टीप: दृक पंचांग, ​​लाला रामस्वरूप पंचांग आणि भुवन विजय पंचांग यांसारख्या कॅलेंडरनुसार, मकर संक्रांतीचा शुभ काळ १४ जानेवारी रोजी दुपारी असतो. धर्मसिंधूनुसार, मकर संक्रांतीचा शुभ काळ संक्रांतीच्या आधीच्या १६ घटी आणि नंतरच्या ४० घटी मानला जातो. मुहूर्त चिंतामणी संक्रांतीच्या आधीच्या आणि नंतरच्या १६ घटींनाच शुभ काळ मानतो.

तारीख का बदलत आहे? (ज्योतिषशास्त्राचे गणित)

यामागे कोणताही जादू नाही, तर पूर्णपणे खगोलीय गणना आहे. ज्योतिषांच्या मते, सूर्याचे एका राशीतून दुसऱ्या राशीत संक्रमण दरवर्षी २० मिनिटे उशिरा होते. सूर्याचे संक्रमण दरवर्षी २० मिनिटे उशिरा होते. अशा प्रकारे, तीन वर्षांत, हा फरक एक तास होतो.

३ वर्षांत: हा फरक एक तास होतो.

७२ वर्षांत: हा फरक पूर्ण २४ तासांचा, म्हणजे एक दिवसाचा होतो.

सूर्य आणि चंद्र नेहमीच सरळ रेषेत (पाठिया) फिरतात, कधीही मागे वळत नाहीत. या कारणास्तव, मकर संक्रांतीची तारीख दर ७२ वर्षांनी एका दिवसाने बदलते.

इतिहासात संक्रांतीचा प्रवास

कालांतराने, मकर संक्रांतीने त्याच्या तारखा खालीलप्रमाणे बदलल्या आहेत:

सम्राट हर्षवर्धनचा काळ (७ वे शतक): त्यावेळी, सूर्य २४ डिसेंबरच्या सुमारास मकर राशीत प्रवेश करत होता.

गुप्त काळ: सम्राट चंद्रगुप्ताच्या काळात (सुमारे १६००-१७०० वर्षांपूर्वी), मकर संक्रांत २१ ते २२ डिसेंबरच्या सुमारास आली.

कुषाण काळ किंवा त्यापूर्वी: इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये, ती १५ ते २० डिसेंबर दरम्यान बदलली असावी.

मुघल सम्राट अकबराचा काळ (१६ वे शतक): या काळात, संक्रांत १० जानेवारीला साजरी केली जात असे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत (१७ वे शतक) हा सण ११ जानेवारीला येत असे.

१. १७९२ ते १८६३ दरम्यान, तो १२ जानेवारी रोजी साजरा केला जात असे.

२. १८६३ मध्ये, जेव्हा स्वामी विवेकानंदांचा जन्म झाला, तेव्हा मकर संक्रांती १२ जानेवारी रोजी होती.

३. १८६४ ते १९३६ पर्यंत, तो १३ जानेवारी रोजी होता.

४. १९३६ ते २००८ पर्यंत: हा सण प्रामुख्याने १४ जानेवारी रोजी साजरा केला जात असे.

५. सध्याचे (२१ वे शतक): आपण आता तो १४ किंवा १५ जानेवारी रोजी साजरा करतो.

भविष्यात मकर संक्रांतीचा योगायोग:

१. २०८० पर्यंत: पुढील ५४ वर्षे, आपण १५ जानेवारी रोजी खिचडी खाणार आणि पतंग उडवणार.

२. २०८१ पासून: यानंतर, हा सण एक पाऊल पुढे जाईल आणि १६ जानेवारी रोजी साजरा केला जाईल.

फेब्रुवारी आणि मार्चमध्ये संक्रांती येते तेव्हा:

सूर्याची हालचाल: सूर्याच्या हालचालमध्ये हा बदल सुरू असल्याने, भविष्यात मकर संक्रांतीच्या तारखा बदलत राहतील.

वर्ष २६००: मकर संक्रांती २३ जानेवारी रोजी साजरी केली जाईल.

५००० वर्षांनंतर: हा सण जानेवारी सोडून फेब्रुवारीमध्ये जाईल.

वर्ष ७०१५: खगोलीय गणनेनुसार, मकर संक्रांती २३ मार्च रोजी साजरी केली जाईल.

करिदिन या शब्दाचा विग्रह केला तर दोन शब्द दिसतात करी म्हणजे अशुभ आणि दिन म्हणजे दिवस म्हणूनच मराठीमध्ये करि दिनाला अशुभ दिवस असे म्हटले जाते. एकूण सात करिदिन दिवसांपैकी एक करीदिवस मकर संक्रांतीच्या दुसऱ्या दिवशी असतो. 

७ करिदिन

करिदिन हा पंचांगात मधील एक अशुभ दिवस असतो. करिदिन एकूण ७ आहेत. 

१. भावुका अमावस्येनंतरचा दुसरा दिवस

२. दक्षिणायनारंभानंतरचा दुसरा दिवस (याला अयन करिदिन म्हणतात.)

३. उत्तरायणारंभानंतरचा दुसरा दिवस (याला अयन करिदिन म्हणतात.)

४. चंद्रग्रहण वा सूर्यग्रहण यानंतरचा दुसरा दिवस

५. कर्क संक्रांतीनंतरचा दुसरा दिवस

६. मकरसंक्रांतीनंतरचा दुसरा दिवस (हा दिवस किंक्रांत या नावाने परिचित असतो.)

७. होळीनंतरचा दुसरा दिवस.

ALSO READ: Bornahan बोरन्हाण करण्याची योग्य पद्धत आणि त्यामागील शास्त्र जाणून घ्या

पौराणिक कथा

फार वर्षांपूर्वी संकरासुर नावाचा एक राक्षस होता. तो लोकांना फार पीडा ददेत असे. त्याला मारण्यासाठी देवीने संक्रांतीचे रूप घेतले. या संक्रांतीदेवीने संकरासुराला ठार केले आणि लोकांना सुखी केले. संक्रांतीदेवीने मकर संक्रांतीच्या दुसऱ्या दिवशी किंकरासुर नावाच्या राक्षसाला ठार मारले आणि त्याच्या जाचातून प्रजेला मुक्त केले. म्हणून हा दिवस किंक्रांत म्हणून पाळला जातो. पंचागात हा दिवस करिदिन म्हणून दाखवलेला असतो. हा दिवस शुभ कार्याला घेतला जात नाही.

किंक्रांत म्हणजे काय

संक्रांतीचा सण संपूर्ण देशात उत्साहात साजरा केला जातो. महाराष्ट्रात हा सण तीन दिवस साजरा केला जातो. मकर संक्रांतीचा आदल्या दिवशी भोगी असते. या दिवशी भोगीची भाजी, बाजरीची भाकरी असा बेत केला जातो. भोगीचा पुढचा दिवस मकर संक्रांति असते. या दिवशी सवाष्ण बायकांना बोलवून हळदी कुंकू समारंभ करून इच्छेनुसार सवाष्णींना वाण दिले जाते. या काळात लहान मुलांचे बोरन्हाण देखील केले जाते. संक्रांतीच्या दिवशी आप्तेष्टांना आणि मित्रमंडळींना आणि लहान मुलांना तिळगुळ म्हणजेच तिळाचे लाडू, वड्या किंवा तिळाचा हलवा आणि स्त्रियांना वाण देऊन 'तिळगुळ घ्या आणि गोड बोला' असे सांगून स्नेह वृद्धिंगत होण्याच्या शुभेच्छा देतात.

ALSO READ: बोरन्हाण कां करायचे? यामागील शास्त्र जाणून घ्या

मकर संक्रांति चा दुसरा दिवस किंक्रांत किंवा करिदिन म्हणून साजरा केला जातो

या दिवशी कोणतेही शुभ काम करणे निषिद्ध मानले आहे. या दिवशी देवीने किंकरासूर नावाच्या राक्षसाचे वध केले होते. देवीआईची पूजा अर्चना करून देवीला नैवेद्य दाखवतात. या दिवशी काही ठिकाणी प्रवास करत नाही. दक्षिण भारतात मकर संक्रांतीचा दुसरा दिवस मट्टू पोंगल म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी गाई- बैलांना स्नान घालून त्यांची पूजा करून गोडधोडाचा जेवण देतात आणि संध्याकाळी गावात मिरवणूक काढतात. या दिवशी देखील बायका हळदी कुंकू करतात. संक्रांतीचा सण रथसप्तमी पर्यंत साजरा केला जातो. बायका हळदी- कुंकूचा समारंभ रथ सप्तमी पर्यंत करतात. 

किंक्रात या दिवशी बेसनाचे धिरडे करण्याचा देखील प्रघात आहे. तर चला रेसिपी जाणून घ्या-

साहित्य- 2 कप बेसन, एक कांदा चिरलेला, 2 हिरव्या मिरच्या चिरलेल्या, 1 टीस्पून चाट मसाला, अर्धा चमचा टीस्पून लाल तिखट, अर्धा कप बारीक चिरलेली कोथिंबीर, चवीनुसार मीठ,तेल

कृती- एका भांड्यात बेसन चाळून घ्या. त्यात कांदा, हिरवी मिरची, हिरवी कोथिंबीर, लाल तिखट, चाट मसाला आणि मीठ घालून मिक्स करा. आता बेसनात थोडे पाणी घालून त्याचे द्रावण तयार करा. त्यात गुठळ्या पडता कामा नये. यानंतर गॅसवर नॉनस्टिक तवा गरम करा. तव्यावर तेल टाकून ग्रीस करा. नंतर बेसनाचे मिश्रण तव्यावर ओतून चमच्याने गोल व पातळ पसरावे. आता वरील बाजूला तेल शिंपडावे नंतर ते उलटावे. धिरडं दोन्ही बाजूंनी शिजवून घ्या. एका प्लेटमध्ये काढून घ्या. त्याचप्रमाणे सर्व धिरडे तयार करा. गरमागरम  धिरडे सॉस, चटणी किंवा लोणचेसोबत सर्व्ह करा.

पतंग कसा उडवायचा: पतंग उडवणे हा मकर संक्रांतीला साजरा होणारा एक विशेष सण आहे. पतंग उडवताना लोक एकमेकांचे पतंग कापून आपले कौशल्य सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात. ही स्पर्धा रीळ आणि पतंगाच्या दोरीचा वापर करून आयोजित केली जाते, जिथे एक व्यक्ती आपला पतंग दुसऱ्यापेक्षा उंच उडवण्याचा आणि तो कापण्याचा प्रयत्न करते.

या खेळाच्या यशासाठी दोरी आणि रीळचा योग्य वापर आवश्यक आहे. विशेषतः, पतंगाच्या रीलचे योग्य नियंत्रण आणि दोरी लवकर ओढल्याने पतंग हवेत लांब अंतर उडण्यास मदत होते. तर, चला पतंगांच्या पद्धती आणि प्रकार समजून घेऊया, तसेच दोरी आणि कचरीबद्दल जाणून घेऊया...
 

पतंग कसा उडवायचा:

१. पतंग तयार करा - प्रथम, तुमच्या पतंगाची नीट तपासणी करा. त्याचा आकार, रचना आणि रचना लक्षात घ्या. पतंग हलका आणि हवेत सहज उडण्यासाठी पुरेसा मजबूत असावा.

२. दोरी तपासा - पतंग उडवण्यासाठी चांगली दोरी लागते. नायलॉन किंवा पॉलिस्टरचा वापर सामान्यतः केला जातो. ही दोरी मजबूत, लवचिक आणि तुटू न देता दीर्घकाळ टिकणारी असावी. दोरीचे एक टोक पतंगाला सुरक्षितपणे बांधा. गाठ मजबूत आहे याची खात्री करा जेणेकरून उडताना दोरी सैल होणार नाही.

३. फिरकी जोडा - कचरी हा एक लहान हुक आहे ज्याभोवती दोरी गुंडाळलेली असते. ती दोरी नियंत्रित करण्यास मदत करते. कचरी योग्यरित्या धरल्याने पतंगाच्या उड्डाणाची दिशा नियंत्रित होते. रीळवरील हातांची योग्य पकड आणि हालचाल पतंगाची उंची आणि दिशा नियंत्रित करू शकते.

४. पतंग उडवण्याची प्रक्रिया - प्रथम, हलक्या वाऱ्यात पतंग उंचावर उचला. हळूहळू पतंग हवेत ओढा आणि कचरीने नियंत्रित करा. जेव्हा पतंग हवेत चांगले उडत असेल, तेव्हा तो हळूवारपणे वर खेचण्यासाठी किंवा दिशा बदलण्यासाठी दोरी वापरा. जर वारा जोरात असेल तर दोरी थोडीशी सैल करा जेणेकरून पतंग जास्त काळ हवेत राहील. हे देखील 

५. चांगली स्थिती ठेवा - पतंग उडवताना, दोरीच्या सहाय्याने दोरीची लांबी नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करा. जर पतंग हलत असेल किंवा पडत असेल तर दोरीचा वेग आणि दिशा थोडीशी समायोजित करा. जेव्हा पतंग उंच असेल तेव्हा दोरी अचानक तुटू नये म्हणून ती घट्ट धरा.

पतंगांचे प्रकार:

पतंग - हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. याची उंची आणि रुंदी यांचे प्रमाण साधारणपणे $1:1.2$ असते. याला शेपटी नसते, फक्त खाली एक त्रिकोणी कागद असतो.

गुडी - ही पतंग लांबीला जास्त आणि रुंदीला कमी असते. याला खालच्या बाजूला कागदाच्या पट्ट्यांची 'झालर' किंवा गोंडा (Tassel) असतो.

दीड कणी - ही पतंग सामान्य पतंगापेक्षा रुंदीला दीडपट जास्त असते. जेव्हा वारा कमी असतो, तेव्हा ही पतंग उडवण्यासाठी उत्तम असते.

पोण्या - मध्यम आकाराच्या पतंगाला 'पोण्या' म्हणतात.अद्धा (Aadha): हा आकाराने थोडा मोठा पतंग असतो.

ढड्डा - नागपूर आणि विदर्भात अत्यंत लोकप्रिय असलेला हा प्रकार खूप मोठ्या आकाराचा असतो (काहीवेळा १०० इंचांपर्यंत). हे पतंग उडवण्यासाठी खूप ताकद आणि मोठ्या फिरकीची गरज असते.

वावडी - हा महाराष्ट्राचा पारंपारिक पतंग प्रकार आहे. विशेषतः ग्रामीण भागात हा प्रसिद्ध आहे. वावडीला लांब शेपटी असते, ज्यामुळे ती हवेत स्थिर राहते.

तुक्कल - हा रात्री उडवला जाणारा पतंग आहे. यामध्ये कंदील किंवा दिवे अडकवले जातात, ज्यामुळे आकाशात दिव्यांची माळ दिसते.

लंगोट / गिलोरा - खालच्या बाजूला त्रिकोणी आकार असलेल्या पतंगाला काही ठिकाणी लंगोट म्हणतात.

अंडा - ज्या पतंगाचा आकार थोडा गोलाकार असतो.

चांदरा - पतंगावर चंद्रासारखा गोल आकार किंवा डिझाइन असते.

डोळा - पतंगावर दोन मोठे डोळे रेखाटलेले असतात, ज्याला 'दोन-आखी' किंवा 'दु-अंडा' असेही म्हणतात.

तिरंगा पतंग- राष्ट्रीय सण किंवा मकर संक्रांतीला भारताच्या ध्वजाच्या रंगाचे पतंग खूप लोकप्रिय असतात.

स्टंट काईट्स - हे पतंग दोन दोऱ्यांनी नियंत्रित केले जातात. याद्वारे हवेत विविध कसरती करता येतात.

पॅराफॉईल - याला लाकडी काड्या नसतात. हा विसकटलेल्या पॅराशूटसारखा दिसतो आणि हवेच्या दाबाने फुगतो.
चिनी पतंग - हे ड्रॅगन, फुलपाखरू किंवा पक्ष्यांच्या आकाराचे आणि खूप नक्षीदार असतात.

मांजा आणि फिरकीचे प्रकार:

सुती मांजा- हा कापसाच्या धाग्यापासून बनवला जातो. यावर काचेची पूड, डिंकाचे मिश्रण आणि रंग लावून त्याला धार दिली जाते.

प्रकार- ६ तार, ९ तार आणि १२ तार (तारांची संख्या जितकी जास्त, तितका धागा जाड आणि मजबूत).

विशेषता: हा पर्यावरणासाठी आणि पक्ष्यांसाठी तुलनेने कमी घातक असतो.

सद्दा मांजा- हा साधा सुती धागा असतो ज्यावर कोणत्याही प्रकारचे कोटिंग नसते.

उपयोग: हा धागा पतंग खूप उंचावर नेण्यासाठी किंवा पतंगाची 'कणा' बांधण्यासाठी वापरला जातो. हा धारदार नसल्यामुळे याने पतंग कापता येत नाही.

महत्त्वाची सूचना: नायलॉन मांजा (चायनीज मांजा) वापरणे कायद्याने गुन्हा आहे. हा धागा निसर्गात नष्ट होत नाही आणि पक्षी, प्राणी तसेच माणसांच्या जीवासाठी अत्यंत घातक असतो.

लाकडी फिरकी - ही सर्वात पारंपारिक आणि लोकप्रिय फिरकी आहे. ही वजनाला हलकी असते आणि पकडण्यासाठी सोयीस्कर असते. दर्जेदार लाकडाच्या फिरक्या जास्त काळ टिकतात.

प्लास्टिक फिरकी -  ही स्वस्त आणि विविध रंगांत उपलब्ध असते. मात्र, मोठ्या आणि जड पतंगांसाठी ही फारशी टिकाऊ नसते.

फायबर फिरकी - ही आधुनिक प्रकारची फिरकी आहे. ही खूप मजबूत असते आणि सहजासहजी तुटत नाही. व्यावसायिक पतंगबाज अनेकदा याचा वापर करतात.

स्टील/धातूची फिरकी - ही दुर्मिळ असली तरी काही ठिकाणी वापरली जाते. ही खूप जड असते.

पतंग उडवताना घ्यावयाची खबरदारी:

* सुरक्षितता: पतंग उडवताना नेहमी तुमच्या सुरक्षिततेची काळजी घ्या. जोरदार वाऱ्यात आणि खडबडीत जमिनीवर पतंग उडवणे धोकादायक ठरू शकते.

* दोरीची लांबी: जेव्हा दोरी खूप लांब असते, तेव्हा कोणताही अडथळा पतंग तुटण्याचा धोका वाढवू शकतो.

* गर्दी टाळा: गर्दीच्या ठिकाणी पतंग उडवल्याने टक्कर होण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो, म्हणून मोकळ्या जागेत उडवणे चांगले.

मकर संक्रांतीच्या दिवशी पतंग उडवण्याची ही पद्धत तुम्हाला एक मजेदार आणि सुरक्षित अनुभव देईल.

अस्वीकरण: औषध, आरोग्य टिप्स, योग, धर्म, ज्योतिष, इतिहास, पौराणिक कथा इत्यादी विषयांवर वेबदुनियावर प्रकाशित/प्रसारित होणारे व्हिडिओ, लेख आणि बातम्या केवळ तुमच्या माहितीसाठी आहेत आणि विविध स्त्रोतांकडून घेतल्या आहेत. वेबदुनिया याच्या सत्यतेची पुष्टी करत नाही. आरोग्य किंवा ज्योतिषाशी संबंधित कोणतेही प्रयोग करण्यापूर्वी नेहमीच तज्ञांचा सल्ला घ्या. ही सामग्री सार्वजनिक हितासाठी सादर केली गेली आहे आणि कोणत्याही वैज्ञानिक पुराव्यांद्वारे समर्थित नाही. हे देखील वाचा: मकर संक्रांती, पोंगल, लोहरी, भोगी पंडीगाई, मकरविलक्कू आणि जानेवारीतील माघ बिहू यांचे महत्त्व.

मकर संक्रांतीचा सर्व 12 राशींवर वेगवेगळ्या प्रकारे परिणाम होतो. या दिवशी राशीनुसार उपाय केल्याने ग्रहांचा प्रभाव, आर्थिक अडचणी, आरोग्य समस्या, लग्नातील अडथळे आणि करिअरमधील अडथळे यासारख्या समस्यांपासून मुक्तता मिळू शकते. तीळ, गूळ दान करणे, सूर्याची पूजा करणे आणि स्नान करणे यासारखे सोपे उपाय अत्यंत प्रभावी मानले जातात. 

मकर संक्रांतीच्या दिवशी 12 राशींसाठी कोणते शुभ उपाय आहेत ते जाणून घेऊया...

12 राशी: शुभ उपाय:

1. मेष

उपाय: भगवान हनुमानाची पूजा करा आणि त्यांच्या मंदिरात लाल फुले अर्पण करा.

2 वृषभ

उपाय: श्री विष्णू सहस्रनामाचे पठण करा आणि पिवळे कपडे दान करा.

3 मिथुन

उपाय: गणपतीची पूजा करा आणि दुर्वा अर्पण करा.

4 कर्करोग

उपाय: शिवलिंगाला पाणी आणि काळे तीळ अर्पण करा.

5. सिंह

उपाय: तांब्याच्या भांड्यातून सूर्यदेवाला जल अर्पण करा आणि काळे तीळ दान करा.

6 कन्या

उपाय: गाईला हिरवा चारा खायला द्या आणि गायीची पूजा करा. हे देखील वाचा:  मकर संक्रांती पतंग उडवताना सुरक्षा मार्गदर्शक: ६ महत्वाच्या खबरदारी

7. तुला राशी

उपाय: श्री सूक्ताचे पठण करा आणि मुलींना गोड खाऊ घाला.

8. वृश्चिक

उपाय: हनुमान चालीसा पाठ करा आणि हनुमानजींच्या मंदिरात तीळ अर्पण करा.

9 धनु

उपाय: विष्णु सहस्रनामाचे पठण करा आणि पिवळे कपडे दान करा.

10. मकर

उपाय : शनि चालिसाचे पठण करा आणि पिंपळाच्या झाडाखाली दिवा लावा.

11. कुंभ

उपाय: पक्ष्यांना सात प्रकारचे धान्य खाऊ घाला आणि मुलींना गोड पदार्थ द्या.

12. मीन

उपाय: भगवान विष्णूच्या मंदिरात पिवळे कपडे आणि हरभरा डाळ दान करा.

अस्वीकरण: वेबदुनियामध्ये औषध, आरोग्य टिप्स, योग, धर्म, ज्योतिष, इतिहास, पौराणिक कथा इत्यादी विषयांवर प्रकाशित/प्रसारित होणारे व्हिडिओ, लेख आणि बातम्या केवळ तुमच्या माहितीसाठी आहेत, जे विविध स्त्रोतांकडून घेतले आहेत. वेबदुनिया याच्या सत्यतेची पुष्टी करत नाही. आरोग्य किंवा ज्योतिषाशी संबंधित कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी, तज्ञांचा सल्ला नक्कीच घ्या. ही सामग्री येथे सार्वजनिक हित लक्षात घेऊन सादर करण्यात आली आहे: भगवान विष्णूच्या मंदिरात पिवळे कपडे आणि हरभरा डाळी दान करा.

आनंदे तिळगुळ देण्याघण्याचा

प्रेमाने गोड गोड बोलण्याचा

हळदीच्या  निखळ सौंदर्याचा

सौभाग्याच्या मंगळ कुंकवाचा

पतंग  दोरी सारख्या नात्याचा

हलव्याच्या दागिन्यांनी नटण्याचा।

स्नेहाने मिळून साजरा करायचा

 सौभाग्याची  वाणं लुटवायचा

चला सगळेजण मिळून सण

साजरा करूया संक्रांतिचा

सौ. सारिका सोनगाँवकर

til chikki

साहित्य

1/2 कप तीळ

250 ग्रॅम - साजूक तूप

1 कप - गूळ

1/4 कप- काजू (चिरलेला)

1/2 टीस्पून- वेलची पावडर

1 कप - नारळ

1 कप - बदाम

कृती- 

गुळाचे तुकडे करून तीळ स्वच्छ करून घ्या. 

सोबतच सर्व ड्रायफ्रुट्स चिरून एका भांड्यात ठेवा. गॅसवर एक कढई गरम करण्यासाठी ठेवा. कढई गरम झाल्यावर त्यात 1 ते2चमचे साजूक तूप घालून सर्व काजू भाजून घ्या. नंतर त्याच पातेल्यात 5 चमचे तूप टाकून ते वितळवून घ्या.तुपातून धूर निघू लागल्यावर त्यात तीळ टाकून हलके परतून गॅस बंद करा. आता आपण तीळ थंड होण्यासाठी ठेवा.  

नंतर कढईत 5 चमचे तूप घालून गरम करा. आता त्यात गुळाचे छोटे तुकडे टाका 

आणि गूळ वितळवून घ्या. गुळाला ढवळत राहा.यानंतर, त्यात तीळ घालून 30 सेकंद ढवळत राहा.

नंतर त्यात काजू, वेलची पूड , नारळ घालून  सुमारे 10 मिनिटे शिजू द्या. 

गूळ आणि तीळ नीट शिजायला लागल्यावर गॅस बंद करून तूप लावलेल्या प्लेटवर पसरवा. सांचे असल्यास, ते देखील वापरले जाऊ शकते. 2 मिनिटांनी तीळ बर्फी किंवा चिक्कीच्या आकारात कापून घ्या.

आता पूर्णपणे थंड होऊ द्या आणि चाकूच्या मदतीने चिक्की बाहेर काढा. तीळ आणि गुळाची चिक्की तयार आहे.

Edited By - Priya Dixit 

१. तिळाचे लाडू 

हे संक्रांतीचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. हे लाडू पौष्टिक असतात आणि थंडीच्या दिवसात शरीराला उष्णता देतात.

साहित्य

पांढरे तीळ, गूळ, शेंगदाण्याचा कूट, वेलची पूड आणि थोडे तूप.

कृती

तीळ मंद आचेवर भाजून घ्या. कढईत तूप घालून गुळाचा पाक तयार करा. पाकात भाजलेले तीळ, शेंगदाणा कूट आणि वेलची पूड घालून मिश्रण एकत्र करा आणि गरम असतानाच त्याचे छोटे लाडू वळा.

२. गुळाची पोळी  

संक्रांतीला गुळाची पोळी आवर्जून बनवली जाते. ही पोळी चवीला अप्रतिम आणि खुसखुशीत लागते.

साहित्य

गव्हाचे पीठ, बेसन, गूळ, भाजलेले तीळ, खसखस, वेलची पूड आणि तूप.

कृती

गूळ, तीळ आणि खसखस एकत्र करून त्याचे सारण तयार करा. गव्हाच्या पिठाची पारी करून त्यात हे सारण भरा आणि पोळी लाटून तुपावर खमंग भाजून घ्या.

३. तिळाची वडी  

ज्यांना लाडू वळायला कठीण वाटतात, त्यांच्यासाठी तिळाची वडी हा उत्तम पर्याय आहे.

साहित्य

तीळ, गूळ, दाण्याचा कूट आणि तूप.

कृती

गुळाचा पाक करून त्यात सर्व साहित्य मिसळा आणि हे मिश्रण तुपाचा हात लावलेल्या ताटावर थापून त्याच्या वड्या पाडा.

४. ताजे शेंगदाणे आणि गूळ

मकर संक्रांतीला भाजलेले शेंगदाणे आणि गूळ खाणे ही देखील एक लोकप्रिय परंपरा आहे.

साहित्य

ताजे शेंगदाणे आणि गूळ.

कृती 

शेंगदाणे एका तव्यावर भाजून गुळासोबत खाल्ले जातात. शेंगदाणे आणि गूळ आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे; ते हिवाळ्यात शरीराला उष्णता प्रदान करतात आणि उर्जेची पातळी राखतात.

५. गाजर हलवा 

गाजर हलवा विशेषतः हिवाळ्यात, मकर संक्रांतीच्या वेळी बनवला जातो.

साहित्य 

गाजर, दूध, साखर, तूप, सुकामेवा.

कृती

किसलेले गाजर दुधात शिजवा, नंतर साखर आणि तूप घालून परतवून घ्या. आता सुक्यामेवांनी सजवा. गाजर हलवा व्हिटॅमिन ए आणि लोहाने समृद्ध आहे, जो शरीराला केवळ उष्णता प्रदान करत नाही तर आरोग्यासाठी देखील फायदेशीर आहे.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: Makar Sankranti Special Tilgul Poli Recipe मकर संक्रांतीला चटकन तयार करा गुळाची पोळी

Edited By- Dhanashri Naik

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

तीळ आणि गूळ एकत्र येऊन जसा गोडवा निर्माण होतो, 

तसाच हा सण आपल्या नात्यात गोडवा आणो

नव्या वर्षाच्या पहिल्या सणात 

तुम्हाला आनंद, आरोग्य आणि समृद्धी लाभो

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

वर्षाचा पहिला सण करा भरभरून साजरा, 

तिळात गूळ मिसळा आणि जिभेवर येऊ द्या गोडवा. 

मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा!

आकाशात रंगीबेरंगी पतंग उडताना पाहून मन प्रसन्न होतं

हा मकर संक्रांतीचा सण तुमच्या आयुष्यातही रंग आणि आनंद भरून आणो

सूर्याच्या उत्तरायणाने नवीन ऊर्जा येवो आणि स्वप्ने पूर्ण होवोत

हार्दिक शुभेच्छा!

रंगीबेरंगी पतंगांसोबत मन ही झालं बाजिंद, 

आज संक्रांतीचा सण चला करूया साजरा. 

हार्दिक शुभेच्छा!

पतंगाप्रमाणे उंच भरारी मारून 

तुम्हीही तुमच्या स्वप्नांना घाला गवसणी. 

मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा!

गोड गुळाला भेटला तीळ, 

उडाले पतंग रमले जीव. 

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

मकर संक्रांतीला पतंग उडवतो तसे 

तुम्हीही तुमच्या ध्येयांना उंच भरारी द्या

हा सण नवीन प्रेरणा आणि यश घेऊन येवो

मकर संक्रांतीच्या खूप शुभेच्छा!

नवीन वर्षाच्या नवीन सणाच्या 

प्रियजनांना गोड गोड शुभेच्छा! 

मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा!

तिळगुळाच्या गोडव्यासारखं 

आपलं कुटुंब एकत्र राहो. 

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

गोड नाती, गोड सण, 

तुम्हाला मिळो खूप समृद्धी आणि धन

तिळगुळ घ्या गोड बोला!

तीळ-गूळ एकत्र येऊन गोड होतात, 

तसे आपले कुटुंब नेहमी प्रेमाने आणि एकजुटीने राहो

हा संक्रांतीचा सण घरात सुख-समृद्धी आणि आनंदाची बरसात करो

पतंग उडवा, हलवा खा आणि सर्वांना गोड बोलून आनंद द्या! 

हार्दिक शुभेच्छा!

संक्रांतीचा सण घेऊन आला नवचैतन्याची खाण! 

हार्दिक शुभेच्छा!

तिळात मिसळला गूळ, 

त्याचा केला लाडू, 

मधुर नात्यासाठी गोड गोड बोलू. 

शुभेच्छा!

मकर संक्रांती म्हणजे नवीन सुरुवात! 

जुन्या वर्षातील दुःख विसरून 

नव्या वर्षात नवीन स्वप्ने जोडा

तुमच्या जीवनात यश आणि 

सुखाचे नवे रंग भरले जावोत

मित्र-कुटुंबासोबत तिळगूळ वाटून हा सण गोड करा

शुभेच्छा!

यशाच्या शिखरावर पतंगाप्रमाणे उंच उंच जावो. 

हार्दिक शुभेच्छा!

मकर संक्रांती तुमच्या जीवनात 

आशेची किरणे घेऊन येवो. 

तिळगुळ घ्या आणि गोड बोला!

सूर्य उत्तरायणात येतो तेव्हा 

नवीन प्रकाश आणि ऊर्जा आणतो

हा सण तुम्हाला यश, आरोग्य आणि समृद्धी देऊन जावो

तिळगूळ घ्या, गोड बोला आणि नाती अधिक मजबूत करा

तुम्हा सर्वांना मकर संक्रांतीच्या मनापासून शुभेच्छा!

Makar Sankranti Complete Pooja Vidhi : इंग्रजी नवीन वर्षाप्रमाणे येणार पहिला सण म्हणजे मकर संक्रांती होय. हिंदू धर्मात मकरसंक्रांतीला खूप महत्व दिले जाते. तसेच यादिवशी महिला परंपरेप्रमाणे हळदी कुंकू करतात. सवाष्णींना बोलावून सुगडाचे वाण देतात व हळदी कुंकू समारंभाचे आयोजन करतात. तसेच लग्न झालेल्या जोड्याप्याची देखील पहिली मकरसंक्रांत थाटामाटात साजरी केली जाते. 

नव्या नवरीची या दिवशी खण-नारळाने ओटी भरण्यात येते तसेच सासू आपल्या नव्या सुनेला काळी साडी भेट देते. तसे पहिला गेले तर काळी साडी ओटी मध्ये देत नाही पण संक्रातीला काळ्या साडीचे विशेष महत्व मानले जाते.  

मकर संक्रांती हा वर्षातून एकदा येणार सण आहे. यादिवशी सर्वजण एकमेकांना तिळगुळ देतात. तर ही पवित्र अशी मकर संक्रांती कशी साजरी करावी, तसेच पूजेला लागणारे साहित्य कोणते?, पूजेचे महत्व काय हे आपण जाणून घेणार आहोत.  

मकर संक्रांती पूजेला लागणारे साहित्य

समई, तेल, वात, काडेपेटी, उदबत्ती, निरांजन, तूप, फुलवात, धूप, पाट, हळद, कुंकू, अक्षदा, लाल रंगाचा कपडा, रांगोळी, फुलांचा हार, फुले, अत्तर, गजरा, तांदूळ, पाच सुगड (मातीचे लहान सुगडीत घट), हरभरा, मटार शेंगा, कापूस, गाजर, ऊस, तिळगूळ, शेंगदाणे, कच्ची खिचडी (डाळ आणि तांदूळ), बोरं, गव्हाच्या ओंब्या.

मकर संक्रांतीच्या दिवशी सुगड कशी पुजायची?

मकर संक्रांतीच्या दिवशी लवकर उठून अंघोळ करून सूर्याला अर्घ्य द्यावे. तसेच या दिवशी महिला काळे वस्त्र परिधान करून पूजा करू शकता. नव्या नवरीने छान काळी साडी परिधान करून केसात गजरा माळून, अलंकार परिधान करून पूजेसाठी तयार व्हावे. आता सर्वात आधी घरातील देवांची पूजा करून घ्यावी. तसेच तुम्ही जिथे सुगडची पूजा मांडणार आहात ती जागा स्वच्छ करून घ्यावी. म्हणजे केर काढून तिथे ओल्या कापडाने पुसून घ्यावे. आता तिथे पाट मांडून त्यावर लाल कापड घालावे.

पाटाच्या भोवती सुंदर अशी रांगोळी काढावी. समई तयार करून प्रज्वलित करावी. उदबत्ती लावून घ्यावी. आता सुगडांना हळदी-कुंकवाची बोटे लावून दोरा गुंडाळावा. सुगडांमध्ये गाजर, बोरे, उसाची पेरे, मटार शेंगा, कापूस, हरभरे, तिळगूळ, कच्ची खिचडी, शेंगदाणे इत्यादी भरावे. असे पाच सुगड तयार करून घ्यावे. तसेच पाटावर तांदूळ घालून त्यावर हे सुगड ठेवावे. आता सुगड यांना हळदी, कुंकू अर्पण करावे व स्वतःच्या कपाळी लावावे. तसेच अक्षदा अर्पण कराव्या. हारफुले अर्पण करावीत, तिळगुळाचा लाडू किंवा हलव्याचा किंवा तिळाच्या वडीचा नैवेद्य दाखवावा. निरांजन तयार करून ओवाळावी. मनोभावे नमस्कार करावा. आता त्यातून एक सुगड देवासमोर आणि एक सुगड तुळशीपाशी ठेवावा. नंतर पाच सवाष्णींना वाण-वसा करावा. घरातील सर्व थोरामोठ्यांचा आशीर्वाद घ्यावा.

पूजेचे महत्व-

मकर संक्रांती या दिवशी पूजेचे महत्व खूप मानले जाते. तसेच यादिवशी काळे वस्त्र परिधान करण्याचे देखील महत्व खूप आहे. यादिवशी सूर्य कर्क राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो. म्हणून यादवशी सकाळी लवकर उठून सूर्योदयापूर्वी स्नान करून पूजा केल्याने खूप पुण्य मिळते. तसेच सूर्याला अर्घ्य देण्याचे महत्व आहे. तसेच अनेक ठिकाणी हिंदू धार्मात सकाळी सूर्य देवाची पूजा करतात. तर मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्याला अर्घ्य दिल्यान आपल्याहातून नकळतपणे घडलेले अनेक पाप नाहीशे होतात. तसेच सकारात्मकता जीवनात प्रवेश करते. तसेच संक्रांती म्हणजे सूर्याचे कर्क राशीतून मकर राशीत होणारे संक्रमण होय.

ALSO READ: मकर संक्रांती २०२६: संपूर्ण माहिती, तारीख, शुभ मुहूर्त आणि महत्व

कशी साजरी करावी मकरसंक्रांती-

या दिवशी संध्याकाळी सवाष्णींना घरी बोलावून हळदीकुंकू समारंभ करून तिळगूळ आणि आवा (भेटवस्तू) वाटावा. पाहिल्या वर्षी नव्या नवरीने मात्र सवाष्णींना हळद-कुंकु किंवा कुंकवाची डबी वाटावी. त्यानंतर दुसऱ्या वर्षांपासून तुम्हाला आवडत असलेल्या वस्तूंचे वाण देऊ शकतात. मकरसंक्रांत ते रथसप्तमीपर्यंतचा काळ हा पर्वकाळ असतो.

या दरम्यान हळदीकुंकू समारंभ करू शकतात. दान धर्म करू शकतात. तसेच नव्या नवरीने काळी साडी परिधान करून हलव्याचे दागिने घालावे. म्हणजेच हलव्याच्या दागिन्यांच्या शृंगार करावा अशी अनेकवर्षांपासून परंपरा आहे.

ALSO READ: Makar Sankranti 2026 Wishes in Marathi मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा मराठी

ALSO READ: मकर संक्रांतीला मासिक पाळी आल्यावर काय करावे

ALSO READ: संक्रांतीला काय वाण द्यायचे? पहा या ५० युनिक वस्तूंची यादी

तामिळनाडूमध्ये हा सण पोंगल म्हणून साजरा केला जातो, तर कर्नाटक, केरळ आणि आंध्र प्रदेशमध्ये याला फक्त संक्रांती म्हणतात. मकर संक्रांतीच्या सणाला काही ठिकाणी उत्तरायण असेही म्हणतात, उत्तरायणही याच दिवशी होते हा गैरसमज आहे. पण मकर संक्रांत ही उत्तरायणापेक्षा वेगळी आहे.

1. २०२६ मध्ये मकर संक्रांती कधी आहे?

2. मकर संक्रांतीचे महत्व

3. मकर संक्रांतीला तिळगुळाचं महत्त्व

4. महाराष्ट्रातील 'मकर संक्रांत'

5. मकर संक्राती पूजा विधी

6. मकर संक्रांतीला काळ्या रंगाचं महत्त्व

7. मकर संक्रांतीला पारंपरिक हलव्याचे दागिने

8. मकर संक्रांतीला खिचडीचं महत्त्व

9. मकर संक्रांतीला पतंग का उडवतात

10. मकर संक्राती विविध नावे

1. २०२६ मध्ये मकर संक्रांती कधी आहे?

वर्ष २०२६ मध्ये मकर संक्रांती १४ जानेवारी (बुधवार) रोजी साजरी होईल.

संक्रांती : दुपारी ३:१३ वाजता (सूर्य मकर राशीत प्रवेश)

पुण्य काल: दुपारी ३:०६ ते सायंकाळी ५.५० पर्यंत (सुमारे २ तास ३२ मिनिटे)

महापुण्य काल: दुपारी ३:१३ ते ४:५८ पर्यंत (सर्वोत्तम वेळ - स्नान, दान, पूजा साठी)

टीप: यंदा १४ जानेवारीला षटतिला एकादशीही आहे, त्यामुळे दुर्मिळ योग आहे. खिचडी दान १४ तारखेलाच करणे उत्तम मानले जाते (काही ठिकाणी १५ ला करतात).

2. मकर संक्रांतीचे महत्व

देवांचा दिवस: धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवसापासून देवांचा दिवस सुरू होतो आणि दैत्यांची रात्र संपते. उत्तरायणाला 'प्रकाशाचा काळ' मानले जाते, जो शुभ कार्यांसाठी उत्तम असतो.

नवीन पिकांची पूजा: मकर संक्रांत हा मुळात कापणीचा (Harvest) सण आहे. नवीन आलेल्या धान्याची (जसे की बाजरी, गहू, हरभरा) देवाला नैवेद्य म्हणून पूजा केली जाते. निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हा दिवस साजरा होतो.

भीष्म पितामहांचा त्याग: महाभारतात भीष्म पितामहाने मृत्यूसाठी उत्तरायणाची वाट पाहिली होती, कारण असे मानले जाते की उत्तरायणात देह त्यागल्यास मोक्ष मिळतो.

शनि-सूर्य भेट: पौराणिक कथेनुसार, सूर्यदेव (वडील) आणि शनिदेव (मुलगा) यांचे पटत नसे. मात्र, संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य स्वतः आपल्या मुलाच्या (शनिच्या) घरी म्हणजेच मकर राशीत जातात. तिथे ते तिळाने त्यांचे स्वागत करतात. त्यामुळे या दिवशी तीळ वापरल्याने नात्यातील कटुता संपते आणि शनिदोष दूर होतो, अशी श्रद्धा आहे.

वाण लुटणे: सुवासिनी महिला धान्य, भांडी किंवा सौभाग्यवतीच्या वस्तूंचे 'वाण' लुटतात. यातून समाजाप्रती कृतज्ञता आणि त्याग व्यक्त केला जातो.

स्नान: गंगा, यमुना किंवा सरस्वती यांसारख्या पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.

दानाचे महत्तव: दानाचा फळ सौपट मिळतो, आत्मशुद्धी आणि पुण्यप्राप्ती होते. या दिवशी जप, तप, दान, स्नान, श्राद्ध, तर्पण आदी धार्मिक कार्यांना विशेष महत्त्व आहे. या प्रसंगी दिलेले दान शतपटीने वाढते आणि त्याचे फळ मिळते, अशी श्रद्धा आहे. या दिवशी शुद्ध तूप आणि घोंगडी दान केल्याने मोक्षप्राप्ती होते, असे मानले जाते.

गंगा स्नान: मकर संक्रांतीच्या दिवशी गंगेत स्नान करणे आणि गंगेच्या तीरावर दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. या सणाला तीर्थराज प्रयाग आणि गंगासागर स्नानाला महास्नान असे नाव देण्यात आले आहे. सामान्यतः सूर्य सर्व राशींवर प्रभाव टाकतो, परंतु सूर्याचा कर्क आणि मकर राशीत प्रवेश धार्मिक दृष्टिकोनातून खूप फलदायी आहे. ही प्रवेश किंवा संक्रमण प्रक्रिया सहा महिन्यांच्या अंतराने होते. भारत देश उत्तर गोलार्धात स्थित आहे. सामान्यतः भारतीय पंचांग पद्धतीच्या सर्व तारखा चंद्राच्या गतीच्या आधारावर ठरतात, परंतु मकर संक्रांती ही सूर्याच्या गतीनुसार ठरते.

3. मकर संक्रांतीला तिळगुळाचं महत्त्व

मकर संक्रांतीला तिळगूळ वाटणे ही केवळ एक सामाजिक परंपरा नसून त्यामागे धार्मिक, वैज्ञानिक आणि आध्यात्मिक अशी तिहेरी कारणे आहेत. "तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला" या वाक्यातून नात्यांमधील ओलावा जपण्याचा संदेश दिला जातो. याचे सविस्तर महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे: 

शास्त्रीय आणि आरोग्यदायी महत्त्व : 

मकर संक्रांत हा सण हिवाळ्यात (जानेवारी महिन्यात) येतो, जेव्हा कडाक्याची थंडी असते.

उष्णता निर्माण करणे: तीळ आणि गूळ हे दोन्ही पदार्थ निसर्गात 'उष्ण' आहेत. त्यांच्या सेवनामुळे शरीराला आवश्यक असलेली ऊर्जा आणि उष्णता मिळते.

आरोग्य रक्षण: तिळामध्ये लोह, कॅल्शिअम आणि निरोगी फॅट्स असतात, तर गूळ रक्ताभिसरण सुधारण्यास मदत करतो. हिवाळ्यात कोरड्या पडणाऱ्या त्वचेला तिळातील तेलामुळे स्निग्धता मिळते.

धार्मिक आणि पौराणिक महत्त्व :

शनि-सूर्य संबंध: पौराणिक कथेनुसार, सूर्यदेव आणि त्यांचा पुत्र शनिदेव यांचे संबंध सुधारण्याचे प्रतीक म्हणजे मकर संक्रांत. जेव्हा सूर्य शनीच्या घरी (मकर राशीत) गेला, तेव्हा शनीने त्यांचे स्वागत काळ्या तिळाने केले होते. त्यामुळे या दिवशी तिळाचे महत्त्व अधिक आहे.

पापांचा नाश: असे मानले जाते की संक्रांतीच्या दिवशी तिळाचा सहा प्रकारे वापर (स्नान, उटणे, अर्पण, तर्पण, भक्षण आणि दान) केल्याने पापांचा नाश होतो.

सामाजिक आणि नैतिक महत्त्व :

कटुता संपवणे: तिळाचा दाणा लहान असतो पण तो गुळात मिसळला की त्याचा गोड लाडू बनतो. त्याचप्रमाणे, "माणसाने जुने हेवेदावे, राग आणि मनातील कटुता विसरून तिळासारखे एकत्र यावे आणि गुळासारखे गोड बोलावे," हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.

स्निग्धता जपणे: हिवाळ्याच्या कोरड्या हवामानाप्रमाणेच मानवी नात्यातही कोरडेपणा येऊ नये, त्यात 'स्निग्धता' (प्रेम) टिकून राहावी, म्हणून तिळगूळ दिला जातो.

तिळगुळाचे विविध प्रकार

महाराष्ट्रात आणि भारतात तिळगूळ वेगवेगळ्या स्वरूपात वापरला जातो:

तिळाचे लाडू: गूळ गरम करून त्यात भाजलेले तीळ आणि शेंगदाणे घालून बनवले जातात.

तिळगुळाची पोळी: गुळाचा वापर करून बनवलेली ही पोळी अतिशय पौष्टिक असते.

हलवा: साखरेच्या पाकात घोळवून बनवलेले पांढरे काटेरी तीळ (मुलांना खूप आवडतात).

अध्यात्मशास्त्रानुसार, तिळामध्ये 'सत्व' लहरी ग्रहण करण्याची क्षमता जास्त असते. त्यामुळे तिळगूळ खाल्ल्याने अंतर्शुद्धी होण्यास मदत होते असे मानले जाते.

4. मकर संक्रांतीचे विविध प्रकार

महाराष्ट्रातील 'मकर संक्रांत'

महाराष्ट्रात हा सण तीन दिवस चालतो:

भोगी: संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी 'भोगी' साजरी करतात. या दिवशी सर्व भाज्यांचे मिश्रण असलेली 'भोगीची भाजी' आणि बाजरीची भाकरी खाल्ली जाते.

संक्रांत: मुख्य दिवशी लोक एकमेकांना "तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला" असे म्हणून तिळाचे लाडू किंवा वड्या देतात.

किंक्रांत: संक्रांतीचा पुढचा दिवस, जो देवीने संकरासूर राक्षसाचा वध केल्याचा विजय म्हणून साजरा होतो.

सुवासिनी महिला 'हळदी-कुंकू' समारंभ आयोजित करतात आणि एकमेकींना 'वाण' (वस्तू) लुटतात.

5. मकर संक्राती पूजा विधी (सोप्या पद्धतीने)

सकाळी लवकर उठून स्नान करा (शक्य असल्यास नदीत, नाहीतर घरात).

स्वच्छ कपडे घाला, सूर्यदेवाच्या दिशेने उभे राहून लोट्यात पाणी, फुले, तीळ, लाल फुले घेऊन अर्घ्य द्या.

मंत्र:

ॐ घृणिः सूर्याय नमः (किंवा ॐ आदित्याय नमः) ११/२१/१०८ वेळा जप करा.

तीळ-गूळ, खिचडी, कंबल, उडीद, तांदूळ, हळद, तेल इत्यादी दान करा.

संध्याकाळी सूर्याला नमस्कार करून दिवा लावा.

6. मकर संक्रांतीला काळ्या रंगाचं महत्त्व

मकर संक्रांत हा एकमेव सण असावा ज्यात काळा रंग आवर्जून वापरला जातो. या दिवशी महिला काळ्या रंगाचे कपडे घालून हळदी-कुंकूवाचा समारंभ आयोजित करतात. मकरसंक्रांतपासून रथसप्तमी पर्यंत हळदी-कुंकू समारंभ आयोजित केला जातो. या दिवशी सुवासिनींना वाण देण्या-घेण्यासाठी बोलावलं जातं. या सणाला काळा रंग घालण्यामागील शास्त्रीय कारण म्हणजे हिवाळा. तसं तर सणासुदीला काळा रंग वर्ज्य मानला जातो परंतु मकर संक्रात हिवाळ्यामध्ये येत असल्याने या काळात ऊबदार कपडे घातले जातात. काळा रंग उष्णता शोषून घेतो म्हणून संक्रातीला काळे कपडे परिधान करण्याची पद्दत आहे. याशिवाय मकर संक्रातीला लग्न झालेल्या नवीन जोडप्याला तसंच घरातील नवीन बाळाला घालण्यात येणारे हलव्याचे दागिने काळ्या रंगावर उठून दिसतात.

ज्योतिषशास्त्रानुसार मकर राशीचा स्वामी 'शनि' आहे आणि शनिदेवाचा आवडता रंग काळा आहे. संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य आपल्या मुलाच्या (शनिच्या) घरी जातो, म्हणून शनीला प्रसन्न करण्यासाठी आणि त्याचा सन्मान करण्यासाठी काळा रंग परिधान केला जातो.

7. मकर संक्रांतीला पारंपरिक हलव्याचे दागिने

मकर संक्रांतीला हलव्याचे दागिने घालणे ही महाराष्ट्रातील एक अतिशय सुंदर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा आहे. हे दागिने प्रामुख्याने नववधू (नव्याने लग्न झालेली स्त्री) आणि लहान मुले (ज्यांचे बोरन्हाण आहे) यांना घातले जातात.

हलव्याचे दागिने म्हणजे काय?

हे दागिने खऱ्या सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांसारखेच दिसतात, पण ते बनवण्यासाठी 'हलवा' (साखरेच्या पाकात घोळवलेले काटेरी पांढरे तीळ) वापरला जातो. हे दाणे कापडावर किंवा कागदावर डिंक किंवा सुई-दोऱ्याच्या साह्याने चिकटवून विविध दागिने तयार केले जातात.

नववधूचे दागिने

लग्नानंतरच्या पहिल्या संक्रांतीला नववधूला काळ्या रंगाची साडी (चंद्रकळा) नेसवली जाते आणि त्यावर पांढरेशुभ्र हलव्याचे दागिने घातले जातात. यात या दागिन्यांचा समावेश असतो- 

गळ्यात ठुशी, कोल्हापुरी साज, मंगळसूत्र, हार. 

हातात बांगड्या, बाजूबंद, अंगठी.

कानात झुमके किंवा कुडी.

केसांत वेणी, अंबाडा फूल, मुकुट किंवा बिंदिया. तसेच नथ, कमरपट्टा आणि जोडवी.

लहान मुलांचे दागिने

लहान मुलांच्या पहिल्या संक्रांतीला (बोरन्हाण विधीवेळी) त्यांना कृष्णासारखे किंवा परीसारखे नटवून हलव्याचे दागिने घातले जातात:

मुलांसाठी: बासरी, मुकुट, हार, कडे आणि कमरेला साखळी.

मुलींसाठी: छोटे हार, मुकुट, आणि कानातले.

या परंपरेचे महत्त्व

तीळ आणि साखर यांचा वापर करून बनवलेले हे दागिने नात्यात गोडवा निर्माण करण्याचे प्रतीक मानले जातात.

काळ्या रंगाच्या कपड्यांवर हे पांढरे दागिने अत्यंत उठून दिसतात.

तसेच नवीन आलेल्या सुनेचे किंवा घरातील लहान बाळाचे लाड आणि कौतुक करण्याचा हा एक मार्ग आहे.

8. मकर संक्रांतीला खिचडीचं महत्त्व

मकर संक्रांतीच्या दिवशी असे मानले जाते की या दिवशी सूर्य देव त्यांच्या पुत्र शनीच्या घरी जातात. ज्योतिष शास्त्रामध्ये उडदाची डाळ शनिदेवाशी संबंधित मानली जाते. अशा स्थितीत या दिवशी उडीद डाळ खिचडी खाऊन दान केल्याने सूर्यदेव आणि शनिदेवाची कृपा प्राप्त होते. तसेच तांदूळ हा चंद्राचा, मीठाचा शुक्र, हळद हा गुरु, हिरव्या भाज्या बुध कारक मानले जातात. त्याच वेळी उष्णतेशी संबध मंगळाशी निगडित आहे. त्यामुळे मकर संक्रांतीच्या दिवशी खिचडी खाल्ल्याने कुंडलीतील सर्व प्रकारच्या ग्रहांची स्थिती सुधारते.

आरोग्यासाठी महत्त्व:

हिवाळ्याच्या दिवसात शरीराची पचनशक्ती जपावी लागते. नवीन आलेल्या तांदळाची आणि डाळीची खिचडी पचायला हलकी आणि पौष्टिक असते.

थंडीच्या काळात शरीराला उष्णतेची गरज असते. खिचडीत घातले जाणारे तूप आणि आले-लसूण शरीराला ऊब देतात.

संक्रांतीच्या काळात मटार, गाजर, घेवडा यांसारख्या ताज्या भाज्या येतात, त्या खिचडीच्या माध्यमातून शरीराला मिळतात.

खिचडी दानधर्माचे महत्त्व

या दिवशी तांदूळ आणि डाळ (कच्ची खिचडी) गरिबांना दान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते. याला 'अक्षय दान' म्हणतात, ज्याचे फळ कधीही संपत नाही.

शेतकरी आपल्या नवीन पिकातील काही भाग देवाला आणि समाजाला अर्पण करतो, त्या कृतज्ञतेपोटी खिचडी बनवून वाटली जाते.

9. मकर संक्रांतीला पतंग का उडवतात

मकर संक्रांतीला पतंग उडवणे ही केवळ एक मजा नसून त्यामागे आरोग्यदायी, वैज्ञानिक आणि सामाजिक कारणे आहेत. आकाशात झेप घेणारे रंगीबेरंगी पतंग आनंदाचे आणि उत्साहाचे प्रतीक मानले जातात.

आरोग्यासाठी महत्त्व: संक्रांतीच्या काळात सूर्य उत्तरायणात प्रवेश करतो, म्हणजे सूर्याची किरणे पृथ्वीवर प्रखर पडू लागतात. पतंग उडवण्याच्या निमित्ताने लोक तासनतास गच्चीवर किंवा मोकळ्या मैदानात उन्हात थांबतात. यामुळे शरीराला मुबलक प्रमाणात व्हिटॅमिन डी मिळते, जे हाडे आणि आरोग्यासाठी उत्तम असते. सूर्याच्या कोवळ्या उन्हात राहिल्यामुळे हिवाळ्यातील थंडीमुळे जडलेले आजार किंवा शरीरातील जडपणा दूर होण्यास मदत होते.

वैज्ञानिक आणि भौगोलिक कारण: या काळात वाऱ्याची दिशा पतंग उडवण्यासाठी अत्यंत अनुकूल असते. उत्तरायणामुळे हवामानात बदल होतात आणि वाहणारा वारा पतंगाला सहज वर नेण्यास मदत करतो.

आध्यात्मिक महत्त्व: असे मानले जाते की पतंग हे मानवी आत्म्याचे प्रतीक आहे. पतंग उंचावर नेणे म्हणजे आपला आनंद आणि कृतज्ञता देवापर्यंत पोहोचवणे. पतंग आकाशात उंच जातो, जे प्रगतीचे आणि यशाचे लक्षण आहे. जीवनातील नैराश्य झटकून यशाच्या शिखराकडे जाण्याचा संदेश यातून मिळतो.

सामाजिक एकता आणि आनंद: पतंग उडवण्यासाठी मित्रांची किंवा कुटुंबाची साथ लागते (कोणीतरी 'कणा' धरावा लागतो, कोणी 'ढील' द्यावी लागते). यामुळे आपापसातील संवाद वाढतो आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण होते. पतंग उडवताना एकाग्रता आणि संयम लागतो. समोरील व्यक्तीचा पतंग 'काटणे' आणि स्वतःचा पतंग वाचवणे यातून चपळता आणि निर्णयक्षमता वाढते.

10. मकर संक्राती विविध नावे

मकर संक्रांती : छत्तीसगड, गोवा, ओडिशा, हरियाणा, बिहार, झारखंड, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक, केरळ, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, मणिपूर, राजस्थान, सिक्कीम, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, पश्चिम बंगाल, गुजरात आणि जम्मू

ताड़ पोंगल, उझवर तिरुनल : तमिळनाडू

उत्तरायण : गुजरात, उत्तराखंड

उत्तरैन, माघी संगरांद : जम्मू

शिशूर संक्रांत: काश्मीर खोर्‍यात

माघी : हरियाणा, हिमाचल प्रदेश, पंजाब

भोगली बिहू: आसाम

खिचडी : उत्तर प्रदेश आणि पश्चिम बिहार

पौष संक्रांती: पश्चिम बंगाल

मकर संक्रमण: कर्नाटक

भारताबाहेरील विविध नावे

बांगलादेश : शकरैन / पौष संक्रांती

नेपाळ: माघे संक्रांती किंवा 'माघी संक्रांती' 'खिचडी संक्रांती'

थायलंड : सॉन्गकरण

लाओस : पी मा लाओ

म्यानमार: थियान

कंबोडिया: मोहा संगक्रान

श्रीलंका: पोंगल, उझावर तिरुनल

पौराणिक मान्यतेनुसार, या दिवशी भगवान पृथ्वीवर अवतार घेतात आणि आत्म्याला मोक्ष प्राप्त होतो, असे मानले जाते.

पतंग महोत्सव अहमदाबाद

अहमदाबादमधील साबरमती नदीकाठी आयोजित आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव जगभरात प्रसिद्ध आहे. भारत, जपान, अमेरिका, ब्राझील आणि मलेशियासारख्या देशांमधूनही लोक येथे त्यांचे भव्य आणि अनोखे पतंग उडवण्यासाठी येतात. रात्रीच्या वेळी कंदील लावून पतंग उडवणे हा या उत्सवाचा सर्वात जादुई क्षण आहे.

पतंग उत्सव, कच्छ

मखमली पांढऱ्या वाळवंटातील वाळू आणि निळ्या आकाशासमोर रंगीबेरंगी पतंग उडवणे हे स्वप्नवत दृश्य आहे. मकर संक्रांतीच्या वेळी, कच्छच्या रण उत्सवात विशेष पतंग उडवण्याच्या स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. या पांढऱ्या मिठाच्या चादरीवर एकाच वेळी हजारो पतंग फडफडवताना पर्यटक मंत्रमुग्ध होतात. हे ठिकाण फोटोग्राफी प्रेमींसाठी स्वर्ग आहे.

रॉयल पतंग महोत्सव, जयपूर

राजस्थानची राजधानी जयपूरमध्ये मकर संक्रांती एका अनोख्या भावनेने साजरी केली जाते. जयपूरमधील आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव शाही वैभवाची झलक दाखवतो. सिटी पॅलेस आणि जल महालभोवतीचे आकाश रंगीबेरंगी पतंगांनी भरलेले असते. पर्यटकांसाठी येथे विशेष प्रदर्शने आणि स्पर्धा देखील आयोजित केल्या जातात.

पतंग महोत्सव, हैदराबाद

दक्षिण भारतात मकर संक्रांती पोंगल म्हणून साजरी केली जाते, परंतु हैदराबादमध्ये पतंग उडवण्याची क्रेझ उत्तर भारताइतकीच तीव्र आहे. तेलंगणा आंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव हैदराबादच्या परेड ग्राउंडवर आयोजित केला जातो. दूरदूरून व्यावसायिक पतंगबाज येथे येतात. या महोत्सवाचे उद्दिष्ट संस्कृतीला चालना देणे आणि पतंग उडवण्याची लुप्त होत चाललेली कला जिवंत ठेवणे आहे.

ALSO READ: Makar Sankranti पवित्र पर्वावर देशातील या पाच शहरांना भेट द्या

उदयाचल जगभासक दिनमणि शुभस्मरणा ॥

पद्मासन सुखमुर्ती सुहास्यवरवदना ।

पद्मकरा वरदप्रभ भास्वत सुखसदना ॥ १ ॥

जय देव जय देव जय भास्कर सूर्या ।

विधिहरिशंकररूपा जय सुरवरवर्या ॥ ध्रु० ॥

कनकाकृतिरथ एकचक्रांकित तरणी ।

सप्ताननाश्वभूषित रथिं ता बैसोनी ॥

योजनसह्स्त्र द्वे द्वे शतयोजन दोनीं ।

निमिषार्धें जग क्रमिसी अद्भुत तव करणी ॥ जय० ॥ २ ॥

जगदुद्भवस्थितिप्रलय-करणाद्यरूपा ।

ब्रह्म परात्पर पूर्ण तूम अद्वय तद्रूपा ॥

तत्त्वंपदव्यतिरिक्ता अखंड -सुखरूपा ।

अनन्य तव पद मौनी वंदित चिद्र्पा ॥ जय० ॥ ३ ॥

पारंपरिक दृष्टिकोन (बहुतेक प्रथा)- 

हिंदू धर्मात मासिक पाळीच्या काळात स्त्रियांचा स्पर्श किंवा सहभाग काही धार्मिक विधींमध्ये अशौच मानला जातो. 

यामुळे मंदिरात जाणे, देवाची पूजा करणे, सूर्याला अर्घ्य देणे, खिचडी बनवणे/छूणे किंवा दानाचा प्रत्यक्ष स्पर्श यांसारख्या गोष्टी टाळल्या जातात.

पाळीच्या ३-४ दिवसांत विश्रांती घेणे, शारीरिक श्रम टाळणे आणि आराम करणे शिफारस केले जाते (हे आयुर्वेदानुसारही योग्य आहे, कारण पाळीच्या काळात शरीराला विश्रांतीची गरज असते).

मकर संक्रांतीसाठी व्यावहारिक उपाय (आजच्या काळात)- मकर संक्रांतीच्या दिवशी पाळी आली तर तुम्ही अजूनही सणाचा आनंद घेऊ शकता आणि पुण्य मिळवू शकता. काही पर्याय:

स्नान आणि सूर्य नमस्कार - सकाळी स्नान करून सूर्यदेवाला मनोमन प्रार्थना करा. प्रत्यक्ष अर्घ्य देण्याऐवजी घरातूनच "ॐ सूर्याय नमः" म्हणून प्रार्थना करा.

दान - काळे तिळ, गूळ, खिचडी, कपडे, कम्बल किंवा दानाचे पदार्थ कुटुंबातील इतर सदस्य किंवा यांच्यामार्फत द्या. तुम्ही स्वतः स्पर्श न करता दानाचे नियोजन करू शकता.

वाण लुटणे- जर तुम्ही हळदी-कुंकवाचा कार्यक्रम करणार असाल किंवा वाण लुटणार असाल, तर ५ दिवस पूर्ण होईपर्यंत थांबण्याचा सल्ला दिला जातो. तुम्ही संक्रांतीनंतरही (किंवा रथसप्तमीपर्यंत) कधीही वाण लुटू शकता.

तिळ-गूळ खाणे - घरात तयार केलेले तिळ लाडू किंवा तिळगूळ खाऊ शकता. हे आरोग्यासाठीही उत्तम आहे.

पूजा/विधी - जर घरात पूजा करायची असेल तर इतर कुटुंबीय (पुरुष किंवा पाळी नसलेल्या महिला) यांना सांगा की ते पूजा करावी. तुम्ही मनोमन प्रार्थना किंवा मंत्र ऐकू शकता (उदा. सूर्य मंत्र, गायत्री मंत्र).

सुगड पूजेच्या वस्तू (उदा. वाण) देणाऱ्यांकडून घ्या आणि इतरांना द्या, पण मूर्ती किंवा पूजेच्या भांड्यांना स्पर्श करणे टाळा.

विश्रांती आणि सकारात्मकता - हा दिवस विश्रांतीचा आणि स्वतःची काळजी घेण्याचा आहे. पाळी ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, ती अपवित्र नाही, ती जीवनदायी आहे. तुम्ही सकारात्मक विचार करून सण साजरा करा.

आधुनिक दृष्टिकोन- 

आज अनेक विद्वान आणि आध्यात्मिक गुरू सांगतात की पाळी ही अपवित्र नसून अतिशय शक्तिशाली आणि पवित्र असते. काही ठिकाणी (जसे कामाख्या मंदिरात) पाळीला उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. म्हणून तुमच्या श्रद्धेनुसार निर्णय घ्या. कठोर नियमांचे पालन करायचे की नाही, हे तुमच्या घरच्या परंपरेनुसार ठरवा. 

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य! पाळीच्या काळात त्रास होत असेल तर आराम करा, पौष्टिक आहार घ्या आणि आनंदाने सण साजरा करा.

अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची जबाबदारी घेत नाही.

तारीख: १४ जानेवारी २०२६, बुधवार.

पुण्य काळ: दुपारी ३:१३ ते ५:४५.

महापुण्य काळ: दुपारी ३:१३ ते ४:५८.

ज्योतिषशास्त्रानुसार तुमच्या राशीनुसार तुम्ही खालील वस्तूंचे दान करू शकता:

राशीनुसार दान करा (मकर संक्रांती २०२६)

मेष (Aries)- गूळ, मसूर डाळ, लाल वस्त्र, तीळ आणि तांबे.

वृषभ (Taurus)- पांढरे तीळ, साखर, तूप किंवा पांढरे वस्त्र.

मिथुन (Gemini)- हिरवी मूग डाळ, तीळ, हिरवे कापड किंवा काशाचे भांडे.

कर्क (Cancer)- दूध, पांढरे तीळ, चांदी, साखर किंवा तांदूळ.

सिंह (Leo)- गहू, तांबे, गूळ, लाल चंदन आणि तीळ.

कन्या (Virgo)- हिरवे धान्य (मूग), तीळ, चादर किंवा गरिबांना भोजन.

तूळ (Libra)पांढरे तीळ, साखर, उबदार कपडे (ब्लँकेट) किंवा तूप.

वृश्चिक (Scorpio)- लाल वस्त्र, तीळ, गूळ.

धनु (Sagittarius)- चणा डाळ, पिवळे वस्त्र, हळद, तीळ आणि केशर.

मकर (Capricorn)- काळे तीळ, तेल, ब्लँकेट, लोखंडी वस्तू किंवा कोळसा.

कुंभ (Aquarius)- काळे तीळ, तेल, उबदार कपडे आणि अन्नदान.

मीन (Pisces)- पिवळे कापड, चणा डाळ, तीळ, तूप आणि केळी.

इतर महत्वाचे दान

काळे तीळ: शनिदेवाला प्रसन्न करण्यासाठी आणि तुमच्या कुंडलीत त्यांचे आशीर्वाद प्राप्त करण्यासाठी काळे तीळ दान करा.

तूप: जीवनात सुख आणि शांतीसाठी तूप दान करा किंवा तूप मिश्रित खिचडी खाऊ घाला.

काळ्या रंगाचे कंबल: अशुभ ग्रहांचा प्रभाव कमी करण्यासाठी काळे कंबल दान करा.

अन्न आणि पाणी: गरजूंना अन्न देणे आणि अन्न आणि पाणी दान करणे विशेष फलदायी आहे.

अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याच्या सत्यतेची पुष्टी करत नाही.

मकर संक्रातीला काय करावे?

स्नान केल्यानंतर, तांब्याच्या भांड्यातून भगवान सूर्याला पाणी अर्पण करा, त्यात लाल फुले, तांदळाचे दाणे आणि तीळ घाला. सूर्य मंत्रांचा जप करा आणि सूर्य चालीसा पठण करा. सूर्य देवाला प्रसन्न करण्याचा हा सर्वात सोपा आणि प्रभावी मार्ग आहे.

या दिवशी दानाचे महत्त्व अतुलनीय आहे. मकर संक्रांती २०२६ रोजी, तुमच्या क्षमतेनुसार गरजूंना तीळ, गूळ, ब्लँकेट, खिचडी आणि लोकरीचे कपडे दान करा. या दिवशी गायींना हिरवा चारा खायला घालणे आणि पूर्वजांना तर्पण (नैवेद्य) अर्पण करणे देखील खूप शुभ मानले जाते.

मकर संक्रांती रोजी काय करू नये

सूर्य देवाचा कोप टाळण्यासाठी मकर संक्रांतीच्या दिवशी काही कामे टाळावीत. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, या दिवशी मांस, मद्य, लसूण आणि कांदे यासारखे तामसिक पदार्थ खाणे टाळावे.

शास्त्रांनुसार, संक्रांतीच्या दिवशी घरात किंवा बाहेर अपशब्द वापरू नयेत किंवा कोणत्याही गरीब किंवा असहाय्य व्यक्तीचा अपमान करू नये.

असे केल्याने कुंडलीत सूर्य कमकुवत होतो आणि आदर आणि सन्मान कमी होतो. याव्यतिरिक्त, या दिवशी स्नान आणि दान न करता काहीही खाणे किंवा पिणे टाळावे. या सणात सकाळी उशिरापर्यंत जागणे देखील निषिद्ध मानले जाते, कारण हा सूर्याच्या उर्जेचे स्वागत करण्याचा काळ आहे.

घरात संघर्ष निर्माण करणे किंवा तुळशीची पाने तोडणे टाळा. मकर संक्रांतीच्या दिवशी झाडे छाटणे देखील अशुभ मानले जाते. या छोट्या गोष्टी लक्षात ठेवून तुम्ही सूर्य दोषाचे नकारात्मक परिणाम टाळू शकता.

_राव माझे पती नाहीत, तर आहेत बेस्ट फ्रेंड.

लग्नानंतर मकर संक्रातचा पहिला सण करते साजरा,

_ रावांचा स्वभाव, आहे फार लाजरा.

गुळाने येते, तिळाला गोडी,

_ रावांचे नाव घेते, आवडली का आमची जोडी.

गोड गुळात, मिसळले तीळ,

_ रावांना देऊन बसले मी, पहिल्या भेटीतच दिल.

तिळगुळ घेण्यासाठी सर्वजण झाले गोळा

_ रावांचे प्रेम लाख रुपये तोळा.

तिळासोबत गुळाचा गोडवा किती छान

_ रावांचे नाव घेऊन देते संक्रांतीचे वाण.

तिळाच्या लाडू सोबत देते काटेरी हलवा

_ चे नाव घेते त्यांना लवकर बोलवा.

आकाशात दिसतोय, पंतंगाचा वेगवेगळा रंग,

_ राव हवेत मला, ७ जन्मासाठी संग.

तिळगुळाचा स्वाद, आणि आनंदाची लहर,

_ रावांमुळे आली आयुष्यात, सुखाची बहर.

नवीन वर्षात आपल्या सर्वांच्या, पूर्ण होवोत ईच्छा,

_ रावांचे नाव घेते तुम्हा सर्वांना, मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा.

मकर संक्रांतीचा आज आहे, शुभ पर्व,

_ रावांचे नाव घेताना, मला वाटतो गर्व.

तिळासारखा स्नेह, गुळासारखी गोडी,

_ रावांचे नाव घेते, सुखी असावी आमची जोडी.

सूर्याची राशी बदलेल, तुमचे भविष्य,

_ रावांमुळे, बदलेल माझे आयुष्य.

हलव्याचे दागिने, त्यावर काळी साडी,

नेहमी खुश राहो _ रावांसोबत आमची जोडी.

नाही मोठे पणाची अपेक्षा, नाही दौलताची इच्छा,

_ रावांचे नाव घेते तुम्हा सर्वांस, मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा.

महालक्ष्मीच्या देवीला, अलंकाराचा साज,

_ रावांचे नाव घेते, संक्रांत आहे आज.

आई वडिलांसारखी माया, नसते कोणाला,

_ रावांचे नाव घेते, संक्रांतीच्या सणाला.

तिळगुळ आणि लाडूने करूया, तोंड गोड,

_ रावांना अशीच असुदे, दोन्ही परिवाराची ओढ.

रामायण महाभारतात, बघितले असतील सर्वांनी बाण,

_ रावांचे नाव घेते, घ्या संक्रांतीचा वाण.

हलव्याच्या दागिन्यांची माळ, आणि सोन्याचा साज,

_ रावांचे नाव घेते, मकरसंक्रात आहे आज.

मकर संक्रांति म्हणून, ठेवला आहे मी उपवास,

_ रावांचे नाव घेते, आयुष्यभर असुदे त्यांचा सहवास.

भावनात जन्मली कल्पना, फुल गुंफिले शब्दांचे,

_ रावांच नाव घेते, मन राखून सर्वांचे.

नवीन वर्षाची सुरवात झाली, संक्रांतीपासून,

_ रावांसोबत सर्व सण साजरे करेन, आजपासून.

आईच्या हाताचे तिळाचे लाडू, खायला येते खूप मज्जा,

_ रावांचे नाव घ्यायला, मला नाही वाटत लज्जा.

आज मकर संक्रांत म्ह्णून, मी आले नटून,

आणि _ रावांसोबत मी अशी 

आमची जोडी दिसते, सर्वात उठून.

संक्रांतीच्या सणाला आहे, सुगड्यांचा मान,

_ रावांच्या नावावर देते, हळदी कुंकूच वाण.

आज मकरसंक्रांत म्हणुन, दाराला लावले तोरण,

_ रावांचे नाव घेते, हळदी कुंकवाचे कारण.

तिळगुळ दिल्या घेल्याने जातो, नात्यातला कडूपणा,

_ रावांची सौभाग्यवती म्हणून, मिरवण्यात मला वाटतो मोठेपणा.

माहेरच्या मायेला, नाही कशाची सर,

_ रावांच्या सहवासात, न वाटे कसली कसर.

आज मकरसंक्रांत म्ह्णून, जेवण केले आहे गोड,

_ रावांची आहे, मला फार ओढ.

देवापुढे ठेवण्यासाठी आणले, नारळ आणि केळी,

_ रावांचे नाव घेते, मकरसंक्रातीच्या वेळी.

तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला,

_ रावांचे नाव घेते, सर्वांनी कान आणि डोळे खोला.

हळद लावते कुंकू लावते, वाण घेते घोळात,

_ रावांचे नाव घेते, सवासनीच्या मेळ्यात.

संक्रातीच्या दिवशी, तिळाचे काढते सत्व,

_ रावांचे नाव घेते, आज हळदी कुंकवाचे महत्व.

लग्नानंतर आज आहे, आमची पहिली संक्रांत,

_ रावांचे नाव घेते, सुख समृद्धी येउदे आमच्या संसारात.

मकर संक्रांतीला असतो, हलव्याच्या दागिन्यांना मान,

_ रावांचे नाव घेऊन देते, हळदी कुंकूचे वाण.

हिऱ्याची अंगठी, चांदीचे पैंजण

_ रावांचे नाव घेत आहे ऐका गुपचूप सर्वजण

पुराणपोळीला स्वाद येण्यासाठी, घालतात त्यात गुळ,

_ रावांचे नाव घेऊन, वाटते तिळगुळ.

तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला,

_ रावांचे नाव घेण्याचे, सौभाग्य मला.

तिळाची माया, गुळाची जोडी,

परमेश्वर सुखी ठेवो माझी _ रावांसोबतची जोडी.

मराठ मोळे सण, आहेत किती छान,

_ रावांची पत्नी असण्याचा, मला आहे अभिमान.

गुळाने येतो, लाडूला गोडवा,

_रावांचे नाव घेते, आज सर्वांना संक्रातीला बोलवा.

मकर संक्रांत हा, पोंगल म्हणून देखील केला जातो साजरा,

__ रावांचा मला आवडतो, चेहरा लाजरा.

तिळाचा लाडू, खायला येते मज्जा,

_ रावांनी केला, माझ्या मनावर कब्जा.

संक्रातीच्या दिवशी, महिला जमल्या हळदी कुंकवाला,

_ रावांचे नाव घेऊन, आली मी तुमच्या स्वागताला.

मकर संक्रांतीला, कपडे घालतात काळे,

_ रावांना नेमही सुचतात, कुठेपण चाळे.

मोठ्यांचा करावा आदर, मान सन्मान,

_ रावांच्या नावाने घेते, सौभाग्याचे वाण.

प्रेम द्यावे प्रेम घ्यावे, प्रेमाचा असावा साठा,

_ रावांच्या सुखदुःखात, माझा अर्धा वाटा.

एका आठवड्यात, दिवस असतात सात,

_ रावांचे नाव घेते, आज आहे मकरसंक्रांत.

आजच्या दिवशी, घरी जमल्या साऱ्या मावशी,

_ रावांचं नाव घेते, मकरसंक्रांतीच्या दिवशी.

काकवी पासून, बनवतात गुळ,

_ रावांचे नाव घेऊन, वाटते तिळगुळ.

संसारुपी सागरात पली असावे हौशी

_ रावांचे नाव घेते मकर संक्रांती दिवशी.

मकर संक्रांतीला तीळगूळ वाटणे, आणि पतंग उडवण्याची आहे प्रथा,

_ रावांसोबत पूजेला बसून, वाचते मी सत्यनारायणाची कथा.

मकर संक्रांतीला गंगेत स्नान करून, धुवू सारे दुःख,

_ रावांच्या जीवनात, नेहमी असुदे सुख.

ते उडवत होते पतंग, आणि मी पकडली होती फिरकी,

_ रावांच्या मागे, सात जन्म अशीच घेईन मी गिरकी.

मकर संक्रांतीला, काळ्या कापडाला फार आहे डिमांड,

_ राव माझे सर्व हट्ट पूर्ण करा, नाहीतर सर्वांसमोर घेते रिमांड.

हलव्याचे दागिने, काळ्या कपड्यावर दिसतात उठून,

सर्वजण विचारतात __ हॅंडसम, भेटले कुठून.

मकर संक्रांत म्हणून, पतंगाने आकाशात घेतली भरारी,

मी घेतली _ रावांसोबत, आयुष्यभराची सवारी.

लाडू बनवण्यासाठी, गुळात मिसळले तिळ,

_ रावांना देऊन बसले मी, पहिल्या भेटीतच दिल.

गुलाबापेक्षा मोहक दिसते गुलाबाची कळी,

_ रावांचे नाव घेते संक्रांतीच्या हळदी कुंकुवाच्या वेळी.

आली आली संक्रांत, घ्या सौभाग्याच वाण,

_ राव आहेत प्रेमळ, जशी आनंदाची खाण.

लज्जेचे बंधन असले तरी, नाव आहे ओठी,

_ रावांचे नाव घेते, तुमच्या आग्रहापोटी.

तिळगुळाच्या देवघेवीने दृढ प्रेमाचं जुळतं नात,

_ रावांचे नाव घेते आज आहे मकरसंक्रांत.

मकर संक्रांतीला खालील गोष्टींचे दान टाळावे:

१. जुने किंवा फाटलेले कपडे

अनेकजण संक्रांतीच्या निमित्ताने घरातील जुने, मळलेले किंवा फाटलेले कपडे दान करतात. शास्त्रांनुसार, अशा वस्तूंचे दान केल्याने घरात दरिद्रता येते. दान नेहमी नवीन किंवा चांगल्या स्थितीतील वस्तूंचेच करावे.

२. शिळे अन्न

दान हे नेहमी सात्विक आणि ताजे असावे. कोणालाही शिळे, खराब झालेले किंवा उरलेले अन्न दान करू नका. असे केल्याने पुण्याऐवजी दोष लागतो.

३. प्लास्टिक किंवा काचेच्या वस्तू

संक्रांतीच्या दिवशी प्लास्टिकच्या वस्तू, धारदार वस्तू (जसे की चाकू, कात्री) किंवा काचेच्या वस्तू दान करणे टाळावे. हे दान नकारात्मकता वाढवू शकते असे मानले जाते.

४. वापरलेले तेल

मकर संक्रांतीला तिळाचे आणि तेलाचे दान शुभ असते, पण ते तेल वापरलेले किंवा खरकटे नसावे. नेहमी शुद्ध आणि नवीन तेलाचेच दान करावे.

५. राग किंवा अपमानास्पद भावनेने केलेले दान

दानाचे फळ तेव्हाच मिळते जेव्हा ते मनापासून आणि समोरच्या व्यक्तीचा आदर राखून केले जाते. कोणालाही हिणवून, रागाने किंवा उपकार करण्याच्या भावनेने दिलेली वस्तू 'दान' मानली जात नाही.

काही महत्त्वाच्या टिप्स:

दान देणारी व्यक्ती आणि दान करण्याची वस्तू दोन्ही स्वच्छ असावीत.

जर तुमच्या दारात कोणी गरजू आला असेल, तर त्याला किमान थोडे तीळ-गुळ तरी द्यावे, रिकाम्या हाताने पाठवू नये.

मांस, मद्य किंवा इतर कोणत्याही नशिल्या पदार्थांचे दान या पवित्र दिवशी करू नये.

मकर संक्रांतीला तिळ, गुळ, नवीन वस्त्र, धान्य आणि गाईला चारा देणे अत्यंत शुभ मानले जाते.

१. वैज्ञानिक कारण - मकर संक्रांती हिवाळ्यात (जानेवारी महिन्यात) येते, जेव्हा थंडी खूप असते आणि ही काळातील सर्वात जास्त थंडीची वेळ असते. काळा रंग सूर्यकिरण आणि उष्णता जास्त प्रमाणात शोषून घेतो, त्यामुळे शरीराला नैसर्गिकरित्या उबदार ठेवतो. ग्रामीण भागात सकाळी लवकर उठून स्नान, पूजा, तीळ-गूळ वाटप इत्यादी बाहेर करावे लागतात, त्यामुळे हा रंग फायदेशीर ठरतो.

२. ज्योतिषीय/धार्मिक कारण- या दिवशी सूर्यदेव शनीच्या मकर राशीत प्रवेश करतात. शनी ग्रहाचा रंग काळा मानला जातो. म्हणून काळे कपडे घालून शनीची कृपा मिळवण्याची प्रथा आहे, असे काही जण मानतात.

३. सांस्कृतिक आणि प्रादेशिक परंपरा - महाराष्ट्रात ही परंपरा पिढ्यान्पिढ्या चालत आली आहे. नवविवाहित मुलींच्या पहिल्या संक्रांतीला काळी साडी आणि हलव्याचे दागिने देण्याची खास प्रथा आहे. काळी पैठणी, काळी नऊवारी किंवा काळ्या चंद्रकळा साड्या या दिवशी खूप लोकप्रिय असतात. तसेच बाळाच्या आगमनानंतर देखील बाळाला काळे कपडे घालून दागिने घालून सण साजरा केला जातो. हे सगळे मिळून ही परंपरा विज्ञान, धर्म आणि संस्कृती यांचा सुंदर संगम आहे. आजही अनेक कुटुंबांमध्ये काळ्या साड्या/कपडे घालून संक्रांती साजरी केली जाते.

नवविवाहितांसाठी संक्रांती प्रथा

नववधूला आई-मायेने (सासू किंवा आई) काळी साडी भेट म्हणून देते. त्यावर हलव्याचे दागिने घालतात. हे दागिने गोडवा आणि सौभाग्याचे प्रतीक मानले जातात. नववधू काळ्या साडीत सजून हळदी-कुंकूचा कार्यक्रम आयोजित करते.

सुवासिनी घरी बोलावल्या जातात.

त्यांना हळद-कुंकू लावले जाते, तिळगूळ वाटले जाते आणि वाण (भेट) दिली जाते.

नववधूही सुवासिनींना हळदी-कुंकवाचा करंडा, शृंगाराच्या वस्तू, साखरेचे दागिने किंवा छोट्या भेटी देते. हळदी-कुंकू दरम्यान नववधू उखाणे देखील घेते.

ही प्रथा विज्ञान, संस्कृती आणि भावना यांचा सुंदर मेळ आहे. काळा रंग थंडीपासून उब देतो, हलव्याचे दागिने गोडवा आणतात आणि हळदी-कुंकू नव्या नात्यांना मजबूत करतात.

प्रस्तावना

मकर संक्रांत हा सण दरवर्षी साधारणपणे १४ किंवा १५ जानेवारीला येतो. भारतीय सणांमध्ये मकर संक्रांतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण हा सण इंग्रजी कॅलेंडरनुसार एकाच निश्चित तारखेला येतो. जेव्हा सूर्य धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा त्याला 'मकर संक्रांत' असे म्हणतात. मकर संक्रांत हा भारतीय संस्कृतीतील महत्त्वाचा कृषी उत्सव आणि धार्मिक सण आहे. हा सण सूर्याच्या उत्तरायणाशी संबंधित असून तो सलग तीन दिवस साजरा केला जातो. महाराष्ट्रात या तीन दिवसांचे — भोगी, संक्रांत आणि किंक्रांत — विशेष महत्त्व आहे.

धार्मिक आणि शास्त्रीय महत्त्व

मकर संक्रांतीपासून सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते. विज्ञानाच्या दृष्टीने या दिवसापासून दिवस मोठा आणि रात्र लहान होऊ लागते. थंडीच्या दिवसांत येणाऱ्या या सणाचे महत्त्व आरोग्यासाठीही मोठे आहे. या दिवशी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे आणि दानधर्म करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.

१. पहिला दिवस: भोगी

मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवसाला 'भोगी' असे म्हणतात. 'भोगी' म्हणजे आनंदाचा आणि उपभोगाचा दिवस.

या दिवशी सकाळी लवकर उठून अभ्यंगस्नान करण्याची पद्धत आहे.

भोगीच्या दिवशी शेतातील नवीन पिकांची भाजी केली जाते, ज्याला 'भोगीची भाजी' म्हणतात. यामध्ये गाजर, वांगी, घेवडा, ओला हरभरा, बोरं आणि तीळ यांचा वापर केला जातो.

या दिवशी तिळ लावलेली बाजरीची भाकरी आणि लोणी खाण्याची परंपरा आहे, जे आरोग्यासाठी अत्यंत पौष्टिक मानले जाते.

२. दुसरा दिवस: मुख्य मकर संक्रांत

हा मुख्य उत्सवाचा दिवस असतो. जेव्हा सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा संक्रांत साजरी होते.

तिळगुळ: "तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला" असे म्हणत एकमेकांशी असलेले मतभेद विसरून प्रेम वाढवण्याचा हा दिवस असतो.

वाण लुटणे: सुवासिनी स्त्रिया एकत्र येऊन हळदी-कुंकू करतात आणि एकमेकींना उपयुक्त वस्तू 'वाण' म्हणून देतात. यालाच 'सुगड पूजन' असेही म्हणतात, ज्यात मातीच्या छोट्या मडक्यांची पूजा केली जाते.

पतंगबाजी: आकाशात उंच पतंग उडवून आनंद व्यक्त केला जातो.

३. तिसरा दिवस: किंक्रांत (करी दिन)

संक्रांतीच्या दुसऱ्या दिवसाला 'किंक्रांत' किंवा 'करी' असे म्हणतात.

पौराणिक कथेनुसार, देवीने 'किंक्रासुर' नावाच्या राक्षसाचा वध करून लोकांना त्याच्या छळातून मुक्त केले होते, म्हणून या दिवसाला किंक्रांत म्हणतात.

हा दिवस विजयोत्सवाचा प्रतीक आहे. जरी काही ठिकाणी या दिवशी शुभ कार्य करत नाहीत, तरीही हा दिवस फिरण्यासाठी आणि नातेवाईकांना भेटण्यासाठी वापरला जातो.

विविध नावे: हा सण तामिळनाडूमध्ये 'पोंगल', पंजाबमध्ये 'लोहरी' आणि आसाममध्ये 'बिहू' या नावाने साजरा केला जातो.

निष्कर्ष

मकर संक्रांत हा सण आपल्याला निसर्गाशी जोडतो. हा सण मानवी जीवनातील कडवटपणा दूर करून प्रेमाचा गोडवा पसरवण्याची शिकवण देतो. जसा पतंग आकाशात उंच भरारी घेतो, तसेच आपणही आपल्या जीवनात यशाची उंच शिखरे गाठली पाहिजेत, हाच या सणाचा खरा उद्देश आहे.

मुख्य नियम आणि काय करावे? 

स्नानाचे महत्त्व- या दिवशी सूर्योदयापूर्वी तीळ मिश्रित पाण्याने स्नान करावे. संक्रांतीला "तीळ" महत्त्वाचे आहेत आणि षट्तिला एकादशीला देखील तिळाचा वापर अनिवार्य मानला जातो. त्यामुळे या एका कृतीने दोन्ही व्रतांची सुरुवात उत्तम होते.

एकादशीचे प्राधान्य - एकादशी ही भगवान विष्णूंची तिथी असल्याने, तांदूळ/धान्य स्पर्श करणे, खाणे किंवा दान करणे पूर्णपणे निषिद्ध आहे. एकादशीला अन्न दान (विशेषतः तांदळाची खिचडी) करणे व्रतभंग मानले जाते.

मकर संक्रांतीचे महत्त्व - सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो (उत्तरायण सुरू होते), त्यामुळे स्नान, दान, तीळ-गूळ, सूर्यनमस्कार खूप पुण्यदायी असतात.

या दिवशी काय करावे? 

एकादशी व्रत पाळणारे 

पूर्ण किंवा फलाहारी उपवास करा.

या दिवशी खिचडी/तांदूळ खाणे किंवा दान करणे टाळा. तिळाची खिचडी (तिळ, साबुदाणा, समा, राजगिरा, किंवा फलाहारी सामग्रीने बनवलेली) खा किंवा फक्त फळे, दूध, मूंगफली, साबुदाणा घ्या.

तिळाचा सहा प्रकारे वापर (षट्तिला एकादशी)- 

या दिवशी तिळाला विशेष महत्त्व असते. तुम्ही खालील गोष्टी करू शकता जसे

तीळ लावून स्नान करणे.

तीळ उटणे लावणे.

तिळाचे हवन करणे.

तिळाचे पाणी पिणे (एकादशीला चालत असल्यास).

तिळाचे दान करणे (सर्वात महत्त्वाचे).

तिळाचे पदार्थ खाणे (जे उपवासाला चालतात).

तिळ-गूळ खाणे आणि दान करणे खूप शुभ ठरेल शिवाय या दिवशी सूर्यदेवाला अर्घ्य द्या, स्नान करा, विष्णू पूजा करा.

खिचडी दान 15 जानेवारीला (द्वादशीला) करा- असं करून दोन्ही सणांचे पुण्य मिळेल. एकादशी व्रत न पाळणारे  सामान्य मकर संक्रांतीप्रमाणे नियम पाळू शकता. तरी खिचडीत तांदूळ असल्याने दान करणे आणि खाणे टाळा.

दानधर्माचे महत्त्व- 

संक्रांती आणि एकादशी या दोन्ही दिवशी दानाला मोठे महत्त्व आहे.

गरजूंना दान करा जसे काळे तीळ, गूळ, ऊस, धान्य, नवीन वस्त्र किंवा ब्लँकेट दान करावे.
तसेच सुवासिनींना वाण द्या. महिलांनी परंपरेनुसार एकमेकींना वाण देऊन हळदी-कुंकू करावे.

एकादशी उपवासाचे सामान्य नियम- 

दशमीच्या रात्रीपासून सात्विक आहार.

एकादशीला ब्रह्मचर्य, जप, कीर्तन, विष्णू पूजा.

रात्री जागरण करा. 

द्वादशीला सकाळी पारण करा (शुभ मुहूर्तात उपवास सोडा). 

या दुर्मिळ संयोगामुळे स्नान, दान, जप आणि तीळ दान यांचे फळ हजारपटीने वाढते असे शास्त्र सांगतात. तुमची श्रद्धा आणि परंपरा यानुसार निर्णय घ्या, पण एकादशी नियमांचे उल्लंघन टाळा कारण ते व्रताचे मुख्य फळ कमी करू शकते.

काय टाळावे - एकादशी असल्यामुळे या दिवशी भात (तांदूळ) खाणे टाळावे.

कांदा, लसूण किंवा तामसी अन्नाचे सेवन करू नये.

कोणाबद्दलही वाईट बोलू नये किंवा वाद घालू नये.

अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याच्या सत्यतेची पुष्टी करत नाही.

मकर संक्रांती 2026: मकर संक्रांती हा एक अत्यंत पवित्र हिंदू सण आहे, जो ऊर्जा परिवर्तनाचे प्रतीक आहे. मकर संक्रांती केवळ दानधर्मासाठीच नव्हे तर घराची ऊर्जा शुद्ध करण्यासाठी देखील शुभ मानली जाते. सूर्याचे उत्तरायण (उत्तरेकडे हालचाल) सकारात्मकतेचे प्रतीक आहे. हा सण केवळ आध्यात्मिक प्रगतीची संधीच नाही तर वास्तु सुधारणे आणि भाग्य जागृत करण्यासाठी देखील एक उत्तम काळ आहे. वास्तुशास्त्रानुसार, या दिवशी हे उपाय केल्याने वास्तुदोष दूर होऊ शकतात आणि सर्व 12 राशींच्या लोकांचे सुप्त भाग्य परत येऊ शकते:

ALSO READ: लक्ष्मी प्राप्तीसाठी देवघरात करा हे छोटे बदल; घरात नांदेल सुख-समृद्धी!

घरात सुख आणि समृद्धीसाठी मकर संक्रांतीसाठी 12 वास्तु उपाय येथे वाचा:

1. मुख्य दरवाजा स्वच्छ करणे: सूर्योदयापूर्वी, मुख्य दरवाजा स्वच्छ करा आणि हळद मिसळलेले पाणी शिंपडा. यामुळे देवी लक्ष्मीचा घरात प्रवेश होण्याचा मार्ग मोकळा होतो.

2. तोरण लटकवा: मुख्य प्रवेशद्वारावर ताज्या आंब्याच्या किंवा अशोकाच्या पानांचा तोरण लटकवा. यामुळे घरात नकारात्मक ऊर्जा प्रवेश करण्यापासून रोखता येते.

3 ईशान्य कोपऱ्यात कलश: घराच्या ईशान्य कोपऱ्यात पाण्याने भरलेला तांब्याचा कलश ठेवा. त्यात थोडे गंगाजल आणि तीळ घाला. यामुळे घरात शांत मानसिक वातावरण राखण्यास मदत होते.

4. मिठाच्या पाण्याने पुसणे: संपूर्ण घर समुद्राच्या मीठाने मिसळलेल्या पाण्याने पुसणे. यामुळे घरातील साचलेली नकारात्मक ऊर्जा निघून जाते. हे देखील वाचा: मकर संक्रांती पतंग उडवणे: पतंग उडवण्याचा रंगीत उत्सव, त्याचा इतिहास, महत्त्व आणि परिणाम याबद्दल जाणून घ्या.

5. दक्षिण दिशेला दिवा: संध्याकाळी घराच्या दक्षिण दिशेला तिळाच्या तेलाचा दिवा लावा. यामुळे पूर्वजांना शांती मिळते आणि अकाली मृत्युची भीती दूर होते.

6. स्वयंपाकघरात नवीन पिके आणणे: या दिवशी, तांदूळ आणि डाळ यांसारखे नवीन कापणी केलेले धान्य स्वयंपाकघरात आणा. वास्तुनुसार, यामुळे वर्षभर अन्नसाठा भरलेला राहतो.

7. तीळाची पेस्ट: घरातील सर्व सदस्यांनी तीळाची पेस्ट लावल्यानंतर आंघोळ करावी. वास्तु मानते की यामुळे व्यक्तीचे तेजस्वीपण शुद्ध होते आणि आत्मविश्वास वाढतो.

ALSO READ: घरात पैसा टिकत नाही? बाथरूमशी संबंधित या ४ चुका कारण असू शकतात, नक्की टाळा

8. सूर्याची मूर्ती: जर तुमच्या घरात पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळत नसेल, तर पूर्वेकडील भिंतीवर तांब्याची सूर्याची मूर्ती ठेवा. वास्तुदोषांवर हा एक खात्रीशीर उपाय आहे.

9. जुन्या वस्तू फेकून द्या: या दिवशी छताखाली किंवा पायऱ्यांखाली साठवलेले कोणतेही रद्दी वस्तू काढून टाका. जडपणा दूर केल्याने घरात पैशाचा ओघ वाढेल.

10. पक्ष्यांना खायला द्या: तुमच्या घराच्या छतावर किंवा बाल्कनीवर पक्ष्यांसाठी सात प्रकारचे धान्य आणि पाणी ठेवा. यामुळे बुध आणि राहूचे दुष्परिणाम शांत होतात.

11. गायत्री मंत्राचा जप: या दिवशी घराच्या मध्यभागी म्हणजेच ब्रह्म स्थानावर बसून गायत्री मंत्राचा जप 'ओम भुरभुवः स्वाह तत्सवितुर्वरेण्यम् भारगो देवस्य धीमहि' करा. धियो यो न: प्रचोदयात।' किंवा 'ओम घ्रिण सूर्याय नमः' असा जप कराध्वनी लहरींमुळे घरातील वास्तू दोष दूर होता

12. अखंड तुपाचा दिवा: संक्रांतीच्या दिवशी, दिवसभर पूजास्थळी शुद्ध तुपाचा दिवा तेवत ठेवा. यामुळे घरातील वास्तुपुरुषाला ऊर्जा मिळते.

ALSO READ: घरातल्या 'या' 5 साध्या वस्तू तुम्हाला श्रीमंत बनवू शकतात

राशी चिन्हांवर परिणाम:

या उपायांमुळे मेष, सिंह आणि धनु राशीच्या लोकांचा आत्मविश्वास वाढेल; वृषभ, कन्या आणि मकर राशीच्या लोकांना आर्थिक फायदा होईल; मिथुन, तूळ आणि कुंभ राशीच्या लोकांचे संबंध सुधारतील; आणि कर्क, वृश्चिक आणि मीन राशीच्या लोकांना मानसिक ताणतणावातून आराम मिळेल.

अस्वीकरण: वेबदुनियावर औषध, आरोग्य टिप्स, योग, धर्म, ज्योतिष, इतिहास, पौराणिक कथा इत्यादी विषयांवर प्रकाशित/प्रसारित होणारे व्हिडिओ, लेख आणि बातम्या केवळ तुमच्या माहितीसाठी आहेत, जे विविध स्त्रोतांकडून घेतले आहेत. वेबदुनिया याच्या सत्यतेची पुष्टी करत नाही. आरोग्य किंवा ज्योतिषशास्त्राशी संबंधित कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी, निश्चितच तज्ञांचा सल्ला घ्या. ही सामग्री येथे सार्वजनिक हित लक्षात घेऊन सादर केली गेली आहे, ज्यासाठी कोणतेही वैज्ञानिक पुरावे नाहीत.

Edited By - Priya Dixit

बोरन्हाण म्हणजे मकर संक्रांती ते रथसप्तमी दरम्यान लहान मुलांसाठी (विशेषतः ५ वर्षांपर्यंतच्या) केली जाणारी एक पारंपरिक प्रथा आहे, ज्यात बोरं, उसाचे तुकडे, शेंगा, मुरमुरे मुलांच्या डोक्यावरून टाकून त्यांचे औक्षण केले जाते, ज्यामुळे त्यांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढते, आरोग्य सुधारते आणि त्यांना थंडीच्या बदलासाठी ताकद मिळते, तसेच वाईट शक्तींपासून संरक्षण होते, अशी श्रद्धा आहे. 

बोरन्हाण कधी करतात?

बोरन्हाण हा महाराष्ट्रातील पारंपारिक हिंदू संस्कार आहे, जो मुख्यतः लहान मुलांसाठी मकर संक्रांतीच्या काळात केला जातो. हा संस्कार मुलांच्या आरोग्यासाठी आणि बदलत्या ऋतूपासून संरक्षणासाठी केला जातो. शास्त्रीयदृष्ट्या, ऋतू बदलताना मुले आजारी पडण्याची शक्यता असते, म्हणून या काळात उपलब्ध असणारी फळे आणि पदार्थ वापरून हे विधी केले जातात.

मकर संक्रांती ते रथ सप्तमी या काळात बोरन्हाण करतात. या काळात तुमच्या सोयीचा दिवस निवडून हे करू शकता. मुल जन्मल्यानंतर पहिल्या संक्रांतीला हे करतात. वयोगट: १ वर्षापासून ते ५ वर्षांपर्यंतच्या मुलांचे बोरन्हाण केले जाते. काही ठिकाणी ७ वर्षांपर्यंतही करतात, पण मुख्यतः १-५ वर्षे.

बोरन्हाण का करतात?

बदलत्या ऋतुचा परिणाम लहान मुलांवर होऊ नये म्हणून हा उत्सव साजरा केला जातो. या काळात फळे (जसे बोर, ऊस) आणि इतर पदार्थ मुलांच्या डोक्यावर ओतले जातात, ज्यामुळे त्यांना आरोग्यदायी ठरते. हा एक प्रकारचा शिशूसंस्कार आणि कौतुक सोहळा आहे.

बोरन्हाण साठी लागणारे साहित्य

हलव्याचे दागिने: लोक मोठ्या उत्साहाने बाळासाठी हलव्याचे दागिने तयार करतात किंवा बाजारात देखील दागिने सहज उपलब्ध होऊन जातात. यात मुकुट, अंगठी, हार, हातातील कडे कानातले इतर असा समावेश असतो. हे दागिने भाजलेल्या तीळापासून बनवलेल्या पांढर्‍या शुभ्र रंगाच्या हलव्याने तयार केले जातात. यात डिझाइन म्हणून इतर रंगाचे जसे केसरी आणि हिरव्या रंगाचे हलवे देखील जोडले जातात.

काळा पोशाख: या विधीसाठी मुलाला काळा पोशाख परिधान केला जातो. मुलीसाठी काळा फ्रॉक आणि मुलासाठी काळा कुर्ता ऋतूप्रमाणे काळा स्वेटर देखील घालू शकता.

औक्षणाचे साहित्य: बोरन्हाण करण्यापूर्वी औक्षण केले जाते. म्हणून तयारीत औक्षणाचे साहित्य लागते ज्यात ताटात हळद-कुंकु, तुपाचे किंवा तेलाचे निरांजन, सुपारी, सुवर्णमुद्रा, अक्षता, आणि कापूस अशा गोष्टीनी औक्षण केले जाते.

बोरन्हाणसाठी साहित्य: एका वाडग्यात बोर, उसाचे तुकडे, भुईमुगाच्या शेंगा, मुरमुरे, हरभरे, हलवा, तिळाच्या रेवड्या किंवा वड्या मुख्य असते. या व्यतिरिक्त चॉकलेट, बिस्किटे आणि गोळ्या आणि मुलांना आवडणारे नवीन-नवीन पदार्थ देखील सामील करता येतात.

बोरन्हाणाची विधी 

बोरन्हाण हा एक साधा पण उत्साही सोहळा आहे. घरातील स्त्रिया आणि मुले यात भाग घेतात. हिवाळ्याचे दिवस असल्यामुळे आणि मुले लहान असल्यामुळे विधी साधरणपणे दुपारी करतात.

घर स्वच्छ करा. पूजेची जागा तयार करा.

बाळाला काळ्या रंगाचे कपडे घाला.

हलव्याचे दागिने घालून बाळाला नटवा.

एका मोठ्या ताटात किंवा वाडग्यात मुख्य पदार्थ मिसळा: बोर, ऊसाचे तुकडे, शेंगा, मुरमुरे, हरभरे, बत्तासे इ.

बाळाला पाटावर बसवा.

घरातील वडीलधारी स्त्रिया (आई, आजी इ.) बाळाचे औक्षण करतात. आरती ओवाळतात.

बोरन्हाण घालणे (मुख्य विधी):

तयार केलेले पदार्थांचे मिश्रण बाळाच्या डोक्यावरून हळूहळू ओता. हे एक प्रकारचे "अंघोळ" आहे, ज्यामुळे बदलत्या ऋतूपासून संरक्षण मिळते अशी श्रद्धा.

ओतताना घरातील मुले आणि स्त्रिया "बोरन्हाण, बोरन्हाण" म्हणून आनंद साजरा करतात.

ओतलेले पदार्थ खाली पडतात, आणि आसपासची मुले ते गोळा करून खातात. हा भाग मजेदार असतो.

समाप्ती

बाळाला स्वच्छ करा आणि सामान्य कपडे घाला.

सर्वांना तिळगूळ वाटा (संक्रांतीचा प्रसाद).

कुटुंबासोबत जेवण किंवा नाश्ता करा.

हळद-कुंकु

या नंतर पारंपारिकपणे महिला हळदी कुंकू समारंभ देखील करतात. ज्यात तिळगूळ देऊन वाण किंवा आवा देण्याची पद्दत असते. 

काळजी

जर मूल खूप लहान असेल, तर हलव्याचे दागिने घालताना धीर धरावा आणि काळजीपूर्वक दागिने घालावे. जर मूल खूप लहान असेल तर एखाद्याच्या मांडीवर बसवावे आणि बोर न्हाऊ करताना डोक्यावरुन हळुवार पदार्थ सोडावे. थोडक्यात बोर न्हाऊ मकर संक्रांतीच्या वेळी पाच वर्षांपर्यंतच्या मुलांवर केला जाणारा एक मजेदार विधी आहे. तर आपण कधीही हा विधी पार पाडू शकता. 

वैज्ञानिकदृष्ट्या, बोर न्हाऊचा हा मजेदार विधी बेरी, उसाचे तुकडे, शेंगदाणे इत्यादी हंगामी फळांनी मुलांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवून निरोगी ठेवण्यास मदत करतो. जवळच्या मित्र आणि कुटुंबासाठी सामाजिक मेळाव्याचा एक प्रकार म्हणून बोर न्हाऊकडे देखील पाहिले जाऊ शकते.

टीप: ही विधी स्थानिक परंपरेनुसार थोडी वेगळी असू शकते. काही ठिकाणी फक्त संक्रांतीच्या दिवशी करतात, तर काही रथ सप्तमीपर्यंत. जर तुम्ही पहिल्यांदा करत असाल, तर ज्येष्ठ व्यक्ती किंवा पंडितांचा सल्ला घ्या. हा सोहळा मुलांच्या आरोग्य आणि आनंदासाठी असतो, म्हणून उत्साहाने साजरा करा!

भोगी सणाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

* दु: ख असावे तीळा सारखे

आनंद  असावा गुळासारखा

तुमचे अवघे जीवन असावे तीळगुळासारखे

भोगी व मकर संक्रांत सणाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

* संक्रांतीचा पहिला सण

'भोगी' च्या तुम्हांला हार्दिक शुभेच्छा!

* हिरवा हरभरा तरारे

गोड थंडीचे शहारे

गुलाबी ताठ ते गाजर

तीळदार अन् ती बाजर

* नवीन वर्षाच्या

नवीन सणाच्या

प्रियजनांना

गोड व्यक्तींना

मकरसंक्रांतीच्या

हार्दिक शुभेच्छा

* तिळ आणि गुऴा सारखी राहावी 

आपली मैञी घट्ट, आणि मधुरही

नात्यातील कटुंता इथेच संपवा

तिळगुळ घ्या आणि गोड गोड बोला

* नाते अपुले

हळुवार जपायचे…

तिळगुळ हलव्याच्या गोडी सोबत

अधिकाधिक दॄढ करायचे…

भोगी आणि मकरसंक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा…!

* तिळाची उब लाभो तुम्हाला. 

गुळाचा गोड़वा येवो जीवनाला 

यशाची पतंग उड़ो गगना वरती.

 तुम्हास अणि तुमच्या परिवारास

 भोगी आणि मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

* मेव्याचा आस्वाद आपणास भरभरून लाभो 

 आपले जीवन सदैव निरोगी रहावो.!!

भोगी निमित्त आपणा सर्वांना मंगलमय शुभेच्छा..!

ALSO READ: Sankranti Bhogi 2026 अस्सल मराठमोळी भोगीची संपूर्ण थाळी

* भोगीच्या आगाचं उत्तरचंदन तुमची आत्मा शुद्ध करतो, 

आणि उत्सव सुख आणि समृद्धीला 

तुमच्या घरात आनंदी घालतो. 

भोगी निमित्त आपणा सर्वांना मंगलमय शुभेच्छा..!

ALSO READ: भोगी विशेष रेसिपी : चविष्ट खिचडी

भोगीची भाजी-

साहित्य: 1 चिरलेला बटाटा, 1 मध्यम आकाराचं चिरलेलं वांगे, 1 चिरलेलं गाजर, अर्धी वाटी ताजे मटार, अर्धी वाटी हिरवे हरभरे, 1 मोठा चमचा भिजवलेले शेंगदाणे, 1 मोठी शेवगाची शेंग (लांब काप केलेली). 2 चमचे तिळकूट, 2 चमचे चिेंचेला कोळ, 1 मोठा गूळ, - मोठा चमचा ओलं खोबरं, चवीपुरते मीठ, फोडणीसाठी तेल

कृती: पातेल्यात तेल गरम करून मोहोरी, जिरे, हिंग, हळद, लाल तिखट, आणि कढीपत्ता घालून फोडणी करावी. यात शेंगदाणे, ताजे मटार, हिरवे हरभरे, बटाटा, शेवग्याच्या शेंगा आणि मीठ घालून वाफा काढाव्या. नंतर वांगं आणि गाजर घालून जरा पाणी घालून पातेल्यावर झाकण ठेवून शिजू द्यावे. भाज्या शिजत आल्यावर चिंच कोळ आणि काळा मसाला घालावा. शिजल्यावर गूळ, तिळाचा कूट, खोबरं घालावे. भाकरीबरोबर गरमागरम भाजी सर्व्ह करावी.

बाजरीची भाकरी- 

साहित्य: 250 ग्रॅम बाजरीचे पीठ, चिमूटभर मीठ, कोमट पाणी, आवश्यकतेनुसार तूप, 

कृती: बाजरीच्या पिठात मीठ मिक्स करून कोमट पाण्याने हे पीठ मळुन गोळा बनवून घ्यावा. 10-15 मिनिटांसाठी झाकून बाजूला ठेऊन दया मग आता भिजवलेला गोळा चांगला मळुन त्याचे गोळे तयार करून घ्या. पोळपाटावर बाजरीचे थोडेसे पीठ टाकून एक गोळा ठेवा हाताने थापून भाकरी बनवा. मग भाकरी तव्यावर टाका व वरच्या बाजूने पाण्याचा हात फिरवावा. आता भाकरी दुसऱ्या बाजुने शेकली गेल्यावर पहिल्या बाजूने पलटवून दोन्ही बाजुने शेकुन घ्या. तसेच आता तवा काढून भाकरी गॅस वर चांगल्याप्रकारे शेकुन घ्या. भाकरी छान फुलल्यावर त्यावर तूप लावा व गरम गरम भाकरी सर्व्ह करा. 

चविष्ट खिचडी-

साहित्य: एक कप तांदूळ, 1/2 कप मुगाची डाळ, अर्धा कप मटार, 1/2 इंच आल्याचा तुकडा, दोन बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या, एक टोमॅटो, एक लहानसा तुकडा दालचिनीची काडी, पाच काळी मिरी, एक तमालपत्र, अर्धा  टीस्पून जिरे, दोन मोठे चमचे तूप, चिमूटभर हिंग, 1/4 टीस्पून हळद, 1/4 टीस्पून लाल तिखट, चवीनुसार मीठ, आवडीप्रमाणे कोथिंबीर, आवश्यकतेनुसार पाणी 

कृती: भोगी विशेष खिचडी बनवण्यासाठी सर्वात आधी कुकरमध्ये तूप घालावे व तूप गरम झाल्यानंतर नंतर त्यात जिरे, हिंग, दालचिनी, तमालपत्र, काळी मिरी आणि घालून चांगले परतून घ्यावे. आता हळद, टोमॅटो, मिरची तुकडे, आले आणि मटार घालून परतवून घ्यावे. आता यामध्ये मुगाची डाळ, तांदूळ, तिखट आणि मीठ घालावे. आता पाणी घालून आणि झाकण बंद करावे. यानंतर कुकरमध्ये तीन शिट्ट्या येऊ द्याव्या नंतर गॅस बंद करावा. कुकर थंड झाल्यानंतर खिचडी प्लेट मध्ये काढून त्यावर तूप घालावे व वरुन बारीक चिरलेली कोथिंबीर घालावी. तसेच तुम्हाला आवडत असल्यास खोबरे किस देखील गार्निश करू शकतात. तर चला तयार आहे आपली भोगी विशेष चविस्ट खिचडी रेसिपी, गरम गरम सर्व्ह करा. 

गुळाची पोळी- 

गुळ पोळी बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य : अर्धा किलो गुळ (चिकीचा गुळ नसावा), तिळाची पूड- अर्धी वाटी, डाळीचे पीठ- अधी वाटी, 10 वेलदोडे, तेल- अर्धी वाटी, कणिक, तेलाचे मोहन- पाव वाटी 

गुळाच्या पोळीची कृती: तीळ स्वच्छ करुन भाजून गार करून बारीक कुटू तयार करा. वेलदोड्याची पूड तयार करा. गुळ किसून घ्या त्यात भाजलेले डाळीचे पीठ, तिळाची पूड, वेलदोडा पूड घालून मिश्रण एकजीव करा. कणिक चाळून घ्या. त्यात तेलाचे मोहन घालून घट्ट भिजून घ्या. तेलाच्या हाताने मळून ठेवा. कणकेचे दोन गोळे घ्या. एका गोळ्याच्या आकाराप्रमाणे गुळ घ्या. तिन्ही पाऱ्या जरा जरा लाटून पहिल्या पारीवर गुळाची पारी नंतर पुन्हा कणकेची पारी ठेवा. किंचित कडे दाबून पातळ पोळी लाटा. पोळी चांगली खमंग भाजून घ्या.

विशेष टिपा: 

गुळाच्या पोळीसाठी तयार केलेलं गुळ एक महिनाभर टिकतं.

गुळाच्या पोळ्या देखील साधारण पाच दिवस तरी चांगल्या राहतात.

पोळी लाटताना गुळ बाहेर येऊ नये याची काळजी घ्यावी.

पोळी भाजताना तव्यावर चमच्याने थोडेसे तेल किंवा तूप सोडता येतं.

पोळी तव्यावर फुटल्यास फडकं पाण्यात भिजवून तव्यावरून फिरवून घ्या ज्याने पुढच्या पोळीला डाग पडत नाही.

भाजलेल्या पोळीवर तुपाचा गोळा घालून सर्व्ह करता येतं किंवा तव्यावरच तुप लावून पोळी भाजता येते.

ALSO READ: Makar Sankranti 2025 Recipe खमंग तिळाची चटणी Til Chutney

या व्यतिरिक्त आपण तिळाची चटणी, कढी, तिळगुळाचा लाडू देखील तयार करु शकता.

येथे काही खास मकर संक्रांती उखाणे पुरुषांसाठी (म्हणजे नवऱ्याने बायकोचे नाव घेण्यासाठी किंवा मजेशीर स्टाइलमध्ये) देत आहे. ... या जागी पत्नीचे नाव घ्या:

मकर संक्रांतीला पतंग उडवतो गगनात,

... चे नाव आहे कायम माझ्या मनात!

तीळ गूळ घ्या, गोड गोड बोला,

माझ्या सौ. ...  चे नाव घ्यायला मला कधीच नाही कंटाळा!

मकर संक्रांतीला ऊसापासून बनवतात गूळ,

...हिला किती ही आला राग

मी घडकेत चांगलं करतो मूड!

नवीन वर्षाची सुरुवात संक्रांतीपासून,

... सोबत सर्व सण साजरे करेन आजपासून!

पतंगाला हवी मांजाची साथ, 

... चा हात धरून करतो मी संसाराला सुरुवात.

तिळगुळाच्या लाडवात गुळाचा गोडवा, 

... च्या सहवासात रोज सण नवा.

साखरेचे मणी आणि तिळाची साथ, 

... चं नाव घेतो, जोडून दोन्ही हात.

तिळगुळ घेताना साखरेचा गोडवा वाटतो हवा हवा, 

... चं नाव घ्यायला मला होतो आनंद नवा

नभांगणी उडती पतंग रंगीबेरंगी आणि छान, 

... च्या सोबतीने राखतो मी संक्रांतीचा मान.

काळ्या वस्त्रांचा संक्रांतीला असतो मोठा मान, 

... माझी आहे सर्वात भारी आणि आमचं घर आहे आमची शान.

ALSO READ: मकर संक्रांती उखाणे makar sankranti ukhane marathi

तिळगुळ घ्या आणि गोड गोड बोला, 

... हिच्या नावाचा आनंद माझ्या जीवनात घोळा.

नव्या वर्षाची पहिली संक्रांत, 

आनंदाने साजरी करूया, 

... च्या सोबतीने सुखाचा संसार मांडूया.

मकर संक्रांती हा नव्या वर्षातील पहिला सण असून, महाराष्ट्रात याला विशेष महत्व आहे. या दिवशी सुवासिनी (विवाहित महिला) एकत्र येऊन सुगड (किंवा बोळकी म्हणून ओळखले जाणारे मातीचे छोटे घट) पूजन करतात. सुगड हे धनधान्य आणि सौभाग्याचे प्रतीक मानले जाते.

बोळकी पूजन (सुगड पूजन) करण्याची सविस्तर पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:

पूजेसाठी लागणारे साहित्य

५ सुगड किंवा बोळकी दोन मोठी आणि तीन छोटी (किंवा पाच सारखी), 

हरभरा, गाजर, ऊसाचे पेरे, तीळ, शेंगदाणे, बोरे (जुजुबे फळ), तिळगूळ, हळद, कुंकू, गव्हाच्या ओंब्या, मटार शेंगा, कापूस, कच्ची खिचडी (डाळ आणि तांदूळ), पाट किंवा चौरंग, लाल वस्त्र, तांदूळ किंवा गहू, 

समई (दिवा), तेल, वात, उदबत्ती, निरांजन, तूप, फुलवात, धूप, अक्षदा, फुले, फुलांचा हार, अत्तर, गजरा, 

नवीन पांढरा दोरा, 

नैवेद्यासाठी तिळाचे लाडू, हलवा किंवा तिळाच्या वड्या, 

रांगोळी साहित्य.

(टीप: साहित्य स्थानिक परंपरेनुसार थोडे बदलू शकते, पण हे मुख्य आहेत.)

मकर संक्रांतीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करा. सूर्योदयाच्या वेळी सूर्याला अर्घ्य द्या. हे पाप नाशक आणि सकारात्मकता देणारे मानले जाते. महिला काळे वस्त्र (जसे काळी साडी) परिधान करू शकतात, विशेषतः नववधू. नवरीने केसात गजरा, अलंकार घालावे. घरातील देवांची नियमित पूजा प्रथम करा.

पूजा करणारी जागा स्वच्छ करा. केर काढून ओल्या कापडाने पुसा. पाट किंवा चौरंग मांडा. त्यावर लाल कापड घाला. पाटाभोवती रांगोळी काढा आणि मधोमध स्वास्तिक काढा. पाटावर तांदूळ किंवा गहू घाला.

पाच सुगड घ्या. प्रत्येक सुगडाला हळदी-कुंकूची बोटे लावा आणि नवीन पांढरा दोरा गुंडाळा. सुगडात खालील वस्तू भरा जसे गाजर, बोरे, ऊसाचे पेरे, मटार शेंगा, कापूस, हरभरे, तिळगूळ, कच्ची खिचडी, शेंगदाणे, हळद-कुंकू, गव्हाच्या ओंब्या. काही ठिकाणी मोठ्या काळ्या सुगडावर छोटे लाल सुगड ठेवतात. काही भागात पाचही सुगडं एका पाटावर मांडली जातात.

भरलेले सुगड एकेक करून पाटावर ठेवा (तांदूळ किंवा गहूवर). सुगडांना हळद, कुंकू, अक्षदा (अक्षत) अर्पण करा. फुले, फुलांचा हार, अत्तर लावा.

समई तयार करून प्रज्वलित करा. उदबत्ती आणि धूप लावा. निरांजन (आरती) तयार करून सुगडांना ओवाळा.

तिळगुळाचा लाडू, हलवा किंवा तिळाच्या वडीचा नैवेद्य दाखवा. मनोभावे आरती करा आणि सुगडांना नमस्कार करा. स्वतःच्या कपाळी हळद-कुंकू लावा.

पूजेनंतर एक सुगड देवासमोर ठेवा आणि एक तुळशीजवळ. उरलेले सुगड पाच सुवासिनींना (विवाहित महिलांना) वाण म्हणून द्या. घरातील थोरामोठ्यांचा आशीर्वाद घ्या. संध्याकाळी सुवासिनींना बोलावून हळदी-कुंकू करा आणि तिळगूळ वाटा.

नवरीचा ववसा (विशेषतः पहिल्या संक्रांतीसाठी)

पहिल्या वर्षी नववधूसाठी सुगड पूजनात ववसा भरला जातो. ववसा म्हणजे सौभाग्याचे प्रतीक असणारे साहित्य. यात पाच किंवा २५ पट साहित्य असते, जसे: विड्याची पाने, सुपारी, खारीक, वेलची, लवंग, हळकुंड, खोबऱ्याचे तुकडे. नवरीला काळी साडी, हलव्याचे दागिने घालवले जातात. ववसा आई, सासू, काकी इत्यादींकडून घेतला जातो. नवरीची पहिली संक्रांत माहेरी साजरी होते, आणि यात उपवासही ठेवला जाऊ शकतो.

सुगड पुजण्याचे महत्त्व

खालील सुगडाला 'सर' आणि वरील सुगडाला 'विळगा' म्हणतात.

हे पूजन म्हणजे नवीन पीक घरात आल्याचा आनंद साजरा करणे होय. मातीच्या भांड्यात हे धान्य ठेवून आपण पृथ्वीमातेचे आभार मानतो.

ही पूजा शक्यतो संक्रांतीच्या दिवशी सकाळी किंवा दुपारी केली जाते.

सुगड पुजल्यानंतर मकर संक्रांतीच्या दिवशी स्त्रिया एकमेकींना हे बोळके देतात. शिवाय वाण देखील देतात ज्यामध्ये एखादी वस्तू किंवा सौभाग्य अलंकार दिला जातो.

महत्त्व: 

हा सण निसर्गाच्या बदलाचा आणि पिकांच्या कापणीचा उत्सव असतो. बोळक्यांमधून नवीन पिकांचे आणि समृद्धीचे प्रतीक म्हणून वाण दिले जाते. याला 'संक्रांतीचा वाण' असेही म्हणतात. बोळके आणि सुगड पूजा हा या सणाचा सकारात्मक आणि आनंदी भाग आहे, जो समृद्धी आणि सौभाग्याचे प्रतीक आहे. 
 

अस्वीकारण: ही पद्धत पारंपरिक आणि विश्वसनीय स्रोतांवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही.

१. संक्रांतीचे स्वरूप: समृद्धीला धोका

मकर संक्रांतीचे वाहन: या वर्षी, मकर संक्रांती "भूत" जमातीची आहे, ज्यांचे वाहन वाघ आहे आणि उप-वाहन घोडा आहे. ज्योतिषशास्त्रानुसार, जेव्हा संक्रांतीचे वाहन आणि स्वरूप इतके आक्रमक असते, तेव्हा त्याचा थेट समाजाच्या वरच्या रचनेवर परिणाम होतो.

परिणाम: याचा अर्थ असा की हा काळ स्वतःला श्रेष्ठ मानणाऱ्या जातींसाठी किंवा आर्थिक आणि लष्करीदृष्ट्या समृद्ध असलेल्या देशांसाठी "मोठ्या समस्या" घेऊन येईल. सत्तेत बदल, आर्थिक मंदी किंवा अंतर्गत बंडखोरी यासारख्या परिस्थिती त्यांना हादरवू शकतात. हे संपत्ती, समृद्धी आणि शांती तसेच समाजात काही अशांतता दर्शवते.

२. सूर्याचे संक्रमण आणि उत्तरायणाचे आध्यात्मिक महत्त्व

मकर संक्रांतीच्या दिवशी, सूर्य त्याचा मुलगा शनि (मकर) याच्या राशीत प्रवेश करतो. येथून उत्तरायण सुरू होते.

दैवी प्रवेशद्वार: उत्तरायणाच्या वेळी, सूर्य देवाकडे जात असल्याचे मानले जाते. उत्तर कुबेर आणि देवतांची दिशा आहे. हा काळ आध्यात्मिकदृष्ट्या शुभ असला तरी, भौतिक स्तरावरील ग्रहांमधील संघर्ष तणाव निर्माण करत आहे.

३. देवगुरू गुरू आणि शनि यांच्या आव्हानात्मक स्थिती

सध्या, गुरु आणि शनि, हे दोन सर्वात महत्त्वाचे ग्रह प्रभावक, अस्वस्थ स्थितीत आहेत:

विश्वासघाती गुरू: देवगुरू गुरू सध्या 'विश्वासघाती' (अति हालचाल) मध्ये आहे. तो जून २०२६ मध्ये त्याच्या उच्च राशी, कर्क राशीत प्रवेश करेल, परंतु त्याच्या सध्याच्या स्थितीमुळे, तो त्याचा पूर्ण शुभ प्रभाव पाडू शकत नाही.

शनीचा प्रभाव: शनि सध्या मीन राशीत (गुरू राशी) भ्रमण करत आहे, ज्यामुळे धर्म आणि न्यायाच्या बाबतीत कठोर शिस्त आणि गोंधळ निर्माण होत आहे. याचा अर्थ असा की या वर्षी प्रत्येकाला त्यांच्या कृतींसाठी जबाबदार धरले जाईल.

४. राहू-केतू आणि धार्मिक कट्टरता

राहुची कुंभ राशीत आणि केतूची सिंह राशीत उपस्थिती जागतिक शांततेसाठी चांगले संकेत नाही.

जागतिक परिस्थिती: ही युती जगभरात धार्मिक कट्टरता आणि ध्रुवीकरणाला चालना देईल.

मुस्लिम युती: मुस्लिम देशांमध्ये आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नवीन समीकरणे आणि युती तयार होऊ शकतात, ज्यामुळे भू-राजकीय तणाव वाढू शकतो.

५. जून २०२६ पर्यंतचा कठीण काळ

ज्योतिषशास्त्रीय गणनेनुसार, जून २०२६ पर्यंतचा काळ अत्यंत संवेदनशील आहे. जूनमध्ये, गुरू कर्क राशीत (उत्कृष्टतेचे चिन्ह) प्रवेश करेल, ज्यामुळे काही प्रमाणात आराम मिळू शकेल. तथापि आराम अल्पकालीन असेल, कारण ऑक्टोबरच्या अखेरीस गुरू सिंह राशीत प्रवेश करेल. सिंह राशीत गुरूचा प्रभाव अनुकूल मानला जात नाही, ज्यामुळे मानवाला देवाकडून अपेक्षित असलेली दैवी कृपा किंवा संरक्षण कमी होऊ शकते.

एकंदरीत, २०२६ हे वर्ष वैचारिक युद्धे, सत्ता संघर्ष आणि धार्मिक संघर्षांचे वर्ष असल्याचे दिसून येते. श्रीमंत देशांना त्यांच्या धोरणांवर पुनर्विचार करावा लागेल, कारण वाघ आणि घोड्यावर स्वार होऊन संक्रांतीची हालचाल जलद आणि विनाशकारी असू शकते. जून २०२६ पर्यंत संयम आणि शांतता हे जगण्याचे एकमेव मार्ग आहेत.

पांढरे तीळ: २ वाट्या

गूळ (चिरलेला): १.५ ते २ वाट्या (शक्यतो चिक्कीचा गूळ वापरावा, वड्या छान होतात)

शेंगदाणे: अर्धी वाटी (भाजून कूट केलेले)

साजूक तूप: २ मोठे चमचे

वेलची पूड: १ चमचा

कृती (Steps):

सर्वप्रथम कढईत तीळ मंद आचेवर हलका रंग बदलेपर्यंत भाजून घ्या. तीळ तडतडू लागले की एका ताटात काढून थंड होऊ द्या.

शेंगदाणे भाजून त्याची टरफले काढून घ्या आणि जाडसर कूट करून घ्या.

कढईत २ चमचे तूप गरम करा. त्यात चिरलेला गूळ घाला. मंद आचेवर गूळ वितळू द्या.

गूळ वितळल्यानंतर त्याला फेस येऊ लागेल. एका वाटीत पाणी घेऊन त्यात पाकाचा थेंब टाका. जर त्याची गोळी बनली आणि ती कडक झाली (किंवा जमिनीवर टाकल्यावर खडा वाजला), तर समजावे की पाक तयार आहे.

पाक तयार झाला की गॅस मंद करा किंवा बंद करा. त्यात भाजलेले तीळ, शेंगदाण्याचा कूट आणि वेलची पूड घालून झटपट हलवा.

एका ताटाला आधीच तूप लावून ठेवा. तयार मिश्रण त्यावर काढा. लाटण्याला थोडे तूप लावून मिश्रण सारखे पसरवून घ्या.

मिश्रण थोडे गरम असतानाच सुरीने हव्या त्या आकारात (चौकोनी किंवा शंकरपाळी आकार) वड्या कापून घ्या. पूर्ण थंड झाल्यावर वड्या वेगळ्या करा.

ALSO READ: तिळाचे लाडू कडक होणार नाही, 'ही' पद्धत अवलंबवा

काही खास टिप्स:

जर तुम्हाला वड्या खूप कडक नको असतील, तर पाकात १-२ चमचे दूध किंवा थोडी साय टाका.

तूप वापरल्याने वड्यांना छान चकाकी येते आणि त्या खुसखुशीत होतात.

पाक जास्त कडक झाला तर वड्या खूप निबर होतात, त्यामुळे पाकाकडे नीट लक्ष द्या.

किचन आणि घरगुती वापराच्या वस्तू (उपयोगी वाण)

१. भाजीसाठी जाळीदार पिशवी: फळे किंवा भाज्या ठेवण्यासाठी वापरता येणारी नेट बॅग. 

२. स्टीलची वाटी किंवा प्लेट: छोट्या आकाराची स्टीलची भांडी नेहमी उपयोगी पडतात. 

३. मसाल्याचा डब्बा (छोटा): किचनमध्ये रोजच्या वापरासाठी. 

४. प्लॅस्टिक किंवा काचेचे छोटे कंटेनर्स: ड्रायफ्रूट्स किंवा मसाले ठेवण्यासाठी. 

५. गरम भांडे उचलण्यासाठी पक्कड किंवा रुमाल: गृहिणींसाठी अत्यंत आवश्यक. 

६. चहाची गाळणी: स्टील किंवा चांगल्या प्रतीची प्लॅस्टिक गाळणी. 

७. कोपर (Coaster) सेट: चहा-कॉफीचे कप ठेवण्यासाठी. 

८. धुलाईसाठी स्क्रबर किंवा स्पंज: किचन स्वच्छतेसाठी. 

९. तेलाची बाटली साफ करायचा ब्रश: अतिशय उपयुक्त आणि स्वस्त. 

१०. पोळीचा डब्बा किंवा टिफिन: छोट्या आकाराचा.

सौंदर्य आणि वैयक्तिक वापराच्या वस्तू

११. खणाचे पाऊच किंवा बटवा: दिसायला पारंपरिक आणि सुंदर. 

१२. टिकलीचा पुडा (डिझायनर): सवाष्णींसाठी सौभाग्यलेणं. 

१३. मिरर (छोटा आरसा): पर्समध्ये ठेवता येईल असा. 

१४. नेलपेंट किंवा लिप बाम: तरुणींपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांना आवडेल. 

१५. गजरा (आर्टिफिशियल): जो बराच काळ टिकतो. 

१६. नथ (आर्टिफिशियल): १० ते ३० रुपयांपर्यंत आकर्षक डिझाइन्स मिळतात. 

१७. मोबाईल होल्डर किंवा पाऊच: घराबाहेर जाताना उपयोगी. 

१८. हेअर पिन्स किंवा क्लिप्स: रोजच्या वापरासाठी लागणारी वस्तू. 

१९. रुमाल : सुती किंवा डिझायनर रुमाल. 

२०. सौभाग्य किट: हळद, कुंकू, काचेच्या बांगड्या आणि टिकली असा संच.

आध्यात्मिक आणि इतर वैयक्तिक वस्तू

२१. आरती किंवा स्तोत्र पुस्तिका: छोट्या स्वरूपात उपलब्ध. 

२२. अगरबत्तीचे पाकीट: सुवासिक अगरबत्तीचा संच. 

२३. तुळशीचे रोपटं: पर्यावरणपूरक आणि पवित्र वाण. 

२४. हळदी-कुंकवाचे करंडे: लाकडी, मेटल किंवा प्लॅस्टिकचे छोटे करंडे. 

२५. ताट किंवा समईसाठी आसन: पूजेच्या वेळी वापरता येणारे कापडी आसन. 

२६. खजूर पाकीट: आरोग्यासाठी उत्तम आणि हटके वाण. 

२७. कापडी पिशवी : खरेदीला जाताना उपयोगी. 

२८. चावीचे झुमके : घराच्या किंवा गाडीच्या चाव्यांसाठी. 

२९. पेन किंवा छोटी डायरी: नोट्स लिहिण्यासाठी उपयुक्त. 

३०. हॅन्ड वॉश किंवा छोटा साबण: वैयक्तिक स्वच्छतेसाठी.

पारंपरिक वाण:

३१. हळद-कुंकू आणि तीळगुळ: हा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे, ज्यात गोडवा आणि सौहार्द महत्त्वाचे असते.

३२. पाणी भरलेली बोळकी: लहान किंवा मोठ्या आकाराची बोळकी दिली जातात, ज्याला विशेष महत्त्व आहे.

३३. सुगंधी फुले: ताजी फुले किंवा सुकवलेली फुले वाणात दिली जातात.

३४. बांगड्या आणि अष्टगंध: नवीन नवरीसाठी किंवा सौभाग्यवतीसाठी हे विशेष असते.

३५. अष्टगंध, कंगवा, आरसा: सौभाग्य दर्शवणाऱ्या या वस्तू दिल्या जातात. 

आधुनिक आणि पर्यावरणपूरक पर्याय (Eco-friendly):

३६. मातीची भांडी (उदा. छोटी कुलुंबे, दिवा): पर्यावरणाला अनुकूल पर्याय म्हणून लोकप्रिय आहेत.

३७. सुती/कापडी पिशव्या: लहान आणि आकर्षक.

३८. लाकडी वस्तू: चमचे, चॉपिंग बोर्ड किंवा शोभेच्या वस्तू.

३९. हर्बल साबण, सुगंधी मेणबत्त्या: सुगंधित आणि आरामदायी भेटवस्तू.

४०. छोट्या परफ्यूम, हँड सॅनिटायझर: दैनंदिन उपयोगी वस्तू.

४१. छोट्या डायऱ्या आणि पेन: कामाच्या ठिकाणी उपयुक्त. 

४१. किचन टॉवेल किंवा हँड टॉवेल सेट – कॉटनचे, प्रिंटेड

४२. मिनी प्लांट किंवा सक्सुलेंट – छोटे रोपटे, इको-फ्रेंडली

४३. इको-फ्रेंडली बियाणे पॅकेट – फुले किंवा भाज्या उगवण्यासाठी

४४. मिनी पूजा थाली – छोटी ब्रास किंवा स्टीलची

४५. हँडमेड ज्वेलरी बॉक्स – छोटा, लाकडी किंवा कार्डबोर्डचा

४६. टी बॅग्स किंवा हर्बल टी सेट – छोटी पॅकेट

४७. सुगंधी पाऊच किंवा पोटपुरी – घर सुगंधी ठेवण्यासाठी

४८. बांबू टूथब्रश – इकोफ्रेंडली

४९. कप - चहा किंवा कॉफी पिण्यासाठी कामास येईल

५०. चॉकलेट्स बॉक्स - हेंडमेड चॉकलेट्सचा मजा वेगळाच

या व्यतिरिक्त खाण्यापिण्याच्या वस्तूंची तर भरमार आहेच, ज्यात सर्व वस्तू पाऊचमध्ये उपलब्ध असतात जसे की कॉफी, चहा, साखर, गूळ, तीळ, कॅचप, आणि इतर अनेक वस्तू.

काही महत्त्वाच्या टिप्स:

या वस्तू तुम्ही घाऊक (Wholesale) मार्केटमधून घेतल्यास तुम्हाला त्या अगदी ५ ते ३० रुपयांच्या आत मिळू शकतात. वाण देताना ते प्लास्टिक पिशवीत देण्याऐवजी कागदी पिशवी किंवा कापडी बटव्यातून दिल्यास अधिक आकर्षक दिसते.

ALSO READ: मकरसंक्रांती विशेष रेसिपी : शेंगदाणा-काजू चिक्की

अर्धा किलो गुळ (चिकीचा गुळ नसावा), तिळाची पूड- अर्धी वाटी, डाळीचे पीठ- अधी वाटी, 10 वेलदोडे, तेल- अर्धी वाटी, कणिक, तेलाचे मोहन- पाव वाटी 

गुळाच्या पोळीची कृती

तीळ स्वच्छ करुन भाजून गार करून बारीक कुटू तयार करा. वेलदोड्याची पूड तयार करा.

गुळ किसून घ्या त्यात भाजलेले डाळीचे पीठ, तिळाची पूड, वेलदोडा पूड घालून मिश्रण एकजीव करा. 

कणिक चाळून घ्या. त्यात तेलाचे मोहन घालून घट्ट भिजून घ्या. 

तेलाच्या हाताने मळून ठेवा. कणकेचे दोन गोळे घ्या. एका गोळ्याच्या आकाराप्रमाणे गुळ घ्या.

तिन्ही पाऱ्या जरा जरा लाटून पहिल्या पारीवर गुळाची पारी नंतर पुन्हा कणकेची पारी ठेवा. 

किंचित कडे दाबून पातळ पोळी लाटा. 

पोळी चांगली खमंग भाजून घ्या.

ALSO READ: Makar Sankranti 2025 Recipe खमंग तिळाची चटणी Til Chutney

विशेष टिपा: 

गुळाच्या पोळीसाठी तयार केलेलं गुळ एक महिनाभर टिकतं.

गुळाच्या पोळ्या देखील साधारण पाच दिवस तरी चांगल्या राहतात.

पोळी लाटताना गुळ बाहेर येऊ नये याची काळजी घ्यावी.

पोळी भाजताना तव्यावर चमच्याने थोडेसे तेल किंवा तूप सोडता येतं.

पोळी तव्यावर फुटल्यास फडकं पाण्यात भिजवून तव्यावरून फिरवून घ्या ज्याने पुढच्या पोळीला डाग पडत नाही.

भाजलेल्या पोळीवर तुपाचा गोळा घालून सर्व्ह करता येतं किंवा तव्यावरच तुप लावून पोळी भाजता येते.

ALSO READ: मकरसंक्रांती रेसिपी : सोपी तीळ-गुळाची बर्फी

१. मेष: उच्च उंचीवर जाणारे

ही संक्रांती मेष राशीसाठी आशीर्वादापेक्षा कमी नाही. सूर्याचे भ्रमण तुमच्या करिअरच्या क्षितिजावर यश आणेल. जर तुम्ही नोकरी करत असाल तर तुम्हाला सन्मान आणि सन्मानासह पदोन्नती पत्र मिळू शकते. अनेक महिन्यांपासून प्रलंबित असलेले सरकारी काम आता लवकर पूर्ण होईल. आर्थिक आघाडीवर, आर्थिक आवक वाढण्याचे नवीन मार्ग उघडतील, ज्यामुळे तुमचे बँक बॅलन्स वाढेल. व्यवसायात, तुम्ही एक मजबूत नेता म्हणून उदयास याल आणि तुमच्या विरोधकांना पराभूत कराल. वैयक्तिक जीवनात, तुमच्या जोडीदारासोबतचे तुमचे नाते पुन्हा पूर्वीसारखे उबदार होईल आणि तुम्हाला ऊर्जा आणि सकारात्मकतेने भरलेले वाटेल.

२. सिंह: आत्मविश्वास आणि संपत्तीचा उदय

स्वतः सिंह राशीवर राज्य करणारे सूर्य, त्यामुळे या संक्रांतीत तुमचे वर्चस्व निश्चितच वाढेल. तुमच्या अचूक निर्णय क्षमतेमुळे तुम्हाला व्यवसायात मोठा नफा मिळेल. जर एखाद्या कायदेशीर बाबीमुळे तुम्हाला त्रास होत असेल, तर आता निकाल तुमच्या बाजूने येण्याची शक्यता आहे. कामावरील तुमचे कठोर परिश्रम तुमच्या वरिष्ठांपर्यंत पोहोचतील, ज्यामुळे तुम्हाला विशेष मान्यता मिळेल. या काळात, तुमची आर्थिक परिस्थिती इतकी मजबूत असेल की तुम्ही विलासितापूर्ण वस्तूंवर भरपूर खर्च करू शकाल. प्रेम आणि वैवाहिक जीवनात तुमचा प्रामाणिकपणा तुमचे नातेसंबंध अधिक दृढ करेल. तुमची आरोग्याची जाणीव तुम्हाला आतून मजबूत आणि धैर्यवान ठेवेल.

३. वृश्चिक: शौर्य आणि समृद्धीचे संयोजन

वृश्चिक राशीच्या लोकांसाठी, हा धैर्याचा एक नवीन अध्याय लिहिण्याचा काळ आहे. सूर्याच्या प्रभावामुळे तुमचा आत्मविश्वास वाढेल. गुंतवणुकीच्या दृष्टिकोनातून हा सुवर्णकाळ आहे - जुन्या योजना नफा देतील आणि तुम्ही भविष्यासाठी मोठ्या प्रमाणात बचत करू शकाल. कामाच्या ठिकाणी नवीन जबाबदाऱ्या तुमच्या प्रतिष्ठेला आणि प्रतिष्ठेला वाढ देतील. या काळात तुम्हाला कामासाठी प्रवास करावा लागू शकतो, जो भविष्यात खूप फायदेशीर ठरेल. व्यावसायिकांसाठी, नवीन धोरणे आणि कल्पना संपत्तीसाठी वरदान ठरतील. नातेसंबंधांमध्ये तुमचे सौम्य वर्तन तुमच्या कुटुंबात आनंद आणेल आणि आरोग्याच्या बाबतीत तुम्ही स्वतःला ताजेतवाने आणि तणावमुक्त वाटाल.

बोरन्हाण करण्यामागील कारण

असे मानले जाते की बोर न्हाण केल्याने मुलांपासून वाईट ऊर्जा दूर राहते. या परंपरेमुळे मुलांना चांगले आरोग्य मिळते. शास्त्रीयदृष्ट्या ऋतू बदलत असताना मुले आजारी पडण्याची शक्यता असते. म्हणून बदलत्या ऋतूपासून मुलांना वाचवण्यासाठी बोरन्हाण केले जाते. बोर न्हाणमध्ये, उन्हाळ्यात मिळणारी बेरी, उसाचे तुकडे, शेंगदाणे (भुईमुगाच्या शेंगा) सारखी हंगामी फळे मुलांवर ओतली जातात. सामान्य परिस्थितीत मुले ही फळे खात नाहीत. परंतु या मजेदार खेळादरम्यान जर मुलांना ही फळे निवडून खाण्यास सांगितले तर ते स्वेच्छेने ही फळे लुटून खातात. थोडक्यात मुलाच्या रोगप्रतिकारक शक्तीचे पोषण करून पुढील हंगामासाठी मुलाचे शरीर तयार करण्यासाठी बोर न्हाण केले जाते.

बोरन्हाण साठी लागणारे साहित्य

हलव्याचे दागिने: लोक मोठ्या उत्साहाने बाळासाठी हलव्याचे दागिने तयार करतात किंवा बाजारात देखील दागिने सहज उपलब्ध होऊन जातात. यात मुकुट, अंगठी, हार, हातातील कडे कानातले इतर असा समावेश असतो. हे दागिने भाजलेल्या तीळापासून बनवलेल्या पांढर्‍या शुभ्र रंगाच्या हलव्याने तयार केले जातात. यात डिझाइन म्हणून इतर रंगाचे जसे केसरी आणि हिरव्या रंगाचे हलवे देखील जोडले जातात.

काळा पोशाख: या विधीसाठी मुलाला काळा पोशाख परिधान केला जातो. मुलीसाठी काळा फ्रॉक आणि मुलासाठी काळा कुर्ता ऋतूप्रमाणे काळा स्वेटर देखील घालू शकता.

औक्षणाचे साहित्य: बोरन्हाण करण्यापूर्वी औक्षण केले जाते. म्हणून तयारीत औक्षणाचे साहित्य लागते ज्यात ताटात हळद-कुंकु, तुपाचे किंवा तेलाचे निरांजन, सुपारी, सुवर्णमुद्रा, अक्षता, आणि कापूस अशा गोष्टीनी औक्षण केले जाते.

बोरन्हाणसाठी साहित्य: एका वाडग्यात बोर, उसाचे तुकडे, भुईमुगाच्या शेंगा, मुरमुरे मुख्य असते. या व्यतिरिक्त चॉकलेट आणि मुलांना आवडणारे नवीन-नवीन पदार्थांचा देखील सामील करता येतात.

ALSO READ: Bornahan बोरन्हाण करण्याची योग्य पद्धत आणि त्यामागील शास्त्र जाणून घ्या

बोर न्हाणचा विधी

बोर न्हाण करण्यासाठी जास्त तयारीची आवश्यकता नसते. जवळच्या नातेवाईकांना आणि मित्रांना तसेच ज्यांना लहान-लहान मुलं असतात त्यांना बोर न्हाणसाठी आमंत्रित केले जाते. मुलाला किंवा मुलीला काळ्या पोशाखात सजवले जाते. काळ्या पोशाखासोबत त्यांना पारंपारिक हलव्याचे दागिने घातले जाते. नंतर आई आणि इतर बायका बाळाचे औक्षण करतात. औक्षणानंतर बाळाला मध्यभागी बसवले जाते आणि इतर मुलांना बाळाभोवती वर्तुळात बसण्यात येते. बेरी, उसाचे तुकडे, शेंगदाणे आणि मुरमुरे बाळावर हळुवार ओतले जातात आणि इतर मुलांना पडलेल्या वस्तू उचलण्यास सांगितले जाते. मुले हे पदार्थ खाऊ शकतात किंवा त्यांच्यासोबत घरी घेऊन जाऊ शकतात.

हळद-कुंकु

या नंतर पारंपारिकपणे महिला हळदी कुंकू समारंभ देखील करतात. ज्यात तिळगूळ देऊन वाण किंवा आवा देण्याची पद्दत असते. 

ALSO READ: Makar Sankranti Haldi Kunku Vaan Ideas मकर संक्रात हळदी-कुंकू वाण काय द्यावं? Unique Idea

जर मूल खूप लहान असेल, तर हलव्याचे दागिने घालताना धीर धरावा आणि काळजीपूर्वक दागिने घालावे. जर मूल खूप लहान असेल तर एखाद्याच्या मांडीवर बसवावे आणि बोर न्हाऊ करताना डोक्यावरुन हळुवार पदार्थ सोडावे. थोडक्यात बोर न्हाऊ मकर संक्रांतीच्या वेळी पाच वर्षांपर्यंतच्या मुलांवर केला जाणारा एक मजेदार विधी आहे. तर आपण कधीही हा विधी पार पाडू शकता. 

वैज्ञानिकदृष्ट्या, बोर न्हाऊचा हा मजेदार विधी बेरी, उसाचे तुकडे, शेंगदाणे इत्यादी हंगामी फळांनी मुलांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवून निरोगी ठेवण्यास मदत करतो. जवळच्या मित्र आणि कुटुंबासाठी सामाजिक मेळाव्याचा एक प्रकार म्हणून बोर न्हाऊकडे देखील पाहिले जाऊ शकते.

ALSO READ: मकर संक्रांती उखाणे makar sankranti ukhane marathi

ALSO READ: Republic Day Special नक्की भेट द्या, भारत माता मंदिर वाराणसी

ALSO READ: मकरसंक्रांती रेसिपी : सोपी तीळ-गुळाची बर्फी

ALSO READ: मकरसंक्रांती विशेष रेसिपी : शेंगदाणा-काजू चिक्की

गुळाची पोळी हे सणांचे वैशिष्ट्य. तिळाचे लाडू किंवा वड्या याही या सणांच्या निमित्तानेच बनतात. या काळात वाटाणे, ओले हिरवे हरभरे, गाजर, ऊस, शेंगा बोर हे शेतातले नवीन उत्पन्न याच काळात होते त्यामुळे याच पदार्थाचे वाण देण्याचाही प्रघात आहे. हे सर्व पदार्थ एका मातीच्या बोळक्यात घातले जातात. त्याला सुगड असे म्हणतात. काही ठिकाणी त्यावर मातीची झाकणेही असतात. ही वाणं सवाष्णीला दिली जातात. एक देवाजवळ, एक तुळशीजवळ व तीन सवाष्णींना आपल्या घरी बोलवून वाण दिले जाते. काही बायका छोटी बोळकी देतात. काही बायका जरा मोठ्या आकाराची काळ्या रंगाची बोळकी देतात. 

लग्नानंतरची पहिली पाच वर्षे महिला 'पाटावरची वाणं' देतात. म्हणजे वरचे सर्व पदार्थ, तिळगूळ, हळदकुंकू या वस्तू तीन सवाष्णींच्या घरी जाऊन देवासमोर पाट मांडून त्यावर ठेवल्या जातात. या काळात संक्रांतीपासून रथसप्तमीपर्यंत बायका हळदी कुंकवाचे कार्यक्रम करतात. त्यावेळी एककेकींना वस्तू दिल्या जातात. या वस्तू 'लुटल्या' जातात. पूर्वी काही ठिकाणी सोरट करत असत. 'सोरट'मध्ये वेगवेगळ्या प्रकारच्या वस्तू मांडून ठेवतात व समोरच्या वाडग्यातील चिठ्ठयांमधून एक चिठ्ठी निवडून त्यात असलेली वस्तू त्या सवाष्णीला कुंकू लावून देतात.

लग्नानंतरची पाच वर्षे वेगवेगळ्या सौभाग्यदानाच्या वस्तू (कुंकवाच्या डब्या, कंगवा, आरसे, बांगड्या, काळे मणीसर इ.) देतात व नंतरच्या वर्षी आपणाला हव्या असलेल्या इतर वस्तू देतात. तर यावेळी संक्रांती निमित्त काय वाण द्यायचे हा विचार करत असाल तर आम्ही तुमच्यासाठी काही खास पर्याय घेऊन आलो आहोत. 

मकर संक्राती बद्दल संपूर्ण माहिती 
 

कुंकवाचा करंडा

डिजाइनर ब्लाउज पीस

रुमाल

गजरा वेणी

नारळ

लहान आरशा

बांगड्या

तुळशीचं रोप

ओटीचे सामान

पोटली पर्स

फ्रिजच्या पिशव्या

चपाती कव्हर

कापसाच्या वाती

उदबत्ती

गुलाबजल

मसाले

साबण

सिंदूर स्टिक

रांगोळी साचा

तांब्या

कंगवा

डायरी

पिशवी

स्टोल

कप

नॅपकिन

रवा

साडी कव्हर

तोरण

लिपस्टिक

साडी पिन

मातीची भांडी

मेंदी कोन

वाटी

कासव

कानातले

बॉडी लोशन

लिप बाम

अत्तर

पळी चमचा

रवी

टोपली

ब्रश

कीरिंग्स

नेलपेंट

मध

धार्मिक पुस्तक

पाण्याची बाटली

बटाटे-मटार

साखरचे पॅकेट

गूळ

सौंफ

जिरे

कॉफी सॅशेस

चहा सॅशे

आर्टिफिशल गजरा

आर्टिफिशल फुलं केसांना लावण्यासाठी

खण नथ

खण पर्स

बिंदी

जोडवी

मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्यदेवाला या पद्धतीने अर्घ्य द्यावे

मकर संक्रांतीचा दिवस सूर्य देवाला समर्पित आहे. या दिवशी सूर्यदेवाला अर्घ्य दिल्याने विशेष पुण्य मिळते आणि जीवनात सुख-समृद्धी येते. सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करण्याच्या पद्धतीबद्दल जाणून घेऊया.

सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्र धारण करावे.

सूर्योदयाच्या वेळी पूर्व दिशेकडून मुख करुन बसावे.

तांब्याच्या लोट्यात शुद्ध जल भरावे आणि त्यात लाल फुलं, कुंकु, अक्षता गूळ आणि तीळ मिसळावे.

जल वरील बाजूस उचलून सूर्याकडे करत मंत्र जप करावे.

ॐ सूर्याय नमः

ॐ आदित्याय नमः

ॐ भास्कराय नमः

ॐ गायत्री मंत्र

जल सूर्य देवाला अर्पित करावे. पाण्याचा प्रवाह थेट सूर्यावर पडत असल्याचे लक्षात ठेवा.

अर्घ्य दिल्यानंतर सूर्य देवाचे दर्शन करावे.

आपल्या जागेवर तीन प्रदक्षिणा घालाव्यात, याला हे सूर्यदेवाच्या प्रदक्षिणा घातल्यासारखे मानले जाते.

शेवटी सूर्यदेवाची आरती पण करु शकता.

पिवळे वस्त्र परिधान करून सूर्यदेवाला अर्घ्य देत पूजा करावी, याची विशेष काळजी घ्या.

तांब्याच्या भांड्यात पाणी भरून सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करावे. यामुळे शुभ परिणाम मिळू शकतात.

ALSO READ: Makar Sankranti 2025: मकर संक्रांतीच्या दिवशी चुकूनही या वस्तूंचे दान करू नये?

मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करण्याचे काय नियम आहेत?

मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करताना पाण्यात तीळ मिसळणे देखील शुभ मानले जाते.

सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण केल्यानंतर काही दान करणे देखील शुभ मानले जाते.

सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करताना आसनावर पाणी पडणार नाही याची काळजी घ्या.

सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करण्याचे महत्त्व काय?

सूर्य देव हे सर्व देवांचे अधिपती मानले जातात. सूर्यदेवाला नियमित अर्घ्य दिल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, असे मानले जाते. सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण केल्याने व्यक्तीभोवती सकारात्मक ऊर्जा पसरते. सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण केल्याने अनेक प्रकारच्या रोगांपासून मुक्ती मिळते. सूर्यदेवाला अर्घ्य दिल्याने आदर वाढू शकतो.

ALSO READ: Makar Sankranti : मकर संक्राति शुभेच्छा संदेश

पौराणिक कथेनुसार या दिवशी भगवान सूर्यदेव आपल्या पुत्र शनीदेवाला भेटायला त्यांच्या घरी जातात. शनी मकर राशीचे देव आहे म्हणून ह्याला मकर संक्रांती देखील म्हणतात. 

कथा 2 

महाभारत युद्धाचे महान योद्धा आणि कौरवांच्या सैन्याचे सेनापती गंगापुत्र भीष्म पितामह यांना इच्छा मृत्यूचा आशीर्वाद मिळाला होता. अर्जुनाचे बाण लागल्यावर या दिवसाचे महत्त्व जाणून आपल्या मृत्यूसाठी त्यांनी या दिवसाची निवड केली होती. भीष्मांना माहित होते की सूर्य दक्षिणायन झाल्यावर माणसाला मोक्षाची प्राप्ती होत नाही आणि माणसाला मृत्युलोकात पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो. महाभारताच्या युद्धानंतर जेव्हा सूर्य उत्तरायण झाले तेव्हा भीष्म पितामहने आपले प्राण सोडले.

ALSO READ: मकर संक्रांती उखाणे makar sankranti ukhane marathi

कथा 3  

धार्मिक मान्यतेनुसार संक्रांतीच्या दिवशी आई गंगा स्वर्गातून राजा भागीरथाच्या मागे-मागे मुनी कपिल ह्यांच्या आश्रमातून होत गंगासागर मध्ये पोहोचली. पृथ्वीवर अवतरण झाल्यावर राजा भागीरथ ह्यांनी गंगेच्या पावित्र्य पाण्याने आपल्या पूर्वजांचे तर्पण केले होते. या दिवशी गंगासागर येथे नदीच्या काठी भव्य मेळाव्याचे आयोजन केले जाते.

कथा 4 

आई यशोदाने अपत्यप्राप्तीसाठी याच दिवशी उपवास केला होता. या दिवशी स्त्रिया तीळ आणि गूळ इतर सवाष्णींना वाटतात. असं म्हणतात की तिळाची उत्पत्ती भगवान विष्णू यांच्यापासून झाली होती. म्हणून ह्याचा वापर केल्याने पापांपासून मुक्ती मिळते. तिळाचा वापर केल्याने शरीर निरोगी राहतं आणि शरीरात उष्णता राहते.

ALSO READ: Makar Sankranti 2025 : मकर संक्रांती पूजा साहित्य, संपूर्ण पूजा विधी, सुगड पूजन, महत्व

मकर संक्रांति महत्व:

धार्मिक महत्व :

1. शनिदेव मकर आणि कुंभ राशीचा स्वामी आहे. शनिदेवाचे वडील सूर्यदेव आपल्या पुत्र शनीच्या घरी जातात. हा सण पिता-पुत्राच्या अनोख्या मिलनाशीही जोडलेला आहे.

2. पृथ्वीवरील राक्षसांना मारल्यानंतर भगवान विष्णूने त्यांचे मस्तक कापून मंदारा पर्वतावर पुरले. तेव्हापासून भगवान विष्णूचा हा विजय मकर संक्रांत म्हणून साजरा केला जाऊ लागला.

3. मकर संक्रांतीच्या दिवशी, गंगाजी भगीरथाच्या मागे गेले आणि महासागरात कपिल मुनींना भेटले. महाराज भगीरथ यांनी या दिवशी आपल्या पूर्वजांना तर्पण अर्पण केले होते, म्हणून मकर संक्रांतीच्या दिवशी गंगासागरात जत्रेचे आयोजन केले जाते.

ALSO READ: मकर संक्रातीचा आदल्या दिवशी भोगी, सणाचं महत्त्व आणि माहिती जाणून घ्या

वैज्ञानिक महत्व:

1. ऋतु परिवर्तनाचा काळ: मकर संक्रांतीने ऋतू बदलतो. शरद ऋतूचा प्रभाव कमी होऊ लागतो आणि वसंत ऋतूचे आगमन सुरू होते. त्यामुळे दिवस मोठे आणि रात्र लहान होतात.

2. उत्तरायणाची वेळ: सहसा सूर्य पूर्वेकडून दक्षिणेकडे सरकतो आणि पश्चिमेला मावळतो, परंतु मकर संक्रांतीपासून सूर्य उत्तरायण वळवतो, दक्षिणेकडे सरकतो आणि नंतर पश्चिमेला मावळतो. जेव्हा सूर्य कर्क राशीत जातो तेव्हा तो दक्षिणायन होऊन पश्चिमेला मावळतो आणि परिणामी दिवस लहान आणि रात्र लांबू लागतात.

3. पौष महिन्यापासूनच सूर्य उत्तरायण सुरू करत असला तरी या काळात मलमासही सुरू असतो. त्यामुळे सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत गेल्यावरच उत्तरायण समजली जाते. मकर संक्रांतीच्या दिवसापासून उत्तरायण संचलनात सूर्य स्पष्टपणे दिसतो. उत्तरायणात हिवाळा, वसंत ऋतु आणि उन्हाळा असे तीन ऋतू असतात. या काळात वर्षा, शरद आणि हेमंत असे तीन ऋतू येतात.

ALSO READ: मकर संक्रांत विशेष : गूळपोळी

पिके कापणी :

1. उत्तर प्रदेश, बिहार, पंजाब, तामिळनाडू इत्यादी अनेक राज्यांमध्ये, नवीन पिके घेण्याची ही वेळ आहे, म्हणून शेतकरी मकर संक्रांती हा निसर्गाच्या कृतज्ञतेचा दिवस म्हणून साजरा करतात.

2. पंजाब आणि जम्मू आणि काश्मीरमध्ये मकर संक्रांती लोहरी म्हणून साजरी केली जाते. तामिळनाडूमध्ये पोंगल म्हणून साजरा केला जातो. उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये मकर संक्रांतीच्या दिवशी खिचडी बनवली जाते.

ALSO READ: Makar Sankranti : मकर संक्राति शुभेच्छा संदेश

मकर संक्रांतीशी संबंधित सण:

1. हिंदू धर्मात मकर संक्रांतीशी संबंधित अनेक सण आहेत जे स्थानिक वेळेनुसार आणि राज्यानुसार साजरे केले जातात. जसे की लोहरी, पोंगल, उत्तरायण, माघ/भोगली बिहू इ.

2. तमिळनाडू, केरळ आणि आंध्र प्रदेशमध्ये पोंगल साजरा केला जातो. गुजरातमध्ये उत्तरायण साजरी केली जाते. हरियाणा आणि जम्मूमध्ये लोहरी साजरी केली जाते. आसाम आणि ईशान्येकडील काही भागात माघ/भोगली बिहू साजरा केला जातो.

3. या दिवसांमध्ये शेतांत आणि मळ्यांमध्ये आलेल्या धान्याचे वाण स्त्रिया एकमेकांना देतात. हरबरे, ऊस, बोरे, गव्हाच्या ओंब्या, तीळ अशा गोष्टी सुगडात भरून त्या देवाला अर्पण करतात. बायका हळदी-कुंकु समारंभाचे आयोजन करतात व एकमेकांना "तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला" असं म्हणतात.

ALSO READ: मकर संक्रांतीला या प्रकारे करावे सुगड पूजन

महाराष्ट्रात मकर संक्राति

महाराष्ट्रात हा सण तीन दिवस साजरा करतात. यास भोगी, संक्रांत व किंक्रांत अशी नावे आहेत. संक्रांतीस आप्तस्वकीयांना आणि मित्रमंडळींना आणि लहान मुलांना तिळगुळ देण्याची पद्धत आहे. स्त्रिया एकमेकांना वाण आणि तिळगूळ देतात. मोठ्यांच्या पाया पडून त्यांच्याकडून आशीष घेतात. विवाहित स्त्रिया या दिवशी आणि या दिवसापासून हळदी-कुंकू करतात. रथसप्तमी हा संक्रांतीच्या हळदीकुंकवाचा शेवटचा दिवस असतो. मराठी स्त्रिया संक्रांतीच्या दिवशी आवर्जून काळी साडी नेसतात. दरम्यान लग्नानंतरचा पहिला सण किंवा घरात नवीन संततीच्या आगमनानंतर हा सण थाटात साजरा केला जातो.

ALSO READ: मकर संक्रांती निबंध Makar Sankranti Essay

मकर संक्रांतीच्या परंपरा :

1. मकर संक्रांतीच्या दिवशी तीळ आणि गुळापासून बनवलेले लाडू, पोळी आणि इतर गोड पदार्थ बनवण्याची आणि खाण्याची परंपरा आहे.

2. मकर संक्रांतीच्या दिवशी पतंग उडवण्याचीही परंपरा आहे. विशेषत: गुजरातमध्ये पतंग उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो.

3. मकर संक्रांतीच्या पूर्वसंध्येला, लोक आग पेटवून त्यात रेवडी, शेंगदाणे, तीळ गूळ, नवीन पीक इत्यादी अर्पण करून उत्सव साजरा करतात.

4. मकर संक्रांतीच्या दिवशी गायींना हिरवा चारा देण्याचीही परंपरा आहे.

5. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्याला अर्घ्य देण्याची आणि विष्णूची पूजा करण्यासोबतच शनिदेवाची पूजा करण्याची परंपरा आहे.

6. मकर संक्रांतीच्या निमित्ताने देशातील अनेक शहरांमध्ये मेळ्यांचे आयोजन केले जाते.

7. मकर संक्रांतीच्या दिवशी तीर्थयात्रा, नदीस्नान आणि दानधर्मासोबत पितरांना अर्पण करण्याची परंपरा आहे.

ALSO READ: मकर संक्रांती 2025 तारीख, मुहूर्त आणि धार्मिक आणि वैज्ञानिक महत्त्व

ALSO READ: Surya Arghya on Makar Sankranti 2025: मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्याला अर्घ्य कसे द्यावे, योग्य पद्धत आणि नियम जाणून घ्या

ALSO READ: Makar Sankranti 2025: मकर संक्रांतीच्या दिवशी चुकूनही या वस्तूंचे दान करू नये?

ALSO READ: मकर संक्रांती 2024 : योग्य पूजा विधी

ALSO READ: मकर संक्रांती उखाणे makar sankranti ukhane marathi

ALSO READ: संक्रांति विशेष भोगीची भाजी

ALSO READ: Makar Sankranti 2025 : 19 वर्षांनंतर मकरसंक्रांतीचा दुर्मिळ योगायोग, खरेदी, दानधर्मातून अक्षय लाभ

ALSO READ: Makar Sankranti 2025 Recipe खमंग तिळाची चटणी Til Chutney

makar sankranti 2025

स्टील, एल्युमिनियम किंवा लोखंडी वस्तू: मकर संक्रांतीच्या दिवशी स्टील, एल्युमिनियम किंवा लोखंडी वस्तूंचे दान करु नये. आवा म्हणून अनेकदा या वस्तू आणून दान केल्या जातात जे शुभ नाही.

काचेच्या वस्तू - या दिवशी काचेच्या वस्तू दान करु नये हे अशुभ मानले गेले आहे.

वापरलेल्या वस्तू: या दिवशी वापरलेल्या वस्तू जसे वस्त, तेल, भोजन, मीठ याचे दान करु नये. या वस्तूंचे दान करायचे असतील तर घरातून न घेता बाजारात दान देण्याच्या संकल्प करत खरेदी करुन आणावे आणि मग दान करावे.

ALSO READ: मकर संक्रांती 2025 तारीख, मुहूर्त आणि धार्मिक आणि वैज्ञानिक महत्त्व

झाडू: या दिवशी झाडू दान करणे अशुभ मानले गेले आहे. झाडू दान करणे म्हणजे लक्ष्मी दान करणे. असे केल्याने घरात दारिद्रय येतं आणि समृद्धी निघून जाते. 

तीक्ष्ण वस्तू- मकर संक्रांतीच्या दिवशी धारदार वस्तूंचे दान चुकूनही करू नये. हिंदू धर्मात असे मानले जाते की तीक्ष्ण वस्तूंमध्ये नकारात्मक ऊर्जा असते. त्यामुळे हे दान केल्याने घरात कलह आणि दुर्दैव येऊ शकते. टोकदार वस्तू दान देण्यासाठी अशुभ मानल्या जातात. हे दान केल्याने व्यक्तीच्या जीवनात अडथळे येऊ शकतात.

ALSO READ: Makar Sankranti 2025 : 19 वर्षांनंतर मकरसंक्रांतीचा दुर्मिळ योगायोग, खरेदी, दानधर्मातून अक्षय लाभ

या दिवशी सवाष्णींना खिचडी, तिळगूळ, सौभाग्याच्या वस्तू, नवीन वस्त्र दान करावे. याने सुख-समृद्धी राहते. या दिवशी पात्र दान, वस्त्र दान, गौ दान, तिळगूळ आणि खिचडी दान याचे अत्यंत महत्तव आहे.

सुख, समृद्धी आणि समाधानाने 

तुमचे आयुष्य उजळून निघो हीच इच्छा 

उत्तरायणाच्या शुभेच्छा

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

हा सूर्योदय तुमच्या आयुष्यात 

आशेची किरणे घेऊन येवो 

हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

आठवण सुर्याची,

साठवण स्नेहाची,

कणभर तीळ,

मणभर प्रेम,

गुळाचा गोडवा,

ऋणानुबंध वाढवा

तिळगुळ घ्या अन् गोड गोड बोला

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: मकर संक्रांती उखाणे makar sankranti ukhane marathi

साजरे करू मकर संक्रमण

संकटांवर करून मात

हास्याचे हलवे फुटून

तिळगुळांची करू खैरात

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

आयुष्यातले वाईट क्षण लगेच विसरा

आणि चांगल्या क्षणांचा आनंद मनापासून घ्या…

तिळगुळ घ्या गोड गोड बोला

मकरसंक्रातीच्या हार्दिक शुभेच्छा

तुमचे आयुष्य सूर्याच्या किरणांप्रमाणेच 

सुखाने आणि भरभराटीने भरून जावो

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

तिळगूळ घ्या आणि गोड गोड बोला 

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: Makar Sankranti Haldi Kunku Vaan Ideas मकर संक्रात हळदी-कुंकू वाण काय द्यावं? Unique Idea

तुमच्या आणि तुमच्या कुटुंबाच्या आयुष्यात

तीळ आणि गुळाप्रमाणे गोडवा येऊ दे

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

गूळ आणि तीळाचा गोडवा

आकाशात उडणारे उंच उंच पतंग

या मकर संक्रांतीला 

तुमच्या जीवनात येवो आनंदाचे तरंग

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

थंडीच्या कडाक्यात उठून

मस्त आंघोळ करुया 

मग गरमागरम गूळपोळी खाऊया

पतंगबाजीचा आनंद लुटूया

एकमेकांना मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा देऊया

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा
 

रंगीबेरंगी पतंगांसोबत मन ही झालं बाजिंद

संक्रातीचा सण चला करूया आनंदाने साजिरं 

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा 

तीळ आणि गुळाप्रमाणे

आयुष्यात गोडवा पसरवूया

चला मकर संक्रांत साजरी करूया

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा 

ALSO READ: Makar Sankranti Katha in Marathi मकर संक्रांतीच्या पौराणिक कथा

पतंगाप्रमाणे उंच भरारी घ्या

तुमच्या स्वप्नांना नवीन रंग द्या

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा 

Edited By - Priya Dixit 

मंगळदोषापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी गूळ दान करा

ज्योतिषशास्त्रात सर्व ग्रहांना विशेष महत्त्व आहे. जर कुंडलीत ग्रहांची स्थिती अशुभ असेल तर व्यक्तीला शुभ फळे मिळत नाहीत. म्हणून, मंगळदोषापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी, गुळाचे दान नक्कीच करा. यामुळे चांगले परिणाम मिळू शकतात. इतकेच नाही तर गूळ दान केल्याने आर्थिक लाभ होऊ शकतो आणि व्यक्तीला इच्छित परिणाम देखील मिळू शकतात.

ALSO READ: Makar Sankranti Haldi Kunku Vaan Ideas मकर संक्रात हळदी-कुंकू वाण काय द्यावं? Unique Idea

मंगळदोषापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी लाल वस्त्र दान करा

मंगळदोषापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी, विशेषतः लाल वस्त्रांचे दान करा. यामुळे व्यक्तीच्या कुंडलीत मंगळाची स्थिती शुभ होऊ शकते आणि भगवान मंगळाचे आशीर्वाद देखील कायम राहतात. मंगळवारी लाल वस्त्र दान करणे अधिक शुभ मानले जाते.

मंगळदोषापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी मसूर दान करा

मसूर मंगळ ग्रहाशी संबंधित आहे. मंगळवारी मसूर दान केल्याने मंगळ ग्रह शांत होतो आणि त्याचे दुष्परिणाम कमी होतात असे मानले जाते. मसूरचा रंग लाल असतो जो मंगळ ग्रहाचा रंग देखील मानला जातो. म्हणून मंगळ ग्रहाला प्रसन्न करण्यासाठी हा एक उपाय मानला जातो. मंगळवार हा भगवान मंगलाचा दिवस मानला जातो. म्हणून, मसूर डाळीचे दान फक्त मंगळवारीच करावे.

ALSO READ: Makar Sankranti 2025: मकर संक्रांतीच्या दिवशी चुकूनही या वस्तूंचे दान करू नये?

अस्वीकारण: ही माहिती ज्योतिष शास्त्रावर आधारित असून केवळ माहितीसाठी दिली जात आहे. कोणतेही उपाय करण्यापूर्वी तज्ञांचा सल्ला घ्या.

या दिवशी सकाळी घर आणि सभोवतीचा परिसर स्वच्छ करावा. 

दारासमोर रांगोळी काढावी. 

घरातील सर्व लोकांनी अभ्यंग स्नान करून नवीन कपडे परिधान करावे.

या दिवशी अंघोळीच्या पाण्यात तीळ टाकण्याची पद्धत आहे. 

भोगीच्या दिवशी महाराष्ट्रात खास भोगीची मिक्स भाजी आणि बाजरीची भाकरी करण्याची पद्धत आहे.

या दिवशी तीळ लावलेली बाजरीची भाकरी, लोणी, पापड, वांग्याचे भरीत, चटणी आणि खमंग खिचडी करण्याची परंपरा आहे.

अनेक ठिकाणी सासरच्या मुली भोगी सणाचा आनंद घेण्यासाठी या दिवशी माहेरी येतात.

महत्त्व -

इंद्र देवाने धरतीवर उदंड पिकं पिकावी म्हणून प्रार्थना केली होती म्हणून पिकं वर्षानुवर्ष अशीच पिकत राहावी या प्रार्थनेसह भोगी साजरी करण्याची प्रथा आहे. या दिवशी काही राज्यांमध्ये लहानशी होळी पेटवून त्यात काही वस्तूंची आहुतीही दिली जाते. या दिवशी करण्यात येणारी भोगीची भाजी खूपच पौष्टिक असते. 

हिवाळ्याच्या सर्व प्रकारच्या भाज्या येतात. शेताला नवीन बहार आलेला असतो. त्यामुळे या काळात भोगीची भाजी आणि तीळ लावलेल्या बाजरीच्या भाकरीचा आस्वाद घेतला जातो. या पदार्थांमधून उष्णता येते ज्यामुळे शरीर पुन्हा वर्षभर काम करण्यास सज्ज होतं. 

संपूर्ण भारतभर हा सण साजरा केला जातो. या सणाला देशभरात वेगवेगळी नावे आहेत. तामिळनाडूत हा सण “पोंगल” तर आसाममध्ये “भोगली बिहू” नावाने ओळखा जातो. पंजाबमध्ये “लोहडी “, तर राजस्थानमध्ये “उत्तरावन” म्हणून साजरा केला जातो. 

या दिवशी जुन्या वाईटाचा त्याग करून चांगल्या गोष्टी अंगिकारल्या जातात. वर्षभर काही चुकले असल्यास तिळगूळ देऊन क्षमा मागितली जाते आणि वर्षभर नात्यातील गोडवा टिकून राहवा अश्या शुभेच्छा दिल्या जातात.

आपणांस भोगी सणाचा हार्दिक शुभेच्छा.

Edited By- Priya Dixit 

साहित्य- 1 वाटी पांढरे तीळ, 1/2 वाटी शेंगदाणे, 1 चमचा जिरं, 10 लसूण पाकळ्या, चवीनुसार मीठ, 1 चमचा लाल तिखट.

कृती- सर्वप्रथम कढई तीळ मंद आचेवर भाजून घ्या. तीळ छान भाजून झाले की एका ताटात काढून घ्या. नंतर त्याच कढई मध्ये शेंगदाणे आणि जिरं सुद्धा भाजून घ्या. भाजेलेलं साहित्य थंड करून घ्या. नंतर मिक्सर मध्ये भाजेलेलं तीळ, शेंगदाणे, जिरं, मीठ लसूण आणि लाल तिखट घालून भडसर वाटून घ्या. आपली खमंग तिळाची चटणी तयात आहे. ही चटणी भाकरी, चपाती, वरण भात सोबत खूपच चविष्ट लागते.

ALSO READ: संक्रांति विशेष भोगीची भाजी

हिंदू पंचागानुसार, या वर्षी मकर संक्रांती मंगळवार, 14 जानेवारी 2025, पौष महिन्याच्या कृष्ण पक्ष प्रतिपदा तिथीला आहे. पुष्य नक्षत्राचाही योगायोग आहे. त्यामुळे या दिवशी स्वाग्रही मंगल पुष्य योग किंवा भोम पुष्य योग तयार होत असल्याने मकर संक्रांतीचे महत्त्व वाढले आहे. आणखी विशेष म्हणजे या दिवशी म्हणजे 19 वर्षांनंतर एका दुर्मिळ योगायोगाने पुष्यातील संक्रांतीला आकाश लाल होईल. ज्योतिषशास्त्रीय मान्यतेनुसार, या दिवशी विकास कार्य आणि खरेदी-विक्री प्रगती करेल, तर परोपकार आणि पुण्यपूर्ण आध्यात्मिक कार्ये अक्षय पुण्य आणतील.

मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करेल. वैदिक कॅलेंडरनुसार वर्षाचा राजा मंगळ आहे आणि उत्तरायणातही मंगळ सूर्यमालेचा सेनापती आहे. सनातन हिंदू वैदिक धर्म संस्कृतीत याला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी केलेले शुभ कार्य फलदायी मानले जाते.

सूर्यप्रकाशाचे आरोग्य फायदे

एकूण बारा राशींमध्ये जरी बारा संक्रांती आहेत, परंतु सूर्य उत्तरायण मकर राशीत येते, जे शुभाचे प्रतीक आहे. त्यामुळे मकर संक्रांतीचे विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी अंधाराचा नाश होतो आणि आजारी बालकांना सूर्यप्रकाशापासून आरोग्य लाभ होतो. 

शुभ कार्ये सुरू होतात.

वैदिक ज्योतिषशास्त्रानुसार पुष्य नक्षत्र अत्यंत शुभ मानले जाते. याला पुष्यमी किंवा पूनम असेही म्हणतात. हे नक्षत्र वाढ, शुभ, संपत्ती, समृद्धी आणि आध्यात्मिक वाढ दर्शवते. ऋग्वेदात पुष्याला शुभ, वाढीचा निर्माता आणि सुख-समृद्धी देणारा असेही म्हटले आहे.

मकर संक्रांतीच्या दिवशी मंगल पुष्य योग निर्माण झाल्यामुळे या दिवशी खरेदी आणि दान अधिक फलदायी व शुभ झाले आहे.

या दिवशी सूर्यदेव सकाळी 8.45 वाजता मकर राशीत प्रवेश करतील. यावेळी मकर संक्रांतीचा मुहूर्त असेल. सूर्य उत्तरायण झाल्यामुळे दिवस बदलतात आणि मोठे होऊ लागतात. सूर्याने प्रतिपदा तिथी अग्नीला दिली आहे ज्याचा स्वामी देखील ब्रह्मा आहे. उत्तरायण प्रसंगी सूर्याला अर्घ्य देऊन पूजा केली जाते.

हे दान करा, तुम्हाला चांगले फळ मिळेल

तीर्थासोबत तीळ, उडीद, खिचडी, गूळ यांचे दान केले जाते. जे केल्याने पुण्य लाभ होतो. आरोग्याशी संबंधित समस्या दूर होऊ लागतात. जे सुगीचे आणि शेतकऱ्यांच्या आनंदाचे प्रतीक आहे.

बाळाचा जन्म झाल्यानंतर पहिल्या संक्रांतीला बोरन्हाण घातले जाते. या शिशुसंस्काराची व्याख्या म्हणजे लहान मुलांना उत्तम आरोग्य लाभावे म्हणून बोरन्हाण घालण्याची पारंपरिक पद्धत आहे.

संक्रांतीनंतर ऋतूमध्ये बदल होताना जाणवताना बाळाच्या शरीराला बदलत्या ऋतुची बाधा होऊ नये म्हणून बोरन्हाण घातले जाते. या कार्यक्रमात लहान मुलांना आमंत्रित करतात आणि ज्याचे बोरन्हाण करवायचे आहे त्याच्या डोक्यावरून उसाचे तुकडे, भुईमूगाच्या शेंगा, बोर, हरभरा, करवंद हे हळूवार टाकले जातात. एवढ्या वस्तू खाली पडताना बघून मुलं ती वेचून खातात अशात त्यांना नवीन फळं खाण्याची सवय लावणे सोपे होते. मुलांनी ही फळे खाल्ल्यामुळे बदलत्या वातावरणात शरीर सुदृढ राहण्यास बळ मिळते.

संक्रांतीच्या दिवसापासून रथ सप्तमी आपल्या सोयीप्रमाणे कोणत्याही दिवशी बोरन्हाण करता येतं. बोरन्हाणासाठी कोणत्याही मुहूर्ताची गरज भासत नाही. बाळ अगदी लहान असल्यास १-३ या वयात देखील बोरन्हाण करता येते.

या कार्यक्रमात बाळाला घालण्यासाठी काळ्या रंगाचा ड्रेस निवडावा. हलव्याचे दागिने आणावे ज्यात तिळाचा उपयोग केला असतो. तसेच लुटण्यासाठी मुरमुरे, बत्तासे, बोरं, करवंद, तिळगूळ, फुटाणे, ऊसाचे तुकडे, हरभरा आणावे. सध्या लोक त्या बिस्किट, चॉकलेट्सचा देखील समावेश करतात.

या कार्यक्रमासाठी नातेवाईक तसेच शेजार-पाजाऱ्यांना बोलावावे. खाली स्वच्छ आसान पसरवून त्यावर तांदळाची किंवा गव्हाची रांगोळी काढून पाट ठेवावा. बाळाला त्यावर बसवून ओवाळावे. मग बाळाच्या डोक्यावरून सर्व पदार्थ हळूवार ओतावे. इतर मुलांना ते लुटायला सांगावे.

बोरन्हाण कां करायचे ह्याच्या संदर्भात अशी आख्यायिका आहे की करी नांवाचा एक राक्षस होता. त्या करी राक्षसांची वाईट दृष्टी आणि वाईट विचार मुलांवर पडू नये त्यासाठी सर्वात आधी हे कृष्णांवर केले गेले त्या नंतर ही प्रथा पडली आणि तेव्हापासून बोरन्हाण केले जाते. 

लहान मुलं कृष्णाचे स्वरूपच आहे आणि त्यांचा वर करी राक्षसांचे वाईट विचार आणि दृष्टी पडू नये असे मानून लहानं मुलांवर बोरन्हाण केले जाते. तसेच शास्त्राप्रमाणे बघितलं तर या कालावधीत वातावरणात अनेक बदल होत असतात. लहान मुलांना या बदलत्या ऋतुची बाधा होऊ नये म्हणून या काळात मिळणारी फळे मुलांनी खावी म्हणून त्यांना मज्जा म्हणून अशा प्रकारे वेचून खाण्याची संधी दिली जाते. म्हणून यात बोर, उसाचे तुकडे, भुईमुगाच्या शेंगा यांचा समावेश केला जातो. खेळाच्या माध्यमातून या वस्तू मुलं वेचून खातात. त्यामुळे पुढील वातावरणासाठी त्यांचे शरीर सदृढ बनते असे शास्त्रीय कारण या मागे असावे. हल्ली यात चॉकलेट, गोळ्या, बिस्किट देखील समाविष्ट करण्यात येतात.

Dosa Recipe

2 कप बेसन

एक कांदा चिरलेला

2 हिरव्या मिरच्या चिरलेल्या

एक टोमॅटो चिरलेला

1 टीस्पून चाट मसाला

अर्धा चमचा टीस्पून लाल तिखट

अर्धा कप बारीक चिरलेली कोथिंबीर

चवीनुसार मीठ

तेल

कृती- 

एका भांड्यात बेसन चाळून घ्या. त्यात कांदा, हिरवी मिरची, हिरवी कोथिंबीर, टोमॅटो, लाल तिखट, चाट मसाला आणि मीठ घालून मिक्स करा. आता बेसनात थोडे पाणी घालून त्याचे द्रावण तयार करा. त्यात गुठळ्या पडता कामा नये. यानंतर गॅसवर नॉनस्टिक तवा गरम करा. तव्यावर तेल टाकून ग्रीस करा. नंतर बेसनाचे मिश्रण तव्यावर ओतून चमच्याने गोल व पातळ पसरावे. आता वरील बाजूला तेल शिंपडावे नंतर ते उलटावे. धिरडं दोन्ही बाजूंनी शिजवून घ्या. एका प्लेटमध्ये काढून घ्या. त्याचप्रमाणे सर्व धिरडे तयार करा. गरमागरम  धिरडे सॉस, चटणी किंवा लोणचेसोबत सर्व्ह करा.

मकर संक्रांति चा दुसरा दिवस किंक्रांत किंवा करिदिन म्हणून साजरा केला जातो. 

या दिवशी कोणतेही शुभ काम करणे निषिद्ध मानले आहे. या दिवशी देवीने किंकरासूर नावाच्या राक्षसाचे वध केले होते. देवीआईची पूजा अर्चना करून देवीला नैवेद्य दाखवतात. या दिवशी काही ठिकाणी प्रवास करत नाही. दक्षिण भारतात मकर संक्रांतीचा दुसरा दिवस मट्टू पोंगल म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी गाई- बैलांना स्नान घालून त्यांची पूजा करून गोडधोडाचा जेवण देतात आणि संध्याकाळी गावात मिरवणूक काढतात. या दिवशी देखील बायका हळदी कुंकू करतात. संक्रांतीचा सण रथसप्तमी पर्यंत साजरा केला जातो. बायका हळदी- कुंकूचा समारंभ रथ सप्तमी पर्यंत करतात. 

Edited By- Priya Dixit 

पंचांगनुसार सूर्य देव 14 जानेवारी रोजी दुपारी 2:32 वाजता मकर राशीत प्रवेश करेल. काही राशींना मकर राशीत प्रवेश केल्याने विशेष लाभ होणार आहेत. आपण जाणून घेणार आहोत की सूर्य मकर राशीत प्रवेश केल्याने कोणत्या राशींना फायदा होणार आहे.

मेष

वैदिक ज्योतिषशास्त्रानुसार, मेष राशीच्या लोकांसाठी सूर्य हा पाचव्या घराचा स्वामी आहे. तसेच सूर्य 15 जानेवारीला मेष राशीच्या दहाव्या भावात प्रवेश करेल. अशात व्यक्तीला विशेष लाभ मिळेल. व्यक्तीला त्याच्या मेहनतीचे पूर्ण फळ मिळेल. असे मानले जाते की सूर्य मकर राशीत प्रवेश केल्याने व्यवसायात आश्चर्यकारक नफा मिळेल. तसेच तुम्हाला एखाद्या वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडून मोठी जबाबदारी मिळू शकते. कुटुंबातील संबंध चांगले राहतील. बँक बॅलन्स वाढेल. तसेच समाजात मान-सन्मान वाढेल. आरोग्य चांगले राहील.

सिंह

ज्योतिषशास्त्रानुसार सूर्य सिंह राशीच्या पहिल्या घराचा स्वामी आहे. तसेच 15 जानेवारीला सूर्य मकर राशीत प्रवेश करून षष्ठात प्रवेश करेल. अशा स्थितीत व्यक्तीला त्याच्या करिअरमध्ये यश मिळेल. तसेच नोकरीच्या अनेक संधी उपलब्ध होतील. नोकरी करणाऱ्या लोकांना पदोन्नतीसह उत्पन्नात वाढ होईल. आज व्यवसायाशी संबंधित सर्व समस्या संपतील. तुम्हाला कुटुंबातील सदस्यांकडूनही सहकार्य मिळेल. तुम्हाला तुमच्या आरोग्याबाबत थोडे सावध राहावे लागेल.

मीन

वैदिक शास्त्रानुसार सूर्य मीन राशीतील सहाव्या घराचा स्वामी आहे. अशा स्थितीत 15 जानेवारीला सूर्य मीन राशीच्या 11व्या घराचा स्वामी होईल. असे मानले जाते की जेव्हा सूर्य मीन राशीच्या 11 व्या घराचा स्वामी असतो तेव्हा व्यक्तीला जास्तीत जास्त यश मिळू शकते. तुमच्या करिअरमध्ये तुम्हाला खूप मोठे यशही मिळू शकते. आनंद घरामध्ये दार ठोठावू शकतो. व्यवसायात लाभ होईल. नात्यात गोडवा येईल.

परिचय

भारताला सणांची भूमी म्हटले जाते, आणि देशात अनेक सण विविध धर्माच्या लोकांद्वारे देशाच्या विविध भागात साजरे केले जातात. प्रत्येक सण साजरा करण्यामागे काही ना काही धार्मिक, काही पौराणिक कारण किंवा काही श्रद्धा/कथा असाव्यात, पण मकर संक्रांत हा या सगळ्यांपेक्षा वेगळा सण आहे.

मकर संक्रांती हा सण पिकांच्या चांगल्या उत्पादनासाठी देवाचे आभार मानण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांवर सदैव कृपा ठेवण्यासाठी साजरा केला जातो. या दिवशी शेतीत वापरल्या जाणार्‍या नांगर, कुदळ, बैल इत्यादींची पूजा केली जाते आणि शेतकर्‍यांवर देवाची कृपा सदैव राहावी यासाठी सूर्यदेवाची पूजा केली जाते.

मकर संक्रांती (उत्तरायण) म्हणजे काय?

हिंदूंच्या मुख्य सणांपैकी एक मकर संक्रांतीचा हा सण जानेवारी महिन्यात 14 किंवा 15 तारखेला मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. हिंदू दिनदर्शिकेनुसार पौष महिन्यात जेव्हा सूर्य दक्षिणायन ते उत्तरायण म्हणजेच मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा मकर संक्रांतीचा हा सण साजरा केला जातो. देशाच्या विविध भागांमध्ये इतर नावांनी साजरा केला जातो, परंतु सर्वत्र सूर्याची पूजा केली जाते. देशातील विविध राज्यांमध्ये वेगवेगळ्या नावांनी असलेल्या या उत्सवात, पिकांच्या चांगल्या उत्पादनासाठी भगवान सूर्याची पूजा केली जाते आणि त्यांचे आभार मानले जातात. मकर संक्रांतीच्या सणात तीळ, गूळ, ज्वारी, बाजरी यापासून बनवलेले पदार्थ सूर्याला अर्पण केले जातात आणि नंतर लोक त्यांचे सेवनही करतात.

विविध मान्यतेनुसार, अनेक ठिकाणी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करण्याची प्रथा आहे. या दिवशी भगवान सूर्याची पूजा आणि दान करण्याची प्रथा आहे.

या प्रकारे साजरी केली जाते मकर संक्राती

मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य दक्षिणायनातून उत्तरायणात प्रवेश करतो याला मकर राशीत प्रवेश असेही म्हणतात. सूर्याच्या मकर राशीतील प्रवेशाला वैज्ञानिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून खूप महत्त्व आहे. सूर्य दक्षिण गोलार्धातून उत्तर गोलार्धात जाऊ लागतो, यालाच आपण 'उत्तरायण' म्हणतो. अध्यात्मिक दृष्टीकोनातून असे असणे अत्यंत शुभ मानले जाते. या शुभ दिवशी लोक पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करून आपले पाप धुतात आणि सूर्यदेवाची पूजा करतात आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतात. या दिवशी लोक दान देखील करतात, असे मानले जाते की दान केल्याने सूर्य देव प्रसन्न होतो आणि मोक्ष प्राप्त होतो.

सूर्याचा दक्षिण गोलार्धातून उत्तर गोलार्धात प्रवेश अत्यंत शुभ मानला जातो. आरोग्याच्या दृष्टीकोनातून हे खूप शुभ मानले जाते. त्यामुळे दिवसांची वेळ बदलू लागते. मकर संक्रांतीचा सण आनंद घेऊन येतो. अनेक ठिकाणी या दिवशी पतंग उडवण्याचीही प्रथा असून पतंगबाजीचे आयोजनही केले जाते. प्रौढ आणि मुले मोठ्या आनंदाने आणि उत्साहाने साजरा करतात.

पतंगबाजी

या दिवशी आकाश रंगीबेरंगी पतंगांनी भरलेले असते. लहान मुलांमध्ये पतंग उडवण्याचा प्रचंड उत्साह असतो. सर्व मुले या दिवसाची अगोदर तयारी करतात आणि पतंग, मांझा इत्यादी खरेदी करून घरी ठेवतात. अनेक ठिकाणी या दिवशी पतंग उडवण्याच्या स्पर्धाही आयोजित केल्या जातात. यानिमित्ताने दिवसभर आकाश पतंगांनी भरलेले असते.

महाकुंभमेळ्याचे आयोजन

मकर संक्रांतीच्या या पवित्र दिवशी नद्यांमध्ये स्नान करावे असे मानले जाते. त्यामुळे लोक गंगेच्या घाटावर स्नान करायला जातात. हे एका मेळ्याच्या स्वरूपात देखील आयोजित केले जाते ज्याला अर्ध कुंभ आणि महा कुंभ मेळा असे नाव दिले जाते. वाराणसीमध्ये दरवर्षी अर्ध कुंभ मेळा भरतो आणि प्रयागच्या संगमावर महाकुंभ आयोजित केला जातो. हा महाकुंभ महाकुंभ म्हणून अनुक्रमे प्रयाग, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक येथील घाटांवर साजरा केला जातो.

असे मानले जाते की या महाकुंभात स्नान केल्याने तुमचे वर्षांचे पाप धुऊन तुम्हाला मोक्ष प्राप्त होईल. ही जत्रा मकर संक्रांतीच्या दिवशी सुरू होते आणि महिनाभर चालते.

खाण्यापिण्याची मजा

या दिवशी नवीन पिकाच्या भातापासून खिचडी तयार केली जाते, ज्यामध्ये विविध भाज्या घातल्या जातात. खिचडी आणि गुळाची पोळी, तिळगुळ या सणाचे महत्तवाचे पदार्थ आहे.

दान

वेगवेगळ्या चालीरीती आणि संस्कृतींनुसार हा सण देशाच्या जवळपास प्रत्येक भागात वेगवेगळ्या नावांनी साजरा केला जातो. अनेक ठिकाणी दान देण्याचीही प्रथा आहे. देशाच्या वेगवेगळ्या भागात धर्मादाय वेगवेगळ्या प्रकारे दिले जाते. उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड आणि उत्तरांचल प्रांतात मसूर, तांदूळ आणि पैसे गरिबांना दान केले जातात. बाहेरून आलेल्या संतांनाही लोक अन्न आणि पैसा दान करतात. इतर राज्यांमध्ये या दिवशी गरिबांना अन्नदान करा. अन्नदान हे महान दान मानले जाते, त्यामुळे उत्पादनात उत्पादित होणारे पीक गोरगरिबांना आणि संतांना दान करून सर्वत्र आनंदाचे वाटप करणे हा या उत्सवाचा उद्देश आहे.

निष्कर्ष

मकर संक्रांतीचे स्वतःचे आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. देशभरातील लोक हा सण मोठ्या उत्साहात आणि आनंदाने साजरा करतात. हा हिंदूंचा एक प्रमुख सण आहे ज्याचा उद्देश परस्पर बंधुभाव, ऐक्य आणि आनंद सामायिक करणे हा आहे. या दिवशी इतर धर्माचे लोकही पतंग उडवण्यात हात आजमावून मजा घेतात. गरीब, गरजू आणि साधुसंतांना अन्न आणि पैसा देऊन त्यांचा आनंद त्यांच्यासोबत वाटून घेतात, म्हणजे सर्वत्र आनंदच असतो.

makar sankranti 2024

उत्तरेत पंजाबमध्ये हा सण माघी/लोहरी या नावाने, हरयाणामध्ये सक्रात, पश्चिम बंगालमध्ये पुष संक्रांती, ईशान्येकडे आसामात मेघ बिहू, दक्षिणेत तामिळनाडूमध्ये पोंगल नावाने हा सण साजरा होतो.

त्याचप्रमाणे महाराष्ट्रात मकर संक्रांत नावाने साजरा केला जातो. या सणादिवशी लोक प्रामुख्याने काळी वस्त्रे परिधान करतात. लोकांना तिळगुळ देऊन म्हणतात, तिळगुळ घ्या, गोड बोला.

"या दिवशी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो. काही वर्षी 14 जानेवारी रोजी संध्याकाळी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो. सूर्यास्तानंतर ही घटना घडल्यास त्याचा पुण्यकाल दुसऱ्या दिवशी मानला जातो. त्यामुळेच त्यावर्षी 15 जानेवारीस मकर संक्रांत साजरी केली जाते," असं खगोल आणि पंचांग अभ्यासक दा. कृ. सोमण सांगतात.

हा सण माणसांच्या परस्परसंबंधांमध्ये स्नेह व माधुर्य हवे, असा संदेश देत असल्यामुळे सामाजिक दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे.

तिळगूळ देताना 'तीळगुळ घ्या गोड बोला' असे म्हणण्याची पद्धत, विविध वस्तूंचे दान देण्याचा आग्रह, दूरच्या संबंधितांना शुभेच्छापत्रे व तिळगूळ वगैरे पाठविण्याची पद्धत, सुवासिनींनी आपल्या घरचे तांदूळ दुसऱ्यांच्या घरच्या आधणात शिजविण्याची व दुसऱ्यांच्या घरात असलेला नारळ सोलण्याची कोकणातील प्रथा इ. गोष्टी सामाजिक अभिसरणाच्या द्योतक आहेत," असं मराठी विश्वकोशात लिहिलं आहे.

इतर राज्यांतील मकर-संक्रांत

पंजाबसह उत्तरेच्या काही राज्यांमध्ये लोहरी नावाने मकर संक्रांत साजरी करतात. पीकाची कापणी आणि त्यानंतर होणारी पेरणी यादरम्यानच्या कालावधीत हा सण येतो. यावेळी सूर्य आणि अग्नि यांची पूजा करण्याचा प्रघात आहे.

यावेळी लोहरी (शेकोटी) पेटवली जाते. यामध्ये तीळ, रेवडी, शेंगा आदी वस्तू अर्पित केल्या जातात. सौभाग्य, समृद्धी यांचं ते प्रतीक मानलं जातं. नृत्य-संगीत यांच्याशिवाय लोहरी पूर्ण होत नाही. यावेळी लोकनायक दुल्ला भट्टी यांची गीते गायली जातात.

तर पोंगल हा सण तामिळनाडूसह तेलंगण, आंध्रप्रदेश आणि आजूबाजूच्या इतर राज्यांमध्ये साजरा होता. दक्षिणेतील प्रमुख सणांपैकी एक म्हणून हा सण मानला गेला आहे. तमीळ कॅलेंडरनुसार 'थाई' या महिन्याची ही सुरुवात. या महिन्यात नव्याची सुरुवात करणं शुभ मानतात.

पोंगल हा सण तीन दिवस साजरा होतो. हे तीन दिवस अनुक्रमे भोगी पोंगल, थाई पोंगल आणि मत्तू पोंगल म्हणून ओळखले जातात. यादरम्यान पोंगल नावाचा भाताचा पदार्थ बनवतात. येथील प्रसिद्ध जलिकट्टू खेळही यादरम्यानच खेळला जातो. कृषी संस्कृतीत त्याला महत्त्वाचं स्थान आहे.

आसाममध्ये भोगाली बिहू नावाने मकरसंक्रांत साजरी होते. हा पीक कापणीचा सण आहे. शेतात शेकोटी पेटवून आजूबाजूला लोक जमा होतात. एकत्र येत नाच-गाणी करतात. येथील कोळी बांधव यावेळी एकत्रित येऊन मासे पकडण्याचा खेळ खेळतात. पश्चिम बंगालमध्ये गंगासागरची यात्रा होते.

एकूणच देशभरात मकर संक्रांत सण साजरा करण्याच्या पद्धतीमध्ये अनेक साम्य दिसून येतील. त्यासोबतच स्थानिक संस्कृतीनुसार त्यामध्ये थोडेफार फरकही स्पष्टपणे दिसू शकतात.

पण देशभरात सर्वच ठिकाणी हा सण सकारात्मक मानला गेलेला आहे. वाईटावर सत्याचा विजय, नव्याची सुरुवात, संक्रमणाचा जल्लोष, कृषी संस्कृतीतील समर्पण भाव याच अर्थाने सण साजरा करण्यात येतो.

"मकर संक्रांतीच्या अनुषंगाने केवळ महाराष्ट्रातच आणि विशेषतः मराठी संस्कृतीत काही नकारात्मक समजुती पाहायला मिळतात," असं याविषयी बोलताना दा. कृ. सोमण यांनी बीबीसी मराठीला सांगितलं.

संक्रांतीविषयी नकारात्मक समजुती

मकर संक्रांत सणाशी संबंधित म्हण आपल्याकडे सर्वसाधारपणपणे प्रचलित आहे, ती म्हणजे 'संक्रांत येणं.' या म्हणीचा अर्थ आपल्यावर एखादं संकट येणं, अशा अर्थाने घेतला जातो, असं मराठी विश्वकोशातही म्हटलेलं आहे.

त्यामधील माहितीनुसार, सूर्याच्या मकर संक्रमणाचे संक्रांतीच्या स्वरूपात दैवतीकरणही करण्यात आले आहे. लांब ओठ, दीर्घ नाक, एक तोंड व नऊ बाहू असलेल्या एका देवीने संक्रांतीच्या दिवशी संकरासुराची हत्या केली होती. दरवर्षी तिचे वाहन, शस्त्र, वस्त्र, अवस्था, अलंकार, भक्षण वगैरे गोष्टी वेगवेगळ्या असतात आणि त्या भावी घटनांच्या सूचक मानल्या जातात.

ती एखाद्या वाहनावर बसून एका दिशेकडून येते, दुसऱ्या दिशेला जाते व त्या वेळी तिसऱ्या दिशेकडे पहात असते. ती ज्या दिशेकडून येते त्या दिशेला समृद्धी मिळते, तर ती जिकडे जाते व पाहते तिकडे संकट कोसळते त्यामुळेच संक्रात येणे म्हणजे संकट येणे असा वाक्प्रचार रूढ झाला आहे.

तिने ज्या वस्तू घेतलेल्या असतात, त्या नष्ट वा महाग होतात अशीही समजूत आहे. पंचांगात तिचे चित्र दिलेले असते. त्यामुळेच संक्रांतीच्या दिवशी शुभ कार्ये करत नाहीत.

"याव्यतिरिक्त गावोगावी काही लोक या कालावधीत फिरत असतात. संक्रांतीत काय करावं काय करू नये, पुढील वर्षभरात कोणावर संकट येईल, आदी गोष्टी ते सांगतात. काही नागरीक अत्यंत चवीने ते ऐकतात आणि आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करतात, पण या सर्व चुकीच्या प्रथा आहेत," असं दा. कृ सोमण यांनी म्हटलं.

म्हण कधीपासून रूढ झाली?

संक्रांत येणं म्हणजे संकट येणं, असा वाक्प्रचार रुढ होण्यासाठी वरील दंतकथेचा एक आधार आहे. त्याव्यतिरिक्त पानिपतच्या लढाईचाही त्याला संदर्भ दिला जातो.

पानिपतची लढाई 1761 साली संक्रांतीच्याच दिवशी झाली होती. त्यावेळी संक्रांत 10 किंवा 11 जानेवारीला येत असे. या पराभवाने मराठी भाषेत 'पानिपत झालं' अशी म्हण रूढ झाली, असं तज्ज्ञ सांगतात. त्याचप्रमाणे संक्रांत आली, या म्हणीचाही पानिपत लढाईशी संबंध आहे का, हा प्रश्न निर्माण होतो.

पुणे विद्यापीठातील मराठी भाषा विभागाचे विभागप्रमुख प्रा. प्रभाकर देसाई यांच्याशी आम्ही या विषयावर चर्चा केली.

ते सांगतात, "मकर संक्रांतीविषयी संक्रांती देवी, त्यांचं वाहन, त्यांची दिशा यांच्याविषयी अनेक आख्यायिका आहेत. कोणत्याही गोष्टींचं दैवतीकरण करणं, त्या इतर गोष्टींशी जोडून दाखले देणं, ही पद्धत भारतीय उपखंडात फार पूर्वीपासून आहे. मुळात सूर्याचं धनु राशीतून मकर राशीत संक्रमण यासाठी हा सण साजरा होतो. पण या म्हणीमुळे संक्रांत येणं याला वेगळा अर्थ प्राप्त झाला. त्याला आर्यन संस्कृतीतील कर्मकांडाची बाजू असू शकते. याउलट कृषीजन संस्कृतीतील मांडणीप्रमाणे संक्रांत म्हणजे भोगी, धनधान्य अर्पण करणं या गोष्टींचा समावेश आहे."

प्रा. देसाई पुढे सांगतात, "देवी, त्याची दिशा आणि वाहन या गोष्टींची पार्श्वभूमी लक्षात घेतली तर संक्रांत येणं म्हणजे संकट येणं अशा अर्थाने शब्दप्रयोग फार पूर्वीपासून प्रचलित असू शकतो. पण पुढे इतर गोष्टी यांना जोडल्या गेल्या. उदा. पानिपतचा पराभव झाल्यानंतर संक्रांत म्हणजे संकट, शुभ कार्य नको, हे आणखी ठामपणे सांगितलं जाऊ लागलं असेल. इतिहासाचं विकृतीकरण करण्याची आपल्याला हव्या त्या पद्धतीने इतिहास सांगण्याची एक पद्धत आहे, त्याचाच हा प्रकार आहे."

संतसाहित्याचे अभ्यासक प्रा. शिवाजीराव भुकेले यांनीही अशाच प्रकारची प्रतिक्रिया दिली. ते म्हणतात, "संक्रांत येणं म्हणजे संकट, अशा अर्थाने प्रचलित विचारसरणी पूर्वीपासून मांडण्यात येत होती. त्याचं मूळ त्याच्याशी संबंधित कर्मकांड, विधी तसंच अनाकलनीय दंतकथा यामध्ये आढळून येतं. म्हणूनच हे पूर्वीपासून चालत आलेलं असू शकतं. त्याला पानिपतची जोड मिळाली, असं म्हणता येईल."

दा. कृ. सोमण म्हणतात, "आपल्याकडे पौष महिना शुभ कार्याला वाईट असतो अशी चुकीची समजूत काही लोकांची झालेली असते. पौष महिना हा शुभ कार्याला वाईट नसतो. पौष महिन्यात मकर संक्रांती येत असल्यामुळे हा गैरसमज निर्माण झालेला असावा. पौष अशुभ नसून शुभ आहे. पंचांगात पौष महिन्यातही विवाह मुहूर्त दिलेले असतात. "

'संक्रांत अशुभ नाही'

पंचांगकर्ते आणि खगोल शास्त्र अभ्यासक संक्रांत अशुभ असल्याचं पूर्णपणे फेटाळून लावलं.

ते म्हणतात, "मकर संक्रांतीपासून दिवस मोठा, रात्र लहान होऊ लागते. दिवस मोठा होणं ही वाईट नसून चांगली आणि आनंदाची गोष्ट आहे. प्राचीन काळी विद्युत दिवे नव्हते. त्यावेळी दिनमान मोठे होतं गेल्याने अधिक वेळ कामे करता येतात म्हणून मकर संक्रांती हा गोड सण मानला जात होता."

सोमण यांच्या मते, "संक्रांती देवीने पहिल्या दिवशी संकरासुर, दुसऱ्या दिवशी किंकरासूर राक्षसाला ठार मारले, असे प्राचीन कथेत सांगितले गेलं आहे. संक्रांती देवीने जर राक्षसाना ठार मारलं तर ते वाईट कसं असेल? हा सत्याचा विजय आहे. ही तर चांगलीच गोष्ट आहे."

प्रा. शिवाजीराव भुकेलेंनीही संक्रांतीमधील नकारात्मकता स्पष्टपणे नाकारली. ते म्हणतात, "संत साहित्याने संक्रांत हे संक्रमण मानलं आहे. वाईट गुण सोडून चांगल्याकडे जाणं, सद्गुणांमध्ये संक्रमण करणं म्हणजे संक्रांत. संत तुकारामांनाही आपल्या ओवीत याविषयी स्पष्ट सांगितलेलं आहे. 'देव तिळी आला, गोड-गोड जीव झाला,' अशी ओवी त्यांनी केली होती. संक्रांतीच्या दिवशी देव तिळी येणं म्हणजे नशिबी किंवा आयुष्यात येणं होय. यालाच खऱ्या अर्थाने तिळ-गुळ किंवा संक्रांत असं संत तुकारामांनी मानलेलं आहे."

संक्रांत अशुभ नसल्याचं पटवून देण्यासाठी दा. कृ. सोमण यांनी सण-उत्सवांचा ऋतुंशी असलेला संबंध समजावून सांगितला.

ते म्हणतात, "हिंदू सण उत्सवांची रचना अतिशय प्राचीन काळी करण्यात आली आहे. त्याकाळी आजच्या सारखी भौतिक साधने उपलब्ध नव्हती. शेतीप्रधान संस्कृती, तसंच लोकसंख्याही कमी होती. प्रवास-दळण वळणाची साधनेही आतासारखी नव्हती. त्याकाळी शरीराचं, मनाचं आरोग्य चांगलं ठेवणं, हाच उद्देश सण-उत्सवांची रचना करण्यामागे होता. ऋतूंप्रमाणे आहारात बदल केला तर शरीराचं आरोग्य चांगलं राहतं. शेतीच्या कामांच्या वेळापत्रकानुसार तसंच ऋतूंवर आधारित ते गणित असतं."

"त्यामुळे वरील सर्व गोष्टींचा विचार करता, चांगली गोष्ट झाली त्यावेळी 'संक्रांत आली' असा शब्दप्रयोग व्हावा. पूर्वीचं संकट येणं हा अर्थ रद्द करून संक्रांत येणं, याची नवी व्याख्या व्हायला हवी," असंही सोमण यांना वाटतं.

म्हणीचा अर्थ बदलू शकतो?

आपल्या संस्कृतीमध्ये म्हणींना खूप महत्त्व असतं. लोकसाहित्यातून आलेल्या म्हणींचं स्वरुप वेगवेगळं असू शकतं. एखादी कहाणी, प्रवाद, परंपरा यांनुसार त्यात यमक, उपमा, अतिशयोक्ती आणल्यामुळे त्या चटकदार होतात. त्या त्या संस्कृतीचे रूप म्हणींमध्ये दिसते, अशी व्याख्या मराठी विश्वकोशात करण्यात आलेली आहे.

म्हणींविषयी अधिक माहिती देताना प्रा. प्रभाकर देसाई म्हणतात, "म्हणींच्या बाबतीत सर्वात महत्त्वाचं वैशिष्ट्य म्हणजे, ती लोकसमुहातून तयार झालेली कधीच नसते. म्हण ही अत्यंत कुशाग्र बुद्धीच्या, ज्याला सर्व व्यवहार चांगल्या रितीने माहिती आहेत, जो या सर्व गोष्टी अतिशय चांगल्या प्रकारे चपखलपणे जोडू शकतो, अशा व्यक्तीकडून तयार होण्याची शक्यता असते.

प्रा. देसाई यांच्या मते, "जसं एखादं लोकगीत हे लोकसमूहातून तयार होतं. त्याचे वेगवेगळे व्हर्जन असतात. पण म्हणीला तसा पर्याय नसतो. म्हण ही आखीव-रेखीव-सोलीव ठरवून बनवलेली असते, शक्यतो एका व्यक्तीकडून ती तयार केलेली असण्याची दाट शक्यता असते. त्यामुळे व्यक्तीचा राग, लोभ, लैंगिक भेदभाव, वर्गीय प्रवृत्ती किंवा हुकुमशाही अशा त्याच्या वैयक्तिक गोष्टी म्हणींमध्ये उतरतातच. पण या म्हणी कोणत्या काळात तयार झाल्या, त्यावेळची आजूबाजूची परिस्थिती काय होती, त्यावर त्यांचं प्रचलन अवलंबून असतं."

ते सांगतात, "म्हणींमधील हा सामाजिक-सांस्कृतिक असमतोल गेल्या काही वर्षांत प्रकर्षानं दिसून आला आहे. म्हणूनच जातीय, वर्णभेदी, एखाद्या समूहास अपमानजनक वाटू शकणाऱ्या म्हणी आपण आता ओळखू शकतो. त्या वापराव्यात की नाही, याचा पुनर्विचार सध्याच्या काळात नक्की होऊ शकतो."

Published By - Priya Dixit 

Makar sankranti mantra

मकरसंक्रांती 2024- अशी मान्यता आहे की जेव्हा सूर्य मकर राशित प्रवेश करतो तर तो उत्तरगामी होतो. त्यानंतर मग तो कर्क राशित प्रवेश करतो तेव्हा तो दक्षिणगामी होतो. ज्योतिषशास्त्र  नुसार उत्तरायणच्या वेळेस सूर्य उत्तरदिशेला गतीने जात असतो. तर दक्षिणायन वेळेस सूर्य दक्षिण दिशेला गतीने जात असतो. सूर्याच्या या क्रियेला उत्तरायण व दक्षिणायन म्हणतात. उत्तरायण सुरु असताना दिवस मोठा व रात्र  लहान असते आणि दक्षिणायनच्या वेळेस रात्र मोठी तर दिवस लहान असतो. सूर्य सहा महीने उत्तरायणमध्ये तर सहा महीने दक्षिणायनमध्ये राहतो.

मकरसंक्रांती आणि उत्तरायण मधील फरक :

* परंपरा नुसार मकरसंक्रांती दरवर्षी 14-15 तारखेला येते. 

* भारतीय मान्यतेनुसार मकर राशीत सूर्य उत्तराषढा नक्षत्राच्या अंतिम तीन चरणात, श्रवण नक्षत्राच्या चारही चरणात आणि धनिष्ठा नक्षत्राच्या दोन चरणात भ्रमण करतो. म्हणजे ते उत्तरायण असते. 

* अशी मान्यता आहे की, सूर्याचे उत्तरायण मध्ये असणे म्हणजे मोक्षाचे द्वार उघडते.

* पितामह भीष्म जेव्हा युद्धात शरीराने क्षत-विक्षत झाल्यावर सुद्धा मृत्यु शय्येवार असताना प्राण जाण्यासाठी सूर्याचे उत्तरायण मध्ये प्रवेश होण्याची वाट पाहत होते. 

* जूलियन कॅलेंडरनुसार 23 डिसेंबरलाच सूर्य उतरायणचे योग बनतात. परंतु भारतीय पंचाग नुसार ही तिथि 14 जानेवारीला येते.

* 22 डिसेंबर हा दिवस वर्षातील सर्वात लहान दिवस असतो आणि या दिवशी रात्र  मोठी असते. या दिवसाला विंटर सोलस्टाइस म्हटले  जाते.

* काही वर्षाच्या अवधीत  विंटर सोलस्टाइसने ठरवलेले दिवस बदलतात पण वर्षाच्या या छोटया दिवसाची नोंद 20 ते 23 डिसेंबरच्या मध्ये असते. 

* वेगवेगळ्या  देशांमध्ये या दिवशी वेगवेगळे सण साजरे केले जातात. 

*  विंटर सोलस्टाइस येते तेव्हा भारतात मलमास चालू असतो. ज्याला संघर्ष काळ म्हटला जातो. 

* 22 डिसेंबर पासून भारतातील राजस्थान राज्यातील काही भागात पौष उत्सव सुरू होतो.

* सूर्याचे उत्तरायण मध्ये प्रवेश प्रक्रिया विंटर सोलस्टाइस पासूनच सुरू होते. म्हणजे सूर्य उत्तरायण होणे 22 किंवा 23 डिसेंबरलाच होते. 

* मकरसंक्रांतीच्या दिवशी सूर्य स्पष्टरित्या उत्तरायण गमन दिसायला लागतो. 

* उत्तरायण सुरू असताना शिशिर, वसंत, ग्रीष्म ही ऋतू असतात तसेच या दरम्यान वर्षा, शरद, हेमंत हे तीन ऋतू पण येतात.

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा !

या संक्रांतीच्या दिवशी तुमच्या आयुष्यात 

उगवता सूर्य हा आशेची किरणं घेऊन येवो, 

गगनात आनंद मावणार नाही 

अशा स्वरूपात तुमच्या आयुष्याचा पतंग उडो 

हीच सदिच्छा 

कणभर तिळ मनभर प्रेम

गुळाचा गोडवा आपुलकी वाढवा.

तिळात मिसळला गुळ, त्याचा केला लाडु…

मधुर नात्यासाठी गोड गोड बोलु..!

संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा…!

तुमच्या स्वप्नांना 

पतंगाप्रमाणेच भरारी मिळू दे 

ही इच्छा. 

मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा 

तिळगुळ घ्या गोड गोड बोला!!

मराठी अस्मिता, मराठी मन,

मराठी परंपरेची मराठी शान,

आज संक्रांतीचा सण,

घेऊन आला नवचैतन्याची खाण!

तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला..

हलव्याचे दागिने, काळी साडी…

अखंड राहो तुमची जोडी

हीच शिभेच्छा, संक्रांत वर्ष दिनी…

तिळगुळ घ्या गोड गोड बोला…

आभाळात पतंग दिसू लागल्यावर 

मन झालं उडू उडू, 

कडू आठवणी विसरून 

तिळाचा गोडवा जवळ करू, मकर संक्रांती शुभेच्छा. 

वर्ष सरले डिसेंबर गेला,

हर्ष घेऊनी जानेवारी आला,

निसर्ग सारा दवाने ओला,

तिळगुळ घ्या आणि गोड गोड बोला

मकर संक्रांतीच्या संदेशरुपी गोड गोड शुभेच्छा…

आठवण सूर्याची, साठवण स्नेहाची

कणभर तीळ, मनभर प्रेम

गुळाचा गोडवा सोबत ऋणानुबंध वाढवा

तिळगुळ घ्या गोडगोड बोला!

एक तिळ रुसला, फुगला

रडत रडत गुळाच्या पाकात पडला

खटकन हसलाएक तिळ रुसला, फुगला

रडत रडत गुळाच्या पाकात पडला

खटकन हसला हातावर येताच बोलू लागला

तिळगुळ घ्या गोड गोड बोला.

गगनात उंच उडता पतंग

संथ हवेची त्याला साथ

मैत्रीचा हा नाजूक बंध

नाते अपुले राहो अखंड

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा…

गोड गोड शब्दांचा फुलवा पाक,

स्नेहांचे तिळ मिळवा त्यात,

तिळावर फुलेल पाकाचा काटा,

प्रेमाने भेटा आणि तिळगुळ वाटा..

कणभर तीळ मनभर प्रेम

गुळाचा गोडवा आपुलकी वाढवा

तिळगुळ घ्या गोड गोड बोला…

मकर संक्रांतीच्या आपणास व

आपल्या परिवारास हार्दिक शुभेच्छा 

गोड गुळाला भेटला तीळ, 

उडाले पतंग रमले जीव, 

मकरसंक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा.

तिळाची उब लाभो तुम्हाला,

गुळाचा गोड़वा येवो जीवनाला,

यशाची पतंग उड़ो गगना वरती,

तुम्हास अणि तुमच्या परिवारास.

शरीरात मस्ती, मनात उमेद, 

चला रंगवूया आकाश, सगळे येऊनी साथ, 

उडवूया पतंग… मकर संक्रातीच्या हार्दिक शुभेच्छा. 

कडू औषध आपण लगेच गिळून टाकतो

पण गोड चॉकलेट चघळून चघळून खातो

असंच आयुष्यातले वाईट क्षण लगेच विसरा

आणि चांगल्या क्षणांचा आनंद मनापासून घ्या…

मकरसंक्राती हादिक शुभेच्छा

तिळगुळ घ्या गोड बोला…

नाते अपुले

हळुवार जपायचे…

तिळगुळ हलव्याच्या गोडी सोबत

अधिकाधिक दॄढ करायचे…

मकरसंक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा…

शेंगदाण्याचा सुंगध गुळाचा गोडवा, 

मक्याची रोटी आणि सरसोंचं साग, 

मनात आनंद आणि प्रेमाचा दोघांचा 

होऊ द्या मिलाप, मकर संक्राति शुभेच्छा.

Edited By- Priya Dixit

तसेच 'तिळगुळ घ्या; गोड गोड बोला' असे म्हणत  एकमेकांना तिळीचा हलवा  व तिळगुळचे लाडू वाटले जातात  हे तिळगुळचे लाडू काही काळानंतर कडक होतात. हे लाडू कडक होऊ नये या साठी ही पद्धत अवलंबवा.चला तर मग रेसिपी जाणून घेऊ या. 

 साहित्य-

500 ग्रॅम तिळ, 250 ग्रॅम शेंगदाणे, 25 ग्रॅम चण्याची डाळ, 500 ग्रॅम गूळ, 1 टी स्पून वेलची पूड, 1 चमचा साजूक तूप  

कृती- 

सर्व प्रथम कढईत तिळ आणि शेंगदाणे वेगवेगळे भाजून घ्यावे. नंतर ते एका ताटात काढून घ्यावे. त्यानंतर कढईत  एक चमचा तूप टाकून त्यात गूळ बारीक करून टाका. तसेच गूळ पूर्ण वितळून घ्यावा. बोटाला गूळ चिकटतो आहे का  हे पहा आणि मग नंतर शेंगदाणे, तिळ, वेलची पूड, भाजून घेतलेली चण्याची डाळ  अदि हे सर्व मिश्रण टाकून हलवून घ्यावे. 

हे मिश्रण एकजीव झाल्यावर ताटात काढून घ्यावे आणि मग तुम्हाला हवा असेल तशे  आकाराचे लाडू वळण्यास सुरूवात  करा. मिश्रण गरम असतानाच लाडू वळले तर पटकन वळले जातात व मऊ देखील होतात.अशा पद्धतीने लाडू केल्यास ते कडक होणार नाही. 

संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी भोगी असते.

या दिवशी सर्व स्त्रियांनी डोक्यावरून पाणी घेऊन स्नान करावे.

देवाची पूजा करून भोगीची मिश्र भाजी (पावटे, गाजर, हरभरे, वांगी इतर), ज्वारीची किंवा बाजरीची तीळ लावून भाकरी, लोणी, वांग्याचे भरीत, गुळाच्या पोळ्या आणि मूग व डाळीची खिचडीचा बेत करावा.

या दिवशी सवाष्ण जेवायला बोलावावी. शक्य नसल्यास वरील पदार्थांचा शिधा पोहोचता करावा.

संक्राती

या दिवशी अंघोळ करून सूर्याला अर्घ्य द्यावे.

या दिवशी महिला काळे वस्त्र परिधान करून पूजा करू शकता.

नंतर सुगड म्हणजे छोट्या मातीच्या मडक्यांना हळदी-कुंकवाची बोटे लावून दोरा गुंडाळावा.

सुगडांमध्ये गाजर, बोरे, उसाची पेरे, शेंगा, कापूस, हरभरे, तिळगूळ, कच्ची खिचडी, इत्यादी भरावे.

असे पाच सुगड तयार करावे.

रांगोळी काढून त्यावर हे सुगड ठेवावे.

त्यातून एक सुगड देवासमोर आणि एक सुगड तुळशीपाशी ठेवावा.

नंतर किमान पाच सवाष्णींना वाण-वसा करावा.

या दिवशी हळदीकुंकू समारंभ करून तिळगूळ वाटावा.

प्रत्येकीला आवा म्हणून भेट वस्तू द्यावी.

मकरसंक्रांत ते रथसप्तमीपर्यंतचा काळ हा पर्वकाळ असतो. या दरम्यान हळदीकुंकू समारंभ, दान व तिळगूळ देऊ शकता.

किंक्रांत

संक्रांतीच्या दुसर्‍या दिवशी करिदिन असतो. ह्या दिवशी कोणतेही शुभ काम करत नाहीत. या दिवशी बेसनाचे धिरडे करून खावे.

इतर सण विधी

बोरन्हाण

मूल जन्माला आल्यानंतर प्रथम येणार्‍या मकर संक्रांतीला आप्‍तेष्टांच्या मुलांना बोलावून हा समारंभ करावा.

मुलाला काळे झबले शिवावे. 

मुलाच्या अंगावर हलव्याचे दागिने घालावे.

औक्षण करून मुलाच्या मस्तकावर बोरे, उसाचे करवे, भुईमुगाच्या शेंगा व चुरमुरे हे सर्व पदार्थ एकत्र करून ओतावे. 

सुवासिनींना हळदीकुंकू द्यावे. 

बोरन्हाण घातल्याने मुलाला पुढच्या उन्हाळयाची बाधा होत नाही व त्याचे आरोग्य चांगले रहाते, असे मानले गेले आहे.

मकर संक्रांतीच्या दिवशी नववधूला हलव्याचे दागिने घालावे. 

या दिवशी नवीन जावयाला तिळगूळ देऊन आहेर देण्याची देखील पद्धत आहे.

साहित्य : 2-3पातीचे कांदे, एक गाजर, एक बटाटा, 2-3 वांगी, अर्धी-पाऊण वाटी सोलाणे, थोडेसे मटाराचे दाणे, वालपापडीच्या (ऊसावरच्या) शेंगा, शेपु, लसणीची पात,कांद्याची पात, एखादा मुळ्याचा तुकडा, 2-4 फ्लॉवरचे तुरे, तीळाचं जाडसर कुट, मोहरी, धण्याची पुड, हळद, तिखट, गोडा मसाला किंवा काळा मसाला, मीठ, फोडणीसाठी तेल, हिंग, गुऴ.

विधी : सर्वप्रथम पातीचा कांदा उभा चिरून घ्यावा. सगळ्या भाज्या चिरून-निवडून घ्याव्यात. कढईत हिंग-मोहरीची फोडणी करून त्यात कांदा परतून घ्यायचा. चिरलेल्या भाज्या -पात फोडणीत घालून त्यात मीठ मसाला आणि तिळाचं कुट घालून वाफ आणायची. आवडत असल्यास थोडा गुळ घालायचा.भोगीची चविष्ट भाजी खाण्यासाठी तयार. बाजरीची भाकरी सोबत सर्व्ह करा. 

Edited By- Priya Dixit

मालिकेमध्ये प्रतापची व्यक्तिरेखा साकारणारे प्रदीप घुले, त्यांनी शोच्या सेटवर मकर संक्रांति कशी साजरी केली ते सांगितले, "मकर संक्रांती हा सण आम्ही अगदी पारंपरिक पद्धतीने साजरा करतो. एखादी नवीन वस्तू खरेदी केली किव्हा कोणाकडून मिळाली तर ती वस्तू आम्ही देवासमोर आदर आणि आपलेपणाने ठेवतो. पण ह्यावर्षी हा सण आमच्या 'सौ. प्रताप मानसी सुपेकर' ह्या शोच्या सेटवर साजरा केला आणि सेटवरील मारक संक्रांतीचा हा एक अनोखा आणि आनंददायी अनुभव होता. माझ्या सहकलाकारांसोबत पतंग उडवणे आणि तिळगुळ वाटणे यामुळे आमच्या दिवसाला एक उत्सवी स्पर्श आला. वातावरण आनंदाने आणि हास्याने भरून गेले. माझ्या सहकलाकारांसोबत हा शुभ सोहळा साजरा करताना खूप आनंद झाला आणि आम्ही एकत्र सुंदर आठवणी निर्माण केल्या.

शेमारू मराठीबाणाच्या या हृदयस्पर्शी उत्सवात सामील व्हा कारण आम्ही मकर संक्रांतीचा आनंद घेऊन येत आहोत. पाहत राहा 'सौ. प्रताप मानसी सुपेकर’, दर सोमवार ते शनिवार रात्री ९.०० वाजता, फक्त शेमारू मराठीबाणा वर

चला तर मग जाणून घेऊया यावेळी मकर संक्रांतीच्या दिवशी कोणते शुभ योग तयार होत आहेत आणि या दिवशी स्नान आणि दान करण्यासाठी कोणते शुभ मुहूर्त आहेत. म्हणूनच मकर संक्रांतीच्या दिवशी जर तुम्हाला कोणत्याही पवित्र नदी, तलाव किंवा तलावात स्नान करायचे असेल किंवा धन दान करायचे असेल तर त्याची शुभ मुहूर्त पाहूनच स्नान व दान करावे.

या वर्षी मकर संक्रांत अतिशय शुभ योगात येत आहे. कारण यावेळी मकर संक्रांतीच्या दिवशी रवि योग तयार होत असून ज्योतिष शास्त्रात रवि योग हा अत्यंत शुभ योग मानला जातो. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सकाळी 07:15 वाजता रवि योग तयार होत आहे जो सकाळी 08:07 पर्यंत राहील. मकर संक्रांतीच्या दिवशी, महापुण्यकाळाची वेळ सकाळी 07:15 वाजता सुरू होईल आणि सकाळी 09:00 पर्यंत चालू राहील. म्हणूनच जर तुम्हाला स्नान, दान आणि पुण्यकार्य वगैरे करायचे असेल तर मकर संक्रांतीच्या दिवशी या शुभ योगात ते करू शकता.

याशिवाय मकर संक्रांतीच्या दिवशी ब्रह्म मुहूर्तावर स्नान, दान इत्यादी करू शकता. मकर संक्रांतीचा दान ब्रह्म मुहूर्त सकाळी 05:38 वाजता सुरू होईल आणि 06:26 पर्यंत चालेल. मकर संक्रांती सोमवार असल्याने तुम्ही सोमवारचे व्रत पाळू शकता आणि शिवलिंगावर जलाभिषेक देखील करू शकता.

साहित्य

1/2 किलो गूळ

250 ग्राम तीळ 

2 मोठे चमचे साजूक तूप 

कृती :

गुळाचा गजक घरच्या घरी बनवणे खूप सोपे आहे. अशा स्थितीत सर्वप्रथम तीळ सोनेरी होईपर्यंत तळून घ्या. ते भाजताना लक्षात ठेवा की तीळ जळू नयेत.

यानंतर कढईत तूप गरम करा. आता गरम तेलात गूळ मिक्स करून हलका शिजवून घ्या. जेव्हा गूळ वितळू लागतो आणि फुगे येऊ लागतो तेव्हा त्यात भाजलेले तीळ घाला.

आता हे मिश्रण हलक्या हाताने एकजीव करा म्हणजे तिळाचा गुळाबरोबर चांगला लेप होईल. हे मिश्रण ग्रीस केलेल्या प्लेट किंवा प्लेटवर लाटण्याच्या मदतीने पातळ रोटीसारखे लाटून घ्या.थंड होऊ द्या आणि नंतर त्याचे लहान तुकडे करा. तुमचा गजक तयार आहे. आपण ते बरेच दिवस साठवून ठेवू शकता.

Edited By- Priya Dixit  

makar-sankranti

मकर संक्रांती 2024 तारीख (Makar Sankranti 2024 Date)

2024 मध्ये मकर संक्रांती 15 जानेवारी 2024 रोजी साजरी केली जाईल. या दिवशी सूर्य देव धनु राशीतून बाहेर पडून पहाटे 02:54 वाजता मकर राशीत प्रवेश करेल. या प्रसंगी शुभ मुहूर्त खालीलप्रमाणे असेल.

मकर संक्रांती पुण्यकाळ - 07:15 ते 06:21

मकर संक्रांती महा पुण्यकाल -07:15 ते 09:06

मकर संक्रांतीचे महत्त्व (Makar Sankranti Significance)

वेदांमध्ये मकर संक्रांतीला महापर्व म्हणूनही ओळखले जाते. मकर संक्रांतीच्या दिवशी गंगा स्नान केल्याने सर्व त्रास दूर होतात असे म्हणतात. त्यामुळे या दिवशी दान, तपस्या आणि नामजप यांचे विशेष महत्त्व आहे. पवित्र नदीत स्नान करणे, भगवान सूर्याला नैवेद्य अर्पण करणे, दान किंवा दक्षिणा देणे, श्राद्ध विधी करणे आणि व्रत पाळणे यासारखे सर्व प्रकारचे शुभ कार्य मकर संक्रांतीच्या दिवशी शुभ मुहूर्तावर केले जातात. असे मानले जाते की मकर संक्रांतीच्या दिवशी पाण्यात काळे तीळ आणि गंगाजल मिसळून स्नान केल्याने कुंडलीतील ग्रह दोष दूर होतात. यासोबतच सूर्यदेवाची कृपाही प्राप्त होते.

नवविवाहित आणि लहान मुलांसाठी या सणाचे विशेष महत्तव आहे. लग्नानंतर पहिल्या संक्रातीला नव‍विवाहितेला तसेच बाळाला काळ्या रंगाचे वस्त्र खरेदी केले जाते. हलव्याचे दागिने घातले जातात. 

आता काहींना जर प्रश्न पडत असेल की हलव्याचे दागिने म्हणजे काय ? तर येथे आम्ही विस्तारपूर्ण सांगत आहोत की यात नववधूसाठी बांगड्या, कानातले, बाजूबंद, मांगटीका, हार, अंगठी, मंगळसूत्र, कंबरपट्टा तयार केला जातो तर नवर्‍यासाठी घडी, हार, अंगठी, ब्रेसलेट असे अलंकार तयार केले जातात. पण आता याशिवाय देखील हे दागिने खूप डिझाइन्समध्ये उपलब्ध होतात. नवीन डिझाइन्समध्ये हलव्याचे नक्षीदार नेकलेस, पाटल्या मेखला, श्रीफळ, मुकुट, मोहनमाळ, लोंबते कानातले, चिंचपेटी, बोरमाळ, नथ, गजरा, पैंजण देखील पाहायला मिळतात. 

दागिन्यांचे वैशिष्टे म्‍हणजे ते विविध पदार्थांपासून बनविले जातात. यामध्ये खसखस, तीळ, शेंगदाणे, साबुदाणा, मुरमुरे, तांदूळ, वेलदोडे, साखर फुटाणे आदी पदार्थ कलात्मक पद्धतीने उपयोगात आणले जातात. संक्रांतीपासून रथसप्तमीपर्यंत या दागिन्यांना मागणी असते. अलीकडे मोबाईल, पेन, टाय पिन देखील दागिन्यांमध्ये सामील झाले आहे.

तसेच हौशी लोक विविध प्रकारे रुखवत तयार करुन सजवतात. त्यात या सीझनमध्ये येणार्‍या भाज्या, बोर, बूट, ऊस, मटार, यांचा वापर केला जातो. गुळ आणि तिळाचा वापर करुन वेगवेगळ्या प्रकारे सजावट केली जाते. काळ कपडे, हलव्याचे दागिने, सौभाग्याच्या वस्तू ठेवल्या जातात.

सुवासिनींना बोलावून हळदीकुंकू समारंभ केला जातो. तिळगुळ, हलवा, वाण दिलं जातं.

साहित्य:

अर्धा कप भाजलेल्या शेंगदाण्याचा कूट

अर्धा कप किसून भाजलेले सुके खोबरे

अर्धा कप तिळ

पाऊण कप किसलेला गूळ

अर्धा टेस्पून तूप

अर्धा टिस्पून वेलचीपूड

सुकामेवा

ALSO READ: मकर संक्रांतीला बनवा ही खास khichdi, खाणारे बोटं चाटतील, जाणून घ्या रेसिपी

तीळ गुलाबी रंगाचे होईपर्यंत खमंग भाजून घ्यावे. त्यातले अर्धे तीळ मिक्सर मध्ये भरड वाटून घ्यावे. पोळपाटाला तूप लावून ग्रीस करुन घ्यावे. एका कढईत गूळ घालून बारीक गॅसवर विरघळून घ्यावे.

गुळात भाजून वाटलेले तीळ, भाजलेले तीळ, दाण्याचे कूट, तूप, दूध, व वेलदोड्याची पूड घालावी. सर्व मिसळून गोळा तयार करावा. तूप लावलेल्या पोळपाटावर वरील मिश्रणाचा गोळा ठेऊन तूप लावलेल्या लाटण्याने अंदाजे अर्धा से. मी. जाड लाटून घ्यावं. वरून खोबरे पसरा व परत एकदा लाटणे फिरवावं. आवडीच्या आकाराचे काप करून घ्यावे.

ALSO READ: Makar Sankranti 2022: संक्रांतीच्या दिवशी गूळ-तिळाचे लाडू खाण्याचे धार्मिक आणि वैज्ञानिक महत्त्व जाणून घ्या

चला जाणून घेऊया मकरसंक्रांतीच्या दिवशी तिळाचे सहा उपाय करुन आपले जीवन सुखमय कसे करायचे.

तिळाचे उपाय : विष्णु धर्मसूत्रात सांगितले आहे की पितरांच्या आत्माच्या शांतीसाठी तसेच सर्व कल्याणासाठी तिळाचे 6 प्रयोग पुण्यदायक आणि फलदायक आहे. 

चला जाणून घेऊ या ६ प्रयोग आणि १० सोप्या उपायांबद्दल- 

१. तीळ दान करणे 

२. अंघोळीच्या पाण्यात तीळ टाकून आंघोळ करणे

३. तीळ वापरुन जेवण 

४. जल मध्ये तीळ अर्पण करणे

५. तिळाची आहुती देणे 

६. तिळाचे उटणे लावणे

तसेच हे १० उपाय करून बघितल्यास भाग्य निश्चित चमकेल

१. संक्रांतीच्या दिवशी काळ्या तिळाचे, मीठ, गूळ, काले तीळ, फळ, खिचडी आणि हिरव्या भाजीचे दान करणे हे शुभ मानले आहे. या दिवशी तीळ, गूळ, रेवडीचे दान केले जाते.

२. काले तीळ आणि गूळ याचे दान केल्याने सूर्य देव आणि शनि देव यांची कॄपा होते. 

३. काले तीळ आणि गूळाचे लाडू बनवून खाल्ल्याने घरात सुख आणि समृद्धी येते. 

४. मकरसंक्रांतीच्या दिवशी एक मुट्ठी काळे तीळ घेऊन घरातील सर्वांच्या डोक्यावरून सात वेळेस ओवाळून उत्तर दिशेला टाकून दिल्याने घरात धन आणि बरकत राहते.

५. या दिवशी पाण्यात तीळ टाकून आंघोळ करणे शुभ असते. या दिवशी तिळाचे उटणे लावल्याने वाईट नजर पासून आपले रक्षण होते. 

६. या दिवशी तिळाची आहुती दिल्याने शुभ फल प्राप्त होते. 

७. या दिवशी पितरांच्या शांतीसाठी तीळयुक्त जल अर्पण केल्यान घराला व घरातील सदस्यांना आरोग्य, सुख, समृद्धी प्राप्त होते.

८. या दिवशी मोहरीच्या तेलात तीळ मिसळून एका लोखंडी वाटीत भरून त्याचा दिवा लावून तो दिवा शनि मंदिरात ठेऊन आल्यास शनिदेवांची विशेष कृपा होते.

९. एक स्वच्छ लोट्यात पाणी भरून त्यात थोडे काले तीळ टाकून ॐ नमः शिवाय चा मंत्र म्हणून शिवलिंगावर अर्पण केल्याने शुभ परिणामाची प्राप्ती होते व सर्व रोग दूर होतील. 

१०. या दिवशी तीळ टाकून पाणी सूर्यदेवांना अर्पण केल्याने त्यांची कृपा होते व तसेच मनोकामना पूर्ण होते. तसेच संक्रांतीच्या खास दिवशी तिळाचे हे खास उपाय केल्याने आनंद आणि सुखसंपन्नता येते.

या दिवशी काय करतात हे जाणून घेऊ या- 

* या दिवशी सकाळी घर आणि सभोवतीचा परिसर स्वच्छ करावा. 

* दारासमोर रांगोळी काढावी. 

* घरातील सर्व लोकांनी अभ्यंग स्नान करून नवीन कपडे परिधान करावे.

* या दिवशी अंघोळीच्या पाण्यात तीळ टाकण्याची पद्धत आहे. 

* भोगीच्या दिवशी महाराष्ट्रात खास भोगीची मिक्स भाजी आणि बाजरीची भाकरी करण्याची पद्धत आहे.

* या दिवशी तीळ लावलेली बाजरीची भाकरी, लोणी, पापड, वांग्याचे भरीत, चटणी आणि खमंग खिचडी करण्याची परंपरा आहे.

* अनेक ठिकाणी सासरच्या मुली भोगी सणाचा आनंद घेण्यासाठी या दिवशी माहेरी येतात.

भोगी साजरी करण्यामागील कारण

इंद्र देवाने धरतीवर उदंड पिकं पिकावी म्हणून प्रार्थना केली होती म्हणून पिकं वर्षानुवर्ष अशीच पिकत राहावी या प्रार्थनेसह भोगी साजरी करण्याची प्रथा आहे. या दिवशी काही राज्यांमध्ये लहानशी होळी पेटवून त्यात काही वस्तूंची आहुतीही दिली जाते. या दिवशी करण्यात येणारी भोगीची भाजी खूपच पौष्टिक असते. 

हिवाळ्याच्या सर्व प्रकारच्या भाज्या येतात. शेताला नवीन बहार आलेला असतो. त्यामुळे या काळात भोगीची भाजी आणि तीळ लावलेल्या बाजरीच्या भाकरीचा आस्वाद घेतला जातो. या पदार्थांमधून उष्णता येते ज्यामुळे शरीर पुन्हा वर्षभर काम करण्यास सज्ज होतं. 

संपूर्ण भारतभर हा सण साजरा केला जातो. या सणाला देशभरात वेगवेगळी नावे आहेत. तामिळनाडूत हा सण “पोंगल” तर आसाममध्ये “भोगली बिहू” नावाने ओळखा जातो. पंजाबमध्ये “लोहिरी “, तर राजस्थानमध्ये “उत्तरावन” म्हणून साजरा केला जातो. 

या दिवशी जुन्या वाईटाचा त्याग करून चांगल्या गोष्टी अंगिकारल्या जातात. वर्षभर काही चुकले असल्यास तिळगूळ देऊन क्षमा मागितली जाते आणि वर्षभर नात्यातील गोडवा टिकून राहवा अश्या शुभेच्छा दिल्या जातात.

Edited By - Priya Dixit 

भारतीय पंचागांमध्ये मकर संक्रात हा एकमेव सण सूर्याच्या संक्रमणाशी निगडीत आहे. मग सूर्यानुसार चालणाऱ्या इंग्रजी (ग्रेगोरियन) कॅलेंडरनुसार त्याची तारीख बदलायला नको. पण ती बदलत आली आहे आणि बदलत राहणार आहे. ज्येष्ठ विज्ञान लेखक मोहन आपटे यांनी 'मला उत्तर हवंय' या पुस्तकात नमूद केल्याप्रमाणे 21व्या शतकाच्या अंतिम काळात सूर्य 15 जानेवारीला मकर राशीत प्रवेश करू लागेल.

पुढे ते लिहितात की छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात मकर संक्रांत 8 किंवा 9 जानेवारी या तारखांना येत असावी. (अर्थात तेव्हा भारतात कुणी ग्रेगोरियन कॅलेंडर वापरत नसावे, हा भाग निराळा.) याचाच अर्थ संक्रातीच्या दिवशी 1761 साली जेव्हा मराठ्यांचं पानिपत झालं, तेव्हा तारीख 10 किंवा 11 जानेवारी असावी.

मकर राशीत सूर्याचा प्रवेश झाल्यावर मकर संक्रांत हा सण साजरा केला जातो. काही वर्षी 14 जानेवारी रोजी संध्याकाळी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो.

सूर्यास्तानंतर ही घटना घडल्यास त्याचा पुण्यकाल दुसऱ्या दिवशी मानला जातो. त्यामुळेच त्यावर्षी 15 जानेवारीस मकर संक्रांत साजरी केली जाते, असं खगोल आणि पंचांग अभ्यासक दा. कृ. सोमण सांगतात.

खगोल अभ्यासक मयुरेश प्रभुणे यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं, "अवकाशात स्थिर असं काहीच नसतं. मकर संक्रमणाची तारीख बदलत जाणार. 2080च्या आसपास वसंत संपात (सूर्य विषुववृत्तावर येण्याचा दिवस) आणि भारतीय मेषारंभ (राशिचक्राला सुरुवात होण्याचा दिवस) यांच्यात 25 अंशांचा फरक असेल आणि तेव्हा संक्रांत 15 जानेवारीस येऊ लागेल".

पुढे ती 16 जानेवारीला येईल!

संक्रांत आणि उत्तरायण यांचा संबंध संपला

14 जानेवारीला काय होतं, असा प्रश्न विचारल्यावर कुणीही सहज म्हणेल, 'उत्तरायण सुरू होतं'. महाराष्ट्रात जशी या सुमारास संक्रात साजरी केली जाते, तसं गुजरातमध्ये 'उत्तरायण' साजरं करतात.

पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे उत्तरायण आणि मकर संक्रांत एकाच दिवशी येणं 1728 वर्षांपूर्वी बंद झालं! उत्तरायण 22 डिसेंबरला होतं. तो सगळ्यांत छोटा दिवस. त्यानंतर दिवस मोठा होत जातो आणि सूर्य उत्तरेकडे कलताना दिसतो.

उत्तरायण आणि मकरसंक्रांत यांच्यामध्ये 22 दिवसांचा फरक पडला असल्यामुळे या दोन्ही दिवसांचा आता संबंध उरलेला नाही हे लक्षात घेणं गरजेचं आहे. आणि हा फरक आता वाढतच जाणार आहे. हे असं का होतं हे समजून घेणं गरजेचं आहे. त्यामागे एक मोठी गंमत दडली आहे. पृथ्वी 23.5 अंशांनी कललेली आहे. अशाच अवस्थेमध्ये पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते त्याला परिवलन असे म्हणतात. हे आपण भूगोलात शिकलो आहोत. पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते त्याला परिभ्रमण असे म्हणतात. पृथ्वीचा अक्ष कलला असल्यामुळेच आपल्याकडे ऋतूंची निर्मिती होते. अतिप्राचीन काळी पृथ्वीवर धूमकेतू आदळल्यामुळे पृथ्वीचा अक्ष कलला असावा, असं जॉर्जिया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी इथे संशोधन करणाऱ्या डॉ. करण जानी यांनी बीबीसीला सांगितलं.

हा 23.5 अंशात कललेला अक्षही स्थिर नसून तोसुद्धा गोल फिरत असतो. त्याला एक वर्तुळ पूर्ण करण्यासाठी 26,000 वर्षे लागतात त्याला परांचन गती (प्रोसेशन मोशन) असे म्हणतात. म्हणजे एकाच वेळी पृथ्वी 3 पद्धतींनी फिरतेय. एक - स्वतःभोवती. दोन - सूर्याभोवती. तीन - स्वतःच्याच तिरप्या अक्षाभोवती. या कललेल्या अवस्थेत पृथ्वी सूर्याभोवती फिरत असल्यामुळे वर्षातील काही काळ तिचा उत्तरेकडचा भाग सूर्याच्या जवळ येतो तर काही काळ दक्षिणेकडचा भाग सूर्याच्या जवळ येतो. सूर्याच्या बाजूच्या जवळ असणाऱ्या भागावर उन्हाळा तर त्याच्या विरुद्ध बाजूला हिवाळा असतो. 21 किंवा 22 डिसेंबर रोजी पृथ्वीचा दक्षिण गोलार्ध सूर्याच्या बाजूला जाणं कमी व्हायला सुरू होतं. त्यानंतर उत्तरायण सुरू होतं.

टिळकांनी केला होता परांचन गतीचा अभ्यास

खगोल आणि पंचांग अभ्यासक दा. कृ. सोमण यांनी टिळकांच्या पंचांगाबद्दलच्या मतांबद्दल बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं: "टिळकांनी परांचन गतीचा अभ्यास करून 'ओरायन' आणि 'आर्क्टिक होम इन वेदाज' या ग्रंथांमध्ये त्यांनी यांचे उल्लेख केले आहेत.

रघुनाथशास्त्री पटवर्धन यांच्या आग्रहावरून एक पंचांग तयार करण्यात आले होते. त्याला टिळक पंचांग असे नाव देण्यात आले. रत्नागिरीतील काही ब्राह्मणांनी हे पंचांग वापरण्यास सुरुवात केली होती.

ते पुढे म्हणतात, "सध्या भारतात असणाऱ्या इतर पंचांगांना निरीयन पंचांग म्हणतात. ही पंचांगे चित्रा ताऱ्याच्या समोरील 180 अंशावर सूर्य आल्यावर त्या बिंदूपासून नव्या वर्षगणनेची सुरुवात करतात. हा केवळ बिंदू आहे. तेथे कोणताही तारा नाही.

मात्र टिळक पंचांग चित्रा नक्षत्रातील झिटा ताऱ्याला प्रमाण मानून गणना करते. त्यामूळे टिळक पंचांग आणि इतर निरीयन पंचांगांमध्ये थोडा फरक आहे. टिळक पंचांगानुसार सूर्याने 10 जानेवारी रोजीच मकर राशीत प्रवेश केला आहे"

Published By- Priya Dixit

या दिवशी मकर संक्रांत साजरी केली जाईल. सूर्य सध्या धनु राशीत आहे. त्यामुळे सध्या धुसफूस सुरू आहे. या महिन्यात सर्व प्रकारचे शुभ कार्य वर्ज्य आहेत.

ज्योतिषी यांच्या मते, सूर्य जेव्हा धनु किंवा मीन राशीत गुरूच्या राशीत असतो, तेव्हा त्या काळाला खरमास म्हणतात. कोणत्याही शुभ कार्यक्रमाच्या सुरुवातीला पंचदेव शिव, विष्णू, गणेश, देवी दुर्गा आणि सूर्य यांची विशेष पूजा केली जाते. खरमास काळात सूर्यदेव देवगुरू बृहस्पतिच्या सेवेत राहतात, त्यामुळे ते मांगलिक कर्मात येऊ शकत नाहीत, त्यामुळे खरमासात मांगलिक कर्म होत नाही.
 

खरमासात रोज सूर्यदेवाची विशेष पूजा करावी. रोज सकाळी लवकर उठून स्नान करून तांब्याच्या भांड्यात पाणी भरून तांदूळ व फुले घालून सूर्याला अर्घ्य द्यावे. सूर्याला जल अर्पण करताना सूर्याच्या 12 मंत्रांचा जप करावा.

1. ॐ मित्राय नमः, 2. ॐ रवये नमः, 3. ॐ सूर्याय नमः, 4.ॐ भानवे नमः, 5.ॐ खगाय नमः, 6. ॐ पूष्णे नमः,7. ॐ हिरण्यगर्भाय नमः, 8. ॐ मरीचये नमः, 9. ॐ आदित्याय नमः, 10.ॐ सवित्रे नमः, 11. ॐ अर्काय नमः, 12. ॐ भास्कराय नमः, 13. ॐ सवितृ सूर्यनारायणाय नमः। 
 

या 12 मंत्रांचा जप करता येतो. धार्मिक लाभांसोबतच मंत्रोच्चार केल्याने आरोग्यालाही लाभ होतो. मंत्रजप केल्याने एकाग्रता वाढते, आत्मविश्वास वाढतो. सूर्याला अर्घ्य अर्पण करताना, पाण्याचा जो प्रवाह जमिनीवर पडतो, त्या प्रवाहातून सूर्यदेवाचे दर्शन घ्यावे. लक्षात ठेवा सूर्याकडे थेट पाहणे टाळावे. असे केल्याने डोळ्यांवर वाईट परिणाम होतो. अर्घ्य दिल्यानंतर जमिनीवर पडलेले पाणी कपाळावर लावावे. अशा ठिकाणी जल अर्पण करावे, जेथे जमिनीवर पडलेल्या पाण्याला कोणत्याही व्यक्तीचा पाय लागू नये.

आंघोळ केल्याशिवाय अन्न खाऊ नये.मकर संक्रांतीच्या दिवशी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करावे असे मानले जाते. या दिवशी अंघोळ केल्यावरच अन्न घ्यावे, संध्याकाळी जेवू नये.

मकरसंक्रांतीच्या सणाला दान देण्याच्या परंपरेला सनत धर्मात विशेष महत्त्व आहे. हा दिवस दान, दान, तर्पण, पवित्र नद्यांमध्ये स्नान म्हणून ओळखला जातो. धार्मिक श्रद्धेनुसार या दिवशी कोणताही साधू तुमच्या घरी आला तर त्याला रिकाम्या हाताने जाऊ देऊ नका. या दिवशी जो कोणी साधू तुमच्या दारात येतो त्याने त्याला काहीतरी दान करावे. 

झाडे-झाडे तोडू नका : मकर संक्रांत हा शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा सण आहे. शेतकरी हा दिवस मोठ्या थाटामाटात साजरा करतात. हा सण निसर्गाच्या सान्निध्यात साजरा करण्याचा सण आहे. या दिवशी कोणत्याही झाडाची छाटणी किंवा छाटणी करू नये.

लसूण-कांदा खाऊ नका : हा दिवस अत्यंत पवित्र मानला जातो. या दिवशी लसूण-कांदा खाऊ नये कारण लसूण-कांदा तामसिक भोजनात येतो. मकर संक्रांतीच्या दिवशी ते टाळावेत. असे म्हणतात की तामसिक अन्न खाल्ल्याने माणसाला राग येतो आणि तो रागाच्या भरात वाईट शब्दही बोलू शकतो. या दिवशी कोणीही वाईट शब्द बोलू नये.

धार्मिक मान्यतेनुसार मकर संक्रांतीच्या दिवशी दूध देणाऱ्या गुरांचे दूध पिणेही टाळावे हे लक्षात ठेवा.

मांसाहार आणि मद्य सेवन करू नये, सनातन धर्माचा मुख्य सण आणि वर्षातील पहिला सण म्हणून ओळखला जाणारा मकर संक्रांत हा सण दान, उपासना आणि त्यागाचा सण मानला जातो, त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीने मांस व मद्य सेवन करू नये. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सेवन करणे देखील टाळावे. या दिवशी सात्विक भोजन करावे असे सांगितले जाते.
Edited by : Smita Joshi

१. तीळगूळ हा पोटासाठी खुप गुणकारी असतो. हा कब्ज, एसीडिटी, गॅसेसची समस्या यापासून सुटका मिळवण्यास मदत करतो आणि पोटा संबंधित समस्या दूर करतो. तसेच पोट साफ करण्यासाठी तीळगूळ हा खुप मदतगार असतो.

२. तीळगूळ हा थंडीत सेवन केल्याने सर्दी पासून होणाऱ्या दुष्परिणाम पासून बचाव होतो. हिवाळ्यात तीळगूळाचे सेवन केल्याने शरीर गरम राहण्यास मदत होते. तसेच भूक वाढीसाठी तीळगूळ हा खुप उपयोगी असतो. 

३. महिलांना मासिक पाळी मध्ये दुखणे कमी होण्यासाठी देखील तीळगूळ हा लाभकारी असतो. तसेच मासिक पाळी नियमित येण्यासाठी मदत होते. 

४. तीळगूळ हा पाचनक्रिया सुरळीत ठेवण्यासाठी मदत करतो. तसेच शरीरात रक्ताचे प्रमाण वाढवण्यासाठी मदत करतो. तसेच तीळगूळ सोबत सूखा मेवा आणि तुपाचे सेवन केल्याने केस आणि त्वचा संबंधित समस्या पण दूर होतात. 

५. तणाव कमी करण्यासाठी तीळगूळ हा उपयोगी असतो. तसेच मानसिक दुर्बलताला कमी करण्यासाठी मदत होते. म्हणून हिवाळ्यात तीळगूळ खाण्याचे खूप फायदे सांगितले आहे.

योग

मकर संक्रांतीच्या दिवशी रात्री 11.11 पर्यंत वरियान योग तयार होतो. याशिवाय या दिवशी रवि योगही तयार होत आहे. सकाळी 08:07 वाजता रवि योग आहे. याशिवाय बव आणि बालव करण बांधण्यात येत आहे. याचे निर्माण दुपारी 3.35 मिनिटापर्यंत आहे. या योगांमध्ये पूजा आणि दान केल्याने निरोगी आयुष्याचे वरदान मिळते.

सूर्योदय आणि सूर्यास्त वेळ

सूर्योदय - सकाळी 07 वाजून 15 मिनिटावर

सूर्यास्त - संध्याकाळी 05 वाजून 46 मिनिटावर

पंचांग

ब्रह्म मुहूर्त - सकाळी 05: 27 मिनिटापासून ते 06: 21 मिनिटापर्यंत

विजय मुहूर्त - दुपारी 02: 16 मिनिटापासून ते 02: 58 मिनिटापर्यंत

गोधूलि मुहूर्त - संध्याकाळी 05: 43 मिनिटापासून ते 06: 10 मिनिटापर्यंत

निशिता मुहूर्त - रात्री 12: 03 मिनिटापासून ते 12: 57 मिनिटापर्यंत

अशुभ समय

राहुकाल - दुपारी 08: 34 ते 09: 53 पर्यंत

गुलिक काल - दुपारी 01: 49 ते 03: 08 पर्यंत

दिशा शूल - पूर्व

अभिषेकाची वेळ

मकर संक्रांतीच्या तिथीला भगवान महादेव दुपारी 2.16 पर्यंत कैलासावर विराजमान राहतील. या काळात तुम्ही भगवान शिवाचा अभिषेक करू शकता. कैलास मुक्कामाच्या वेळी भगवान शिवाचा अभिषेक केल्याने साधकाला नश्वर जगात सर्व प्रकारचे सुख प्राप्त होते, असे शास्त्रात नमूद केले आहे. तसेच जीवनातील सर्व दु:ख, संकटे दूर होतात. त्याचबरोबर गंगाजलात काळे तीळ मिसळून भगवान शिवाला अभिषेक केल्याने पितृदोषापासून मुक्ती मिळते. त्यामुळे मकर संक्रांतीच्या तिथीला पितरांचा आशीर्वाद मिळवण्यासाठी भगवान शिवाचा अभिषेक करावा.

मकर संक्रांति चा दुसरा दिवस किंक्रांत किंवा करिदिन म्हणून साजरा केला जातो. 

या दिवशी कोणतेही शुभ काम करणे निषिद्ध मानले आहे. या दिवशी देवीने किंकरासूर नावाच्या राक्षसाचे वध केले होते. देवीआईची पूजा अर्चना करून देवीला नैवेद्य दाखवतात. या दिवशी काही ठिकाणी प्रवास करत नाही. दक्षिण भारतात मकर संक्रांतीचा दुसरा दिवस मट्टू पोंगल म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी गाई- बैलांना स्नान घालून त्यांची पूजा करून गोडधोडाचा जेवण देतात आणि संध्याकाळी गावात मिरवणूक काढतात. या दिवशी देखील बायका हळदी कुंकू करतात. संक्रांतीचा सण रथसप्तमी पर्यंत साजरा केला जातो. बायका हळदी- कुंकूचा समारंभ रथ सप्तमी पर्यंत करतात. 

Edited By- Priya Dixit 

तसेही पतंगला शुभता, स्वातंत्र्य व आनंदाचे प्रतीक मानले गेले आहे म्हणून शुभ काळ आगमन होण्याच्या आनंदात पतंग उडवण्याची प्रथा आहे. दुसरीकडे वैज्ञानिक दृष्ट्या उत्तरायणात सूर्याच्या उष्णतेत शीत प्रकोप तसेच हिवाळ्यात होणार्‍या आजारांना दूर करण्याची क्षमता असते. अशात लोकं घरातून बाहेर पडून उन्हात पतंग उडवतात ज्याने सूर्य किरण औषधाप्रमाणे आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते.

एकूण पतंग फक्त छंद आहे किंवा खेळ नसून या नाजूक पतंगात जीवनाचे सार दडलेले आहे. चला, पतंगाकडे नव्या रूपात पाहूया, याहून काही शिकायला मिळतंय हे बघूया-

आकाशात भरारी घेण्याची इच्छा

संतुलित व्यक्तिमत्त्व

विश्वासाची दोरी

आव्हानात्मक

पराभव स्वीकार करण्याची हिंमत

उंचावत राहणे

अशक्य काहीही नाही

आनंद घेत आनंद वाढवा

चला मग आता या संक्रांतीला पतंगांना बघून आपण पण पतंगां सारखे  जीवन जगू या...  नाजुक, रंगीत, संतुलित, आशा आणि विश्वास, उत्साहाने भरलेले आणि आकाशात भरारी घेण्यास सज्ज.

काळा रंग उष्णता शोषून घेतो असं म्हटलं जातं म्हणूनही या दिवसात काळ्या रंगाचे कपडे वापरण्याचा संकेत आहे. लहान मुला-मुलींचे या दिवसात बोरन्हाण म्हणजेच चुरमुरे, बोरं, हलवा, चॉकलेट्स, तिळाच्या रेवड्या, पोपकोर्न, बत्तासे हे साहित्य एकत्र करून बाळावर त्याचा वर्षाव केला जातो. यावेळीही लहान मुलांना खास काळ्या रंगाचे कपडे घालण्याची परंपरा आहे.

आत्ताच्या फॅशननुसार या दिवशी केवळ नववधूच नव्हे तर सगळ्याच जणी 'ब्लॅक कॉश्च्युम डे' साजरा करत असतात. दुकानांमधून सध्या काळ्या रंगाच्या साड्या, ड्रेस आणि लहान मुलांच्या कपड्यांना प्रचंड मागणी आहे. लहान मुलींसाठी काळ्या रंगातील परकर-पोलका पुन्हा नव्या ढंगात, नव्या डिझाइन्समध्ये दाखल झाला आहे. परांपरिक सणांना आधुनिकतेची जोड देत हे साजरे करण्याची सध्याची पद्धत असल्याने काळ्या रंगातील साड्यांमध्येही प्रचंड व्हरायटी आहे.

संक्रांत हे एक निमित्त आहे, काळा रंग परिधान करण्याचे, पण आजकाल ब्लॅक रंगही कसा ब्युटीफूल दिसू शकतो हे सगळ्यांना उमजल्याने ब्लॅकची फॅशन नेहमीच राहणार आहे. त्यात संक्रांत म्हणजे  एक हक्काचा दिवस.

Edited By - Priya Dixit 

पण मकर राशीतून ते होणार, याचं महत्व असते,

दानाचे महत्व याच मासात आहे सांगितले,

तिळगुळाचे सेवन ही हितकारक आहे मानले,

द्यावा तिळगुळ, गोडी अन स्नेह वाढवतो नात्यातला,

सुवासिनींना वाण देऊन, घ्यावा वाटा पुण्यातला,

नविनवरी काळी साडी  याच दिशी नेसते,

सुंदर नाजूक हलव्याचे दागिने त्यावर लेते,

आकाशात रंगबिरंगी पतंगा, आनंदात डोलतात,

ओ ss काट च्या आरोळ्या कानी ऐकू येतात,

लगबगीने आया बाया एकदुसरी च्या घरी जातात,

आनंदाने सर्वचजण संक्रांतिचा सण साजरा करतात.

...अश्विनी थत्ते

दानाचे अतीव महत्व ही संक्रांती स असते,

द्यावा तिळगुळ, प्रेम सर्वत्र पसरवावे,

सौभाग्यवतीस हळदीकुंकू अन वाण द्यावे,

बालगोपाळा ची लूट हौसेने करावी,

नव्यानवरीची खुशी, सण साजरा करून व्हावी,

करावे हलव्याचे सुंदर दागिने  तयार,

पतंग उडवून आपण ही हवेवर व्हावं स्वार,

तीळ तीळ वाटून करावं पुण्याचे काम,

स्नान करून पवित्र नदीत, घ्यावं सुर्यदेवाचे नाम!

...अश्विनी थत्ते

संक्रांत दर महिन्याला येते कारण सूर्य दर महिन्याला आपली राशी बदलतो. खरमास धनु आणि मीन राशीमध्ये सूर्याच्या गोचराने सुरू होते, ज्याला मलमास असेही म्हणतात. तसेच जेव्हा सूर्य मकर राशीत जातो तेव्हा त्याला मकर संक्रांत म्हणतात. दरवर्षीच्या संक्रांतीचा संबंध विशेष ग्रह नक्षत्र आणि शस्त्रे आणि वाहनांशी असतो. प्रत्येकाचे फळ वेगळे मानले जाते.

यावेळी संक्रांतीचे वाहन वाघ, उपवाहन घोडा आहे. शस्त्र गदा आहे. वर्मुख पश्चिम, करण मुख दक्षिण आणि दृष्टी उत्तर आहे. वस्त्रे पिवळी, दागिने कंकण, कंचुकी हरी, पद बसले असून वर्ण भूत आहे.

दुसऱ्या मान्यतेनुसार यावेळी मकर संक्रांतीचे वाहन वराह असेल तर वाहन वृषभ म्हणजेच बैल असेल. या वर्षी संक्रांतीचे आगमन हिरवे कपडे आणि हिरव्या बांगड्या, मुक्तभूषण (मोती), बकुळ फुले, म्हातारपणात चंदनाने माखलेले, खड्ग आयुध (शस्त्र) घेऊन तांब्याच्या भांड्यात भिक्षा खाऊन पश्चिमेकडे तोंड करून उत्तर दिशेकडे प्रयाण करते. 
Edited by : Smita Joshi 

येवलेकरांचं पतंगाचं हे वेड तसं फार जुनं आहे. त्याची परंपरा सांगताना व्यंगचित्रकार व येथील ज्येष्ठ नागरिक प्रभाकर झळके म्हणाले, की पतंगोत्सवाच्या जन्मकथेनं येवल्याच्या जन्माबरोबरच आकार घेण्यास सुरवात केली. जवळपास अडीचशे ते तीनशे वर्षांपूर्वी रघुजीबाबा पाटील या सरदारांनी हे गाव वसवलं. गावाच्या विकासासाठी त्यांना विविध व्यवसायांनाही उत्तेजन दिले. विणकरांनाही त्यांनी इथं बोलावून आणलं. त्यांनतर गुजराती समाजालाही इथं आणलं. गुजरातमध्ये पतंगांना मोठे महत्त्व नि परंपराही आहे. या कुटुंबांनी येवल्यात येताना आपला पारंपरिक पतंगोत्सवही आणला नसता तरच नवल! त्यामुळे गुजरातच्या मातीत फुललेला पतंगोत्सव इथंही बहरला. या उत्सवात स्थानिकांनीही तितकाच उत्साहजनक सहभाग घेतल्यानं तो अधिकाधिक लोकप्रिय झाला. त्याची लोकप्रियता पतंगाप्रमाणेच आभाळापर्यंत जाऊव पोहोचली. त्यामुळेच 'येवल्यातील मुलांना पतंग उडवायला शिकवावं लागत नाही,' असे म्हटले जाते ते खोटे नाही. 

येथील पतंगोत्वसाची काही वैशिष्टंही आहते. ती पतंगात, मांजात, आसारीत आणि ती उडविण्यातही आहेत. पतंग तयार करण्याची त्यांची धाटणीदेखील 'हटके' आहे. येवल्यात पतंग घ्यायचा तर आधींचा, पावणाचा, सव्वाचा किती 'फडकी'चा घ्यायचा. ते सांगावे लागते आता हे फडकी काय प्रकरण आहे. ते चटकन कळणार नाही. फडकी म्हणजे पतंग तयार करण्याचा कागद. अर्धी फडकी म्हणजे सर्वांत लहान पतंग तयार करण्यासाठी लागणार्‍या कागदाचं प्रमाण. या फडकीचं प्रमाण वाढवाल तसा त्याचा आकार वाढत जातो. डट्टा म्हणजे पतंगाच्या मध्ये वापरण्यात येणारी काडी. कमान म्हणजे पतंगाच्या मध्ये वाकवलेली काडी. हे सगळं खळीच्या सहाय्यानं पतंगाला चिकटवायचं. त्याला काळी शेपटी लावतात. त्याला गोंडा म्हणतात. पतंगाच्या डट्ट्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन ठिपके काढले, की ते डोळे होतात. त्याची शेपटी माशासारखी केली, की तिला म्हणतात 'मत्स्य'. पतंगासाठी साध्या कागदाप्रमाणे बेगडीचाही वापर करतात. याशिवाय तो सजविण्यासाठी रंगांचा किंवा चमकीचाही वापर केला जातो.

इथले पतंग परिसरात प्रसिद्ध आहेत. धोबी पतंग तर इथली खास ओळख. इथं तयार होणारे पतंग आजूबाजूच्या गावांत तर जातातच, पण गुजरातमध्येही पाठिवले जातात. आपलं नाव, मंडळाचं, पक्षाचं नाव असलेले पतंगही इथं बनविले जातात. या शिवाय काही वेगळे प्रयोगही केले जातात. त्या गेल्या वर्षी एका मंडळानं अठरा फुटी पतंग केला होता. तर काहींनी पतंगात पेटता दिवा ठेवून तो आकाशात उडवला होता. पतंगाबरोबर महत्त्वाचा असतो तो मांजा. काटाकाटीच्या खेळात आपला मांजा काटू नये, यासाठी तो मजबूत करण्यासाठी वाट्टेल तो प्रकार केले जातात. जाड बाटलीच्या काचा कुटून वस्त्रातून गाळल्या जातात. मग रांगोळीसारखी भुकटी खाली राहते. ही भुगटी कुणी दोनशे रुपये किलोनं मागितली तरी दिली जात नाही, असं देवेंद्र वसईकर नावाच्या पतंगविक्रेत्यानं सांगितलं यांचा कारण काय, ते कुटण्यासाठी केलेली मेहनतच एवढी असते, की त्याच मोल नसतं! या किचकट प्रक्रियेनंतर सरस भिजवून गरम केला जातो. त्यात भात, अंडी असे काहीही पदार्थ टाकले जातात. उद्देश एकच, मांजा मजबूत व्हायला हवा. त्यानंतर या दोन्ही पदार्थांतून दोरा काढला जातो. सरस व काचांची पूड चिकटल्याने मांजा सहसा तुटत नाही. पतंग व मांजा तयार करण्याचे 'कुटीरोद्योग' संध्या येवल्यात घराघरात सुरू आहेत.

पतंग आणि मांजा तयार केला, तरी तो उडविण्यासाठी आसारी हवीच. आसारी ही खास येवल्याची ओळख आहे. इतरत्र पतंग उडविताना दोर्‍याचा गुंडा धरण्यास एक व पतंगाला ढील देण्यास एक, अशी दोन माणसं लागतात. येवल्यात आसारी असल्यानं एकच माणूस हे काम करू शकतो. मुळात आसारी म्हणजे काय हे समजून घ्यावं लागेल. येवला हे विणकरांचे गाव आहे. पैठणीच्या विणकामात रेशमाचा गुंडा सो‍डविण्यासाठी आसारीचा उपयोग केला जातो. तिला एक मोठा दांडा असतो. तो‍ फिरवून सोडविलेली रेशीम व्यवस्थितरीत्या गुंडाळली जाते. याच आसारीचा उपयोग पतंग उडविताना मांजा गुंडाळण्यासाठी होऊ शकतो, असा शोध लागला आणि येवल्याचं वैशिष्ट्यही जन्माला आलं. आसारी असेल तर मांजा कमी लागतो, तो गुंडाळता सहज येतो आणि मुख्य म्हणजे त्याच्या सहाय्यानं पतंगाला दिशा देणंही सोपं जातं.

विणकरांची संख्या जास्त असल्यानं इथं आसार्‍यांना तोटा नाही. शिवाय बुरुड सामाजाची वस्ती असल्याने आसार्‍याही मोठ्या प्रमाणात तयार होतात. त्याची माहिती देताना या समाजातील शिक्षक चांगदेव खैरे म्हणाले, की आसारी बनविण्यासाठी लागणार बांबू सिंधुदुर्ग, कुडाळ परिसरातून येतो. विदर्भातील बांबू त्यासाठी योग्य नाही. करवत, कोयला आणि किकरं याच्या सहाय्यानं आसारी बनविता येते. हे बांबू योग्य त्या प्रकारात कापून घेतले जातात. त्यानंतर त्यांना छिद्र पाडली जातात. त्यांना चांगला बाक येण्यासाठी छिलण्यात येते. मुख्य दांडा गुळगुळीत बनविण्यात येतो. एका बांबूत साधारणत: तीन मोठ्या, तर चार किंवा सहा छोट्या आसार्‍या होतात. आसारीतही सहा, आठ, बारा पाती असे प्रकार असतात. पंधरा ते पन्नास रूपयांपर्यंत त्यांच्या किमती असतात. आसार्‍या बनविण्याचा येथील व्यवसाय तसा खूप मोठा आहे. दिवाळीनंतर पंधरा दिवसांनी पतंगोत्सवासाठी आसार्‍या बनविण्यास येथे सुरवात होते. येथे तयार झालेल्या आसार्‍या नगर, सिन्नर, कोपरगाव, वैजापूर येते पाठविण्यात येतात. येवल्यातल्या पंतगोत्सवाचं वेड एवढे आहे, की या गावातून विस्थापित झालेले लोकही मकरसंक्रांतीच्या काळात जातात. व्यापारीही दुकानं बंद ठेवून वर्षभराचा ताण सैल करतात. मुलांचा तर या काळात जल्लोषच असतो. पतंगोत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी तर रात्रीही पतंग उडविले जातात आणि याच जल्लोषात पतंगोत्सवाला निरोप दिला जातो.

सुख, समृद्धी आणि समाधानाने 

तुमचे आयुष्य उजळून निघो हीच इच्छा 

उत्तरायणाच्या शुभेच्छा

हा सूर्योदय तुमच्या आयुष्यात 

आशेची किरणे घेऊन येवो 

हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

तुमचे आयुष्य सूर्याच्या किरणांप्रमाणेच 

सुखाने आणि भरभराटीने भरून जावो

मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

उत्तरायणाच्या शुभेच्छा

तिळगूळ घ्या आणि गोड गोड बोला 

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

तुमच्या आणि तुमच्या कुटुंबाच्या आयुष्यात

तीळ आणि गुळाप्रमाणे गोडवा येऊ दे

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

गूळ आणि तीळाचा गोडवा

आकाशात उडणारे उंच उंच पतंग

या मकर संक्रांतीला 

तुमच्या जीवनात येवो आनंदाचे तरंग

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

थंडीच्या कडाक्यात उठून

मस्त आंघोळ करुया 

मग गरमागरम गूळपोळी खाऊया

पतंगबाजीचा आनंद लुटूया

एकमेकांना मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा देऊया

रंगीबेरंगी पतंगांसोबत मन ही झालं बाजिंद

संक्रातीचा सण चला करूया आनंदाने साजिरं 

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा 

तीळ आणि गुळाप्रमाणे

आयुष्यात गोडवा पसरवूया

चला मकर संक्रांत साजरी करूया

पतंगाप्रमाणे उंच भरारी घ्या

तुमच्या स्वप्नांना नवीन रंग द्या

मकर संक्रांतीला हार्दिक शुभेच्छा

कृती: तीळ खरपूस भाजून घ्या. सर्वप्रथम कढई गरम करून त्यात तीळ टाका  मध्यम आचेवर भाजून घ्या.

 भाजून झाल्यावर, गूळाला शिजवून घ्या.

 गुळाला शिजवण्यासाठी दुसऱ्या कढईत तूप टाकून गरम करावे.

 तूप गरम झाल्यावर गुळ टाका व त्याला आणि  मध्यम आचेवर शिजवून घ्या.

गुळ शिजला की गॅस बंद करून त्यात भाजलेली तीळ टाका मग शेंगदाणे कूट , खोबर्‍याचा कीस घालून चांगले ढवळा. त्यानंतर लगेचच लाडू वळायला घ्या. लाडू वळताना हाताला तूप लावल्यास लाडू सहज वळले जातील व हाताला चिकटणार देखील नाहीत. 

Edited By - Priya Dixit 

दु: ख असावे तीळा सारखे

आनंद  असावा गुळासारखा

तुमचे अवघे जीवन असावे तीळगुळासारखे

भोगी व मकर संक्रांत सणाच्या हार्दिक शुभेच्छा!

संक्रांतीचा पहिला सण

'भोगी' च्या तुम्हांला हार्दिक शुभेच्छा!

हिरवा हरभरा तरारे

गोड थंडीचे शहारे

गुलाबी ताठ ते गाजर

तीळदार अन् ती बाजर

नवीन वर्षाच्या

नवीन सणाच्या

प्रियजनांना

गोड व्यक्तींना

मकरसंक्रांतीच्या

हार्दिक शुभेच्छा

तिळ आणि गुऴा सारखी राहावी आपली मैञी घट्ट, आणि मधुरही

नात्यातील कटुंता इथेच संपवा

तिळगुळ घ्या नि गोड गोड बोला

नाते अपुले

हळुवार जपायचे…

तिळगुळ हलव्याच्या गोडी सोबत

अधिकाधिक दॄढ करायचे…

भोगी आणि मकरसंक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा…!

मकर संक्रांती 2023: भोगीसणाचं महत्त्व आणि माहिती जाणून घ्या

मंगळ संक्रमण या 4 राशींचे भाग्य उजळवेल

मेष राशीच्या लोकांना पैसा मिळेल

मेष राशीच्या लोकांना मंगल गोचरचा खूप फायदा होईल आणि कामात उत्साह येईल, पण यासोबतच मेष राशीच्या लोकांना संवादात संतुलन राखावे लागेल. मेष राशीच्या लोकांना धनसंपत्ती मिळते आणि ते कुटुंबासह कोणत्याही धार्मिक स्थळी जाऊ शकतात. मेष राशीच्या लोकांना मित्र भेटू शकतात. याशिवाय नोकरीत बदलीची शक्यताही निर्माण होत आहे.

मिथुन राशीच्या लोकांना हे फायदे मिळतील

मंगळ गोचराचा प्रभाव मिथुन राशीवरही चांगला राहील आणि कुटुंबात शुभ कार्य होतील. मिथुन राशीच्या लोकांच्या व्यवसाय विस्ताराच्या योजना साकार होतील, नोकरीशी संबंधित लोकांना बदलीसोबत नवीन जबाबदाऱ्या मिळण्याची शक्यता आहे. मिथुन राशीच्या लोकांना कपड्यांव्यतिरिक्त काही मौल्यवान वस्तू भेट म्हणून मिळू शकतात. याशिवाय आयात-निर्यात व्यवसायाशी संबंधित लोकांना लाभाची संधी मिळेल, तर नोकरदारांना अधिकार्‍यांचे सहकार्य मिळेल. यासोबतच मिथुन राशीच्या लोकांना आईचा सहवास मिळेल आणि वाहनाच्या सुखात वाढ होईल.

कर्क राशीच्या लोकांच्या नफ्यात वाढ होईल

कर्क राशीच्या लोकांना मंगळाच्या संक्रमणातून लाभात वाढ होण्याची शक्यता आहे. त्याच वेळी, नोकरदारांना अधिका-यांचे सहकार्य मिळेल आणि त्यांच्या मेहनतीचे फळ मिळू शकेल. यासोबतच कर्क राशीच्या लोकांचा आत्मविश्वास भरभरून राहील आणि कुटुंबाच्या सुख-सुविधांमध्ये विस्तार होईल.

तूळ राशीसाठी नोकरीत बदल

मंगळ गोचरामुळे तूळ राशीच्या लोकांसाठी नोकरीत बदल होण्याची शक्यता निर्माण होत आहे. यासाठी त्यांना इतर ठिकाणी जावे लागेल, परंतु त्यांना त्यांच्या मेहनतीचे चांगले फळ मिळेल. तूळ राशीच्या लोकांना धार्मिक कार्यात सहभागी होण्याची आणि कुटुंबासोबत वेळ घालवण्याची संधी मिळेल. यासोबतच तुम्हाला वैवाहिक जीवनाचा आनंदही मिळेल.

मकर संक्रांतीच्या दिवशी गूळ, तूप, मीठ आणि तीळ याशिवाय काळी उडीद डाळ, तांदूळ इत्यादी दान केले जाते. एवढेच नाही तर या दिवशी घरी उडीद डाळ खिचडीही खाल्ली जाते. इतकेच नाही तर या दिवशी अनेक ठिकाणी हा सण खिचडी म्हणून ओळखला जातो. या दिवशी खिचडी बनवणे, खाणे, दान करणे इत्यादी केल्याने सूर्यदेव आणि शनिदेवाचा आशीर्वाद प्राप्त होतो, असे मानले जाते. या सणानिमित्त खिचडीचे महत्त्व जाणून घेऊया.

खिचडीची लोकप्रिय कथा

मकर संक्रांतीच्या दिवशी बाबा गोरखनाथांच्या काळापासून खिचडी बनवणे, खाणे, दान करणे इत्यादी प्रथा सुरू झाली. खिचडीबाबत अशी प्रथा आहे की जेव्हा खिलजीच्या हल्ल्यात नाथ योगींना जेवण बनवायला वेळ मिळाला नाही. आणि यामुळे ते उपाशीपोटी लढायला जायचे. तेव्हा बाबा गोरखनाथांनी डाळ, भात, भाजी एकत्र शिजवण्याचा सल्ला दिला. पटकन शिजलेल्या खिचडीने योगींचे पोटही भरले जात आणि ती पौष्टिकही आहे.

त्याला बाबा गोरखनाथांनी खिचडी असे नाव दिले. यानंतर खिलजीपासून मुक्त झाल्यानंतर मकर संक्रांतीच्या दिवशी योगींनी उत्सव साजरा केला आणि लोकांमध्ये खिचडीचे वाटप केले. तेव्हापासून मकर संक्रांतीच्या दिवशी खिचडी बनवण्याची प्रथा सुरू झाली. एवढेच नाही तर गोरखपूरच्या बाबा गोरखनाथ मंदिरात या दिवशी खिचडी जत्रेचे आयोजन केले जाते. तसेच या दिवशी बाबा गोरखनाथांना खिचडी अर्पण केली जाते.

ALSO READ: मकर संक्रांतीला बनवा ही खास khichdi, खाणारे बोटं चाटतील, जाणून घ्या रेसिपी

धार्मिक महत्त्व

मकर संक्रांतीच्या दिवशी असे मानले जाते की या दिवशी सूर्य देव त्यांच्या पुत्र शनीच्या घरी जातात. ज्योतिष शास्त्रामध्ये उडदाची डाळ शनिदेवाशी संबंधित मानली जाते. अशा स्थितीत या दिवशी उडीद डाळ खिचडी खाऊन दान केल्याने सूर्यदेव आणि शनिदेवाची कृपा प्राप्त होते. तसेच तांदूळ हा चंद्राचा, मीठाचा शुक्र, हळद हा गुरु, हिरव्या भाज्या बुध कारक मानले जातात. त्याच वेळी उष्णतेशी संबध मंगळाशी निगडित आहे. त्यामुळे मकर संक्रांतीच्या दिवशी खिचडी खाल्ल्याने कुंडलीतील सर्व प्रकारच्या ग्रहांची स्थिती सुधारते.

khichdi Recipe

100 ग्रॅम मुगाची डाळ, 250 ग्रॅम बासमती तांदूळ, 1 फ्लावर किंवा फुल कोबी, 100 ग्रॅम मटार, 2 मध्यम आकाराचे बटाटे.

मसाला साहित्य-

1 तुकडा आलं, 2 हिरव्या मिरच्या, 2 अक्ख्या लाल मिरच्या, 1/2 चमचा  हळद, साखर चवी प्रमाणे, 1/2 चमचा जिरे, चिमूटभर हिंग, 1 तुकडा दालचिनी, तमालपत्र, 2 -3 लवंगा, 2 लहान वेलची, एक चमचा साजूक तूप, मीठ चवी प्रमाणे, तुपात तळलेले काजूचे तुकडे, कोथिंबीर.

कृती -

सर्वप्रथम तांदूळ दोन ते तीन वेळा पाण्याने हाताने चोळून चोळून धुऊन घ्या. बटाटे सोलून लांब लांब तुकड्यात चिरून घ्या. फुलकोबीचे देखील मोठे तुकडे करून घ्या. आलं किसून ठेवा आणि हिरव्या मिरच्या चिरून घ्या.

आता एका कढईत थोडं तूप घालून मुगाची डाळ गुलाबी रंग येई पर्यंत भाजून घ्या. भाजताना अजून तूप घालू नका. या तुपातच धुतलेले तांदूळ फुल कोबी, बटाटे अर्ध्या लीटर गरम पाण्यात मंद आचेवर शिजवून घ्या (पाणी आपल्या इच्छेनुसार कमी जास्त करता येईल). लक्षात ठेवा की ह्याला झाकून शिजवायचे आहे.मधून मधून ढवळत राहा. 

खिचडी पूर्णपणे शिजल्यावर समजावं की खिचडी तयार आहे. सर्व्ह करण्यापूर्वी एका पात्रात तूप गरम करून अख्खी लाल मिरची, जिरे, दालचिनी, तमालपत्र लवंग, वेलची आणि हिंगाची फोडणी तयार करून ही फोडणी खिचडीमध्ये वरून घाला आणि चांगल्या प्रकारे मिसळा आणि हिरवी कोथिंबीर आणि काजूचे तुकडे घालून तयार बंगाली खिचडी कढीसह सर्व्ह करा.

एका आख्यायिकेनुसार शनिदेव त्यांच्या वडिलांना आवडत नसे. त्यांनी शनिदेव आणि त्यांच्या मातोश्री देवी छाया यांना स्वतः पासून विभक्त केले. त्या दोघांना सूर्यदेवांचा राग आला असून त्यांने सूर्यदेवास कुष्ठरोगाचा श्राप दिला. त्या श्रापामुळे सूर्यदेवांना कुष्ठरोग झाला.

वडिलांना या त्रासात बघून यमराज (हे सूर्यदेवांच्या दुसऱ्या पत्नी संध्या चे पुत्र होय). यांनी तपश्चर्या केली. त्या तपस्येमुळे सूर्यदेव कुष्ठरोगांपासून मुक्त झाले. 

सूर्यदेवांना शनिदेवांचा आणि छाया देवीचा प्रचंड राग आला आणि त्यांनी त्या दोघांचे घर(कुंभ- ही शनीची रास आहे) जाळून टाकले. त्यामुळे त्या दोघांना त्रास सहन करावा लागला.

यमराजाला त्यांच्या सावत्र भाऊ आणि सावत्र आईला कष्टात बघून वाईट वाटले. त्यांनी आपल्या वडिलांना समजावले. त्यामुळे सूर्यदेव शनीस भेटावया त्यांचा घरी गेले. कुंभ ला पेटविल्यावर फक्त काळे तिळांना सोडून सर्वे काही जळाले होते. त्या काळ्या तिळानेच शनिदेवाने आपल्या वडिलांची पूजा केली. त्यामुळे प्रसन्न होऊन सूर्यदेवाने शनीस त्याचे दुसरे घर 'मकर' दिले.

 त्या दिवसापासून असे मानले जाते की तिळामुळेच शनी देवास घर आणि आनंदाची प्राप्ती झाली. त्या दिवसापासून मकर संक्रांतीला सूर्यदेवाची पूजा करण्याचे महत्व आहे. 

तिळाचे दान केल्याने सूर्य आणि शनी हे दोघेही प्रसन्न होतात, कारण ही या दोघांचीही आवडती गोष्ट आहे. मकर संक्रांतीला तिळाचे दान केल्याने राहू आणि शनिदोष दूर होतात. असे मानले जाते की, तिळाची उत्पत्ती भगवान विष्णूच्या शरीरातून झाली होती, त्यामुळे या दिवशी तिळाचे महत्व आणखी वाढते. सूर्यासोबत मकर संक्रांतीच्या दिवशी भगवान विष्णूचीही पूजा केली जाते.

बोरन्हाण करताना लहान मुलांना हलव्याचे दागिने घालून नटवतात. पाटावर बसवून त्यांचे औक्षण करतात, व बोर, ऊस, हरभरे, मुरमुरे, बत्तासे, हलवा, तिळाच्या रेवड्या, बिस्कीट, गोळ्या, असे सर्व पदार्थ एकत्र करून बाळाच्या डोक्यावरुन ते टाकले जाते. त्यांनी बाळास अंघोळ घातली जाते. घरातील व जवळपासची लहानमुलेही या वेळी उपस्थित असतात व खाऊ गोळा करून खातात. ह्यालाच बोरन्हाण असे म्हणतात.

यामागील असे शास्त्र समजले जाते की या कालावधीत वातावरणात अनेक बदल होत असताना लहान मुलांना या बदलत्या ऋतुची बाधा होऊ नये हे लक्षात घेत या काळात मिळणारी फळे जसे बोर, उसाचे तुकडे, भुईमुगाच्या शेंगा त्यांना खायला मिळाव्या म्हणून मजा करत हे लहान मुलांच्या डोक्यावरुन टाकलं जातं. ज्यानेकरुन खेळाच्या माध्यमातून मुले ती वेचून खातात. अशाने या वातावरणासाठी त्यांचे शरीर सदृढ बनतं.

बोरन्हाण कां करायचे ह्याच्या संदर्भात अशी आख्यायिका आहे की करी नांवाचा एक राक्षस होता. त्या करी राक्षसांची वाईट दृष्टी आणि वाईट विचार मुलांवर पडू नये त्यासाठी सर्वात आधी हे कृष्णांवर केले गेले त्या नंतर ही प्रथा पडली आणि तेव्हापासून बोरन्हाण केले जाते. 

लहान मुलं कृष्णाचे स्वरूपच आहे आणि त्यांचा वर करी राक्षसांचे वाईट विचार आणि दृष्टी पडू नये असे मानून लहानं मुलांवर बोरन्हाण केले जाते. तसेच शास्त्राप्रमाणे बघितलं तर या कालावधीत वातावरणात अनेक बदल होत असतात. लहान मुलांना या बदलत्या ऋतुची बाधा होऊ नये म्हणून या काळात मिळणारी फळे मुलांनी खावी म्हणून त्यांना मज्जा म्हणून अशा प्रकारे वेचून खाण्याची संधी दिली जाते. म्हणून यात बोर, उसाचे तुकडे, भुईमुगाच्या शेंगा यांचा समावेश केला जातो. खेळाच्या माध्यमातून या वस्तू मुलं वेचून खातात. त्यामुळे पुढील वातावरणासाठी त्यांचे शरीर सदृढ बनते असे शास्त्रीय कारण या मागे असावे. हल्ली यात चॉकलेट, गोळ्या, बिस्किट देखील समाविष्ट करण्यात येतात.  

Makar sankranti 2023

Makar Sankranti 2023 Date

हिंदू दिनदर्शिकेनुसार 2023 मध्ये मकर संक्रांती सण रविवारी 15 जानेवारी रोजी साजरा केला जाईल.

14 जानेवारी रोजी रात्री 8 वाजून 21 मिनिटांनी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करेल म्हणून उदय तिथीनुसार 15 जानेवारी रोजी मकर संक्रांती साजरी केली जाईल.

मकर संक्रांती पुण्यकाळ मुहूर्त Makar Sankranti 2023 Muhurat

मकर संक्रांती पुण्यकाळ मुहूर्त सकाळी 7 वाजून 15 मिनिटे ते दुपारी 12 वाजून 30 मिनिटापर्यंत असेल. 

एकूण कालावधी 5 तास 14 मिनिटे आहे.

मकर संक्रांती महापुण्य मुहूर्त Makar Sankranti 2023 Muhurat

महापुण्य काळ 7 वाजून 15 मिनिटे ते 9 वाजून 15 मिनिटापर्यंत आहे. 

महापुण्याचा एकूण कालावधी 2 तासांचा असेल.

मकर संक्राती पूजा विधी Makar Sankranti 2023 Puja Vidhi

संक्रांतीला सुगडाची पूजा केली जाते. सुगड हे काळ्या आणि तांबड्या रंगाच्या मातीचे असतात. यात शेतात पिकलेलं नवं धान्य ठेवून पूजा करण्याची पद्धत आहे. 

सुगडाला हळद-कुंकुवाच्या उभ्या रेषा लावल्या जातात. सुगडात खिचडी, हरभरा, गाजर, ऊस, तीळ, शेंगदाणे, बोरं, तिळगुळ हे साहित्य भरलं जातं. देवासमोर चौरंग मांडून छान रांगोळी काढली जाते. त्यावर रेशीम वस्त्र पसरवून तांदूळ किंवा गहू ठेवून त्यावर सुगड ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि देवाला सुगडाचे वाण दिलं जातं. तिळाचे लाडू आणि हलव्याचा नैवेद्य दाखवला जातो.

अनेक ठिकाणी सुवासिनी हळद कुंकु समारंभ करत सुगड दान करतात. दे वाण घे वाण करतात. तिळगूळ देतात आणि आवा लुटतात म्हणजे भेटवस्तू एकमेकांना देतात. नात्यात गोडवा निर्माण व्हावा म्हणून हा सण साजरा केला जातो.

सूर्यदेवाला शनिदेव आवडत नव्हते

आई छायासोबतच्या असभ्यतेमुळे शनिदेवाचे वडील सूर्यदेव यांच्यासोबतचे संबंध बिघडले होते. तेव्हापासून असे म्हटले जाते की शनिदेव आणि सूर्यदेव एकमेकांशी जुळत नाहीत. याचे कारण शनिदेव काळे असून त्यांचा जन्म झाला तेव्हा सूर्यदेव म्हणाले की त्यांचा मुलगा असा असू शकत नाही.

प्रकरण असे की, शनिदेवाच्या जन्माच्या वेळी त्यांची आई छाया हिने भगवान शंकराला प्रसन्न करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली होती. गरोदरपणात तिला योग्य काळजी घेता आली नाही. शनिदेवाला न आवडल्याने सूर्यदेवाने शनिदेव आणि त्यांची आई छाया यांना घर देऊन वेगळे केले. त्या घराचे नाव कुंभ होते.

सूर्य देवाला शाप मिळाला

सूर्यदेवाच्या या वागण्याने छायाला राग आला आणि तिने सूर्यदेवांना कुष्ठरोगाचा शाप दिला. सूर्यदेवाचा पुत्र यम याने सूर्यदेवांना त्या शापातून मुक्त केले आणि शनिदेव आणि त्यांची आई छाया यांच्याशी चांगले वागण्याचा सल्ला दिला. पण सूर्यदेव संतापले आणि त्यांनी शनिदेवाच्या घरातील कुंभ जाळला.

जेव्हा सूर्यदेव शनिदेवाच्या घरी पोहोचले

राग शांत झाल्यावर सूर्यदेव शनिदेव आणि छाया यांच्या घरी त्यांना भेटायला गेले. तिथे काहीच नव्हते. सर्व काही जळून खाक झाले. त्यानंतर त्या दिवशी शनिदेवाने आपल्या वडिलांचे काळ्या तीळाने स्वागत केले. शनिदेवाच्या या स्वागताने प्रसन्न होऊन सूर्यदेवाने त्यांना नवीन घर मकर दिले. अशा प्रकारे शनिदेव मकर आणि कुंभ या दोन राशींचा स्वामी झाला.

शनीला सूर्यदेवाकडून वरदान मिळाले

सूर्यदेवाने शनिदेवाला वरदान दिले की मकर संक्रांतीच्या दिवशी जेव्हा ते आपल्या घरी येतात तेव्हा त्यांचे घर धन-धान्याने भरून जाते. कशाचीही कमतरता भासणार नाही. यासोबतच मकर संक्रांतीच्या दिवशी जे लोक त्यांना काळे तीळ अर्पण करतात, त्यांचे जीवनही आनंदाने भरून जाईल, असेही ते म्हणाले.

मकर संक्रांतीच्या वेळी जेव्हा सूर्यदेव मकर राशीत पोहोचले तेव्हा त्यांच्या वरदानामुळे शनिदेवाच्या घरी समृद्धी आली. या वरदानामुळे आजही लोक मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्यपूजेच्या वेळी काळे तीळ अर्पण करतात, त्यामुळे शनिदेवांप्रमाणे त्यांचे घरही धन-धान्याने भरलेले असते.
Edited by : Smita Joshi

सूर्यदेवाला शाप मिळाला

शनि काळ्या रंगाचा असल्याने त्याचे वडील सूर्यदेव यांना ते आवडत नव्हते. त्यामुळे त्याने शनीला त्याची आई छायापासून वेगळे केले. यामुळे दु:खी झालेल्या छायाने सूर्यदेवला कुष्ठरोगी असल्याचा शाप दिला. त्यानंतर सूर्याला कुष्ठरोग झाला. तेव्हा सूर्यदेवाच्या दुसऱ्या पत्नीचा मुलगा यमराजाने आपल्या तपश्चर्येने आपल्या वडिलांना निरोगी केले, असे म्हणतात. 

सूर्यदेवाने शनिदेवाचे घर जाळले

कुष्ठरोगापासून मुक्ती मिळाल्यावर सूर्यदेवाने क्रोधित होऊन शनी आणि छाया कुंभाचे घर जाळून टाकले. त्यामुळे छाया आणि शनिदेव खूप दुःखी झाले होते. दुसरीकडे, यमराजांनी सूर्यदेवांना छाया आणि शनिदेवांशी असे वागू नका, असा सल्ला दिला. इकडे सूर्यदेवाचा कोप शांत झाला. मग एके दिवशी सूर्यदेव आपला मुलगा शनी आणि पत्नी छाया यांच्या घरी गेले.

शनिदेवाला वरदान मिळाले

छायाच्या घरातील सर्व काही जळून राख झाल्याचे सूर्यदेवांनी पाहिले. शनिदेवाच्या घरात फक्त काळे तीळ उरले होते. अशा स्थितीत शनिदेवानेही पित्याचे काळे तीळ घालून स्वागत केले. हे पाहून सूर्यदेव प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्याला दुसरे घर मकर दिले. यासोबतच त्यांना मकर संक्रांतीच्या दिवशी मकर राशीत आल्यावर त्यांचे घर धनधान्याने भरले जाईल, असे वरदानही दिले होते. जो व्यक्ती या दिवशी काळ्या तिळाने सूर्याची पूजा करतो, त्याचे सर्व संकट लवकर दूर होतात.

(अस्वीकरण: येथे दिलेली माहिती सामान्य गृहीतके आणि माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही.)

आपलेपणाचा  गहिरा रंग असलेली मैत्री..... असलेलं नातं अधिकच दृढ होण्यास मदत होते .......पण म्हणून या तीळ गुळासाठी वर्षातला एकच दिवस काय म्हणून ठेवायचा... नेहमीसाठीच या भावना जपूया आणि नातं अधिकच वृद्धिंगत करूया ....संक्रांतीचे फक्त निमित्त पण हे निमित्त आपल्या भावना जपण्यासाठी कारणीभूत ठरतं हे कारणही जपूया .... 

या कोरोना काळात जेव्हा माणूस माणसापासून दुरावल्या सारखा झालाय....त्या काळातच खरंच खूप आत्मभान आलंय त्याला अस म्हणेनात..पण जीवनात खरंच जिव्हाळ्याची आपली माणसं किती महत्त्वाची हे खूप चांगल्याने समजलंय ...हे मात्र नक्की...मग हा जिव्हाळा..ही मैत्री..हे माणूसपण जपू यात... 

सूर्याच्या मकर संक्रमणाच्या निमित्ताने जसा सूर्याचा प्रकाश..... सूर्याच तेज कणाकणाने वाढत जातं आणि  ते तेजोवलय आपल्यापर्यंत पोहोचून आपलं अंतर्मन लख्ख प्रकाशित करत.... तद्वतच तिळगुळाच्या गोडीने आणि प्रकाशाच्या तेजाने आपला आयुष्य उजळून जाऊ जावो या शुभेच्छा....

मकर संक्रमणाच्या निमित्ताने शुभेच्छा आणि सस्नेह नमस्कार

- माधवी

या दिवशी अंघोळ करून सूर्याला अर्घ्य द्यावे.

या दिवशी महिला काळे वस्त्र परिधान करून पूजा करू शकता.

पूजा मांडायची असेल तिथे चौरंगाच्या भोवती रांगोळी काढावी. 

रांगोळीच्या मधोमध स्वास्तिक काढून चौरंगाला हळद-कुंकू वाहून पूजा मांडावी.

नंतर सुगड म्हणजे छोट्या मातीच्या मडक्यांना हळदी-कुंकवाची बोटे लावून दोरा गुंडाळावा.

सुगडांमध्ये गाजर, बोरे, उसाची पेरे, शेंगा, कापूस, हरभरे, तिळगूळ, कच्ची खिचडी, इत्यादी भरावे.

असे पाच सुगड तयार करावे.

चौरंगावर लाल वस्त्र ठेवून त्यावर तांदूळ अगर गहू ठेवावे. 

नंतर त्यावर भरलेले सुगड मांडावे.

पूजा मांडल्यानंतर बाजूला दिवा लावावा. 

सुगडावर हळदी कुंकू वाहून नमस्कार करावा.

त्यातून एक सुगड देवासमोर आणि एक सुगड तुळशीपाशी ठेवावा.

तीळगुळ, हलवा याचा नैवेद्य दाखवावा.

नंतर किमान पाच सवाष्णींना वाण-वसा करावा.

या दिवशी हळदीकुंकू समारंभ करून तिळगूळ वाटावा.

प्रत्येकीला आवा म्हणून भेट वस्तू द्यावी.

मकरसंक्रांत ते रथसप्तमीपर्यंतचा काळ हा पर्वकाळ असतो. या दरम्यान हळदीकुंकू समारंभ, दान व तिळगूळ देऊ शकता.

रंग उडत्या पतंगाचा, 

बंध दाटत्या नात्यांचा, 

आणि शुभेच्छा आपल्याला संक्रांतीच्या.

गोड गुळात एकत्र होईल तीळ, 

उडेल पतंग आणि खुलेल मन, 

प्रत्येक दिन असेल सुखाचा आणि प्रत्येक क्षण शांतीचा. 

तुम्हाला मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा.

तुमच्या आणि तुमच्या कुटुंबाच्या आयुष्यात 

तीळ आणि गुळाप्रमाणे गोडवा येऊ दे. 

मकर संक्रांत तुम्हाला लाभू दे हीच सदिच्छा

गोड मित्रा चल उगवला आहे दिनकर

चल एकत्र भेटून उडवूया पतंग मिळून 

आकाशात भरारी घेऊया, संक्रांतीच्या शुभेच्छा लुटूया

हृदयातील कटूता सगळी विसरुनी 

तीळगुळाचा गोडवा यावा, 

दुःखे हरावी सारी अन 

आयुष्य सुखाचा सोहळा व्हावा.

गूळ आणि तीळाचा गोडवा, 

आकाशात उडणारे उंच उंच पतंग, 

या मकर संक्रांतीला तुमच्या जीवनात येवो आनंदाचे तरंग… 

गुळपोळी खाऊ आणि जाडजूड होऊ…

मकर संक्रांतीच्या भरभरून शुभेच्छा.

रंगीबेरंगी पतंगांसोबत मन ही झालं बाजिंद

आज संक्रातीचा सण चला करूया साजिरं 

मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा 

नात्यांमध्ये येईल उब, 

आयुष्यात येवो गूळाचा गोडवा, 

मकर संक्रांतीच्या तुम्हा आम्हा सर्वांना शुभेच्छा. 

गुळाची पोळी Gulachi Poli Recipe

मकर संक्रांतीला काय करावे

1. मकर संक्रांतीच्या दिवशी नद्यांमध्ये आंघोळ करण्याची परंपरा आहे, परंतु या दिवशी तुम्ही घरातही काळे तीळ पाण्यात टाकून स्नान करू शकता.

2. मकर संक्रांतीच्या दिवशी काळे तीळ दान करा. असे केल्याने शनिदेव प्रसन्न होतात आणि शनिदोष, साडेसाती ढैय्यामध्ये आराम मिळतो.

3. मकर संक्रांतीच्या दिवशी तिळाचे पाणी पिण्याची, तिळाचे लाडू खाण्याची आणि तिळाचे उबटन लावण्याची परंपरा आहे.

4. मकर संक्रांतीच्या निमित्ताने खिचडी खावी. यामध्ये सर्व प्रकारच्या हंगामी भाज्या आहेत, ज्याचे आरोग्य फायदे आहेत.

मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा Makar Sankranti Wishes

मकर संक्रांतीच्या दिवशी काय करू नये

1. मकर संक्रांतीच्या दिवशी मद्य, तामसिक अशा पदार्थांचे सेवन करू नये.

2. मकर संक्रांतीच्या दिवशी स्नान आणि दान करण्यापूर्वी अन्न घेऊ नये.

३. तुमच्या घरी भिकारी आला असेल तर त्याला रिकाम्या हाताने परत करू नका. या दिवशी दान अवश्य करा.

मकर संक्रांतीच्या निमित्ताने तुम्ही तुमच्या इतर ग्रहांच्या शांतीसाठी उपायही करू शकता. स्नान केल्यानंतर ज्या ग्रहाशी संबंधित गोष्टींचा उपाय करायचा आहे, त्यांचे दान करावे. याने त्या ग्रहाचा दोष दूर होऊ शकतो.

मेष- सूर्याचे भ्रमण तुमच्यासाठी फायदेशीर ठरेल. नोकरीच्या ठिकाणी पदोन्नती मिळू शकते. सूर्यासोबत शनि आणि बुधाचा संयोग तुम्हाला कामात यश देईल.

वृषभ- सूर्याचे भ्रमण तुमच्यासाठी काही अडचणी निर्माण करू शकते. वृषभ राशीचा शासक ग्रह शुक्र आहे. शुक्र आणि सूर्य यांच्यात वैराची भावना आहे. या काळात कोणतेही नवीन काम सुरू करणे टाळावे.

मिथुन- या काळात तुम्हाला प्रवासात अडचणी येऊ शकतात.जमिनीशी संबंधित प्रकरणांमध्ये गुंतवणूक टाळा. आईच्या तब्येतीची काळजी घ्या.

कर्क- करिअरमध्ये चढ-उतारांना सामोरे जावे लागू शकते. कामाच्या ठिकाणी तुमची प्रतिमा खराब होऊ शकते. कामात यश मिळण्यास विलंब होऊ शकतो.

सिंह- रवि गोचर विद्यार्थ्यांसाठी उत्तम सिद्ध होईल. या काळात तुम्हाला धनलाभाचे योगही मिळतील. नोकरीच्या ठिकाणी मोठी जबाबदारी मिळू शकते.

कन्या- कन्या राशीच्या ज्या लोकांना आपल्या करिअरची चिंता आहे, त्यांच्यासाठी हा राशी बदल शुभ सिद्ध होईल. पदोन्नती होऊ शकते. भविष्यात चांगला नफा मिळण्याची शक्यता आहे.

तूळ - रवि राशी बदलत असताना प्रेमसंबंधात अडचणी येऊ शकतात. जोडीदाराचे आरोग्य बिघडू शकते. शेअर बाजारात गुंतवणूक करणे टाळा.

वृश्चिक- सूर्याच्या भ्रमणात नोकरीत बदल होऊ शकतो. नोकरीच्या ठिकाणी नवीन संधी मिळतील. या दरम्यान तुम्हाला अपेक्षित परिणाम मिळतील.

धनु - सूर्याच्या भ्रमणात तुम्हाला शुभ परिणाम मिळतील. धनलाभाचे योग निर्माण होतील. आर्थिक स्थिती पूर्वीपेक्षा चांगली राहील.

मकर - तुम्हाला आरोग्यासंबंधी समस्यांना सामोरे जावे लागू शकते. खाण्यापिण्यात विशेष काळजी घ्या. 

कुंभ - कामाच्या ठिकाणी कठोर परिश्रमानंतर परिणाम प्राप्त होतील. अनावश्यक पैसा खर्च होऊ शकतो. तब्येत बिघडू शकते, काळजी घ्या.

मीन - मीन राशीच्या लोकांनी अहंकार बाजूला ठेवून जोडीदाराशी चर्चा करावी. संक्रमण काळात काही अडचणींना सामोरे जावे लागेल.

या लेखात दिलेली माहिती पूर्णपणे सत्य आणि अचूक आहे असा आमचा दावा नाही. त्यांचा अवलंब करण्यापूर्वी, कृपया संबंधित क्षेत्रातील तज्ञाचा सल्ला घ्या. 

मकर संक्राती संपूर्ण माहिती

कल्पवास एका रात्रीपासून वर्षभर चालतो :

आचार्य गौतम यांनी सांगितले की, संगम किनार्‍यावर कल्पवासाचे विशेष महत्त्व आहे. वेद आणि पुराणातही कल्पवांचा उल्लेख आढळतो. कल्पवास हा एक अतिशय कठीण सराव आहे कारण त्यासाठी सर्व प्रकारच्या नियंत्रण आणि संयमाची सवय लावणे आवश्यक आहे. कल्पवासींना कल्पित क्षेत्राबाहेर न जाणे, आनंदाचा त्याग करणे, ऋषी, संन्याशांची सेवा करणे, जप आणि संकीर्तन करणे, एकवेळ भोजन करणे, जमिनीवर झोपणे, अग्नीचे सेवन न करणे असे सांगितले आहे. कल्पवासात ब्रह्मचर्य, व्रत आणि उपवास, देवपूजा, सत्संग, दान याला अधिक महत्त्व आहे. एक महिन्याच्या कल्पवासात कल्पवासियांना जमिनीवर झोपावे लागते. या दरम्यान, भक्त फळे, एक वेळचा नाश्ता किंवा उपवास ठेवतात. कल्पवास करणाऱ्या व्यक्तीने नियमितपणे तीन वेळा गंगेत स्नान करावे आणि शक्यतो भजन-कीर्तन, प्रभूचर्चा आणि प्रभु लीला पाहावी. कल्पवासाचा किमान कालावधी देखील एक रात्र आहे. माघ महिन्याच्या गंगेला आयुष्यभर अनेक भक्त, यमुना आणि सरस्वतीच्या संगमाला समर्पित. कायद्यानुसार कल्पवास एक रात्र, तीन रात्री, तीन महिने, सहा महिने, सहा वर्षे, 12 वर्षे किंवा आयुष्यभर करता येतो. 

मकर संक्रांतीचा सण या राशीच्या लोकांच्या आयुष्यात आणणार आनंद

प्रयागवाल महासभेचे सरचिटणीस राजेंद्र पालीवाल यांनी सांगितले की, प्रयागवाल हेच कल्पवासियांचा बंदोबस्त करतात. कल्पवासाची परंपरा अनादी काळापासून चालत आलेली आहे. तीर्थराज प्रयाग येथील संगमाजवळ पौष पौर्णिमेपासून कल्पवास सुरू होतो आणि माघी पौर्णिमेला समाप्त होतो. पौष पौर्णिमेपासून सुरू होणारे भक्त तेथे महिनाभर राहून भजन-ध्यान वगैरे करतात. कल्पवास हे माणसाच्या आध्यात्मिक विकासाचे साधन आहे. संपूर्ण माघ महिना संगमावर राहून पुण्य प्राप्त करण्याच्या या प्रथेला कल्पवास म्हणतात. असे मानले जाते की प्रयाग येथे सूर्य मकर राशीत प्रवेश केल्यापासून सुरू होणारा एक महिन्याचा एक कल्प एका कल्पाचे पुण्य देतो. त्यांनी सांगितले की, कल्पवासाच्या सुरुवातीच्या पहिल्या दिवशी तुळशी आणि शालग्रीमची स्थापना आणि पूजा केली जाते. कल्पवासी त्यांच्या शिबिराबाहेर बार्लीच्या बिया लावतात. कल्पवासाच्या शेवटी ही वनस्पती कल्पवासीयांकडून वाहून जाते, तर तुळशीला गंगेत नेले जाते.

मकर संक्रांतीच्या दिवशी ब्रह्मा, व्रज, बुध आणि आदित्य यांचे मिलन होत असते. विशेषतः मकर संक्रांतीचे वाहन सिंह असून ते शुभ मानले जाते. मंगळ हा सर्वार्थ सिद्धी योग आणि अश्विनी नक्षत्राचा स्वामी आहे. सूर्य 14 जानेवारी 2022 रोजी रात्री 8:34 वाजता धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करेल. पं. मिश्रा, निर्णय सिंधूचा हवाला देत सांगतात की मकर संक्रांती, स्नान आणि दानाचा पवित्र काळ १५ जानेवारीला आहे. शनिवार असल्याने दही-चुड्यासह खिचडीची चव चाखायला मिळणार आहे. खरमास संपल्यावर १८ जानेवारीपासून लग्नाची घंटा वाजू लागेल.

मकर संक्रांतीचा सण या राशीच्या लोकांच्या आयुष्यात आणणार आनंद

स्नान दानाचे विशेष महत्त्व :

 मकर संक्रांतीच्या दिवशी स्नान आणि दान करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी गंगेत स्नान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. या दिवसापासून धर्म मासही सुरू होणार आहे. सूर्याच्या उत्तरायणामुळे खूप तीव्रता आहे. थंडीनंतर उष्णतेमुळे त्वचेचे आजार होण्याची शक्यता असल्याने तिळाचे सेवन केले जाते. तिळामुळे त्वचेच्या आजारांचा धोका कमी होतो. तीळ तेलकट असल्यामुळे शरीर निरोगी राहते.

मकर संक्राती संपूर्ण माहिती

मकर संक्रांतीच्या दिवशी गंगास्नानानंतर तीळ, गूळ, चुडा-दही, खिचडी, कपडे, लाकूड, अग्नी यांचे दान फार फलदायी असते. मकर संक्रांतीच्या दिवशी स्नान आणि दान केल्यावर त्याचे फळ जन्मजन्मापर्यंत चालू राहते.

तामिळनाडूमध्ये हा सण पोंगल म्हणून साजरा केला जातो, तर कर्नाटक, केरळ आणि आंध्र प्रदेशमध्ये याला फक्त संक्रांती म्हणतात. मकर संक्रांतीच्या सणाला काही ठिकाणी उत्तरायण असेही म्हणतात, उत्तरायणही याच दिवशी होते हा गैरसमज आहे. पण मकर संक्रांत ही उत्तरायणापेक्षा वेगळी आहे.

मकर संक्रांतीचे विविध प्रकार

मकर संक्रांतीच्या निमित्ताने तिळगुळ खाण्याची आणि खायला देण्याची परंपरा आहे. भारत आणि नेपाळमधील सर्व प्रांतांमध्ये वेगवेगळ्या नावांनी आणि वेगवेगळ्या चालीरीतींनी हा भक्तीभावाने आणि उत्साहाने साजरा केला जातो.

मकर संक्राती महत्व

या दिवशी जप, तप, दान, स्नान, श्राद्ध, तर्पण आदी धार्मिक कार्यांना विशेष महत्त्व आहे. या प्रसंगी दिलेले दान शतपटीने वाढते आणि त्याचे फळ मिळते, अशी श्रद्धा आहे. या दिवशी शुद्ध तूप आणि घोंगडी दान केल्याने मोक्षप्राप्ती होते, असे मानले जाते.

मकर संक्रांतीच्या दिवशी गंगेत स्नान करणे आणि गंगेच्या तीरावर दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. या सणाला तीर्थराज प्रयाग आणि गंगासागर स्नानाला महास्नान असे नाव देण्यात आले आहे. सामान्यतः सूर्य सर्व राशींवर प्रभाव टाकतो, परंतु सूर्याचा कर्क आणि मकर राशीत प्रवेश धार्मिक दृष्टिकोनातून खूप फलदायी आहे. ही प्रवेश किंवा संक्रमण प्रक्रिया सहा महिन्यांच्या अंतराने होते. भारत देश उत्तर गोलार्धात स्थित आहे. सामान्यतः भारतीय पंचांग पद्धतीच्या सर्व तारखा चंद्राच्या गतीच्या आधारावर ठरतात, परंतु मकर संक्रांती ही सूर्याच्या गतीनुसार ठरते.

ALSO READ: मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा Makar Sankranti Wishes

मकर संक्राती धार्मिक महत्व

मकर संक्रांतीच्या निमित्ताने भारताच्या विविध भागात आणि विशेषतः गुजरातमध्ये पतंग उडवण्याची प्रथा आहे. असे मानले जाते की या दिवशी भगवान भास्कर स्वतः त्यांचा मुलगा शनीला भेटण्यासाठी त्यांच्या घरी जातात. मकर राशीचा स्वामी शनिदेव असल्याने हा दिवस मकर संक्रांत म्हणून ओळखला जातो. मकरसंक्रांतीच्या दिवशी गंगाजीने भगीरथाच्या मागे जाऊन कपिल मुनींच्या आश्रमातून जाणाऱ्या समुद्रात भेट दिली होती.

मकर संक्रांतीला तिळगुळाचं महत्त्व

तिळगुळ घ्या आणि गोड-गोड बोला, यामागील शास्त्रीय कारण म्हणजे तीळ आणि गुळ हे उष्ण पदार्थ आहे आणि थंडीमध्ये शरीराला उष्ण आणि स्निग्ध पदार्थांची गरज असल्यामुळे यावेळी तीळगूळ बनतात आणि खातात. शिवाय या सणानिमित्ताने कटू आठवणींना विसरून गोडवा भरण्याचा प्रयत्न केला जातो.

ALSO READ: Makar Sankranti Special Recipe तिळाच्या वड्या

मकर संक्रांतीला दान

मकर संक्रांतीला स्नान आणि दानाचा सण असेही म्हणतात. या दिवशी तीर्थक्षेत्रे आणि पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करण्याचे खूप महत्त्व आहे, तसेच तीळ, गूळ, खिचडी, फळे यांचे दान केल्यास राशीनुसार पुण्य प्राप्त होते. या दिवशी केलेल्या दानामुळे सूर्यदेव प्रसन्न होतात, असाही समज आहे. या प्रसंगी दिलेले दान शतपटीने वाढते आणि त्याचे फळ मिळते, अशी श्रद्धा आहे. या दिवशी शुद्ध तूप आणि घोंगडी दान केल्याने मोक्षप्राप्ती होते.

मकर संक्रांतीला काळ्या रंगाचं महत्त्व

मकर संक्रांत हा एकमेव सण असावा ज्यात काळा रंग आवर्जून वापरला जातो. या दिवशी महिला काळ्या रंगाचे कपडे घालून हळदी-कुंकूवाचा समारंभ आयोजित करतात. मकरसंक्रांतपासून रथसप्तमी पर्यंत हळदी-कुंकू समारंभ आयोजित केला जातो. या दिवशी सुवासिनींना वाण देण्या-घेण्यासाठी बोलावलं जातं. या सणाला काळा रंग घालण्यामागील शास्त्रीय कारण म्हणजे हिवाळा. तसं तर सणासुदीला काळा रंग वर्ज्य मानला जातो परंतु मकर संक्रात हिवाळ्यामध्ये येत असल्याने या काळात ऊबदार कपडे घातले जातात. काळा रंग उष्णता शोषून घेतो म्हणून संक्रातीला काळे कपडे परिधान करण्याची पद्दत आहे. याशिवाय मकर संक्रातीला लग्न झालेल्या नवीन जोडप्याला तसंच घरातील नवीन बाळाला घालण्यात येणारे हलव्याचे दागिने काळ्या रंगावर उठून दिसतात.

ALSO READ: संक्रातीला काळे कपडे घालण्यामागील कारण

मकर संक्रांतीला पारंपरिक हलव्याचे दागिने

मकर संक्राती या सणाला हलव्याचे दागिने तयार करण्याची पद्धत असते. हे दागिने नव्या नवरीसाठी तसेच लहान मुलाचे बोरन्हाण असल्यास त्यांच्यासाठी तयार केले जातात. काळ्या कपड्यांवर हलव्याचे दागिने शोभून दिसतात. या सणाला घरात आलेल्या नव्या सुनेचं अथवा जावयाचं आणि लहान बाळाचं हलव्याचे दागिने घालून कोडकौतुक केलं जातं. जन्मभर संसारातील गोडवा वाढावा म्हणून लग्नानंतर पहिल्या संक्रांतीला विवाहित जोडप्याला हलव्याचे दागिने घालतात. लहान मुलांचंही बोरन्हाण या दरम्यान केलं जातं.

मकर संक्रांतीला खिचडीचं महत्त्व

मकर संक्रांतीच्या दिवशी असे मानले जाते की या दिवशी सूर्य देव त्यांच्या पुत्र शनीच्या घरी जातात. ज्योतिष शास्त्रामध्ये उडदाची डाळ शनिदेवाशी संबंधित मानली जाते. अशा स्थितीत या दिवशी उडीद डाळ खिचडी खाऊन दान केल्याने सूर्यदेव आणि शनिदेवाची कृपा प्राप्त होते. तसेच तांदूळ हा चंद्राचा, मीठाचा शुक्र, हळद हा गुरु, हिरव्या भाज्या बुध कारक मानले जातात. त्याच वेळी उष्णतेशी संबध मंगळाशी निगडित आहे. त्यामुळे मकर संक्रांतीच्या दिवशी खिचडी खाल्ल्याने कुंडलीतील सर्व प्रकारच्या ग्रहांची स्थिती सुधारते.

ALSO READ: मकर संक्रांतीला बनवा ही खास khichdi, खाणारे बोटं चाटतील, जाणून घ्या रेसिपी

ALSO READ: मकर संक्रांतीला खिचडी का बनवतात? लोकप्रिय कथा आणि धार्मिक महत्त्व दोन्ही जाणून घ्या

मकर संक्रांतीला पतंग का उडवतात

मकर संक्रांतीच्या दिवशी पतंग उडवून हा सण साजरा करण्याची प्रथा प्रचलित आहे. पतंग उडवण्याची प्रथा मकर संक्रांतीशी संबंधित आहे. मकर संक्रांतीच्या दिवशी लोक अनेकदा घराच्या छतावरून पतंग उडवून हा सण साजरा करतात. या दिवशी त्यांच्या शरीराला सूर्यप्रकाशाचा फायदा होतो.

असे म्हणतात की हिवाळ्यात खोकला, सर्दी आणि इतर अनेक संसर्गामुळे आपल्या शरीरावर परिणाम होतो. सूर्याच्या उतरत्या वेळी सूर्यापासून निघणारी किरणे मानवी शरीरासाठी औषध म्हणून काम करतात. त्यामुळे सतत पतंग उडवणाऱ्यांच्या शरीराला सूर्यप्रकाश मिळतो आणि त्यामुळे आपले शरीर निरोगी राहते.

एका मान्यतेनुसार, त्रेतायुगात भगवान रामाने आपल्या भावांसह आणि श्री हनुमान यांच्यासह मकर संक्रांतीच्या दिवशी पतंग उडवली होती, म्हणून तेव्हापासून ही परंपरा जगभर प्रचलित आहे. प्राचीन भारतीय साहित्य आणि धार्मिक ग्रंथांमध्येही पतंग उडवण्याचा प्रकार आढळतो.

ALSO READ: अखेर मकरसंक्रांतीच्या दिवशी भीष्म पितामहांनी देह का सोडला ?

भारतात वेगवेगळी नावे

मकर संक्रांती : छत्तीसगड, गोवा, ओडिशा, हरियाणा, बिहार, झारखंड, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक, केरळ, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, मणिपूर, राजस्थान, सिक्कीम, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, पश्चिम बंगाल, गुजरात आणि जम्मू

ताड़ पोंगल, उझवर तिरुनल : तमिळनाडू

उत्तरायण : गुजरात, उत्तराखंड

उत्तरैन, माघी संगरांद : जम्मू

शिशूर संक्रांत: काश्मीर खोर्‍यात

माघी : हरियाणा, हिमाचल प्रदेश, पंजाब

भोगली बिहू: आसाम

खिचडी : उत्तर प्रदेश आणि पश्चिम बिहार

पौष संक्रांती: पश्चिम बंगाल

मकर संक्रमण: कर्नाटक

भारताबाहेरील विविध नावे

बांगलादेश : शकरैन / पौष संक्रांती

नेपाळ: माघे संक्रांती किंवा 'माघी संक्रांती' 'खिचडी संक्रांती'

थायलंड : सॉन्गकरण

लाओस : पी मा लाओ

म्यानमार: थियान

कंबोडिया: मोहा संगक्रान

श्रीलंका: पोंगल, उझावर तिरुनल

पौराणिक मान्यतेनुसार, या दिवशी भगवान पृथ्वीवर अवतार घेतात आणि आत्म्याला मोक्ष प्राप्त होतो, असे मानले जाते.

ALSO READ: मकर संक्रांती निबंध Makar Sankranti Essay

साहित्य

अर्धा किलो गुळ किसलेला

अर्धा वाटी भाजलेल्या तिळाची पूड

अर्धी वाटी डाळीचे पीठ

एक लहान चमचा वेलची पूड

6 वाट्या गव्हाची कणिक

पाव वाटी कडकडीत तेलाचे मोहन

पीठ भाजण्यासाठी अर्धी वाटी तेल

आवडीप्रमाणे मीठ

डाळीचे पीठ तेलावर भाजून गार करुन घ्यावे. किसलेल्या गुळात डाळीचे पीठ, तिळाची पूड, वेलदोडा पूड घालून गुळ एकजीव करावा. 

आता कणिक चाळून घ्यावी. आणि त्यात तेलाचे मोहन, मीठ घालून घट्ट भिजवून घ्यावी. तेलाचा हात लावून ठेवावी. 

कणकेचे दोन गोळे घ्यावेत. एका गोळ्याएवढा गुळाचा गोळा घ्यावा. दोन्ही पाऱ्या छोट्या छोट्या लाटून घ्यावा. पहिल्या पारीवर गुळाची पारी आणि त्यावर पुन्हा कणकेची पारी ठेवावी. कडा दाबून पिठीवर पातळ पोळी लाटावी. 

पोळी चांगली खमंग भाजावी. तव्यावर तूपात भाजता येते किंवा कोरडी भाजून वरुन तुपाचा गोळा ठेवून देखील खाता येते.

ALSO READ: Makar Sankranti Special Recipe तिळाच्या वडया

विशेष टिपा: 

गुळाच्या पोळीसाठी तयार सारण 15-20 दिवसांपेक्षाही अधिक काळापर्यंत चांगलं राहतं.

पोळी हल्क्या हाताने लाटावी आणि कडेपर्यंत गुळ पसरलं पाहिजे याची खात्री करावी.

पोळी खमंग भाजावी नाहीतर गार झाल्यावर मऊ पडते. 

पोळी चिकटू नये म्हणून भाजताना तव्यावर थोडेसे तेल सोडू शकता.

पोळी तव्यावर फुटत असल्यास एक लहानसे फडके पाण्यात भिजवून तव्यावरून फिरवावं. याने दुसर्‍या पोळीला डाग पडत नाहीत.

गुळाच्या तयार पोळ्या देखील तीन-चार दिवस सहज टिकतात.

ALSO READ: मकर संक्रांतीला बनवा ही खास khichdi, खाणारे बोटं चाटतील, जाणून घ्या रेसिपी