥१३३॥

चढण बिकट बहु गिरिवरची ती

दाट लता - तरु वाट न देती

शील तरे विपदांस तसा हरि

रक्ताळुन तो यवन शिणे परि ॥१३४॥

सांपडला करि असे गमावें

तोंच जनार्दन दे हुलकावे

भरुनी आले पाय खलाचे

धाप शिणविते भाग उराचे ॥१३५॥

घाम ओघळे सकल शरीरीं

सहसा वळुनी बघत मुरारी

अंतीं खल दे शिव्या मुखानें

चिडती नीचचि पराभवानें ॥१३६॥

करकर दांतीं अधरां चावित

‘ थांब, पळपुट्या ’ हरिवर गर्जत

करि धडपड बळपणास लावुन

तरि न करीं गवसे मनमोहन ॥१३७॥

बघतां बघतां श्रीहरि अंतीं गुहेंत एक्या शिरला

लपला आपण मुचकुंदासी पांघरुनी निज शेला ॥१३८॥

नृप हा इक्ष्वाकूंचा वंशज

मांधात्याचा विजयी आत्मज

अमरास्तव निवटुनी दानवा

दीर्घ - काल घे येथ विसांवा ॥१३९॥

लाथ हाणितां यवन मदांध

मुचकुंदा समजून मुकुंद

जागृत पाही जइं निजदृष्टी

राख जाहला खल तिन चिमटी ॥१४०॥

शाप बांधले निरागसांचे

असूं पेटले पतिव्रतांचे

आज उद्यां परि अवश्य येतें

पापाचें कटू फल उदयातें ॥१४१॥

चकित करित भूपास अंतरीं

प्रगटे यदुकुलदीप पुढारी

उमज पडत ना मुचकुंदाप्रत

स्वप्न दिसे वा आहे जागृत ॥१४२॥

‘ भूलोकीं वा सुरलोकीं मी अतलीं अवतरलों कीं ’

गोंधळुनी नृप अनिमिष नयनीं वरिवरि हरिस विलोकीं ॥१४३॥

कोण यक्ष गंधर्व, म्हणे नृप

“ फळास अथवा आलें मत्तप

असामान्य रमणीय रूप हें

मानव - सुर असुरांतिल नोहे ॥१४४॥

दीप्त तेज रविचें आह्लादक

व्हावें त्यापरि दिसतें कौतुक

विष अथवा श्रम यांच्यावांचुन

झरें अमृत तव मधुहास्यांतुन ॥१४५॥

गतचंचलताश्रीची कांती

तुझें पदनखीं समावली ती

चरण - तलाच्या स्पर्शानें तव

गमे रम्यता उषेस अभिनव ॥१४६॥

भगवन् तव दर्शनसौभाग्यें

कृतार्थ झालीं ममबहिरंगें

अंतर पावन व्हाया श्रवणीं

पडो गिरा मधु विनवी चरणीं ॥१४७॥

वदुन असे शिर नमवुन ठेला आदरभरितमनानें

मधुसूदन निजवदनकरानें स्पर्शित त्या प्रेमानें ॥१४८॥

स्रवे मधुरतम गिरा हरीची

हो पुलकित तनु मुचकुंदाची

शयनोत्थित यद्दर्शन व्हावें

आस वाहिली तुझिया जीवें ॥१४९॥

तोच असे मी वसुदेवात्मज

जनन घडे मृदुकिरणकुलीं मज. ”

भाषण या परि करितां देवें

आनंद न न्रुपहृदीं समावें ॥१५०॥

आठहि सात्त्विक भाव उदेले

गमे सुकृतगण फळास आले

पदीं ठेवुनी शिर विनयानें

अपार केलें स्तवन नृपानें ॥१५१॥

“ रसना न वदो तव नामाविण

तव पदयुगुलीं सतत रमो मन

प्रेम विपुल दे दुजे नको मज ”

प्रसन्न झाला मनीं अधोक्षज ॥१५२॥

“ तथास्तु भूपा मिळेल तुजशी अनपायिनी सुभक्ती

मत्सायुज्या येशिल अंतीं, ” बोलत करुणामूर्ती ॥१५४॥

नमुन पुनः श्रीजगदीशासी

येत सरळ नृप हिमालयासी

यवनचमूचे करुं निर्दालन

परते पुरनपि पदनतपावन ॥१५५॥

यमाकरीं यवनां सोंपवुनी

निघे द्वारके यदुकुलतरणी

तोंच जरासुत अयुत चमृसह

हरीस रोधी आस अजर अह ॥१५६॥

मगध नृपाचें आयु न सरलें

म्हणुन तयासीं समर न केलें

गिरीवरी हरिसह संकर्षण

चढे नाम ज्या असे प्रवर्षण ॥१५७॥

शिखरें उंचचि भिडलीं गगना

टोक दिसेना मोडुन माना

पाताळाच्या पाउल वाटा

दर्‍या अशा ये बघतां कांटा ॥१५८॥

कडे खडे तुटलेले भीषण

वीर उभे जणुं छाती काढुन

घळी उतरत्या झरे तयांतुन

लपाछपीचे करिती नर्तन ॥१५९॥

उग्र, उबट ये वास, पांखरें गोड काढिती सूर

भुर्‍या निळ्या टेकड्या पसरल्या क्षितिजावरती दूर ॥१६०॥

रान निबिड बहु हिरवें निळसर

शिरूं न धजती सूर्याचे कर

वनदेवीच्या पदराखालीं

अंधारा अभयता मिळाली ॥१६१॥

हिंस्र पशूंना भर दिवसांही

स्वैर फिराया अडचण नाहीं

गुरगुर नित कधिं गर्ज भयंकर

कंपित व्हावें धीरांचे उर ॥१६२॥

निबिडवनीं त्या हरि गवसेना

शोधुन सारी दमली सेना

म्हणुन लाविला वणवा मूर्खीं

तेच जळाले तयांत शेखीं ॥१६३॥

“ जळे सैन्य तरि जळो, न खंत,

मम शत्रूचा झाला अंत ”

समाधान हें जरासुतातें

लिखित विधीचें हांसत होतें ॥१६४॥

अग्नीसी सामर्थ्य जयाच्या बळें तया श्रीरंगा

स्पर्शहि करण्या ज्वाला केवीं शकेल, बुध हो, सांगा ॥१६५॥

सराम हरि ये द्वारानगरीं

सुखावली मग पुरी अंतरीं

सुंदरते तेज निराळें

जसें कांतसुख - सेवित - बालें ॥१६६॥

शासन होतें वसुदेवाचें

तरी मुकुंदीं लक्ष पुरीचें

श्वशुरवचासी असते तत्पर

कुलजेचें परि चित्त पतीवर ॥१६७॥

व्यापी त्रिभुवन यदुकुलकीर्ति

त्रिविक्रमाची जणूं पदकांति

विधिभवनीं मुनि नारद गाई

द्वारेसम पुर दुसरें नाहीं ॥१६८॥

विशाल उत्सुक अबोधसुंदर

वेढितसे तिजसी रत्नाकर

निज कोषांतिल हीरकमोती

उधळी तिजवर निर्मळराती ॥१६९॥

जगदीश्वर हरि सहवासें जी झाली यथार्थनामा

राजकारणें खेळविते ती यादव सभा सुधर्मा ॥१७०॥

यादव - विक्रम रक्षित - सागर

हतबल झाले जलपाटच्चर

यवन, हूण, शक, बर्बर, यांना

भरतभूकडे बघवतसे ना ॥१७१॥

शास्त्र - कला - व्यापार - मिषांनीं

वैभव नांदे तेथ सुखानीं

रामकृष्ण हे शशिसूर्यासम

अशांततेचा वितळविती तम ॥१७२॥

कमलासन - परिषद्गत रेवत

आनर्ताधिप यश तें ऐकत

ब्रह्मवचें तो द्वारवतीसी

ये उजवाया निजकन्येसी ॥१७३॥

भूपें निज तनया अनुरागीं

मृगनयना रेवती शुभांगी

बलरामासी अर्पण केली

उभयकुला जी ललाम झाली ॥१७४॥

थाटांत लग्न झालेम अतृप्त कोणी न याचकांमधुनी

वैभव बघुन गमावें वाहतसे येथ साच कामधुनी ॥१७५॥

‘ मथुरारक्षण ’ नांवाचा नववा सर्ग संपूर्ण

लेखनकाल :-

चैत्र शके १८७०

श्रीकृष्ण कथामृत - दहावा सर्ग

( रुक्मिणीपरिणय )

यस्माद्धि शास्त्रसरितामुगमो बभूव

यत् स्वाश्रय तनुभृतां भय - विह्वलानाम्

तापातनोदनिपुणं परमव्ययं तत्

दिव्यं महेश्वरपदाब्जमहं नमामि ॥१॥

ज्यांनी सुंदरमंदिरा उभविले गीर्वाणवाणीस्तव

ज्यांचे वाङ्मय नित्य नूतन असे गोडी उणी ना लव

जे का कौस्तुभ शारदाहृदयिंचे त्या कालिदासांदिकां

प्रेमें वंदन अर्पितो लववुनी अत्यादरें मस्तकां ॥२॥

तेजस्वी सुकुमार मनोहर

रूप पाहता उपजे आदर

मूर्त जणूं का सात्विक भक्ति

अशी शुभांगी विहरत होती ॥३॥

प्रेमदवनी रमणीय आपुल्या

वन नच ते सुरवधू लाजल्या

अनघदर्शनें त्या युवतीचे

रूप घेतले म्हणुन लतांचे ॥४॥

सुडौल आंबा बकुल अशोक

परिजात नव - सुवर्ण - चंपक

कुंदमोगरा जुई शेवंती

नाजुकशी ती फुले मालती ॥५॥

तरुवेलींचे संमेलन तें

भास उपजवी रसिक - मनातें

काय उत्सवी वसंत - कालीं

युव - युवतीं ही खेळुं मिळाली ॥६॥

त्रिभुवनांतही नसेल इतुकें सुंदर उपवन कोठें

सहाय्य घेउन मधुचें मदनें स्वयेंचि रचिलें वाटे ॥७॥

उंच उंच ते तरू सुरूचे

जणू काय घडले पाचूचे

भूषविती त्या प्रेमदवनाला

ध्येयें उन्नत जशीं नराला ॥८॥

भ्रमर घालिती मोहुन रूंजा

बघतां असल्या श्यामल कुजा

नृत्य करावें वाटत मोरा

निज सुंदर पसरून पिसारा ॥९॥

पिक सारस मैनांचें कूजन

तरु विंझण ते द्विरेफगुंजन

परिसुनिया भ्रम पडे मनाला

उपवन कीं ही गायन - शाला ॥१०॥

नानाकृति कारंजा भवतीं

इंद्र - धनुष्यें बागडताती

गमे रंग इथलेच वसंतें

हरिले पुष्पां रंगविण्यातें ॥११॥

दहा पाकळ्यांच्या कमलासम जें स्फटिकांनीं रचिलें

मधें एक कासार जयासी जल न चांदणें भरलें ॥१२॥

विमल असें की सज्जनमानस

वः शिशुचें हें हास्य निरागस

तेज तरळतें वधू लोचनीं

तेंच होत कीं येथिल पाणी ॥१३॥

निळीं मनोहर तांबुसपिवळीं

पांघरलीं जणु वसनें कमळीं

शीतलशय्येवर लहरींचे

खेळ चालले मोहक त्यांचे ॥१४॥

बिसतंतूंची गोडी चाखित

राजहंसगण सलील पोहत

कमळें सुंदर बहुविध रंगीं

बिंबित होती तदीय अंगीं ॥१५॥

शोभा मग ती दिसे निराळी

कोंदणांत जणु रत्नें जडलीं

अतिरमणीया अशी वाटिका

उतरे नंदनवन भूलोका ॥१६॥

प्रमदवना स्वामिनी असे जी

तीस वर्णण्या शक्ति न माझी

जिच्या पदतलीं व्हाया पावन

फुले चौफुली होती उडुगण ॥१७॥

शिशुहास्यापरि भाव तियेचा

सहज मनोहर निर्मळ साचा

शील शुद्ध की धवल जयासम

अनन्यदूषित शिखरींचें हिम ॥१८॥

कुंजलतासी करेत हितगुज कुरवाळीत सुमांना

वसंतशोभेसम देवी ती विहरत सुमनोद्याना ॥१९॥

वगळून गेली मजसी पुढती

धरुनी पदरा तरुं आडविती

गोंजरिते त्या हासुन देवी

कोड मुलांचे पुरवित जेवीं ॥२०॥

मंद सुगंधी मृदुल फुलें तीं

उधळी तिजवरती प्राजक्ती

चंद्रकलेवर लाख चांदणी

जशी वर्षते प्रेमळ रजनी ॥२१॥

फिरून उपवनीं विसावण्याला

पुष्करणीवर ती ये बाला

स्फटिक पायरी तिचे पदतलीं

माणिकमणि निर्मितशी दिसली ॥२२॥

होता पावन तन्मुखदर्शन

कुमुदां लाभे दिनींहि विकसन

काल असे विपरीत जरीही

सत्संगें भय वितळून जाई ॥२३॥

जननी बघतां वत्सल बाळें

तसे हंस तिज समीप आले

शिर कुणी ठेवी अंकावरती

माना घासित फिरती भवतीं ॥२४॥

कुरवाळुन त्या प्रेमभरेसी

देई मौक्तिककवल मुखासी

ठेवितसे जणु सकल चराचर

मातेसम तिज विषयीं आदर ॥२५॥

उभय करी टेकून हनुवटी विचार कसला चित्तीं

करीत असतां तिचा सखीजन हासत जमला भवतीं ॥२६॥

वदे एक लडीवाळपणें तिज

काय चिंतिसी सांग तरी गुज

धुकें विरळ पसरले उषेवर

तशी छटा तव मुखीं खरोखर ॥२७॥

इतकीं बाई खुळी कशी तूं

वदे दुजी हा उघडा हेतू

लग्नावांचुन युवतीचित्ता

असेल कसली दुसरी चिंता ॥२८॥

‘ खरेंच गे तव, अन्य म्हणाली

राजसुताही उपवर झाली

महाराज भीष्मकही तत्पर

शोधण्यांत हिज साजेसा वर ॥२९॥

अनेक राजे धरुनी आशा

दूत धाडिती विदर्भदेशा

समय जाणते चतुर भाषणी

तया जवळ निज चित्र देउनी ॥३०॥

चित्र दावुनी प्रतिदूतानें निजनृप महती गावी

आणि यातची सतत गुंतले महाराज नी देवी ॥३१॥

‘ मघांपासुनी मनांत येतें

तोच उचित या नृप - तनयेतें

वदत कुणीं, यद्दर्शन मजसी

घडलें होतें मधुनगरीसी ॥३२॥

कसे करूं गे तदीयवर्णन

नयन मुके जिव्हेस न लोचन

ओवाळुन शतसहस्र मदना

नखाचीहि त्या दृष्ट निघेना ॥३३॥

सिंहासम गंभीर चालणें

स्मित शुभ झळके प्रसन्नतेनें

गजशुंडा जणुं दीर्घभुजा त्या

बळकट तरि मृदु वाटत होत्या ॥३४॥

वानावा किति अद्भुत विक्रम

म्हणती धरिला गिरी फुलासम

बाळपणीं मारिली पूतना

उद्धरिले यमलार्जुन यांना ॥३५॥

मदोन्नत्त हत्तीसह केलें युद्ध पाहिलें नयनीं

मगधपतीसी अनेक वेळां लोळविलें निजचरणीं ॥३६॥

त्रिभुवन कांपे कंसा थरथर

त्यास दाविलें क्षणांत यमपुर

शौर्य असें हें असुनी देहीं

मधुरपणासी उणीव नाहीं ॥३७॥

इंदीवरतनु पळही दिसतां

हृदयावर मग उरे न सत्ता

वेडे होती जन त्यासाठीं

कृपा जयावर करिते दृष्टी ॥३८॥

प्रेमसागरीचे कल्लोळ

तसे तयाचे मंजुळ - बोल

श्रवणीं पडले ते तरि गमतें

कान चाखिती अमृतरसातें ॥३९॥

लाजवीतसे बुद्धि निधीला

बृहस्पती जणु यापुन शिकला

राजकारणी किती चातुरी

रामराज्य जाहली मधुपरी ॥४०॥

यदुवंशाचा मुकुटमणी तो वासूदेव कंसारी

त्याहुन हीतें योग्य पती ना शोधुन पृथिवी सारी ॥४१॥

सत्य सांगते सखे रुक्मिणी

हरीच वर तूं पाणिग्रहणीं

श्रीविष्णूच्या हृदीं रुळावे

हेंच कौस्तुभा शोभत बरवें ॥४२॥

स्त्रियांत दुसरी नसे तुझ्यासम

तसाच आहे हरि पुरुषोत्तम

समसमास कीं संगम व्हावा

आस लागली ही मम जीवा ॥४३॥

तपें करोनी शत जन्मासी

मिळेल होण्या तदीय दासी

तरी भाग्य तें थोर म्हणावें

एक मुखें मी कितितरि गावें ॥४४॥

ही बघ त्याची छाबी चिमुकली

मम पतिनें जी कुशल रेखिली

दिली भीमकीच्या तइं हातीं

सुवर्णपदकांकित मूर्ती ती ॥४५॥

चिंतित होते चित्त जयासी अबोधपूर्वस्मरणें

तीच गोडहुर्हूर जणूं का रेखियलीच विधीनें ॥४६॥

नयन नीळ कमळासम विकसित

खिळले चित्रीं लवति न किंचित

नृपकन्येसी तदा वाटलें

हृदय काय प्रतिबिंबित झालें ॥४७॥

कुंडलिनी योगांत उठावी

ज्ञानवृत्ति आत्म्यांत मुरावी

भक्त धरावा हृदयीं ईशें

शुभेस त्या सुख गमलें तैसें ॥४८॥

रोम ठाकले देहावरती

आनंदाश्रू नयनीं स्रवती

स्फुरण पावती सकलशुभांगे

सख्या परस्पर हसती अंगे ॥४९॥

हृदय मुकें नित कुलकन्याचें

असें सख्यांनी जाणुन साचें

वृत्त भीष्मका निवेदिले तें

झाला अतिशय मोद तयातें ॥५०॥

वृद्ध जाहलों प्रियबाळांनों मंद आमुची दृष्टि

धन्य तुम्ही स्थळ दाखविलें हें केली मज सुखवृष्टी ॥५१॥

यदुभूषण हा मिळे जावई

असेल कां इतुकी पुण्याई

अपुला आपण यत्न करावा

येइल यश जरि रुचेल देवा ॥५२॥

ज्येष्ठसुता परि नच ते पटलें

तयें कोपुनी पितया म्हटलें

वा ! वा ! इतुका करुन विचार

हाच योजिला काय तरी वर ॥५३॥

वृद्धपणीं निज - बुद्धी चळते

म्हणती जन तें खरेच दिसतें

तुम्हा अन्यथा पटला नसता

कपट - पटू हा गवळी ताता ॥५४॥

राजे आपण चतुःसमुद्री

राज्यहीन तो असे दरिद्री

अशास निज तनया देण्याहुन

फार बरें द्या कूपीं ढकलुन ॥५५॥

मूर्खपणाचें सुतभाषण तें परिसूनि भीष्मक राजा

म्हणे मनीं हा कसा निघाला दिवटा मुलगा माझा ॥५६॥

खुळ्या सारखे करी न रुक्मी

पूर्ण विचारें बोलतसे मी

नच पिकले मम केस उन्हानें

विचार कर तूं शांत मनानें ॥५७॥

शौर्य धैर्य मति बघतां सद्गुण

श्रीकृष्णासी तुळेल कवण

शक्ति जया शत नृप निर्माया

राज्यहीन तो म्हणणें वाया ॥५८॥

रुक्मिणीसही तोच हवा वर

तीही दिसते मूर्ख पुरेपुर

काय तिला कळतें पोरीला

गर्वे ताठुन रुक्मि म्हणाला ॥५९॥

पाहें या तरि तुमची बुद्धि

म्हणुनी इतुकी दिधली संधी

अतां न आपण यांत पडावें

मान आपुले राखुन घ्यावें ॥६०॥

दमघोषाचा पुत्र सुलक्षण चेदि देशचा राज

धीर धीर शिशुपालचि होइल समजा शालक माझा ॥६१॥

आड येवुनी वृथाच मातें

हांसें करुनी न घ्या जनातें

वदुन असें त्या सुताधमाने

भीमकास घातिली बंधनें ॥६२॥

घेउन हातीं सकलहि सूत्रें

निजमित्रासी धाडीत पत्रें

वक्रदंत पौंड्रक शाल्वासी

ससैन्य यावें या लग्नासी ॥६३॥

सन्मानानें करी निमंत्रण

वरदेवा शिशुपाला लागुन

तदा तया मतिमंदा वाटे

स्वर्ग राहिला दोनच बोटें ॥६४॥

शृंगाराया मग कुंडिनपुर

रुक्मी आज्ञा करीत सत्वर

निमुट बापुडे लोक राबती

काय चालतें सत्तेपुढतीं ॥६५॥

वृद्धपणें हतबल झालेला भीमकराजा चित्तीं

व्याकुळ झाला मार्ग दिसेना वदे सुतेसी अंतीं ॥६६॥

प्रिय कन्ये गे भाग्यवती तूं

म्हणुन जडे तव हरिवर हेतू

संमत मजसी निवड तुझी ही

काय करूं परि समर्थ नाहीं ॥६७॥

वृद्धपणीं पुत्राचे आधिन

बाळे सहजाचि होतें जीवन

यांतुन काढी वाट तूं गे

चतुर मुली तुज कथणें नलगे ॥६८॥

देतो आशीर्वाद तुला मी

ईश पाठ राखिल या कामीं

प्रताप आहे तदीय अद्भुत

सिद्धी जाइल तुझा मनोरथ ॥६९॥

निजाग्रजें उन्मत्त - पणानें

अवगणिलें तातास हटानें

ऐकुन झाली व्यथा हृदाला

गोंधळुनी ती जात सुशीला ॥७०॥

कुलरबामिनी माय अंबिके रक्षी मज या समयीं

शरण पदा मी अनन्यभावें मार्ग दाखवी देवी ॥७१॥

हृदयनाथ यदुवंश - विभूषण

रक्षक दुसरा नसेच याविण

तया निरोपूं भाव हृदीचा

कुणी पाठवुन विश्वाचा ॥७२॥

असें मनीं चिंतून सुशीला

बाही सत्वर सुदेवजीला

चरण धुवोनी अर्घ्य समर्पुन

केलें त्याचें सादर पूजन ॥७३॥

वंदन करूनी नम्रपणानें

वदत तयासी नतवदनानें

विप्रवरा मी अनाथ आजी

एक कार्य मम कराल कां जी ॥७४॥

कोमल आहे हृदय आपुलें

विनवाया म्हणुनी मी धजलें

द्वारकेस जाउन मजसाठीं

वळवा श्यामल हरि जगजेठी ॥७५॥

हृदय वाहिलें हरिचरणीं मी तरि मज शिशुपालातें

देण्या सजला ज्येष्ठभ्राता जरि न रुचे पितया तें ॥७६॥

म्हणुन सुदेवा असें करावें

कीं हरिनें मज घेउन जावें

ना तरि माझें समाप्त जीवन

काय कथूं तरि तुम्हास याहुन ॥७७॥

परोपकारी ब्रीद आपुलें

सदया यास्तव याचन केलें

द्विजवर्या मी शरणं तुम्हासी

तारा अथवा मारा मजसी ॥७८॥

वेद निपुण तो सुदेव चित्तीं

हर्षित झाला परिसुन विनती

काकुळती कां इतुकी दीए

यांत धन्यता मला स्वभावीं ॥७९॥

याच निमित्तें जगदीशाचें

दर्शन मजसी घडावयाचें

संशय कसला न धरी आतां

तुझ्या करींच्या परि दे लिखिता ॥८०॥

अल्पहि जरि लिहिलीस अक्षरें श्रीकृष्णास तरी तीं

अर्थबहुल रमणीय जणूं का महाकवीची रीती ॥८१॥

असूं अम्ही विद्वान तरीही

तव वचनाची सरी न येई

भव्य अशा वटवृक्षावरती

मधुर सुवासी फुलें न फुलती ॥८२॥

लिही त्वरेनें वेळ करी ना

आजच आहे मुहूर्त गमना

आग्रह केला बहुत सखींनीं

कशीतरी मग धजे शालिनी ॥८३॥

रत्नशलाका घेउन हातीं

धवल रे श मी प ट्टा व र तीं

जणू प्रेममय केशररंगी

हेत हृदींचे लिही शुभांगी ॥८४॥

हृदय दुजें तें लिखित घेउनी

सुदेव ये द्वारकापट्टणीं

करीत हरि सानंद स्वागत

बहु उपचारें पूजी त्याप्रत ॥८५॥

निरिच्छ विद्यावंत दयाळू शांत तपोधनराशी

असे द्विजोत्तम आपण आलां कृतार्थ करण्या मजसी ॥८६॥

भवत्पदरजें पावन झालें

सदन न नुसतें पट्टण सगळें

सेवा सांगुन मज भूदेवा

उपकृत हा नत दास करावा ॥८७॥

हरि वचनें त्या द्विज गहिंवरला

नावरती नयनाश्रु तयाला

तुलाच शोभे हरि हें कौतुक

सन्मार्गाचा तूं उपदेशक ॥८८॥

नेत जसा द्विज नलसंदेशा

तसेंच मातें समज परेशा

विदर्भ नृप नंदिनी रूक्मिणी

पाठवीत मजसी तव चरणीं ॥८९॥

त्वरा करावी रक्षाया तिज हेंच मागणें माझें

वाट पाहते ती तव घे हें पत्र तुला दिधलें जें ॥९०॥

गोल टपोरें सुरेख अक्षर

उत्सुकतेनें बघे परात्पर

हृच्छुक्तींतिल भाव मौक्तिका

प्रेमगुणीं गुंफिलें जणूं का ॥९१॥

ऐकोनियां भुवनसुंदर सद्गुणातें

कानीं शिरून हरिती सकल श्रमातें

सौंदर्य जें बघुनि सार्थक लोचनांसी

माझें जडे हृदय नाथ ! भवत्पदासी ॥९२॥

विद्याधिकार - कुलशील सुरूपताहीं

साजेलशी तुज जगांत कुणीच नाहीं

जाणीव ही असुन देव कुलीन कन्या

तूंतेंच इच्छित पती म्हणुने अनन्या ॥९३॥

चित्तें वरून तुज मी तव होत जाया

घे धांव सत्वर अतां मज वांचवाया

घालील धाड शिशुपाल कळे न केव्हां

कोल्हा स्वभाग पळवी रुचते न सिंहा ? ॥९४॥

केलीं व्रतें नियमही धरिले विशेषीं

पूजीयले सतत देव गुरुद्विजासी

ना लाविले कधिच विन्मुख याचकातें

तें पुण्य उद्यत करो तुज यावयातें ॥९५॥

आले ससैन्य मगधेश विदूरथादि

रक्षावया परिणयातुर भूप चेदि

सर्वां तयास निज बाहु पराक्रमानें

दंडून ने मजसि राक्षसपद्धतीनें ॥९६॥

आली समीप बहु लग्नतिथी मदीय

आतां विलंब करण्या उरली न सोय

मी योजना तुज कशी सुचवूं शकेन

झालें भयेकरून या मतिहीन दीन ॥९७॥

इच्छा जरी न पुरली मम पद्मनाभ

देईन जीव सहसा हसडून जीभ

घेऊन जन्म शत उग्रतपें तुझे तें

पावन पाय शिवही नमितो जयातें ॥९८॥

भावभरित ती प्रेमळ भाषा

रिझवी डुलवी श्रीजगदीशा

अर्थगर्भ थोडक्यांत सुंदर

लिही तोच कीं चतुर खरोखर ॥९९॥

अभिनव कोमल भाव उदेले परमेशाच्या हृदयीं

बहरा येई आम्रतरू जणु ऋतुराजाच्या उदयीं ॥१००॥

विविध छटा तरळती मुखावर

श्री हरीच्या शंकला विप्रवर

परि प्रभूचा दक्षिण नयन

स्फुरुन तयाचें शांतवीत मन ॥१०१॥

अनिंदितेच्या मृदु हृदयातें

अवमानावे गमे कुणातें

फुलें जरी चरणास वाहिलीं

म्हणुन कुणी का पदीं तुडविलीं ॥१०२॥

वदे प्रगट तो सुदेव सज्जन

मौन कशाचें समजूं लक्षण

स्थानीं सप्तम नृपकन्येचे

फल देतिल ना ग्रह उच्चीचे ॥१०३॥

प्रसंग खालीं बघावयाचा

मज विप्रास न येवो साचा

छे छे नाहीं तसें सुदेवा

उपाय चिंतित काय करावा ॥१०४॥

नृप कन्या येईल जरी का नगराच्या बाहेरी

तरी सुलभ मग कार्य घडे हें बोलत नतकैवारी ॥१०५॥

सहजी येइल संधी तैसी

विप्र निवेदन करी हरीसी

लग्नापूर्वी कुलदेवीची

ओटी भरणें रीत वधूची ॥१०६॥

नृपधानी पासुन तें दूर

वनांत आहे देवी मंदिर

कार्य म्हणा हें तडीस गेलें

श्रीकृष्णानें हासुन म्हटलें ॥१०७॥

उठा उठीं रथ सिद्ध जहाला

चपल विजेसम अश्व जयाला

मेघपुष्प सुग्रीव बलाहक

शैब्य असे शुभ जोडी दारुक ॥१०८॥

सुदेव - विप्रासवें मुरारी

चढे रथीं नरवीर केसरी

पवनगतीनें धावे स्यंदन

ठरति न त्यावर विस्मित लोचन ॥१०९॥

एकटाच हरि जात हराया वैदर्भी नृप - कन्या

कळतां हे रेवतीपतीही निघे घेउनी सैन्या ॥११०॥

झाली इकडे एकच घाई

गुढ्या तोरणा गणती नाही

सोनसळी रेशमी वितानीं

अमरपुरीसम ती नृपधानी ॥१११॥

मंगल वाद्यें वाजति नाना

बार - योषिता करिति तनाना

शाल्व - जरासुत - दमघोषादि

ताठुन गेली खलजनमांदि ॥११२॥

घटी बघावी उत्सुकतेनें

हर्षित हृदयीं शिशुपालानें

परी रुक्मिणी व्याकुळ होई

पळपळ बुडतो विपदा डोहीं ॥११३॥

धीर द्यावया बघती तिजशी

सख्या स्वयें ज्या मनीं उदासी

तों दारीं ये अवगुंठित रथ

चढे वधू ती भग्नमनोरथ ॥११४॥

निघती मागुन शुभा पुरंध्री घेउन मंगलपात्रें

सुसज्ज सैनिक रक्षण करण्या पाजळुनी निजशस्त्रें ॥११५॥

वाद्य गणांच्या घनझंकारी

मिरवणूक ये अशी मंदिरीं

खणा नारळीं भरतां ओटी

येत उमाळा दाटुनी पोटीं ॥११६॥

जगदंबे कुलदेवि भवानी

हिमगिरिनंदिनि शिवे मृडानी

मोकलिसी कां बये अशी मज

भेटिव गे प्रिय सखा अधोक्षज ॥११७॥

प्रिय तुजशी जो पिनाकपाणी

पती मिळविला तोच तपानीं

याच कारणें विवाहकाला

वंदनीय तूं नवरमुलीला ॥११८॥

अंबे व्रजजननाथ हरिविना

धजो न दुसरा पाणिग्रहणां

वरा मजसी दे असा ना तरी

प्राण न नांदो क्षणहि शरीरीं ॥११९॥

गिरिजाचरणीं भाल ठेविलें न्हाणित नयन जलांनीं

शिरीं वर्षिलीं फुलें वाहिलीं करि कीं कृपा मृडानी ॥१२०॥

नमुनी उठतां बघे सुदेवा

मूर्त जसा शुभ कौल मिळावा

स्मितमुख त्याचे जणु अरुणासम

तिच्या हृदींचा वितळविला तम ॥१२१॥

वेळेवर बघ आलों देवी

दीनाची या स्मृति ठेवावी

पुनः कशाचें तव शुभदर्शन

गिरिजेसी कर शुभे प्रदक्षिण ॥१२२॥

उजवे घाली सती रुक्मिणी

उत्सुक धडधडत्या हृदयानीं

करें लपेटुन तोंच कटीसी

रथांत ओढी हरी तियेसी ॥१२३॥

पाहुन नयनीं ती श्रीमूर्ति

मान ठेविली स्कंधावरती

झाला गंगा - सागर - संगम

कीर्तीनें जणु वरिला विक्रम ॥१२४॥

सदाचार सन्नीति मधूसह गोडी कनकाकांती

जीव शिवाची भेट जाहली ज्ञानीं समरस भक्ति ॥१२५॥

सुधा घेउनी गरुडभरारी

तशी त्वरा तइं करी मुरारी

नयनाचें नच लवलें पातें

तंव घटनाही होउन जाते ॥१२६॥

गडबड गोंधळ धांव ओरडा

करी मागुनी मग जन वेडा

मुक्ता हरिली कलहंसानें

काक काव करि कंठरवाने ॥१२७॥

शिव्या मोजितां सैन्या ओठीं

रुक्मी धांवत हरिचे पाठीं

चिडुन तरस वा जसा ससाणा

पार जाहला परि यदुराणा ॥१२८॥

द्यूत मांस मदिरा मदिराक्षी

यांत दंग असती वरपक्षी

वृत्त कळे हे नसे कल्पना

शस्त्रहि धड गवसे न तयांना ॥१२९॥

कसें तरी सावरून निघती मगधादिक वेगेसी

परी हलधरें मधेच गाठुन धूळ चारिली त्यासी ॥१३०॥

उंच सखल पथ फार अरूंद

रथगति मंदावीत मुकुंद

कोमलेस या त्रास न व्हावा

सुममंचक ही जिला रुतावा ॥१३१॥

तंव जवळी ये खवळुन रुक्मी

थांब चोरट्या बघ आलों मी

लोळवीन तुज रणांगणासी

तरी दाखविन मुख नगरीसी ॥१३२॥

उचल शस्त्र चल बघूं शौर्य तव

हांसत चढवीं चाप रमाधव

सहन न झाले शर रुक्मीसी

कवच तुटोनी पडे महीसी ॥१३३॥

धनु हातांतिल भंगुन गेलें

तुरग - ध्वज सारथी - निमाले

खंडित झाली लोह गदाही

परि मद कांहीं शमला नाहीं ॥१३४॥

पाश - बद्ध त्या करून हरीनें शस्त्र शिरावर धरिले

परि बघतां ते भीमककन्या हृदय दया कळवळलें ॥१३५॥

वदे करुण कर धरुन गोमटी

जीवदान द्या या मजसाठीं

कसाहि असला तरी सहोदर

हा आहे मम हे प्राणेश्वर ॥१३६॥

प्रियजन विनती होतन विफला

देत हरी सोडून तयाला

परत जावया वदन न उरलें

विदर्भयुवकें नव पुर रचिलें ॥१३७॥

सवें घेउनी विदर्भकन्या

द्वारवतीसी ये हरि धन्या

जनहर्श न तइं मावत गगनीं

औक्षण केलें सुवासिनींनीं ॥१३८॥

गुढ्यापताका रम्य तोरणें

धनुषाकृति उभविली पथानें

अपूर्व शोभा नगरीला ये

घरोघरीं जणु मंगल कार्यें ॥१३९॥

सुरांगना गंधर्व अश्वमुख भगवंताच्या सेवे

आले नर्तन गीतवादना श्रुतिसुख किमु वर्णावे ॥१४०॥

प्रसन्नता आनंद मूर्त कीं

तशी गमत वसुदेव देवकी

बोलविलें मग त्यानीं सादर

विप्र जाणते सात्त्विक तत्पर ॥१४१॥

मंत्रपूत आचरलीं हवनें

दिलीं बहुत कांचनगोदानें

वेदविदांनी मंगलवाचन

केलें, वधुवरशुभसुखचिंतुन ॥१४२॥

श्रीहरि भगवान् पुरुष परात्पर

प्रकृति मूळची रमा खरोखर

ज्या उभयांच्या सत्ते - वरतीं

इंद्र वरुण रवि विश्वें जगती ॥१४३॥

लोकसंग्रहा तरी प्रभूनें

स्तविलें देवा वेदविधीनें

हविल्या सादर अनलीं लाजा

सप्तपदीनें वरिली भाजा ॥१४४॥

दाखविला ध्रुव निशि मुनिवेष्टित

म्हणे असें मन राहो अचळित

तरी लाभतें सुख संसारीं

प्रिये आण हें सदा विचारीं ॥१४५॥

भगवंतासह वैदर्भीचा विधिवत् विवाह झाला

हर्षित झाली सृष्टी; वर्षत वरुनी स्वर्ग सुमाला ॥१४६॥

असामान्य गुणवंत अधीची

उपमा अन्यां होत जयांची

कसें करूं मग त्यांचे वर्णन

विनम्र भावें चरणी वंदन ॥१४७॥

वरातिच्या शुभमंगलवेळीं

वैभव शोभा शिगेस गेली

चौचौहातीं रम्य तोरणें

उभारिलीं बहुमोल पुरीनें ॥१४८॥

हर्ष - सागरा भरती आली

तसे शोभती जन ते कालीं

फुलें उधळीलीं जाती अविरत

फेस जणूं कां तिथला उसळत ॥१४९॥

सुंदरपण वर - यात्रेचें तें

कवणा ध्यानीं येतच नव्हतें

मोहक भूषा वा ललनांची

शुद्ध न कोणा निरखायाची ॥१५०॥

वाद्य गणांच ध्वनि मग मंजुळ

लक्ष कुणाचें वेधुन घेइल

श्रीवर सस्मित नयनें बघतां

मुकेन मी त्या, भय हें चित्ता ॥१५१॥

असामान्य ते युगुल घेतसे वेधुन इंद्रियवृत्ती

मजचि विषय हा परम सुखाचा ज्ञानेंद्रियगण म्हणती ॥१५२॥

करुन निजहृदाची पेटिका ग्रामवासी

जपुन बहु मुदानें ठेविती श्रीहरीसी

पुढुन जरि निघोनी दूर गेली वरात

तरि दिसत पुढारी लोक ना हालतात ॥१५३॥

‘ रुक्मिणी - परिणय ’ नांवाचा दहावा सर्ग संपूर्ण

लेखनकाल :-

वैशाख शके १८७०

श्रीकृष्ण कथामृत - अकरावा सर्ग

( प्रेमदर्शन )

यस्माद्धि शास्त्रसरितामुगमो बभूव

यत्स्वाश्रयं तनुभृतां भयविह्वलानाम्

तापापनोदनिपुणं परमव्ययं तत्

दिव्यं महेश्वरपदाब्जमहं नमामि ॥१॥

सुद्गुरो श्रीमहाराजा दीना या धरणें करीं

त्याविना पार होईना महासिंधूं ही तरी ॥२॥

नंदनीं कृष्णलीलांच्या सुगंधी सगळीं फुलें

शब्दसूत्र थिटें माझें ओवूं काय, न तें कळें ॥३॥

अपार गगना ऐसें श्रीहरीचें चरित्र हें

नानालीला जणूं होती नक्षत्रें गणनाऽसहें ॥४॥

अदूर दुखरी दृष्टि दासाची आपुल्या असे

तारका कोणत्या पाहूं कळेना श्रम होतसे ॥५॥

कोषागारीं कुबेराच्या भिकारी शिरल्यावरी

भांबावतो तसें झालें माते श्रीचरितांतरी ॥६॥

दुर्बला कविताशक्ति झोळी ज्यापरि फाटकी

रत्नें भरूं कशी तेथें निवडून निकीं निकीं ॥७॥

गावी कृष्णकथा आज्ञा आपुली मज जाहली

आतां आपणची दासा सांभाळा गुरुमाउली ॥८॥

श्रीमुख कां तरि सुकलें देवा

चिंतन करिता तरि, कसलें वा

जवळ असुन मी म्लान मुखाब्ज

वृथाच म्हणतां शशिवदना मज ॥९॥

आळ जसा ये स्यमंतकाचा

तसाच दुसरा काय कशाचा

अदितीच्या कुंडलास कायी

दैत्य पुन्हा कुणि चोरुन नेई ॥१०॥

नर्मविनोदें वदे रुक्मिणी

“ तप करिते का कालिंदी कुणि

पावा तिज जड होत न साचा

भरल्या गाड्यां भार सुपाचा ॥११॥

परि न स्मित ये भगवद्वदनी बघतां शंकित देवी

अनुचित वेळीं थट्टा केली क्षमा नाथ मज व्हावी ॥१२॥

खरेंच घडलें विशेष कांहीं

मला सांगण्यासम का नाहीं

मृदु - कुटिलालक हरिचे चुंबित

वदे स्नेहळा स्कंधा स्पर्शित ॥१३॥

पण्डु सुतांचे कुशल असे तर ?

अपुला अवघा जीव तयांवर

लाक्षागृहसम पुनः काय नव

विघ्न आणिती त्यांवर कौरव ॥१४॥

शिरसा मानुन नारदशासन

भ्रमतो तीर्थें प्रियसख अर्जुन

भेट न झाली बहुवर्षांची

म्हणुन लागली ओढ तयाची ॥१५॥

“ प्रिये कमलजे तसें न कांहीं ” कुंजविहारी वदले

“ गोकुळच्या स्मरणानें व्याकुळ देवी मम मन झालें ॥१६॥

कण कण माझ्या देहामधला

गोकुळच्या प्रेमांत वाढला

श्वास, तेज नयनीं, हृत्स्पंदन,

व्रजांतुनीं त्या सर्वा जीवन ॥१७॥

डोळ्यांतिल जपतात बाहुली

त्याहुन चिंता मम वाहियली

खुपो न कांहीं मम चरणासी

पायघड्या केल्या हृदयासी ॥१८॥

क्षेम कुशल पुसण्यास तयांचें

तसे कळाया गूज जिवींचें

व्रजा धाडिला मी उद्धवजी

अजुन न आला म्हणुन काळजी ॥१९॥

दूत धाडिले बरेच वेळां

मथुरेहुन, येथुनी व्रजाला

त्या नच इतका विलंब झाला

वेळ होत कां ? नकळे याला ॥२०॥

तोंच आंत येई प्रतिहारी

नमवुनिया शिर अवनितलावरि

“ जयतु राजराजेश ” वदे ती

“ उद्धवजी दर्शनास येती ” ॥२१॥

ऐकतांच हे धीन न धरवे भक्तवत्सला क्षणही

धांवत दारीं येउन धरिलें उद्धवास निजहृदयीं ॥२२॥

नेउन बसवी निजासनावर

लवे ठेवण्या चरणावर शिर

“ हां, हां काय हरी हें भलतें

सेवकास कुणि वंदन करितें ? ” ॥२३॥

“ सख्या उद्धवा, वंदनीय तूं

पाहिलेंस गोकुळ या हेतु

घेतलेस दर्शन तातांचें

ऐकिलेंस वच गोपगणांचे ॥२४॥

व्रजललनांसह बोलसास तूं

चाखिलास तेथिल गोरस तूं

प्रिय यमुनेच्या पूत जलाचें

स्नान पान तुज घडलें साचें ॥२५॥

वेळ न लावी आतां सखया

सुधा सिंचुनी शमवी हृदया

निरोप वद रे, असतिल जे जे

तुज आवडले ना व्रज माझें ॥२६॥

परिसुनिया हें उद्धवजीच्या भरलें की जल नयनीं

कंथ दाटला मस्तक नमवी श्रीकृष्णाचे चरणीं ॥२७॥

ज्ञानाचा अभिमान असे मज

म्हणुन वाटतें दाखविलें व्रज

होईन केवीं मी उतराई

रक्षिलेंस मज माझे आई ॥२८॥

तें तव गोकुल न, राजधानी

भक्तीची, भूतला शिराणी

सदाचार - सदनें शुभ साधीं

उज्वल सुंदर नसुन उपाधी ॥२९॥

गोदा भीमा प्रवरा तुंगा

सिंधू रेवा शरयू गंगा

सरिता या झाल्या जणुं धेनू

सकलहि सिद्धी जमल्या वा म्हणुं ॥३०॥

रूप न कळलें वेद ऋचांना

‘ नेति ’ म्हणाल्या लववुन माना

त्याच गोपिका होउन आल्या

प्रेमरसीं त्ज समरस झाल्या ॥३१॥

ओंकारासह मंगलता जणु नंद यशोदा गमले

ब्रह्म जयीं हे सगुण सावळें अंगावर खेळविलें ॥३२॥

तुडवित वाळू यमनियमांची

गीतें गातां तव लीलांची

गोप नाचती यमुनापुलिनीं

प्रेममधू तो भरिती नलिनी ॥३३॥

मुकुंद माधव हरे मुरारे

मंजुल रव करितात पाखरें

गुरें वासरें तन्मय जमती

चरणें सोडुन त्या तरुभंवतीं ॥३४॥

गंध फूलांना तव कीर्तीचा

फळांत साठा प्रेमरसाचा

तृणपर्णांतुन तव लीलांची

कोमलता जणु भरली साची ॥३५॥

पाय ठेवण्या त्या भूभागीं

योग्य नसे मज - सम दुर्भागी

तुझ्या पदानें पावन झाला

कण कण जेथिल धूळी मधला ॥३६॥

प्रेम दिसे जें तेथ पशूंतुन तें न माझिया हृदयीं

अविट माधुरी भक्तिरसाची चाखलीच कधि नाहीं ॥३७॥

सुकृत फला ये बहु जन्माचें

दर्शन म्हणुनी घडे वज्राचें

सकलांचा तो बघतां प्रेमा

गहिवरतें मन हें सुखधामा ॥३८॥

पाहतांच मज प्रेमभरांनीं

आलिंगन दिधलें नंदांनीं

बौ दिवसीं लडिवाल घरासी

यावा, त्यापरि हर्ष तयासी ॥३९॥

नानारीती करूनी स्वागत

मला तयानीं म्हटलें हांसत

“ वात कशी ही इकडे चुकली

उद्धवजी धन्यता वाटली ॥४०॥

असे कुशल ना राम कन्हय्या स्मरण करिति का माझें

साधा गवळी मी, ते झाले सत्ताधारी राजे ” ॥४१॥

उपहाराचें घेउन हातीं

माय येत तों ओटीवरतीं

पुसे मला बहु आतुरते ती

प्दर जरासा ओढुन पुढतीं ॥४२॥

“ घेतलेस बहु उद्धवजी श्रम

कुशल असे ना बाळ तिथें मम ?

येइल इकडे सांगा केव्हां ?

ओढ लागली नित या जीवा ॥४३॥

राम येउनी गेला भेटुन

हरीस नुरली काय आठवण

अम्हास परि त्याच्या लीलांचा

पळही विसर न पडतो साचा ॥४४॥

हंसणें रुसणें रडणें पडणें

अवखळ खोड्या करुनी छळणें

हळूच खाई चोरुन लोणी

सायीकारण बसे हटोनी ॥४५॥

मिळत असे ना तेथ उद्धवा त्यास साय नित लोणी

तुमचा झाला राजा तरिही बाळच माझा अजुनी ” ॥४६॥

जरि स्मरण तव हृदयीं आलें

यशोमतीचे भरती डोळे

उरीं धरून तव विटी, बासरी

वत्सल - हृदयां मना आवरी ॥४७॥

कृष्णाकडुनी उद्धव आला

कळतां सारा व्रज - जन जमला

शब्दां - शब्दां - म्धुन तयांचे

तरंग उठती तव प्रेमाचे ॥४८॥

अनेक लीला कथिल्या त्यांनीं

‘ असे तिथें हे ’ पुसती कोणीं

लाजुन मी एवढेच म्हटलें

रत्नासह कधिं खापर तुळलें ? ॥४९॥

नंद - यशोदा - व्रज - गोपाला -

सवें परिसतां तव मधुलीला

प्रसन्नता दश दिशांस आली

न कळे केव्हां रजनी सरली ॥५०॥

गोकुळच्या त्या प्रभातकाला मी न कधीं विसरेन

अपूर्व कांहीं सुख अनुभविलें उपमा त्यास दुजी न ॥५१॥

प्रभात समयीं प्रभा उषेची

मुखें उजळवी दिशादिशांची

ध्यान स्थित शुक्राच्या हृदयीं

जणु का संजीवनी स्फुरे ही ॥५२॥

शीत सुगंधी वाहत वारा

वृक्षांचा डुलवीत पिसारा

संगीताचे वातावरणीं

राज्य पसरलें मधुर निदानीं ॥५३॥

वनांतुनीं पक्ष्यांचें कूजन

कमला भंवतीं द्विरेफ गुंजन

वाजति रुणुझुणु घागरमाळा

बिलगुन धेनूंच्या कंठाला ॥५४॥

फेनिलपात्रीं धारांचा ध्वनि

मथनाची ये खळबळ कानीं

घरघर मंजुळ ती जात्याची

साथ जयासह वधूवराची ॥५५॥

वृंदवादनी मधुर अशा या भजन तुझ्या नामांचें

दामोदर हरि मुकुंद माधव अमृत जणूं श्रवणाचें ॥५६॥

गेलों ऐकत मधु भजनें तीं

स्नानास्तव मी यमुनेवरतीं

भेट तेथ मज पावन झाली

तुझ्या देवतांची वनमाळी ॥५७॥

तव भक्तीच्या प्रेमसुधेनीं

सूर्याच्या शुभ कोमल किरणीं

जणूं कमलिनी सजीव झाल्या

अशा गोपिका तेथ मिळाल्या ॥५८॥

त्या सकलांतहि दिसे विशेषीं

बहुविधभक्ती मधुरा जैसी

उशा जियेच्या चरण - तलासी

अळता लावी प्रमभरेसी ॥५९॥

उपमा देऊं कशी रतीची

अधिदेवी जी कामुकतेची

पवित्र जणु ही यज्ञज्वाला

शीतलता लाजवी शशीला ॥६०॥

अशी राधिका भवभयहरणी तेथ पाहतां नयनीं

देवा मम अभिमान गळाला नत झालों तत्त्चरणीं ॥६१॥

नानारीती तुझिया विषयीं

गोपी वदती हर्षुन हृदयीं

गंहिवरूनी, रुदुनी, कोपानें,

निघे वाकडे वचन मुखानें ॥६२॥

एक विचारी पाहतांच मज

“ आनंदी ना असे अधोक्षज ? ”

वदे दुजी “ त्या कधींच कायीं

आठवही येथिल नच होई ” ॥६२॥

अन्य म्हणे “ गे अम्ही अडाणी

रूप गुणांची नसे मोहिनी

त्यास संगती कशी रुचावी

लता माधवी भ्रमरा व्हावी ॥६३॥

“ कुठें गुणांची पारख त्यातें

अरसिक चंचल तो ” कुणि वदतें

संगत तुटली, बरें खलाची

स्मृतिही आतां नको अशाची ॥६४॥

पुरते मिळले व्रज मातिस वा नाहीं तें बघण्यासी

धाडियलें ना त्या कपट्यानें उद्धवजी अपणासी ॥६६॥

समजुत त्याची करण्यासाठीं

वेदांताच्या कथिल्या गोष्टी

परी उलट माझे ती राधा

वाभाडे काधी गोविंदा ॥६७॥

म्हणे राधिका मज उपहासुन

“ उद्धवजी हें तुमचें भाषण

गमे मला कीं जसे सिताफळ

गर बहु थोडा, बियाच पुष्कळ ” ॥६८॥

तुज विषयीं बोलत असतां ती

प्रेम बघुन तें उत्कटताती

तन्मयता भावाकुल वृत्ती

पडलो मी तच्चरणावरतीं ॥६९॥

आज कळालें मज गोपाळा

गोकुळचा का तुला जिव्हाळा

व्रजललनांचे निघता नांवहि

गंहिवर का तुज इतुका येई ॥७०॥

मांदुन सोन्याच्या देव्हारीं

पूजिसि बल्लवमूर्ति मुरारी

करिशी त्यांचें भावें चिंतन

अतां उमगलें त्यांतिल कारण ॥७१॥

देवा या दीनाची चरणीं एकच विनती आतां

प्रेम तसें दे मजसी मोक्षहि शुष्क तुच्छ ज्या पुढतां ॥७२॥

पायबंद घाली प्रेमासी

तर्कट बुद्धी नको विनाशी

श्रद्धा सात्विक सुंदर भोळी

राहो हृदयीं मम वनमाळी ॥७३॥

श्रीकृष्णाच्या असुनी जवळी

उद्धवास योग्यता न कळली

व्रजांत व्हावी जाणिव त्याची

हीच थोरवी सत्संगाची ॥७४॥

कृपा करिल जरि कां जगजेठी

भागवतांची होतें भेटी

ईश न उमगे सत्संगाविण

कसे चक्र हें असे विलक्षण ॥७५॥

पूर्व - जन्म - कृत - पूण्य - बलानें

उद्धव तरला ते लीलेनें

धन्य धन्य तो भगवतोत्तम

लोटांगण तत्पदी सदा मम ॥७६॥

नयन जलानें भिजवित चरणा

उद्धव घे लोळण दीन - मना

उचलुन हृदयीं श्रीहरि त्यातें

वदे “ हेंच रे हवें अम्हातें ॥७७॥

पूर्णकाम असतांही मजसी हवीं भक्तजनहृदयें

तयाविणें करमेन म्हणुन मी जन्मा भूमीवर ये ॥७८॥

रहा उद्धवा शांतमनें तूं

पुरविन मी तव सकलहि हेतू

पुनः कधीं तरि कथीन साचें

हृद्गत जें मम गूज जिवीचे ” ॥७९॥

सेवकास सांगत हृषिकेशी

“ घेउन यारे सन्मानासी

प्रिय उद्धव हा आज तयाचें

पूजन मजसी करावयाचें ॥८०॥

पीतांबर बहुमो जरीचा

सुरेख कंठा नवरत्नांचा

प्रेमें टःएवीं मुगुट शिरावर

रत्नखचित दैदीप्य रमावर ॥८१॥

प्रेमळ हृदयीं उद्धवजीच्या

लहरी उठल्या कोमलतेच्या

हर्ष - भरित शुभनयना मधुनी

थेंब दोन पडले हरिचरणीं ॥८२॥

शक्ति तया बिंदूतिल नच ये शब्दांच्या सिंधूसी

हसुनी दिधली निरोप देवें आलिंगून तयासी ॥८३॥

एके दिवशीं प्रभात समया

द्विजगण - वंदित - रवि ये उदया

कमल - वनाची उघडुन दारें

स्वगत करिती द्विरेफ सारे ॥८४॥

द्वारावतिची जागृत झाली

प्रसन्नताही जणु त्या कालीं

कस्तूरी - जल - समार्जित - पथ

लक्ष वेधिती शृंगारित - रथ ॥८५॥

मूल्यवान सुंदर वेशातें

उच्चनीच हें नवह्तें नातें

सर्वहि मंगल सर्वहि सुंदर

सत्संगें जणु सकल चराचर ॥८६॥

जिंकाया कीं वीणेचा स्वन

पक्षी करिती मंजुल कूजन

उपवन - सुरभित - शीतल - वारा

पथिकांचा श्रम विनवी सारा ॥८७॥

काठीचा आधार घेउनी विप्र एक त्या समयीं

अधोवदन जातसे पथानें शंकाकुलसा हृदयीं ॥८८॥

मूर्त तयाची कृश दुर्बल ती

मांसाविण जनु घडली होती

उठुनी दिसती कोपर जानू

ग्रंथिल बोरूच्या काड्या जणुं ॥८९॥

रक्तरहित ती त्वचा पांडुरा

भासतसे कीं भस्म - धूसरा

चिंधीं मळकट माजे - भवतीं

जवळ उपाधी दुसरी नव्हतीं ॥९०॥

भावहीन मुद्रा सुरकुतली

दाढींतहि नच जाय झाकली

खोल जाउनी शोधित होते

नेत्र काय हृदयस्थ हरीतें ॥९१॥

वृक्ष, भडकतां भवसीं वणवा

होरपळोनी जसा दिसावा

शिणलेला हा संकट - जर्जर

तसा दिसतसे तेथ विप्रवर ॥९२॥

दारिद्र्या जणु आश्रय दे हा ज्या सकलानीं त्यजिलें

सुरसमुदायीं शिवेंचि केवळ भयद विषा प्राशियलें ॥९३॥

अपल्याशीं करि विचार तो द्विज

“ ओळखील का मित्र अतां मज

या विभवाचा तो कीं स्वामी

भीक न पुरती मिळत अस मी ॥९४॥

तथें नमविले बलाढ्य - राजे

पोरहि मानित नाहीं माझें

आम्हांमधें हे कितितरि अंतर

हीन काजवा मी, तो भास्कर ॥९५॥

आस न लवही मज विभवाची

धनें शमविली तृषा कुणाची

भेट तयाची केवळ व्हावी

गोष्ट परी ही कशी घडावी ॥९६॥

परिचय नाहीं इथे कुणाशी ”

असें म्हणत जों विप्र मनासी

पौर वदे त्या नमन करोनी

दिव्जवर्या आलांत कुठोनी ॥९७॥

बहु लांबुन मी श्रीकृष्णाच्या भेटीसाठीं आलों

पाहुन तुमची श्रीनगरीही गोंधळुनी परि गेलो ॥९८॥

अपूर्व शोभा अपार वैभव

क्षणोंक्षणींला रूप धरी नव

ग्रुहें सारखी कांचनमय हीं

शोधूं कोठें न कळे लवही ॥९९॥

साह्य तुम्ही मज कराल कां जी

भेट हरीसी करवा माझी

पुरुष वदे तो अवश्य देवा

धन्य म्हणा आपुल्या सुदैवा ॥१००॥

प्रतिदिन देउन अर्ध्य रवीसी

अग्निकार्य संपता विधीसीं

सुवर्ण मंडित - शत - गोदानें

द्विजास देती हरि सन्मानें ॥१०१॥

दान जन्मभर येइल कामीं

बरा भेटलों वेळेवर मी

नवल आपुलें वाट मजला

आजवरि न कां येथें आला ” ॥१०२॥

वासुदेव भगवान आपुलें नित्यकर्म उरकोनी

सभेस निघती तो दारी हा द्विज देखियला नयनीं ॥१०३॥

भान न उरले यदुनाथातें

मिठी मारिली धावुन त्यातें

संपवुनी निज वनवासासी

राम भेटला जणु भरतासी ॥१०४॥

“ धन्य भाग्य मम उदया आलें

रोग्यासी हें अमृत मिळालें

किति दिवसांनीं सुदाम देवा

भेटलास तूं हृदय विसावा ॥१०५॥

आज जाहली होय आठवण

वदे हरी कर हातीं घेउन

हृदयीं हर्ष न शके समावं

मित्रा झाले कुठें न ठेवं ॥१०६॥

अंतरगेही नेउन त्यासी

प्रेमें बसवी चेपित पायां

कुशल विचारी चेपित पाया

श्रम झाले तुज इथवर याया ॥१०७॥

सन्मुख आली विनयें कमला सादर वंदन केलें

पुत्रवती सुअभाग्यवती भव दिजवर सस्मित बोले ॥१०८॥

सुदाम देवा वरती चामर

ढाळित देवी सेवा तत्पर

झटे निजांगें सर्वहि कामा

विरघळला निजमनीं सुदामा ॥१०९॥

उटणीं नानापरी सुवासिक

अभिक्षेकासी तें उष्णोदक

भोजन रुचकर सुधेहुनीही

रिझला द्विज या उपचाराही ॥११०॥

हरी विचारी मग मजसाठीं

काय दिली वहिनीनें भेटी

रिक्तकरानें भेट न घ्यवी

रीत असे ही तुजसी ठावी ॥१११॥

विद्वानांचा मुगुटमणीं तूं

सदाचार धर्माचा केतू

चूक न होइल तुझिया हातीं

वर्तनांत तव जगते नीति ॥११२॥

मुकुंद वदतां या परि लज्जित झाला विप्र मनासी

खिन्नपणें उत्तरला देउ काय सख्या मी तुजसी ॥११३॥

हरी, सुदामा तुझा अकिंचन

तव नामाविण जवळ नसे धन

उसनें मागुन कसें तरी हें

आणियलें मी मुठभर पोहे ॥११४॥

ते द्याया परि धीर न होई

कृष्णेपरि ऐकिलेंच नाही

झोंबुन घेई पुरचुंडी ती

आम्र जणूं ये क्षुधिता हातीं ॥११५॥

त्यांत भाग मागतां रमेने

लव देई परि बहु कष्टानें

उरवी एकहि नच कण फोल

वदे कितीही भेट अमोल ॥११६॥

विश्वांतिल सर्वहि संपत्ती

मिळुनहि होय न इतुकी तृप्ती

संतजनांचा हा उपहार

अल्पहि तरि सामर्थ्य अपार ॥११७॥

हृदय भरुन ये कवळी द्विज तो प्रेमें कृष्णपदासी

पुलकित वदला सीमा नाहीं हरि तव थोरपणासी ॥११८॥

अज्ञ विप्र मी दीन दरिद्री

कण रेतीचा जसा समुद्री

विश्वासाचा तूं धनी नियामक

सहर्ष माझें करिसी कौतुक ॥११९॥

थोरपणा हा तुलाच साजे

कृतार्थ झालें जीवन माझें

फुलें सुखाची हृदयी फुलली

तव चरणीं तीं मीं वाहियली ॥१२०॥

अधिकचि मधुर सुवास तये ये

प्रसन्नाताही अविचल राहे

नियती घेउन दुःखें भारी

कष्टविण्या मज येतें दारीं ॥१२१॥

परी टाकिते श्वास हताशी

बघुन मला तव पदकमलासी

प्रेम सदोदित असेंच राहो

अन्य नको मज याहुन लाहो ॥१२२॥

एक - मास - पर्यंत सुदामा

वास करी श्रीहरिच्या धामा

बहुगुज गोष्टी गुरूघरच्या वा

करितां रात न दिवस पुरावा ॥१२३॥

विहार, शय्या, भाषण, भोजन

क्षणहि न गेला परस्परांविण

शब्दार्थासम अभिन्न जीवन

उभयपदां मम भावे वंदन ॥१२४॥

निरोप देतां घेतां वदती उभयहि गद्गदवाचें

स्मरण असूं दे प्रियमित्रा मम, धारण तेंच जिवाचें ॥१२५॥

निरिच्छहृदयीं त्या विप्राचे

सिंधु उसळती आनंदाचे

श्रीकृष्णानें दिलें न कांहीं

याची जाणिवही त्या नाहीं ॥१२६॥

इंद्रिय मन बुद्धीच्या जे पर

आत्मसुखी त्या रमता अंतर

स्पर्श कराया त्या मग केवी

ओंगळशी वासना धजावी ॥१२७॥

धन्यवाद अर्पीत हरीसी

ब्राह्मण ये जों निजसदनासी

म्हणे भ्रांत मी कैसा झालों

द्वारकेस परतुनिया आलों ॥१२८॥

सुदाम देवा जयजयकारें

आदरिती जै पुरजन सारे

अधिकचि बावरला द्विज त्यानें

कळलें नच हरिचें हें देणें ॥१२९॥

घरास ये परि कुठें झोपडी गवसेनाच तयासी

इंद्राचें जणु भव्य मनोहर मंदिर त्या स्थानासी ॥१३०॥

भार्या दारीं सुवेष भूषित

उभी स्वागता परिजन - परिवृत

वदे सुदामा काय तरी हें

वेड लागलें काय म्हणूं हें ॥१३१॥

नम्रपणानें वदली कांता

आपुलेंच हे वैभव नाथा

शंकित व्हा नच आंत चलावें

सर्वहि कथितें श्रम निववावे ॥१३२॥

त्वष्ट्या करवी रचिली सृष्टी

रमावरें ही अपणांसाठीं

हें वैभव, हें गृह, हे सेवक

पुरिचेही या तुम्हीच पालक ॥१३३॥

हर्षुन सस्मित रमणी वदली

परी द्विजाची कळी न खुलली

म्हणे मनीं हे बरें न झालें

दूर काय मज कृष्णें केलें ॥१३४॥

हातीं देउन नश्वरास फसवूं कां पाहतोसी हरी

होवोनी विषयास मोहित परी जाईन मी ना दूरी

माझे प्रेम तुझें स्वरूप हृदयी राहील कीं सारखें

नाहीं भीति मला असें तुज जरी घे ही परीक्षा सुखें ॥१३५॥

‘ प्रेमदर्शन ’ नांवाचा नववा सर्ग संपूर्ण

लेखनकाल :-

कार्तिक शके १८७०

श्रीकृष्ण कथामृत - बारावा सर्ग

( मनोरथपूर्ति )

व्योमानिलानलजलावनि सोमसूर्य

होत्रीभिरष्ट - तनुभिर्जगदेक नाथः

यस्तिष्ठतीह जनमंगलधारणाय

तस्मैनमोस्तु निरपेक्षहृदे शिवाय ॥१॥

ज्ञानप्रेमपुटांत मौक्तिक निघे भक्तीचिया शिंपलीं

बांधी ज्यास गळ्यांत वत्सलपणें तीं श्री विठूमाउली

भक्ताचार्य खरेच जे उभविती पंजाबदेशी ध्वज

त्या श्रीसद्गुरुनामदेव चरणीं ठेवी शिरा मी निज ॥२॥

वानामे किति कैसे वाचें

वसंत वैभव रैवतकाचें

तरुणपणाचें रसरसलेला

दिसे जसा युवराज निराळा ॥३॥

तांबुस कोमल तरुचीं पानें

शोभविती केशरी उटीनें

जाई जुइ मालती नवाळी

फुलें सुगंधी भूषण घाली ॥४॥

पुष्पराज पाचूंत खुलावा

सुवर्ण चांफा तसा दिसावा

खरेंच समजुन मणी तयासी

भ्रमर न येई जवळ मधूसी ॥५॥

प्रथम पदें पळसावर पडली

वसंत शोभा जयीं उतरली

म्हणुनी लाली येत फुलांतें

रक्त अशानें कवण न होतें ॥६॥

किरण पिउन आरक्त रवीचे

हर्ष फुलें जणु मुखीं लतांचे

दंव बिंदूंचें झालें मोतीं

न कळे कसली किमया होती ॥७॥

प्रतान पसरुन कोमल वेली आलिंगिति वृक्षांतें

पतिच्या आधारें जणु युवती सुखकर जीवन जगतें ॥८॥

कांत टाकिलेल्या सर्पासम

तेज दिसे त्या गिरिचें अनुपम

विपुलधनाच्या लाभें सहसा

प्रसन्न निर्धन गुणिजन जैसा ॥९॥

रान पांखरांची मधु किलबिल

अति सुख दे परि त्यांतहि कोकिल

बहुविध वाद्यांच्या समुदायी

सारंगी जणु सुखकर होई ॥१०॥

उसळत अदळत शिलांशिलावर

खळखळ करिती मंजुळ निर्झर

दरींत लपती मधेंच कोठें

लपंडाव कीं खेळति वाटे ॥११॥

लोभ धरूनी आम्र फलांचा

फिरे नभासी थवा शुकांचा

उत्सवार्थ जणु काय वसंतीं

छत दिधलें हें हिरवें वरतीं ॥१२॥

प्रणय चंचला - भ्रू ललनेची

तशा मनोहर उठती वीची

डुलती कमलें हृदयें कीं ही

रसिक मनासी उमगत नाहीं ॥१३॥

सरोवरीं नच समावली का म्हणुनी कुंजलतासी

गिरिकुहरीं वा वृक्षतलीं ये प्रसन्नता कमलासी ॥१४॥

तसें न हो हें पुरजन सगळे

जेथें द्वारावतिचे जमले

मदनोत्सव साजरा कराया

सवें घेउनी श्री यदुराया ॥१५॥

सात्यकि उद्धव विपृयु विदूरथ

चारुबाहु, प्रद्युम्न भीमरथ

भैमी, भामा सती रेवती

शुभा सुभद्रादिक युवयुवती ॥१६॥

प्रसन्न चित्तें विलास नाना

कला नृत्य संगीत तनाना

परस्परां कुणि उटणीं लावी

फुलें कुंतलांतुन माळावी ॥१७॥

सनाल कमलें घेउन हातीं

चिंब करावी जलें प्रिया ती

चषक करावे रिते सुरेचे

कुंज फिरावे रानफळांचे ॥१८॥

असे सकलही गिरिवरती त्या रंजविती चित्ताला

सूर्य टेकला अस्तगिरीवर रंग उत्सवा चढला ॥१९॥

रविकिरणांचा झोत सुवर्णीं

मेघांमधुनी उमटे गगनीं

दृश्य मनोरम वाटत होतें

येत कल्पना रसिक मनांते ॥२०॥

चित्रकार रवि या जगताचे

पद्मपत्र घनरूप तयांचें

त्यांत खोचिल्या वर्णशलाका

सरल्यावर निज कार्य जणूं का ॥२१॥

मावळतीचे उरले अंशुक

धारण करिती श्याम बलाहक

शोभा भासत करुणरम्य ती

विभक्तवसना नलदमयंती ॥२२॥

प्रदोष - लोहित - रंग निमाला

नभीं चमकती मग उडुमाला

डमरूयंत्रा जडले साचे

उडुनी हिंगुळ कण पार्‍याचे ॥२३॥

झिरझिरीत रेशमी पटासम पसरे प्रभा शशीची

दिसे वनश्री रम्य तयांतुन नवयुवती परि साची ॥२४॥

लक्ष सुभद्रा वेधुन घेई

सुंदरशा त्या जन समुदायीं

शुक्राची चांदणीच जैसी

असुन तारका विपुल नभासी ॥२५॥

यौवन अजुनि न पुरे विकसलें

अरुणोदयिची जणुं का कमलें

कोमलता पाहुन अंगाची

शिरीष सुमनें कठोर साची ॥२६॥

सरळ नासिका सतेज डोळे

ओठ जणूं का दाडिम फुटले

गाल लालसर भिवया रेखिव

विपुल कुंतला शोभा अभिनव ॥२७॥

उरोज उन्नत सिंहकटी ती

कृशोदरीं त्रिवली खुलताती

अंक तियेचे धरिती शोभा

सुवर्ण केळीचा जणु गाभा ॥२८॥

खुले चंद्रिका जललहरीवर

लालडीस ये कांती सुंदर

मोहक वसनांनीं त्यापरि ती

वरतनु रमणी शोभत होती ॥२९॥

हरिभगिनी ती अशी सखीसह खेळत नर्म विनोदें

तेजस्वी कुणि तरी प्रवासी निरखी दुरुनी मोदें ॥३०॥

तदाकृतीसी साजत नव्हता

वेष तयें जो धरिला होता

वीर तपवी म्हणु का भार्गव

छटा विलासी परि नयनीं लव ॥३१॥

उंच भव्य ती शरीर - यष्टी

खांद्यावर धनु भाता पृष्ठीं

विशाल उन्नत भरली छाती

भुजा दीर्घ मांसल, दिसताती ॥३२॥

रम्य सांवळा वर्ण घनासम

तेज अलौकिक सुचवी विक्रम

तापस वेषा धरी विसंगत

बघे सुभद्रा - विलसित विस्मित ॥३३॥

संगीता स्वर्गीय भुलावें

निश्चल त्यानें तसें असावें

रातराणिच्या मदगंधा वा

मोहित झाला तसा दिसावा ॥३४॥

वदत सुभद्रा रम्य कितीही वनस्थलीं या शैली

इथेंच गमते सदा करावी उत्सव कार्यें सगळी ॥३५॥

हांसुन गाली म्हणे सुवेषा

“ बरी तुझी ही कळे मनीषा

करीन विनती मी बलदेवा

लग्नोत्सव येथेंच करावा ” ॥३६॥

“ खरेंच कां गे सर्वहि ठरलें ”

“ काय न तुजसी अजुनी कळलें ?

पदवी भारत सम्राज्ञीची

सखीस आपुल्या मिळावयाची ॥३७॥

राजेश्वर दुर्योधन यासी ”

तोच भामिनी रोधी तिजसी

बोल न पुढती एकहि अक्षर

मग कवणातें इच्छित अंतर ॥३८॥

“ लोभविती नच वैभव सत्ता

मोह गुणांचा पडतो चित्ता

पराधीन मी लाभ न बोलुन

रूचे वृद्धx या तीर्थाटन ॥३९॥

दुःखित हर्षित शंकित चित्तें इकडे व्यथित प्रवासी

भक्तवरद हरि उभा राहिला येउन तो पाठीसीं ॥४०॥

सस्मित ठेवी कर तत्पृष्ठीं

दचकुन मनिं तो वळवी दृष्टी

बघतां हरिसी तच्चरणावर

विनम्र भावे वांकविलें शिर ॥४१॥

प्रेमभरें त्या धरिले पोटीं

एक तपानें ही तव भेटी

गंहिवरूनी तो वदे प्रवासी

ओळखिलेंसी मज हृषिकेशी ? ॥४२॥

विचारिसी हें कैसें अर्जुन

जाइन मी मग मलाच विसरुन

त्यांतुन बघण्या उचलुन पाते

धजे दुजा का मम भगिनीते ॥४३॥

चुकलों कृष्णा मला क्षमा कर

बावरलें मम खरेंच अंतर

मर्यादेचें भान न उरलें