प्रवास आणि महत्त्वाचे टप्पे:

७ जुलै: प्रस्थान सोहळा (देहू)

८ जुलै: इनामदार साहेब वाडा

९ जुलै: आकुर्डी (श्री विठ्ठल मंदिर)

१० ते ११ जुलै: निवडुंगा विठ्ठल मंदिर, नाना पेठ (पुणे)

१२ जुलै: लोणी काळभोर (कदम वाक वस्ती)

१३ जुलै: यवत (भैरवनाथ मंदिर)

१४ जुलै: वरवंड

१५ जुलै: उंडवडी गवळ्याची

१६ जुलै: बारामती (शारदा विद्यालय)

१७ जुलै: सणसर

१८ जुलै: निमगाव केतकी

१९ जुलै: इंदापूर

२० जुलै: सराटी

२१ जुलै: अकलूज

२२ जुलै: बोरगाव श्रीपूर

२३ जुलै: पिराची कुरोली

२४ जुलै: पालखी वाखरीवरून मार्गस्थ होत २४ जुलै रोजी पंढरपूरमध्ये दाखल होईल.

२५ ते २८ जुलै: पंढरपूर मुक्काम (आषाढी एकादशी सोहळा), ५ जुलै रोजी मुख्य आषाढी एकादशीचा सोहळा पंढरपुरात साजरा होईल. २५ ते २८ जुलै दरम्यान पालखी पंढरपुरातच मुक्कामी असेल.

रिंगण सोहळे: वारीदरम्यान एकूण ४ गोल रिंगण आणि ३ उभे रिंगण सोहळे पार पडणार आहेत. यात १७ जुलैला बेलवंडी येथे पहिले गोल रिंगण, १८ जुलैला इंदापूर येथे दुसरे गोल रिंगण, तर २० जुलैला अकलूज येथे तिसरे गोल रिंगण आणि नीरा स्नान होईल. २१ जुलैला माळीनगर येथे पहिले उभे रिंगण पार पडेल.

परतीचा प्रवास:

पंढरपुरातील विठ्ठल दर्शन आणि मुक्काम आटोपून २९ जुलै रोजी पालखी सोहळा देहूच्या दिशेने परतीचा प्रवास सुरू करेल. 

यंदाचे विशेष आकर्षण:

गेल्या वर्षी या सोहळ्यात ३९५ दिंड्या सहभागी झाल्या होत्या. यंदाच्या वारीसाठी संस्थानतर्फे चौघडा गाडीसाठी तीन नवीन बैलजोड्यांची खरेदी केली जाणार आहे. तसेच पालखीसाठी नवीन चांदीचा रथ तयार करण्याचे कामही सध्या वेगाने सुरू आहे.

वामाङ्गी रखुमाईदिसे दिव्य शोभा ।

पुण्डलिकाचे भेटि परब्रह्म आले गा

चरणी वाहे भीमा उद्धरी जगा ॥१॥

जय देव जय देव जय पांडुरंगा ।

रखुमाई वल्लभा राईच्या वल्लभा पावे जिवलगा ॥धृ०॥

तुळसीमाळा गळा कर ठेऊनी कटी

कासे पीताम्बर कस्तुरी लल्लाटी ।

देव सुरवर नित्य येती भेटी

गरुड हनुमन्त पुढे उभे राहती ॥२॥

धन्य वेणूनाद अणुक्षेत्रपाळा

सुवर्णाची कमळे वनमाळा गळा ।

राई रखुमाबाई राणीया सकळा

ओवाळिती राजा विठोबा सावळा ॥३॥

ओवाळू आरत्या कुरवण्ड्या येती

चन्द्रभागेमाजी सोडुनिया देती ।

दिण्ड्या पताका वैष्णव नाचती

पण्ढरीचा महिमा वर्णावा किती ॥४॥

आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती

चन्द्रभागेमाजी स्नाने जे करिती ।

दर्शन होळामात्रे तया होय मुक्ति

केशवासी नामदेव भावे ओवाळिती ॥५॥

आषाढी एकादशीचे महत्त्व

आषाढी एकादशीपासून भगवान विष्णू चार महिन्यांसाठी (चातुर्मास) क्षीरसागरात योगनिद्रेत जातात, असे मानले जाते. या काळात त्यांची विशेष पूजा केली जाते. पंढरपूर येथील विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात. याला वारी म्हणतात, आणि वारकरी संप्रदायासाठी हा सण विशेष आहे. या व्रतामुळे पापांचा नाश होतो, पुण्य प्राप्त होते आणि मोक्षमार्ग सुलभ होतो, अशी श्रद्धा आहे.

आषाढी एकादशी पूजा विधी

एकादशीचा उपवास दशमीच्या रात्रीपासून सुरू होतो. दशमीला सात्विक भोजन (कांदा-लसूण वर्ज्य) करावे. 

पूजेचे साहित्य: पूजेसाठी भगवान विष्णू किंवा विठ्ठलाची मूर्ती/चित्र, तुळशीपत्र, फुले, फळे, पंचामृत (दूध, दही, तूप, मध, साखर), धूप, दिवा, कापूर, गंध, अक्षता, हळद-कुंकू, नारळ, पान-सुपारी, दक्षिणा, आणि प्रसादासाठी खीर. 

घर आणि पूजास्थान स्वच्छ करावे. स्नान करून स्वच्छ वस्त्र परिधान करावे.

सकाळी सूर्योदयापूर्वी स्नान करून स्वच्छ वस्त्र परिधान करावे. पूजास्थानावर बसून एकादशी व्रताचा संकल्प करावा. संकल्प मंत्र:

ॐ विष्णवे नमः। मम सर्व पापक्षयार्थं, पुण्यप्राप्त्यर्थं च आषाढी एकादशी व्रतं करिष्ये।

(अर्थ: सर्व पापांचा नाश आणि पुण्यप्राप्तीसाठी मी आषाढी एकादशीचे व्रत करीत आहे.)

उपवास: पूर्ण उपवास (निराहार) किंवा फलाहार (फळे, दूध, दही) करावा. काहीजण सायंकाळी एकदा सात्विक भोजन घेतात.

पूजा विधी

भगवान विष्णू किंवा विठ्ठल-रुक्मिणी यांची मूर्ती/चित्र स्वच्छ चौकीवर ठेवावे. त्यावर तुळशीदल, फुले आणि हार अर्पण करावे.

मूर्तीला पंचामृताने स्नान घालावे आणि नंतर स्वच्छ पाण्याने अभिषेक करावा.

मूर्तीला हळद-कुंकू, गंध, अक्षता, फुले अर्पण करावी. शक्य असल्यास वस्त्र आणि दागिने अर्पण करावे.

विष्णू मंत्र किंवा विठ्ठल मंत्रांचा जप करावा:

विष्णू मंत्र: ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमः

विठ्ठल मंत्र: ॐ नमो भगवते पांडुरंगाय नमः

जपाची संख्या: 108 किंवा 1008.

विष्णू किंवा विठ्ठलाची आरती करावी. पंढरपूरच्या विठ्ठलाची प्रसिद्ध आरती गावी.

ALSO READ: विठ्ठलाची आरती Vitthal Aarti

खीर, पुरणपोळी, तुळशीदल मिश्रित पदार्थ अर्पण करावे आणि नंतर प्रसाद म्हणून वाटावा.

आषाढी एकादशीची कथा वाचावी किंवा ऐकावी. यामध्ये भगवान विष्णूच्या भक्तीची महती आणि व्रताचे महत्त्व सांगितले जाते.

कथा ऐकताना मन शांत ठेवावे आणि भक्तीभावाने श्रवण करावे.

ALSO READ: आषाढी एकादशी कथा

रात्रीचे विधी

रात्री भगवान विष्णू किंवा विठ्ठलाचे भजन, कीर्तन किंवा मंत्रजप करावा. पंढरपूरच्या वारकरी परंपरेत रात्री भक्तीमय वातावरणात कीर्तन केले जाते. भगवान विठ्ठलाच्या स्वरूपाचे ध्यान करावे आणि त्यांच्या चरणी समर्पण भाव ठेवावा.

व्रत पारणे

द्वादशीच्या दिवशी सकाळी स्नान करून भगवान विष्णूची पूजा करावी. त्यानंतर ब्राह्मण, गरीब किंवा गरजूंना दान (अन्न, वस्त्र, पैसा) द्यावे. सात्विक भोजन घेऊन उपवास सोडावा. याला पारणे म्हणतात.

विशेष

या दिवशी मन, वचन आणि कर्माने शुद्धता ठेवावी. राग, द्वेष, आणि वाईट विचार टाळावेत.

तुळशीला विशेष महत्त्व आहे. तुळशीला जल अर्पण करावे आणि तिची पूजा करावी.

वारकरी संप्रदायातील अभंग, भक्तीगीते किंवा संत तुकाराम, संत ज्ञानेश्वर यांचे भजन गायन करावे.

गरजूंना अन्न, वस्त्र, किंवा पैशाचे दान करावे. यामुळे पुण्य वाढते.

ALSO READ: विट्ठलाचे अभंग मराठी Vitthalache Abhang Marathi

उपवासाचे नियम

फलाहार करणारे दूध, दही, फळे, साबुदाणा खिचडी, राजगिरा, शिंगाड्याचे पीठ यापासून बनवलेले पदार्थ खाऊ शकतात.

कांदा, लसूण, मांसाहार, मद्यपान, तामसी पदार्थ आणि धान्य (तांदूळ, गहू) पूर्णपणे वर्ज्य करावे.

उपवासादरम्यान सत्य बोलावे, दुसऱ्यांचा आदर करावा आणि भक्तीभाव ठेवावा.

आषाढी एकादशी हा भगवान विष्णू आणि विठ्ठलाच्या भक्तीचा सण आहे. यामध्ये उपवास, पूजा, भजन, कीर्तन आणि दान यांना विशेष महत्त्व आहे. मन, वचन आणि कर्माने शुद्ध राहून हे व्रत केल्यास आध्यात्मिक उन्नती आणि पुण्यप्राप्ती होते. पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे दर्शन आणि वारीचा अनुभव घेणे शक्य नसल्यास घरीच भक्तीभावाने पूजा करावी.

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

तुका म्हणे माझे हेचि सर्व सुख, 

पाहिन श्रीमुख आवडीने… 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठू माऊलीची कृपा आपणा सर्वांवर कायम अशी राहो… 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

हेची दान देगा देवा, 

तुझा विसर न व्हावा, 

गुण गाईन आवडी, 

हेचि माझी सर्व जोडी… 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

चंद्रभागेच्या तीरी, उभा मंदिरी, तो पहा विटेवरी…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल विठ्ठल नाम तुझे ओठी, 

पाऊले चालतील वाट हरिची.. 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

देव माझा विठू सावळा… 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

ह्रदय बंदिखाना केला, 

आंत विठ्ठल कोंडीला…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

सदा माझे डोळे जडो तुझे मुर्ती, 

रखमाईच्या पती सोयरिया…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल विठ्ठल

नाम तुझे ओठी

पाऊले चालती

वाट हरीची…

नाद पंढरीचा

साऱ्या जगा मधी…

चला जाऊ पंढरी

आज आषाढी एकादशी…

आषाढी एकादशीच्या शुभेच्छा!

तुझा रे आधार मला। तूच रे पाठीराखा।।

तूच रे माझ्या पांडुरंगा।। चूका माझ्या देवा।

घे रे तुझ्या पोटी।। तुझे नाम ओठी सदा राहो।।

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

ताल वाजे, मुदूंग वाजे, वाजे हरिची वीणा, 

माऊली निघाली पंढपपुरी 

मुखाने विठ्ठल विठ्ठल म्हणा…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

बोलावा विठ्ठल पहावा विठ्ठल

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

अबीर गुलाल उधळीत रंग

नाथा घरी नाचे माझा सखा पांडुरंग

तुम्हा सर्वांना आषाढी एकादशीच्या शुभेच्छा

हरिदास गर्जती हरिनामाच्या कीर्ती

नये माझ्या चित्ती नामा म्हणे

आषाढी एकादशीच्या शुभेच्छा

आनंदी आनंद भरला

अवघा दाही दिशां कोंदला

संत सज्जनांचा मेळा

भक्तीरंगाने रंगला

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल नामाचा गजर

पंढरी वैकुंठ भूवर

आषाढी एकादशीच्या खूप खूप शुभेच्छा

विठ्ठल माझा ध्यास, 

विठ्ठल माझा श्वास, 

विठ्ठल माझा भास, 

विठ्ठल माझा आभास… 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

चला पंढरीसी जाऊ, 

रखमादेवीवरा पाहू, 

डोळे निवतील कान, 

मना तेथेचि समाधान… 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

अखंड जया तुझी प्रीती, 

मज दे तयाची संगती…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठोबासी शरण जावे, 

निजनिष्ठे नाम गावे…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

आता कोठें धावे मन, 

तुझे चरण देखलिया, 

भाग गेला शीण गेला, 

अवघा झाला आनंद…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

घेई घेई माझे वाचे, 

गोड नाम विठोबाचे, 

तुम्ही घ्यारे डोळे सुख, 

पाहा विठोबाचे मुख…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

यई वो विठ्ठले भक्तजन वत्सले… 

करूणा कल्लोळे पाडुंरंगे…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

लक्ष्मी वल्लभा… 

दीनानाथा पद्मनाभा… 

सुख वसे तुझे पायीं, 

मज ठेवी तेचि पायी…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

हित ते करावे देवाचे चिंतन, 

करूनिया मन शुद्ध भावे…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

आवडे हे रूप गोजिरे सगुण, 

पाहतां लोचन सुखावले…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

ALSO READ: आषाढी एकादशी उपवास कसा करावा

ऐसी चंद्रभागा, 

ऐसा भीमातीर, 

ऐसा विटेवर देव कोठे…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

एक गाऊ आम्ही विठोबाचे नाम, 

आणिकाचे काम नाही येथे…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

गुणा आला ईटेवरी, 

पीतांबरधारी सुंदर तो,

डोळे कानन त्याच्या ठायीं, 

मन पायीं राहो हें…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल आवडी प्रेमभावो, 

विठ्ठल नामाचा रे टाहो…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

तीन वर्षे पाऊस न पडल्याने त्याच्या राज्यात भीषण दुष्काळ पडला होता. या दुष्काळामुळे सर्वत्र दहशत निर्माण झाली. धार्मिक बाजूचे यज्ञ, हवन, पिंड दान, कथा-व्रत इत्यादींमध्ये घट झाली. जेव्हा त्रास होतो तेव्हा माणसाला धार्मिक कार्यात रस नसतो. लोकांनी राजाकडे जाऊन आपली व्यथा मांडली.

या स्थितीबद्दल राजा आधीच दु:खी होता. ते विचार करू लागले की मी असे कोणते पाप केले आहे ज्याची शिक्षा मला अशा प्रकारे मिळत आहे? मग या दु:खापासून मुक्ती मिळवण्यासाठी काही उपाय शोधण्याच्या उद्देशाने राजा आपल्या सैन्यासह जंगलाकडे निघाला.

तेथे भटकत असताना एके दिवशी राजा ब्रह्माजींचे पुत्र अंगिरा ऋषींच्या आश्रमात पोहोचले आणि त्यांना साष्टांग नमस्कार घातला. आशीर्वादानंतर ऋषिवर यांनी त्यांची प्रकृती विचारली. मग त्याला जंगलात भटकून आपल्या आश्रमात येण्याचे प्रयोजन जाणून घ्यायचे होते.

तेव्हा राजाने हात जोडून म्हटले: महात्मा! प्रत्येक प्रकारे धर्माचे पालन करूनही मी माझ्या राज्यात दुष्काळाचे दृश्य पाहत आहे. हे का होत आहे, कृपया त्याचे निराकरण करा.

हे ऐकून महर्षि अंगिरा म्हणाले, हे राजा! हे सत्ययुग सर्व युगांतील श्रेष्ठ आहे. यामध्ये छोट्याशा पापाचीही खूप कठोर शिक्षा मिळते.

या धर्मात चारही अवस्थांमध्ये प्रचलित आहे. ब्राह्मणाशिवाय इतर कोणत्याही जातीला तपश्चर्या करण्याचा अधिकार नाही तर तुमच्या राज्यात शूद्र तपश्चर्या करत आहे. यामुळेच तुमच्या राज्यात पाऊस पडत नाही. जोपर्यंत त्याला कालाची प्राप्ती होत नाही तोपर्यंत हा दुष्काळ भागणार नाही. उपासमारीची शांतता केवळ मारूनच शक्य आहे.

पण राजाचे हृदय अपराध केलेल्या शूद्र तपस्वीला शांत करण्यास तयार नव्हते.

ते म्हणाले: हे देवा, त्या निष्पाप व्यक्तीला मी मारावे हे माझे मन स्वीकारण्यास सक्षम नाही. कृपया दुसरा काही उपाय सुचवा.

महर्षी अंगिरा यांनी सांगितले: आषाढ महिन्यातील शुक्लपक्षातील एकादशीचे व्रत करावे. या उपवासाच्या प्रभावामुळे नक्कीच पाऊस पडेल.

राजा आपल्या राज्याच्या राजधानीत परतला आणि चारही वर्णांसह पद्म एकादशीचे व्रत विधीपूर्वक पाळले. व्रताच्या प्रभावामुळे त्याच्या राज्यात मुसळधार पाऊस पडला आणि संपूर्ण राज्य धनधान्याने भरले.

ब्रह्मवैवर्त पुराणात देवशयनी एकादशीचे विशेष महत्त्व सांगितले आहे. या व्रताने जीवाच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात.

ALSO READ: विठ्ठलाची आरती Vitthal Aarti

आषाढी एकादशी उपवास कसा करावा?

संकल्प:

सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्र परिधान करावे.

विठ्ठालची पूजा करून उपवासाचा संकल्प घ्यावा. संकल्पात उपवासाचे कारण (मोक्ष, आरोग्य, मन:शांती) आणि नियम पाळण्याची प्रतिज्ञा घ्यावी.

उपवासाचे प्रकार:

पूर्ण उपवास (निर्जल): यात पाण्यासह कोणतेही अन्न ग्रहण केले जात नाही. हा कठीण उपवास आहे, त्यामुळे आरोग्य लक्षात घेऊन निवड करावी.

फलाहारी उपवास: फक्त फळे, दूध, दही, साबुदाणा, राजगिरा, शिंगाड्याचे पीठ यासारखे उपवासाचे पदार्थ खाऊ शकता.

सात्त्विक उपवास: एकवेळ सात्त्विक भोजन (उपवासाचे नियम पाळून) घेतले जाते.

आषाढी एकादशी नियम:

विठ्ठालाची पूजा, भजन, आरती, अभंग, भक्ती गीत, विष्णुसहस्रनाम किंवा श्रीमद्भगवद्गीता वाचन, कीर्तन करावे.

मन शांत ठेवावे, क्रोध, वाद टाळावेत.

रात्री जागरण करून भगवान प्रभू भजन किंवा ध्यान करावे.

ALSO READ: Ashadhi Ekadashi 2025 आषाढी एकादशी उपवास संबंधी माहिती

उपवासादरम्यान काय खावे?

उपवासात सात्त्विक आणि हलके अन्न खाण्याची परंपरा आहे. खालील पदार्थ उपवासात खाता येतात:

फळे: केळी, सफरचंद, पेरू, द्राक्षे, संत्री, डाळिंब इ.

दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ: दूध, दही, ताक, लोणी.

उपवासाचे धान्य: साबुदाणा, राजगिरा (रामदाणा), शिंगाड्याचे पीठ, कुट्टूचे पीठ. साबुदाणा खिचडी, साबुदाणा वडा, साबुदाणा थालीपीठ.

राजगिरा लाडू, राजगिरा खीर. बटाट्याची भाजी (कांदा-लसूण वर्ज्य), बटाट्याचे चिप्स. शिंगाड्याच्या पिठाचे थालीपीठ किंवा डोसे.

पेय: ताक, लिंबू सरबत, नारळ पाणी, फळांचा रस. जिरे, सैंधव मीठ (उपवासाचे मीठ), काळी मिरी.

उपवासात काय खाणे टाळावे?

उपवासात खालील पदार्थ वर्ज्य आहेत:

धान्ये जसे गहू, तांदूळ, ज्वारी, बाजरी, मका, डाळी.

कांदा आणि लसूण कारण हे सात्त्विक मानले जात नाहीत.

सामान्य मीठ वापरणे टाळावे. उपवासात सैंधव मीठ वापरावे.

बाहेरील अन्न किंवा तळलेले, मसालेदार किंवा प्रक्रिया केलेले पदार्थ.

उपवासात प्रतिबंधित भाज्या म्हणजे पालक, मेथी, फ्लॉवर, मटार, गाजर इ.

व्रत करणार्‍यांसाठी मांसाहार, मद्यपान, तंबाखू हे पूर्णपणे वर्ज्य आहेत.

ALSO READ: आषाढी एकादशी उपवासात दडलेले आहेत आरोग्य आणि अध्यात्माचे रहस्य, वाचा त्याचे ५ फायदे

उपवास कधी आणि काय खाऊन सोडावा?

पारणा (उपवास सोडणे):

उपवास दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी पारणा वेळेत सोडावा. पारणा वेळ स्थानिक पंचांगानुसार तपासावी.

पारणा करण्यापूर्वी विठ्ठलाची पूजा करावी आणि ब्राह्मण किंवा गरजूंना दान द्यावे.

सात्त्विक भोजन घ्यावे, जसे की वरण-भात, दही-भात, साधी भाजी, पापड.

प्रथम हलके अन्न घ्यावे, जेणेकरून पचनसंस्थेला त्रास होणार नाही.

उपवास सोडताना प्रथम पाणी, ताक किंवा फळांचा रस घ्यावा, त्यानंतर भोजन करावे.

मस्त चवदार आणि पौष्टिक उपवासाचे पदार्थ

विशेष टिप्स: जर तुम्हाला मधुमेह, रक्तदाब किंवा इतर आजार असतील, तर पूर्ण उपवास टाळा आणि फलाहारी उपवास करा. डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

निर्जल उपवास नसल्यास दिवसभर पुरेसे पाणी प्यावे.

काही ठिकाणी उपवासाचे नियम वेगळे असू शकतात, त्यामुळे स्थानिक पंडित किंवा पंचांगाचा सल्ला घ्यावा.

आषाढी एकादशीचा उपवास भक्ती आणि श्रद्धेने केल्यास मन:शांती आणि आध्यात्मिक उन्नती मिळते.

ALSO READ: Ashadhi Ekadashi Special Fasting Recipe शिंगाडा पिठापासून बनवा पकोडे

ALSO READ: Fasting Dhokla Recipe उपवासाचा अगदी सोपा वरईचा ढोकळा

ALSO READ: Ashadhi Ekadashi Special Recipe उपवासाची साबुदाणा इडली

२ केसर आंबे

पाव ग्राम मावा

१ टीस्पून मँगो ईमलशन (ऐच्छिक)

१ कप साखर

१/२ टेबलस्पून साजूक तूप

कृती:

सर्वात आधी केसर आंब्याचा रस काढून त्यात अर्धा कप साखर टाकून फिरवून घ्या.

मावा किसणीने किसून घ्या.

आता नॉनस्टिक कढईत तूप टाकून आंब्याचा रस टाकून व्यवस्थित शिजवून घ्यावा.

आंब्याचा रस पूर्ण शिजेपर्यंत त्याला सतत हालवत राहा.

पूर्ण पाण्याचे प्रमाण आटेपर्यंत रस मॅंगो इमल्शन टाकून घ्यावा.

नंतर त्यात किसलेला मावा टाकून मिक्स करा

उरलेली अर्धा कप साखर पण टाकून घ्या आणि एक सारखे हलवून भाजून घ्या.

भाजून झाल्यावर मिश्रण पसरून थंड करून घ्या.

हाताने वळून पेढे तयार करा.

साधा पेढा बनवण्याची सोपी कृती:

साहित्य:

१ कप खवा (मावा)

१/२ कप साखर (चवीनुसार)

१/४ चमचा वेलची पूड (ऐच्छिक)

पिस्ता किंवा इतर सुका मेवा (सजावटीसाठी)
 

*******************************************

ALSO READ: उपासाची खजूर चिंचेची चटणी

कृती:

एका भांड्यात खवा आणि साखर घ्या.

मंद आचेवर दोन्ही चांगले मिक्स करून घ्या.

मिश्रण थोडे घट्ट झाल्यावर त्यात वेलची पूड टाका.

पुन्हा चांगले मिक्स करून घ्या.

हे मिश्रण हाताला चिकटत असेल तर थोडेसे तूप हाताला लावा.

आता या मिश्रणाचे लहान गोळे तयार करा.

गोळ्यांना हाताने दाबून पेढ्याचा आकार द्या.

तयार पेढ्यांना पिस्ता किंवा इतर सुक्या मेव्याने सजवा. 

टीप:

जर मिश्रण जास्त पातळ झाले, तर थोडे खवा (मावा) आणखी मिसळा.

पेढे बनवताना मिश्रण थंड झाल्यावरच पेढे वळावेत, म्हणजे ते हाताला चिकटणार नाहीत.

तुम्ही तुमच्या आवडीनुसार साखरेचे प्रमाण कमी-जास्त करू शकता.

पेढे बनवताना तुम्ही त्यात जायफळ किंवा इतर सुवासिक मसाले देखील घालू शकता. 

ALSO READ: पुणे ते श्री क्षेत्र पंढरपूरला जातांना या धार्मिक स्थळांना नक्की भेट द्या

ALSO READ: श्री क्षेत्र पंढरपूर मधील या प्रेक्षणीय स्थळांना नक्की भेट द्या

ALSO READ: आषाढी एकादशीला पंढरपूर जाणे शक्य नसेल तर या मंदिरात दर्शन घ्या

ALSO READ: पंढरपूरसारखे विठ्ठल मंदिर बुंदेलखंडात

1. तुपाचा दिवा अर्पण करा: तुळशी मातेजवळ तुपाचा दिवा लावा. यामुळे तुळशी माता प्रसन्न होऊन तुम्हाला आशीर्वाद देईल आणि त्यांच्या आशीर्वादाने देवी लक्ष्मी तुमच्या घरात वास करेल.

2. उसाचा रस : तुळशीच्या रोपावर उसाचा रस अर्पण करणे देखील शुभ मानले जाते.

3. कच्चं दूध : गुरूवार आणि शुक्रवारी गाईचे कच्चं दूध तुळशीला अर्पण करणे देखील शुभ असते.

4. सावष्णीचे साहित्य: तुळशीला सवष्णीचे साहित्य देखील अर्पण केले जाते. त्यांना चुनरीने झाकून हळद, कंकू आणि गंध अर्पण करावे.

5. तांब्याचे पाणी: जेव्हा तुम्ही तुळशीला जल अर्पण करता तेव्हा ते पाणी काही तास तांब्याच्या भांड्यात ठेवा. त्यात थोडी हळद मिसळून ते पाणी अर्पण करावे. झाडावर कच्चे दूध किंवा उसाचा रस लागल्यास पाणी अर्पण करुन काढून टाकावे.

ALSO READ: आषाढी एकादशीला प्रत्येकाने दान करावी ही एक वस्तू, वर्षभर आशीर्वाद राहील

नियम : रविवारी आणि एकादशीला तुळशीला काहीही अर्पण करू नये. तुम्ही फक्त दिवे दान करू शकता कारण माता तुळशी या दिवशी व्रत ठेवते. खरमासाच्या दिवसात तुम्ही पाणी देऊ शकता पण इतर कोणत्याही प्रकारची वस्तू देऊ नका. जर तुम्हाला लक्ष्मी-नारायणाचा आशीर्वाद मिळवायचा असेल आणि तुमच्या घरात धन-समृद्धी वाढवण्याचा विचार करत असाल, तर तुळशीच्या रोपाची चांगली काळजी घ्या आणि रोज तिची पूजा करा. पूजा करताना किंवा काहीही अर्पण करताना 'ओम नमो भगवते वासुदेवाय नमः' या मंत्राचा जप करावा.

ALSO READ: श्री क्षेत्र पंढरपूर मधील या प्रेक्षणीय स्थळांना नक्की भेट द्या

मल्हारी मार्तंड खंडोबाची जेजुरी

महाराष्ट्रात पुणे जिल्ह्यात पुरंदर तालुक्यात असलेले जेजुरी हे तीर्थक्षेत्र असून हे मल्हारी मार्तंण्डला समर्पित आहे. अनेक भक्तांचे कुलदैवत असलेले मल्हारी मार्तंड हे साक्षात भगवान शंकरांचे अवतार मानले जातात. मल्हारी मार्तंडला भक्त प्रेमाने, श्रद्धेने खंडोबा असे देखील म्हणातात. खंडोबा हे महाराष्ट्राचे कुलदैवत असून खंडोबाची नगरी जेजुरीला सोन्याची जेजुरी देखील संबोधले जाते. पिवळ्या धमक रंगाने न्हालेली मार्तंडाची जेजुरी सोन्याची भासते. येथे भाविक लोक हळद-बुक्का उधळतात. ‘यळकोट यळकोट जय मल्हार’ असा गजर करतात. खंडोबा हे महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत आहे. लाखो भक्तीचे श्रद्धास्थान असलेली हे स्थळ पुरंदर तालुक्यात आहे.

संतश्रेष्ट ज्ञानेश्वरांचे समाधीस्थळ आळंदी 

पुणे जिल्ह्यात संतश्रेष्ट ज्ञानेश्वरांचे समाधीस्थळ म्हणून आळंदी प्रसिद्ध आहे. याला देवाची आळंदी असेही म्हणतात. पुण्यापासून आळंदी अवघ्या पंचवीस किलोमीटरवर आहे. वारकरी भक्तांसाठी तसेच समस्त मराठी जनांसाठी आळंदीला मोठे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या एकविसाव्या वर्षी येथे १२१८ साली जिवंत संजीवन समाधी घेतली. त्यानंतर १५४० मध्ये भव्य समाधी मंदिर बांधण्यात आले.शिवाय येथे विठ्ठल रखुमाई, राम, कृष्ण, मुक्ताई यांची मंदिरेही येथे आहे. आषाढी व कार्तिकी एकादशीला येथे मोठी यात्रा भरते. आषाढात येथून ज्ञानेश्वरांची पालखी पंढरपूरला जाते. आळंदी ते पंढरपूर हे अंतर दीडशे किलोमीटर आहे.  

संतश्रेष्ठ सोपानदेव महाराज समाधी सासवड 

पुणे जिल्ह्यात सासवड हे तीर्थक्षेत्र असून पुण्यापासून हे ३० किमी अंतरावर आहे. संत ज्ञानेश्वरांचे बंधू संतश्रेष्ठ सोपानदेव यांनी सासवड येथे मार्गशीर्ष महिन्यात संजीवन समाधी घेतली. तसेच सासवड हे संत सोपानदेव यांचे समाधिस्थान आहे. सासवड हे तीर्थक्षेत्र पुणे जिल्ह्यात असून याठिकाणी संतश्रेष्ठ सोपानदेव यांचे समाधी मंदिर आहे. तसेच मंदिर परिसरात वटेश्वर, संगमेश्वर असे प्राचीन शिवमंदिरे देखील आहे. तसेच पहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथ यांचे समाधीस्थान देखील येथे आहे.  

ALSO READ: आषाढी एकादशीला पंढरपूर जाणे शक्य नसेल तर या मंदिरात दर्शन घ्या

संत तुकाराम महाराज मंदिर श्री तीर्थक्षेत्र देहू

श्री तीर्थक्षेत्र देहू हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यात वसलेले एक गाव आहे. तसेच विठ्ठलाचे परम भक्त संत तुकाराम महाराज यांचे देहू हे जन्मस्थान इंद्रायणी नदीच्या काठावर वसलेले आहे. पौराणिक आख्यायिकेनुसार संत तुकाराम महाराज या गावातूनच वैकुंठाला गेले होते. देहू मधील इंद्रायणी नदी देखील तुम्ही पाहू शकतात. हीच ती इंद्रायणी नदी आहे जिने तुकोबांची गाथा परत केली होती. तसेच देहू गावात तुम्ही वृंदावन, विट्ठल मंदिर, चोखामेळा मंदिर  हे देखील धार्मिक ठिकाणे पाहू शकतात.  

श्रीनाथ म्हस्कोबा माळशिरस 

पुणे जिल्ह्यातील तालुका पुरंदर येथील वीर गावातील काशी काळखंडाचा राजा काळभैरव म्हणजेच श्रीनाथ म्हस्कोबाचे जागृत देवस्थान आहे. तसेच फार पूर्वी येथे स्मशानभूमी होती म्हणून या देवाचे नाव श्रीनाथ म्हस्कोबा पडल्याचे सांगितले जाते. हे मंदिर पूर्णगंगेच्या तीरावर उभारलेले असून पूर्वाभिमुख असलेले हे मंदिर सुंदर असून याचे बांधकाम काळ्या दगडात आहे. तसेच मंदिराची रचना देऊळवाडा प्रकारातील असून त्याच्या चारही बाजूंनी उंच तटबंदी आहे. तसेच पादुकामंदिर आणि मुख्य मंदिर याच्यामध्ये भव्य दगडी कासव आहे. या कासवावर उभे राहून नवस बोलल्यावर तो पूर्ण होतो, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. तसेच मंदिरपरिसरात मोठी घंटा आहे. मंदिरात आत गेल्यानंतर डाव्या बाजूला श्रीनाथांचे वाहन चिंतामणी नावाच्या अश्वाची भव्य मूर्ती आहे.  

संत दामाजीपंत समाधी मंगळवेढा 

महाराष्ट्रातील सोलापूर जिल्ह्यात मंगळवेढा एक प्रसिद्ध ठिकाण आहे जिथे संत मंडळींपैकी एक संत म्हणजे संत दामाजीपंत यांची समाधी आहे संत दामाजीपंत हे मंगळवेढा येथील महान संत होते. संत दामाजीपंत यांचा कार्यकाळ १३०० ते १३८२ एवढा आहे. सेच पंतांची समाधी अगदी साध्या रूपात  होती. मग छत्रपतींचा पूत्र राजाराम यांनी  घुमटवजा येथे मंदिर उभारले. व या सुंदर मंदिरात विठ्ठल रुखमाई आणि दामाजीपंत यांची मूर्ती स्थापन केली. मंगळवेढा मध्ये भौगोलिक विविधता आढळते. तसेच या ठिकाणी ज्वारीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होते. तसेच मंगळवेढा तालुका हा ज्वारीचे कोठार म्हणून प्रसिद्ध आहे.

सिद्धेश्वर मंदिर सोलापूर

महाराष्ट्रातील सोलापूर जिल्ह्यात श्री सिद्धेश्वर मंदिर आहे व हे मंदिर बाराव्या शतकातील शिवभक्त आणि लिंगायत धर्मातील भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे तसेच हे मंदिर संगमरवरी समाधी मंदिराच्या मध्यभागी आहे. तसेच या ठिकाणी या मंदिराला पवित्र मंदिर म्हणून देखील ओळखले जाते. सिद्धेश्वर हे सोलापूरचे ग्रामदेवता आहे. हे मंदिर सोपलापूर जिल्ह्यातील लोकप्रिय ठिकाणांपैकी एक असून सुंदर तलावाने वेढलेल्या बेटावर स्थापित आहे. श्री सिद्धेश्वर मंदिर शांततापूर्ण आणि आध्यात्मिक अनुभव देते. मंदिराची वास्तुकला अद्भुत असून पर्यटकांना आकर्षित करते.  

श्री भगवंत मंदिर बार्शी

सोलापूर जिल्ह्यातल्या बार्शी हे एक धार्मिक क्षेत्र असून येथे प्रसिद्ध श्री भगवंत मंदिर आहे तसेच येथे बारा शिवमंदिरे असल्याचा उल्लेखही पुराणात आढळत असल्याने त्यावरून बार्शी असं नाव प्रचलित आहे. तसेच येथील वैशिष्ठे म्हणजे भगवंत कोणत्याही नामाभिधानाशिवाय इथं स्वयंभू स्थापित आहे. तसेच भगवान श्री विष्णू लक्ष्मीसह येथे वास्तव्य करतात याकरिता याला हे भगवंताचं मंदिर म्हणून ओळखले जाते या मंदिराला पेशवेकालीन इतिहास लाभला असून आषाढी, कार्तिकी एकादशीला या मंदिरात भक्तांची एकच गर्दी पाहावयास मिळते तसेच पंढरपूरला जाणाऱ्या वारकऱ्यांचे हे महत्वाचं ठिकाण असून मंदिरात दररोज काकडा आरती, महापूजा केली जाते 

तुळजाभवानी मंदिर तुळजापूर 

तुळजापूर हे महाराष्ट्रातील उस्मानाबाद जिल्ह्यातील पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. तसेच बालाघाट पर्वतरांगेत हे ठिकाण आहे. मंदिर परिसरात सर्वत्र चिंचेची झाडे असल्याने या परिसराचे मूळ नाव चिंचपूर होते. कालांतराने श्री तुळजा भवानी मातेच्या वास्तव्यामुळे त्याचे नाव तुळजापुर झाले. देदेशभरातून दरवर्षी लाखो भाविक येथे भेट देतात. मंदिरात दररोज पहाटे चारच्या सुमारास चौघड्याच्या निनादाने पुजेस प्रारंभ होतो. तसेच मंदिरात प्रवेशासाठी राजा शहाजी व राजमाता जिजाऊ यांच्या नावे दोन द्वारे आहे. मुख्य दाराच्या पहिल्या माळ्यावर श्री संत ज्ञानेश्वर धार्मिक ग्रंथालय व श्री संत तुकाराम धार्मिक ग्रंथालय आहे. ग्रंथालयांना लागूनच श्री समर्थ विशेष हे विश्रामगृहही आहे. तुळजापूर नजीक पंढरपूर व अक्कलकोट ही महाराष्ट्रातील दोन प्रमुख तीथेक्षत्रे आहे. 

श्री स्वामी समर्थ मंदिर अक्कलकोट  

श्री स्वामी समर्थ हे महाराष्ट्रातील अक्कलकोट येथे दत्त संप्रदायातील थोर संत होऊन गेले. श्रीपाद वल्लभ व नृसिंहसरस्वती यांच्या नंतर श्री दत्तात्रय हे तीसरे पूर्णावतार आहे. अशी आख्यायिका आहे. गाणगापुरातील श्री नृसिंह सरस्वती हेच श्री शैलमजवळील कर्दळीवनातून स्वामी समर्थांच्या रूपात प्रकट झाले. इ.स. 1856 साली स्वामीने अक्कलकोट मध्ये अवतरले त्यामुळे अक्कलकोट हे तीर्थक्षेत्र झाले. येथे त्यांनी अनेक मान्यवरांना मार्गर्शन दिले. स्वामींनी अक्कलकोट येथे वटवृक्ष समाधी मठ स्थानी माध्याह्नकाली आपल्या अवतारकार्याची समाप्ती केली. स्वामींचे शिष्य चोळप्पा यांचा घरा जवळ यांची समाधी करण्यात आली. स्वामी समर्थ कर्दळीवनात परतले. 

ALSO READ: पंढरपूरसारखे विठ्ठल मंदिर बुंदेलखंडात

एक कप -शिंगाडा पीठ 

दोन -उकडलेले बटाटे 

दोन -हिरव्या मिरच्या 

एक चमचा -जिरे 

अर्धा चमचा सेंधव मीठ

अर्धा चमचा- मिरेपूड 

 १/४ चमचा -लाल तिखट 

कोथिंबीर 

पाणी

तेल  

ALSO READ: Fasting Recipe कुरकुरीत बटाटा चिवडा

कृती-

सर्वात आधी एका  मोठ्या भांड्यात शिंगाडा पीठ, मॅश केलेले बटाटे, हिरव्या मिरच्या तुकडे, जिरे, सेंधव मीठ, मिरेपूड, लाल तिखट आणि कोथिंबीर घाला आणि चांगले मिक्स करा. आता थोडे थोडे पाणी घालून जाडसर बॅटर तयार करा. बॅटर असे असावे की ते पकोड्यांच्या स्वरूपात सहज तळता येईल.एका पॅनमध्ये तेल गरम करा. तेल चांगले गरम झाल्यावर, मिश्रणाचे छोटे पकोडे तेलात घाला आणि ते सोनेरी होईपर्यंत तळा. पकोडे सोनेरी आणि कुरकुरीत झाल्यावर ते पॅनमधून काढा आणि टिश्यू पेपरवर ठेवा जेणेकरून जास्तीचे तेल शोषले जाईल. तर चला तयार आहे आषाढी एकादशी विशेष उपवासाची रेसिपी शिंगाडा पिठाचे पकोडे, दही किंवा व्रत वाली हिरव्या चटणीसोबत गरमागरम सर्व्ह करा. 

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: Fasting Recipe मखाना बदाम खीर

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: Ashadhi Ekadashi Special Recipe उपवासाची साबुदाणा इडली

या वर्षी देवशयनी एकादशी ६ जुलै रोजी येत आहे. या दिवशी उपवास आणि पूजा केल्याने व्यक्तीचे धन वाढेल. यासोबतच त्याचे सर्व दुःखही नष्ट होतील. देवशयनी एकादशीच्या दिवशी व्यक्तीने काही गोष्टींचे दान करावे, ज्यामुळे त्याला देवाचे आशीर्वाद मिळू शकतात.

देवशयनी एकादशी शुभ मुहूर्त

ब्रह्म मुहूर्त - पहाटे ४:०८ ते ४:४८ पर्यंत असेल. 

विजय मुहूर्त - दुपारी २:४५ ते ३:४० पर्यंत असेल. 

अभिजीत मुहूर्त - दुपारी १२:०१ ते १२:४९ पर्यंत असेल. 

निशिता मुहूर्त - दुपारी १२:०६ ते १२:४६ पर्यंत असेल. 

अमृतकाल - दुपारी १२:५१ ते २:३८ पर्यंत असेल. 

नक्षत्र - विशाखा नक्षत्र, जे रात्री १०:४१ पर्यंत असेल.

योग - साधी योग रात्री ९:२६ पर्यंत असेल.

काय दान करावे?

देवशयनी एकादशीच्या दिवशी देवाला प्रसन्न करण्यासाठी काही वस्तूंचे दान करणे शुभ मानले जाते. या दिवशी अन्न, पाणी, फळे, कपडे आणि शंख दान करावेत. याशिवाय पिवळे कापड, चंदन आणि केशर यांचे दान देखील शुभ मानले जाते. तसेच, गोठ्यात गरिबांना अन्न देणे आणि गायींची सेवा करणे हे देखील पुण्यकर्म मानले जाते.

अन्नधान्य - गहू, तांदूळ, डाळी इ.

पाणी: पिण्याच्या पाण्याचा स्टॉल लावा किंवा ये-जा करणाऱ्यांना थंड पाणी द्या.

शंख: भगवान विष्णूंना ते आवडते.

फळे: आंबा, टरबूज इत्यादी हंगामी फळे.

कपडे: पिवळे कपडे, नवीन कपडे.

पिवळ्या रंगाच्या वस्तू: पिवळे चंदन, पिवळे केशर, पिवळी फुले.

बूट आणि चप्पल: गरिबांना दान करणे शुभ मानले जाते.

गरजूंना अन्न: गरिबांना खायला द्या.

गोठ्यात दान: गायींच्या सेवेसाठी दान करा.

इतर गोष्टी: धार्मिक पुस्तके, तुळशी आणि मातीची भांडी देखील दान करता येतात.

ALSO READ: Ashadhi Ekadashi 2025 Wishes in Marathi आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

अस्वीकारण: येथे दिलेली माहिती धार्मिक श्रद्धा आणि लोकश्रद्धेवर आधारित आहे. याचा कोणताही वैज्ञानिक पुरावा नाही. वेबदुनिया एकाही गोष्टीच्या सत्यतेचा पुरावा देत नाही.

धरेश: पृथ्वीचा स्वामी

वेदांत : ज्ञानाचा अंतिम सार

ह्रदेव : हृदयाचा एक महत्त्वाचा भाग

विहान : नवा सुर्योदय; नवीन सुरूवात

नमिश: स्वतंत्र आणि दृढनिश्चयी

विवेक : बुद्धी, नीती

रूपेश : सौंदर्याचा अधिपती

आश्रित : राजा 

भवितव्य : नशिब; नियती

अचिंत्य: अतुलनीय 

मुकुंद : स्वतंत्रता देणारा

नीलायम : निळ्या रंगाचा अधिष्ठान

अच्युत: ज्याचा नाश होऊ शकत नाही

नित्य : सतत, शाश्वत

रिवंश : यश मिळवण्याची तीव्र इच्छा असणे

नीतीश : नीतीचा राजा

शुभांग: सर्वात सुंदर रूप

मोहन : आकर्षक, मोहक

वसु : श्रीमंत 

अभिमान : भय नष्ट करणारा

सिद्धी : साधना आणि प्राप्ती

विभू: महान

सत्यम : सत्य, प्रामाणिक

पांडुरंग: पांढरा रंग किंवा शुभ्र

विठू: विठ्ठलाचे लहान रुप

पंढरीनाथ: पंढरपूरचा राजा

अदवन: जो शांततेने राज्य करतो

हरि : भक्तांचे दुःख हरणारा

विठ्ठलनाथ: विठ्ठल प्रभु

विठोबा: विठ्ठलाचे एक लोकप्रिय रूप

नारायण: सर्वव्यापी किंवा सर्वात महान

आदिप: पहिला किंवा सुरुवात

अध्रित : स्वतंत्र

अद्वैत : ज्याची तुलना नाही, अद्वितीय, एकच

अमिताश : अनंत

अमोघ : अचूक, नेहमी यशस्वी, किंवा कधीही चुकणारे नाही

अनघ : निष्पाप, दोषरहित

आनंद : सुख

अनंतजित : सर्वांचा विजेता वासुदेवाचे नाव

अनंत : ज्याचा अंत नाही, असीम, अमर्याद

अनिमिष : नजर न हटवता पाहणारा किंवा एकटक पाहणारा

अनिरुद्ध : ज्याला कोणीही थांबवू शकत नाही, अजिंक्य

अन्वित : जो पूर्ण आहे

अर्णव : समुद्र किंवा महासागर

ALSO READ: एकादशीच्या निमित्ताने विष्णूंच्या नावावर मुलींसाठी काही सुंदर आणि अर्थपूर्ण नावे

अनुत्तम : उत्कृष्ट, अतुलनीय, किंवा श्रेष्ठ

अवयान : अपूर्णतेशिवाय, परिपूर्ण आणि दोषरहित

भावेश : भावनांचा स्वामी

देवर्षी : देवाचा ऋषी

हेमांग : सुंदर शरीर असलेला

हृषिकेश : इंद्रियांचा स्वामी

इरेश : पृथ्वीचा देव विष्णू

जयंत: विजयी किंवा विजेता

जिष्णू : विजेता

कनिल : अविनाशी किंवा ज्याचा अंत नाही

केशव : सुंदर केस असलेला

लतिक : प्रभावशाली

वेद : ज्ञानाचे प्रतीक, प्राचीन धार्मिक ग्रंथ

यंदा आषाढी एकादशी ६ जुलै, २०२५ रोजी आहे. 
 

विष्णूंच्या विश्रांतीचा प्रारंभ: या दिवशी भगवान विष्णू चार महिन्यांसाठी (चातुर्मास) क्षीरसागरात योगनिद्रेत जातात अशी श्रद्धा आहे. यामुळे या काळात मांगलिक कार्ये (विवाह, मुंज इत्यादी) थांबवली जातात.

पंढरपूर वारी आणि विठ्ठल भक्ती: महाराष्ट्रात आषाढी एकादशीला विशेष महत्त्व आहे कारण या दिवशी पंढरपूर येथे विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी लाखो वारकरी पायी दिंडी घेऊन जातात. ही वारी भक्ती, समर्पण आणि एकतेचे प्रतीक आहे.

आध्यात्मिक महत्त्व: या एकादशीचे व्रत केल्याने पापांचा नाश होतो आणि मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सुकर होतो अशी मान्यता आहे. भगवान विष्णूंची पूजा, उपवास आणि भक्ती यामुळे मन शुद्ध होते.

पौराणिक कथा: पौराणिक कथांनुसार, या व्रताचे महत्त्व भगवान विष्णूंनी स्वतः राजा बलिला सांगितले होते. या व्रतामुळे भक्तांना आध्यात्मिक उन्नती आणि सुख-समृद्धी प्राप्त होते.

सांस्कृतिक महत्त्व: महाराष्ट्रात आणि विशेषतः वारकरी संप्रदायात, आषाढी एकादशी हा उत्सव भक्ती, कीर्तन, भजन आणि सामूहिक प्रार्थनांनी साजरा केला जातो. विठ्ठलाच्या भक्तीचा हा सर्वात मोठा उत्सव आहे.

व्रत आणि पूजा:

या दिवशी उपवास केला जातो, ज्यामध्ये फलाहार किंवा पूर्ण उपवास पाळला जातो.

भगवान विष्णू आणि विठ्ठल-रुक्मिणीची पूजा केली जाते.

विष्णुसहस्रनाम, भागवत गीता किंवा विठ्ठल भक्तीशी संबंधित भजनांचे पठन केले जाते.

आषाढी एकादशी हा भक्ती, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक एकतेचा संगम आहे, जो विशेषतः महाराष्ट्रात उत्साहाने साजरा केला जातो.

ALSO READ: आषाढी एकादशी उपवासात दडलेले आहेत आरोग्य आणि अध्यात्माचे रहस्य, वाचा त्याचे ५ फायदे

आषाढी एकादशी व्रताचे ५ फायदे येथे जाणून घेऊया...

१. या दिवशी दान आणि सात्विक आहार घेण्याचे खूप महत्त्व आहे. या दिवशी वस्तू दान केल्याने पुण्य प्राप्त होते आणि देव प्रसन्न होतो. ते तुमचे कर्म शुद्ध करते आणि जीवनातील अडथळे दूर करते. सात्विक आहार शरीर आणि मन शुद्ध ठेवतो.

२. पिंपळाच्या झाडाची पूजा करून त्यावर पाणी अर्पण केल्याने पितृदोष शांत होतात आणि कुंडलीतील ग्रहांचे नकारात्मक प्रभाव कमी होतात. यामुळे जीवनात स्थिरता आणि शांती येते.

३. या दिवशी विठ्ठल-रुक्मिणीची संयुक्त पूजा घरात सुख-समृद्धी आणते, संपत्तीत अपार वाढ होते आणि सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

४. विठ्ठल अभंग, मंत्र आणि नामजप केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो आणि देवाची असीम कृपा प्राप्त होते. चातुर्मासात भजन-कीर्तनाचे विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे मानसिक शांती देखील मिळते.

५. विठ्ठाला तुळशी खूप प्रिय आहे. तुळशीची पूजा घरात सकारात्मक ऊर्जा आणते, नकारात्मकता दूर होते आणि धन आणि धान्याची कमतरता राहत नाही.

आषाढी एकादशीनिमित्त पंढरपूरमध्ये भक्तीचा समुद्र उसळला आहे. हजारो वारकरी गट विठ्ठलाचे नाव घेत आणि अभंग-कीर्तन करत शहरात प्रवेश करत आहेत. प्रत्येक पावलावर “राम कृष्ण हरी”, “विठ्ठल विठ्ठल” च्या नादाने वातावरण भक्तीमय झाले आहे. पुणे, मुंबई, नाशिक, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणासह अनेक राज्यांतील लोक पायी येथे पोहोचले आहेत. शहराला रोषणाई, झेंडे, आणि फुलांनी सजवण्यात आले आहे. भाविकांसाठी ही केवळ एक यात्रा नाही तर त्यांच्या दैवताला भेटण्यासाठी एक आध्यात्मिक उत्सव आहे.

मंदिर प्रशासनाची विशेष तयारी

गहिनीनाथ महाराज औसेकर म्हणाले की, आषाढी एकादशीनिमित्त येणाऱ्या प्रचंड गर्दीला पाहता मंदिर प्रशासनाने मंदिराचे दरवाजे २४ तास न थांबता उघडे राहण्याचा निर्णय घेतला आहे. भाविक कधीही येऊ शकतात आणि भगवान विठ्ठल आणि माता रुक्मिणीचे दर्शन घेऊ शकतात. यासाठी दर्शन व्यवस्था अधिक व्यवस्थित करण्यात आली आहे. रांगांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी स्वयंसेवक आणि पोलिस तैनात करण्यात आले आहेत. औसेकर म्हणाले, "भगवान विठ्ठल प्रत्येक भक्ताच्या हृदयात वास करतो. कोणताही भक्त दर्शनाशिवाय परत येऊ नये याची आपल्याला खात्री करावी लागेल."

पोलीस, राज्य राखीव दल आणि स्वयंसेवक तैनात

महिला, वृद्ध आणि अपंग भाविकांसाठी स्वतंत्र रांगा लावण्यात आल्या आहेत. पिण्याच्या पाण्याचे कूलर, मोबाईल टॉयलेट आणि आरोग्य शिबिरांची व्यवस्था करण्यात आली आहे. संपूर्ण मंदिर परिसरात स्वच्छता मोहीम राबविण्यात आली आहे. सुरक्षेसाठी शेकडो पोलिस, राज्य राखीव दल आणि स्वयंसेवक तैनात करण्यात आले आहेत. कोणत्याही अनुचित परिस्थितीला तोंड देण्यासाठी सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यांवर सतत लक्ष ठेवले जात आहे.

पंढरपूरचे आध्यात्मिक महत्त्व

आषाढी एकादशीला भगवान विठ्ठल आपल्या भक्तांना दर्शन देण्यासाठी वाट पाहत असतात. ही श्रद्धा वारकरी परंपरेचा आत्मा आहे. असे मानले जाते की या दिवशी केलेले दर्शन प्रत्येक पापाचे नाश करते आणि मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते.

संयम आणि भक्ती राखा

मंदिर समिती आणि प्रशासनाने सर्व भाविकांना प्रशासनाने बनवलेल्या नियमांचे पालन करण्याचे, संयम ठेवण्याचे आणि कोणत्याही अफवा किंवा घाबरण्यापासून दूर राहण्याचे आवाहन केले आहे. समितीने आश्वासन दिले की प्रत्येक भक्ताला प्रभूचे दर्शन घेण्याची संधी मिळेल. औसेकर म्हणाले, "हा उत्सव केवळ तीर्थयात्रा नाही तर आत्म्याच्या शुद्धीकरणाचा आणि भक्तीचा उत्सव आहे. आपण सर्व मिळून तो यशस्वी आणि शांततापूर्ण बनवूया."

१३ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी आळंदी येथून ही पदयात्रा सुरू केली. १७ व्या शतकात संत तुकाराम महाराजांनी देहू ते पंढरपूर अशी पालखी यात्रेची परंपरा सुरू केली. आषाढ शुक्ल एकादशीला अनेक दिंड्या महाराष्ट्रातील जवळपास प्रत्येक गाव, शहर आणि शहरातून पंढरपूरला भगवान पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी येतात. तसेच पायी चालत जाण्याची हि परंपरा जुनी असल्याचे कारण पूर्वीच्या वाहतूक व्यवस्था नव्हती त्यामुळे लोक वारीला पायीच जात होते आणि तेंव्हा पासून आजहि विठ्ठल भक्त किंवा वारकरी वारीला पायी जाने पसंत करतात. तसेच  संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांची दिंडी हजारो दिंड्यांसह पंढरपूरला येतात आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व दिंड्या वाखरी गावातील संतनगरी या ठिकाणी एकत्र येतात. या सर्व दिंड्या आषाढ शुध्द दशमीच्या दिवशी एकमेकांना भेटतात, त्याच दिवशी संध्याकाळी सर्व भक्त आणि आपापल्या दिंड्या हळूहळू पंढरपूरकडे निघतात. तेथे पोहोचल्यानंतर ते चंद्रभागा नदीत पवित्र स्नान करतात आणि प्रदक्षिणा पूर्ण करतात. पुंडलिका वरदा हरिविठ्ठल आणि जय जय रामकृष्ण हरी चा जयघोष संपूर्ण पंढरपूरमध्ये घुमतो. 

दिंडी म्हणजे लहान संघटित गट जे या वारीत शिस्तबद्ध पद्धतीने सहभागी होतात. प्रत्येक दिंडीसोबत मृदंग, झांज, टाळ, अभंग, हरिपाठ आणि कीर्तन यांचा प्रतिध्वनी वातावरण भक्तिमय बनवतो. तर, 'रिंगण' हा एक पवित्र कार्यक्रम आहे ज्यामध्ये दोन अश्व वाळूच्या शेतात वर्तुळात धावतात, ते परमेश्वराच्या उपस्थितीचे प्रतीक मानले जाते. तसेच रिंगण सोहळ्यात हरीनामाचा जयघोष केला जातो. व वातावरण हरीनामाने दुमदुमून जाते. या सोहळ्यात एक अथवा दोन अश्व सहभागी असतात. यामध्ये एका अश्वावर भगवा पताका घेतलेला स्वार असतो तर एका अश्वावर कोणी नाही बसत कारण रिकाम्या अश्वावर संत बसतात अशी भाविकांची श्रद्धा असते. रिंगण सोहळ्यातील आश्वांच्या पायाखालच्या मातीला इश्वर चरणधुळीचे महत्व असल्याचे भाविक मानतात. तसेच रिंगण हे मोठ्या मैदानात ठेवले जाते. तसेच प्रत्येक पालखी सोहळ्याची रिंगणाची ठिकाणे ठरलेली ही ठरलेली असून रिंगण जेव्हा सुरु होते तेव्हा मध्यभागी पालखी असते व पालखीच्या आजूबाजूला वारकरी व दिंड्या असतात व त्याभोवती रिंगणासाठी मोकळी जागा केली जाते व पुन्हा त्याभोवती दिंड्या असतात. तसेच रिंगण बघायला आलेले वारकरी भक्तमंडळी उभे रहातात. रिंगण बनवणे हे महत्वाचे काम असून  वारकरी भक्तांची शिस्त याठिकाणी पाहावयास मिळते. 

वारीचे महत्त्व

वारी ही केवळ धार्मिक तीर्थयात्रा नाही तर सामाजिक सौहार्द, भक्ती, शिस्त आणि सहकार्याचे जिवंत उदाहरण आहे. ही एक महान परंपरा आहे जी जात, वर्ग, वय आणि लिंग पलीकडे जाऊन सर्वांना एकत्र बांधते. लाखो वारकरी ज्यामध्ये  महिला, पुरुष, वृद्ध आणि मुले ही यात्रा एकत्रितपणे पूर्ण करतात.

ALSO READ: Ashadhi Wari 2025 आषाढी वारी केव्हा सुरु होतेय ? दिंडी यात्रा मार्ग, तारीख आणि प्रशासकीय व्यवस्था जाणून घ्या

साबुदाणा - १०० ग्रॅम 

बेकिंग सोडा चिमूटभर 

शेंगदाणा तेल  

दही - अर्धा कप 

मीठ चवीनुसार

ALSO READ: Potato Sabudana Chilla एकादशी व्रत स्पेशल रेसिपी साबुदाण्याचे धिरडे

कृती-

सर्वात आधी साबुदाणा रात्रभर भिजवा. आता साबुदाण्यात दही मिसळा आणि भिजत ठेवा. यानंतर सकाळी साबुदाणा दह्यासोबत बारीक करा. आवश्यकतेनुसार पाणी घाला आणि बेकिंग सोडा घाला. त्यात बेकिंग सोडा आणि मीठ मिसळा. यानंतर इडली बनवण्याच्या स्टँडमध्ये उपवासाचे तेल लावून मिश्रण भरा. व वाफ घ्या. तयार उपवासाची इडली प्लेट मध्ये काढा व खोबरे चटणीसोबत सर्व्ह करा. 

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: Fasting Recipe कुरकुरीत बटाटा चिवडा

Edited By- Dhanashri Naik 

ALSO READ: Mango Rasmalai Recipe एकादशी निमित्त बनवा आंब्याची रसमलई

श्री विठ्ठल मंदिर विठ्ठलवाडी पुणे 

महाराष्ट्रातील पुणे हे प्रमुख शहर असून ऐतिहासिकदृष्ट्या पुणे शहराला खूप महत्व आहे कारण पुण्यामध्ये ऐहासिक प्राचीन वाडे, मंदिरे देखील आहे. तसेच पुण्यातील सिंहगड रोड वर प्राचीन श्री विठ्ठल मंदिर आहे ज्याला प्रतिपंढरपूर असेही ओळखतात. या मंदिरात जातांना विठ्ठलवाडीची कमान लागते म्हणून या मंदिराला क्षेत्र विठ्ठल मंदिर विठ्ठलवाडी नावाने ओळखतात. मुळा मुठा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर १७५ वर्ष जुने असून खूप सुंदर आणि शांत परिसरात आहे. याठिकाणी तुम्ही नक्कीच दर्शनाला जाऊ शकतात.  

श्री विठ्ठल मंदिर दौंड पुणे

प्रतिपंढरपूर म्हणून प्रसिद्ध असलेले श्री विठ्ठल मंदिर महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील तालुक्याचे शहर असलेल्या दौंडमध्ये स्थापित आहे. या प्रसिद्ध श्री विठ्ठल मंदिरात रुक्मिणीसह विठ्ठलाची मूर्ती स्थापित आहे. रुक्मिणीसह विठ्ठलाची मूर्ती इतर विठ्ठलाच्या मंदिरांमध्ये क्वचितच आढळतात. हे मंदिर भीमा नदीच्या काठावर असून  पांडवांचे कुलपुरोहित धौम्य ऋषींनी यांनी या मंदिराची उभारणी केली होती. तसेच या मंदिराचे बांधकाम  हेमाडपंथी प्रकारातील असून दगडांमध्ये बांधले आहे. याठिकाणी तुम्ही आषाढी एकादशी नक्कीच दर्शनाला जाऊ शकतात.  

श्री विठ्ठल मंदिर नंदवाळ कोल्हापुर

महाराष्ट्रातील कोल्हापुर जिल्ह्यात नंदवाळ गाव असून या ठिकाणी श्री विठ्ठल मंदिर आहे. तसेच हेमाडपंती दगडी बांधकामात हे मंदिर आहे. या मंदिराची अशी आख्ययिका आहे की या ठिकाणी श्री विठ्ठल रोज रात्री वस्तीस असतात याकरिता हे मंदिर प्रतिपंढरपूर म्हणून प्रसिद्ध आहे. तसेच नंदवाळ गावाला प्रति पंढरपूर म्‍हणून देखील ओळखले जाते. तसेच येथील श्री विठ्ठलाचे मंदिर हे अतिशय प्राचीन व प्रसिध्द आहे. या मंदिरात श्री विठ्ठल, सत्‍यभामा, रुख्मिणी अशा तीन स्वयंभू मूर्ती एकत्र असून या मंदिराला अनेक शतकांचा इतिहास लाभला आहे.

श्री विठ्ठल रूक्मिणी मंदिर औंढ  

महाराष्ट्रातील औंढ येथील मुळा-मुठा नदीच्या काठावर बांधलेले श्री विठ्ठल रूक्मिणीचे मंदिर हे २८५ वर्षांपूर्वी बांधले गेले असून हे मंदिर खूप सुंदर असून शांत आणि रमणीय परिसरासाठी प्रसिद्ध आहे. आषाढी एकादशी निमित्त तुम्ही या मंदिराला नक्कीच दर्शनाला जाऊ शकतात. 

श्री विठ्ठल मंदिर कौंडिण्यपूर अमरावती 

महाराष्ट्रातील विदर्भातील प्रमुख शहर अमरावती जिल्ह्यातील कौंडिण्यपूर हे प्रतिपंढरपूर म्हणून ओळखले जाते. याला विदर्भाचे पंढरपूर देखील म्हणतात वर्धा नदीच्या काठावर स्थापित हे विठ्ठल रुक्मिणीचे मंदिर अतिशय सुंदर बांधले आहे. या मंदिराला प्राचीन इतिहास लाभलेला आहे. आषाढी एकादशी निमित्त तुम्ही येथे नक्कीच दर्शनाला जाऊ शकतात 

ALSO READ: संत एकनाथांची समाधी श्री क्षेत्र पैठण

श्री विठ्ठल मंदिर सायन मुंबई 

महाराष्ट्रातील मुंबईतील सायन परिसरातील सुंदर असे श्री विठ्ठल मंदिर असून १८९३ साली या मंदिरात श्री श्री विठ्ठल रखुमाईची मूर्ती स्थापित करण्यात आली. तसेच हे मंदिर १२५ वर्ष जुने ओळखले जाते यामंदिराला देखील प्राचीन इतिहास लाभला आहे अनेक भक्त मुंबईतील या मंदिरात दर्शनासाठी येत असतात तुम्ही देखील आषाढी एकादशीला या मंदिरात जाऊन विठू माउलीचे दर्शन नक्कीच घेऊ शकतात.  

ALSO READ: संत मुक्ताबाईं समाधी मंदिर मुक्ताईनगर

श्री विठ्ठल मंदिर दहिवली कर्जत 

महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील कर्जत शहरातील दहिवली येथील प्राचीन विठ्ठल मंदिर असून याला मंदिराला तटबंदी आहे. तसेच या मंदिरात दोन शिलालेख आढळले आहे हे उल्हास नदीच्या काठावर वसलेले आहे. दहिवली येथील श्री विठ्ठल मंदिराला चहुबाजूंनी तटबंदी आहे व मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी भव्य असे प्रवेशद्वार आहे. या प्रवेशद्वारावर नगारखाना असून दीपमाळ देखील आहे. या मंदिरात अनेक भक्त दर्शनासाठी येत असतात तुम्ही देखील आषाढी एकादशीला या मंदिरात नक्कीच दर्शनाला जाऊ शकतात.  

ALSO READ: संत निवृत्तीनाथ महाराज समाधी मंदिर, त्र्यंबकेश्वर

सानंद ट्रस्टचे अध्यक्ष श्री. जयंत भिसे व मानद सचिव श्री. संजीव वावीकर यांनी सांगितले की देशातील किराणा घराण्याचे अव्वल गायक, पं. जयतीर्थ मेवुंडी, सुवर्णा माटेगावकर यांची कन्या आणि महाराष्ट्रातील तरुण गायिका आणि अभिनेत्री केतकी माटेगावकर त्यांच्या साथीदारांसह अभंग गायन सादर करणार आहेत. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन विदुषी डॉ. धनश्री लेले करणार आहेत. कार्यक्रमात यांसोबत येणारे सहकारी कलाकार म्हणजे तबला-प्रशांत पाध्ये, पखावज-सुखद मुडे, हार्मोनियम-आदित्य ओक, बासरी-शदाज गोडखिंडी, तालवादक-सूर्यकांत सुर्वे. प्रमुख पाहुणे म्हणून देवी अहिल्या विद्यापीठाचे कुलगुरू प्रा. राकेशजी सिंघाई कार्यक्रमासाठी उपस्थित राहतील.

भारतीय समाजात प्राचीन काळापासून आपल्या इष्ट देवात विलीन होण्यासाठी आणि आपले जीवन परिपूर्ण करण्यासाठी तीर्थयात्रेची परंपरा चालत आली आहे. या परंपरेचे एक अद्भुत उदाहरण म्हणजे महाराष्ट्राचे इष्ट देव, पंढरपूरचे देव 'श्री विठ्ठल' यांची 'वारी'. वारी एका विशिष्ट काळात होते, ज्यामध्ये आळंदीहून संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पादुका आणि देहू येथून संत तुकाराम महाराजांच्या पादुका श्री क्षेत्र पंढरपूरला निघतात, ज्यामध्ये लाखो भाविक थेट आमंत्रणाशिवाय जातात.

वारीसाठी पायी चालणाऱ्याला वारकरी म्हणतात. कालांतराने, वारीने अनेक रूपे घेतली आहेत, जसे की देश-विदेशातील भक्त महाराष्ट्राचे कुलदैवत श्री विठ्ठल यांचे दर्शन घेण्यासाठी येत आहेत आणि संगीत प्रेमी त्यांच्या देवाची भक्तीने पूजा करत आहेत. संगीत हे आनंददायी अनुभवाचे, भक्तीत बुडण्याचे, मन शांत करण्याचे, आनंदी होण्याचे माध्यम आहे.

भारतीय शास्त्रीय संगीताचे अनेक भाग भगवान विठ्ठलाला समर्पित लोकगीते आणि अभंगांशी खोलवर जोडलेले आहेत. 'बोलावा विठ्ठल' हा आपल्या तरुण पिढीला महान संत आणि कवींनी पाळलेल्या पारंपारिक मूल्यांच्या आणि जीवन तत्वज्ञानाच्या जवळ आणण्याचा प्रयत्न आहे. बोलावा विठ्ठल सादर करणे म्हणजे देव आणि श्रोता भक्तांमध्ये एक दिव्य संबंध प्रस्थापित करण्यासारखे आहे.

सानंद न्यास, इंदूर आणि पंचम निषाद, मुंबई या 'वारी'मध्ये श्रोता भक्तांना हार्दिक आमंत्रित करत आहे. चला, हरि नामाचा जप करत देवाच्या भक्तीत मग्न होऊया, मंत्रमुग्ध होऊया आणि भक्तीमय वातावरणाचा आनंद घेऊया.

हा कार्यक्रम येत्या 29 जून 2025 रोजी, रविवार रोजी सायंकाळी 5 वाजता स्थानिक देवी अहिल्या विश्वविद्यालय सभागृह, खंडवा रोड, इंदूर येथे सादर केला जाईल, जो सर्व रसिकांसाठी विनामूल्य आणि खुला असेल.

दूध - एक लिटर फुल क्रीम 

लिंबाचा रस - दोन टेबलस्पून

पाणी - एक कप

आंब्याचा गर - एक कप 

साखर - चार टेबलस्पून

केसर - गरम दुधात भिजवलेले

वेलची पूड - अर्धा टीस्पून

चिरलेला पिस्ता आणि बदाम 

ALSO READ: Potato Sabudana Chilla एकादशी व्रत स्पेशल रेसिपी साबुदाण्याचे धिरडे

कृती- 

सर्वात आधी दूध उकळवा, नंतर गॅस बंद करा आणि हळूहळू त्यात लिंबाचा रस घाला. जेव्हा दूध दही होऊन चक्का वेगळे होते तेव्हा ते मलमलच्या कपड्यात गाळून घ्या.

त्याचा आंबटपणा दूर करण्यासाठी ते थंड पाण्याने धुवा आणि नंतर पाणी पिळून ३० मिनिटे लटकवा. नंतर चक्काला चांगले मॅश करा आणि गुळगुळीत करा आणि लहान टिक्की बनवा. आता पाणी आणि साखर उकळवा आणि त्यात तयार केलेले चक्का टिक्की घाला. झाकण ठेवून मध्यम आचेवर दहा मिनिटे शिजवा. शिजल्यानंतर, टिक्की थंड होऊ द्या आणि नंतर हलके दाबा आणि सिरप काढा. आता पुन्हा एक लिटर दूध घट्ट होईपर्यंत उकळवा, नंतर त्यात केशर, वेलची पूड आणि साखर घाला. ते थंड झाल्यावर त्यात आंब्याचा लगदा घाला. गरम दुधात आंब्याचा लगदा घालू नका नाहीतर तो दही होऊ शकतो याची काळजी घ्या. आंब्याच्या रबडीमध्ये चक्का टिक्की घाला. आता चिरलेले काजू आणि पिस्ता घाला. व काही तास फ्रीजमध्ये ठेवा. तयार आंब्याची रसमलाई सर्व्ह करा. 

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

ALSO READ: उपवास रेसिपी : बटाट्याची खीर

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: संत मुक्ताबाईं समाधी मंदिर मुक्ताईनगर

इतिहास- 

श्री विठ्ठल मंदिराची खासियत अशी आहे की मराठा राणीने २५० वर्षांपूर्वी हे पंढरपूरसारखेच मंदिर बांधले होते. पुष्य नक्षत्रात सोन्याच्या विटेवर भगवान विठ्ठलाची मूर्ती आणण्यात आली होती. मंदिराची खास गोष्ट म्हणजे ते पंढरपूर मंदिरासारखेच बांधण्यात आले आहे आणि प्रत्येक बारकाव्याची काळजी घेण्यात आली आहे. आता मंदिराला २५० वर्षे पूर्ण झाली असून विशेष म्हणजे मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्राव्यतिरिक्त, देश-विदेशात स्थायिक झालेले मराठी लोक येथे मंदिराचे दर्शन घेण्यासाठी येतात.

तसेच बुंदेलखंडात अशी अनेक मंदिरे आहे जी मराठा राणी लक्ष्मीबाई खेर यांनी बांधली होती. राणी लक्ष्मीबाई अंबादेवी खेर खूप दानशूर आणि धार्मिक होती. तिने सागर शहर आणि सागर राहली रस्त्यावर अनेक मंदिरे बांधली. ज्यामध्ये २५० वर्षांपूर्वी राहलीच्या पंढरपूरमध्ये असलेले विठ्ठलभगवानाचे मंदिर स्वतःच बुंदेलखंडसाठी एक अद्भुत देणगी आहे. मंदिराची वास्तुकला तसेच मंदिराची भव्यता आणि महाराष्ट्राच्या पंढरीनाथ मंदिराशी त्याचे साम्य लोकांना आकर्षित करते. 

ALSO READ: संत निवृत्तीनाथ महाराज समाधी मंदिर, त्र्यंबकेश्वर

महाराष्ट्रातील पंढरपूरमध्ये विठ्ठल भगवान एका विटेवर उभे आहे, तर येथेही विठ्ठल भगवान एका विटेवर उभे आहे. महाराष्ट्रातील पंढरपूरमध्ये असलेले मंदिर भीमा (चंद्रभागा) नदीच्या काठावर बांधलेले आहे. मंदिराजवळील नदीच्या वक्र प्रवाहामुळे येथील नदीला चंद्रभागा असे म्हणतात. पंढरपूरमध्ये असलेले राहलीचे मंदिर देखील सुनार नदीच्या चंद्रकोरी आकाराच्या प्रवाहाजवळ बांधलेले आहे. महाराष्ट्रातील पंढरपूरच्या मंदिराचा आकार रथासारखा आहे, तर राहलीच्या मंदिराचा आकार रथासारखा आहे. विठ्ठल भगवान व्यतिरिक्त, मंदिरात हनुमान, राधा कृष्ण, महादेव यांच्या मूर्ती आहे.तसेच मंदिरात भगवान विष्णूचे १२ अवतार कोरलेले आहे. मंदिराच्या अंगणात दीपमालिका आहे. तुळशी वृंदावन आणि मंदिरात भगवान गरुडाची मूर्ती आहे. मंदिराच्या स्थापत्यकलेबद्दल सांगायचे तर असे म्हटले जाते की मंदिराची रचना अशा प्रकारे करण्यात आली आहे की सूर्योदयाचा पहिला किरण भगवान विठ्ठलच्या पायावर पडतो.

ALSO READ: श्री काळभैरवनाथ देवस्थान खामुंडी

आषाढी एकादशी 2025 तारीख

आषाढी एकादशी, ज्याला देवशयनी एकादशी असेही म्हणतात, ही 2025 मध्ये 6 जुलै 2025 रोजी साजरी होणार आहे. याच दिवशी पंढरपूर येथे विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी लाखो वारकरी एकत्र येतात. 2025 मध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी 19 जून रोजी आळंदीहून पंढरपूरला प्रस्थान करेल, तर संत तुकाराम महाराजांची पालखी 18 जून रोजी देहूहून पंढरपूरकडे प्रस्थान करेल.

दिंडी यात्रा 2025 कधीपासून सुरू होत आहे

संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळा:

19 जून रोजी आळंदीहून प्रस्थान, 22 जूनला सासवडला मुक्काम, आणि 24 जूनला सासवडहून पंढरपूरकडे प्रस्थान. 

संत तुकाराम महाराज पालखी सोहळा:

18 जून रोजी देहूहून प्रस्थान. 

आषाढी वारी ही महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाची सर्वात मोठी आणि महत्त्वाची तीर्थयात्रा आहे. ही यात्रा एकादशीपर्यंत चालते. विविध संतांच्या पालख्या, जसे की संत ज्ञानेश्वर (आळंदी), संत तुकाराम (देहू), संत एकनाथ (पैठण), आणि इतर मानाच्या पालख्या त्यांच्या नियोजित तिथींनुसार पंढरपूरकडे प्रस्थान करतील.

दिंडीचा मार्ग

आषाढी वारीसाठी पालख्या आणि दिंड्या महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून पंढरपूरकडे मार्गस्थ होतात. खालीलप्रमाणे प्रमुख मार्ग आणि पालख्या यांचा उल्लेख आहे:

संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी मार्ग:

प्रारंभ: आळंदी (पुणे जिल्हा)

मार्ग: आळंदी → पुणे → सासवड → जेजुरी → वाल्हे → लोणंद → तारापूर → फलटण → बारामती → इ

अंतिम गंतव्य: पंढरपूर

हा मार्ग सुमारे 250-300 किमी लांबीचा आहे आणि साधारण 18-20 दिवसांचा प्रवास असतो.

संत तुकाराम महाराज पालखी मार्ग:

प्रारंभ: देहू (पुणे जिल्हा)

मार्ग: देहू → आकुर्डी → पुणे → लोणी काळभोर → यवत → वर्‍हाडी → बारामती → इंदापूर → अकलूज → पंढरपूर

अंतिम गंतव्य: पंढरपूर

हा मार्ग सुमारे 200-250 किमी लांबीचा आहे आणि 15-17 दिवसांत पूर्ण होतो.

इतर पालख्या:

संत एकनाथ महाराज पालखी: पैठण (औरंगाबाद) येथून पंढरपूरकडे.

संत निवृत्तिनाथ, संत सोपानदेव, संत मुक्ताबाई यांच्या पालख्या त्र्यंबकेश्वर, सासवड, आणि इतर ठिकाणांहून पंढरपूरकडे प्रस्थान करतात.

याशिवाय, नामदेव, चांगदेव, जनाबाई यांच्या पालख्या आणि इतर लहान-मोठ्या दिंड्या विविध गावांतून पंढरपूरकडे येतात.

प्रत्येक पालखीचा मार्ग ठरलेला असतो आणि तो गावोगाव थांबे घेत पंढरपूरपर्यंत पोहोचतो. या मार्गांवर वारकरी पायी चालत, भजन-कीर्तन करत आणि विठ्ठल-नामाचा जप करत प्रवास करतात. चंद्रभागा नदीच्या काठी स्नान करून विठ्ठल-रुक्मिणीचे दर्शन घेणे हा या यात्रेचा मुख्य उद्देश आहे.

प्रशासकीय व्यवस्था

आषाढी वारीसाठी प्रशासनाकडून व्यापक व्यवस्था केली जाते. यंदा 2025 मध्ये खालीलप्रमाणे व्यवस्था असतील:

महाराष्ट्र शासनाने मानाच्या 10 पालख्यांसोबतच्या 1,109 दिंड्यांना प्रत्येकी 20,000 रुपये अनुदान देण्यास मान्यता दिली आहे. हा शासकीय आदेश 14 जून 2025 रोजी निर्गमित झाला आहे. हे अनुदान दिंडीच्या व्यवस्थापनासाठी, जसे की निवास, भोजन आणि इतर गरजांसाठी वापरले जाते.

निवास आणि नोंदणी:

दिंडीधारकांसाठी आगाऊ नोंदणी सुरू आहे. यामुळे वारकऱ्यांना पंढरपूर आणि मार्गावरील थांब्यांवर निवासाची सोय होईल. पंढरपूर आणि मार्गावरील गावांमध्ये तात्पुरते निवास, तंबू आणि पाण्याची व्यवस्था प्रशासनाकडून केली जाते.

लाखो वारकऱ्यांच्या सुरक्षेसाठी पोलिस बंदोबस्त तैनात केला जातो. पंढरपूर आणि प्रमुख मार्गांवर पोलिस ठाणे, सीसीटीव्ही आणि गस्त वाढवली जाते.

आपत्कालीन परिस्थितींसाठी रुग्णवाहिका, अग्निशमन दल आणि वैद्यकीय पथके उपलब्ध असतात.

मार्गावर आणि पंढरपूर येथे मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि प्रथमोपचार केंद्रे उभारली जातात.

वारकऱ्यांना डिहायड्रेशन, थकवा आणि इतर आरोग्य समस्यांसाठी तात्काळ उपचार उपलब्ध करून दिले जातात.

चंद्रभागा नदी आणि मार्गावरील गावांमध्ये स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था केली जाते.

स्वच्छता राखण्यासाठी फिरते शौचालय, कचरा व्यवस्थापन आणि स्वच्छता कर्मचारी तैनात केले जातात.

पंढरपूर आणि मार्गावरील रस्त्यांची दुरुस्ती आणि रुंदीकरण यावर विशेष लक्ष दिले जाते.

वाहतूक नियंत्रणासाठी विशेष पथके तैनात केली जातात, जेणेकरून पालख्यांचा आणि दिंडीचा प्रवास सुलभ होईल.

पंढरपूर येथील विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात दर्शनासाठी विशेष रांगा आणि ऑनलाइन बुकिंगची सुविधा उपलब्ध असते.

भजन, कीर्तन आणि प्रवचनांसाठी मंडप आणि स्टेज उभारले जातात.

आषाढी वारीचे वैशिष्ट्य आणि महत्त्व

आषाढी एकादशी ही वारकरी संप्रदायातील सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. या दिवशी भगवान विष्णू (विठ्ठल) क्षीरसागरात योगनिद्रेत जातात, ज्यामुळे चातुर्मास सुरू होतो. या काळात विवाहासारखी मंगल कार्ये थांबवली जातात. वारकरी भक्ती, नम्रता आणि करुणा या भावनांसह विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पायी चालत पंढरपूरला जातात.

आषाढी एकादशी 2025 चा मुख्य सोहळा 6 जुलै 2025 रोजी साजरा होईल. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम आणि इतर पालख्या आपापल्या ठरलेल्या मार्गाने पंढरपूरकडे प्रस्थान करतील. प्रशासनाकडून अनुदान, निवास, सुरक्षा, वैद्यकीय सुविधा, आणि स्वच्छता यांची पुरेशी व्यवस्था केली जाईल. ही वारी केवळ धार्मिकच नव्हे तर सामाजिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या महत्त्वाची आहे, जी भक्ती आणि एकतेचा संदेश देते.

टीप: अधिकृत तारखा आणि व्यवस्थेच्या तपशीलासाठी स्थानिक प्रशासन किंवा पंढरपूर मंदिर समितीशी संपर्क साधावा.

शेतकऱ्याने आपल्या शेतातील रोपांच्या सहाय्याने विठ्ठलाची प्रतिमा साकारली आहे. याचा एक व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल होत आहे.

हा व्हिडिओ पुण्यातील मुळशी तालुक्यातील असल्याचे सांगण्यात येत आहे. शेतकऱ्याने आपल्या शेतात उभ्या असलेल्या पिकांचा वापर करून विठ्ठलाची प्रतिमा तयार केली आहे. हा शेतकरी पेशाने इंजिनिअरही असल्याचे सांगण्यात येत आहे. शेतकऱ्याने भातपिकांचा वापर करून शेतात विठ्ठलाची १२० फूट प्रतिमा तयार केली आहे.

#Maharashtra: A farmer who is also an engineer creates a 120-foot image of Lord Vithal on his farm using paddy plantations in Mulshi village, Pune.#AshadhiEkadashi pic.twitter.com/XOmYnateUe

— All India Radio News (@airnewsalerts) July 16, 2024

शेतकऱ्याने भात पिकाचा वापर अशा प्रकारे केला आहे की ते भगवान विठ्ठलाच्या प्रतिमेसारखे दिसते. हा व्हिडिओ ऑल इंडिया रेडिओने आपल्या अधिकृत अकाऊंटवर शेअर केला आहे. जो सोशल मीडियावर चांगलाच व्हायरल होत आहे. हा व्हिडीओ व्हायरल झाल्यानंतर लोक शेतकऱ्याचे खूप कौतुक करत आहेत.

social media

#LIVE | श्री क्षेत्र पंढरपूर | मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्या हस्ते श्री विठ्ठल - रुक्मिणीची शासकीय महापूजा https://t.co/4tPsJyd2Au

— CMO Maharashtra (@CMOMaharashtra) July 16, 2024

या वेळी मुख्यमंत्र्यांनी  विठ्ठलाकडे राज्यातील जनतेला सुखी समाधानी ठेव, बळीराजाचे कष्ट दुःख दूर कर, त्याला सुजलाम सुफलाम ठेव, शेतकरी, कष्टकरी, युवक,ज्येष्ठ यांच्या जीवनात सुख शांती समाधान येऊ दे.अशी मागणी केली. 

मला सलग तिसऱ्या वर्षी विठ्ठलाची महापूजा करण्याचा लाभ मिळाला हा माझ्यासाठी भाग्याचा दिवस आहे. असे ते म्हणाले.या वर्षी मागील वर्षापेक्षा जास्त प्रमाणात वारकरी पंढरपुरात विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी दाखल झाले आहे. 

पंढरपुरात देखील तिरुपती बालाजी प्रमाणे दर्शन मंडप आणि टोकन पद्धत सुरु करणार असून त्यासाठी राज्य सरकार 103 कोटी देण्याची माहिती मौख्यमंत्र्यांनी दिली. त्यामुळे वारकऱ्यांना लांब रांगेत उभे राहावे लागणार नाही. या साठी त्यांच्याकडून दर्शनासाठी 1 रुपयाही मंदिर समिती कडून घेतला जाणार नाही. 

विकास कामात आम्ही कुठेही कमी पडणार नाही असे मुख्यमंत्री म्हणाले. मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी विठ्ठल भाविकांना आषाढी एकादशीच्या शुभेच्छा दिल्या. 

Edited by - Priya Dixit

सुखालाही आला या हो आनंदाचा पूर, 

चालला नामाचा गजर, अवघे गरजे पंढरपूर..

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

अबीर गुलाल उधळीत रंग

नाथा घरी नाचे माझा सखा पांडुरंग

तुम्हा सर्वांना आषाढी एकादशीच्या शुभेच्छा

विठ्ठल नामाचा गजर

पंढरी वैकुंठ भूवर

आषाढी एकादशीच्या खूप खूप शुभेच्छा

जय जय विठ्ठल, जय हरि विठ्ठल… 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठू माऊली तू माऊली जगाची, 

माऊलीत मूर्ती विठ्ठलाची… 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल विठ्ठल नाम तुझे ओठी, 

पाऊले चालतील वाट हरिची.. 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

देव माझा विठू सावळा माळ त्याची माझिया गळा

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

हेची दान देगा देवा

तुझा विसर न व्हावा

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

ह्रदय बंदिखाना केला, 

आत विठ्ठल कोंडीला…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

सोहळा जमला आषाढी वारीचा

सण आला पंढरीचा,

मेळा जमला भक्तगणांचा,

ध्यास विठुमाऊलीच्या दर्शनाचा

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

नाम गाऊ, नाम घेऊ, 

नाम विठोबासी वाहू..

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

बोलावा विठ्ठल पहावा विठ्ठल

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

चंद्रभागेच्या तीरी, 

उभा मंदिरी, 

तो पहा विटेवरी…

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल विठ्ठल नाम तुझे ओठी, 

पाऊले चालतील वाट हरिची.. 

आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा

आषाढी एकादशीच्या दिवशी लाखोंच्या संख्येने वारकरी तसेच भाविक पंढरपूरात विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पोहचतात. आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणार एकादशीला देवशयनी आषाढी एकादशी असे म्हणतात. आध्यात्मिक व धार्मिक दृष्टिकोणातून या दिवसाला अत्यंत महत्त्व आहे. या दिवशी देव निद्रिस्त होतात अशी समजूत आहे.

आपण एकादशीला उपवास का करतो?

हिंदू धर्मात एकादशीच्या उपवासाचा मुख्य उद्देश मनावर आणि शारीरिक इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवणे आहे. आणि नियंत्रणाद्वारे त्याला आध्यात्मिक प्रगतीकडे वळवणे असे आहे. याव्यतिरिक्त व्रत संबंधित अनेक आरोग्यदायी फायदे आहेत. एकादशीच्या दिवशी सूर्योदयापासून दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयापर्यंत हा वर्ज्य कालावधी मानला जातो. एकादशीला चुकूनही भात खात नाही.

आषाढी एकादशीचे व्रत कधी सोडावे?

भाविक एकादशीच्या दिवशी संपूर्ण दिवस आणि ती रात्र व्रत करतात. व्रत करणार्‍यांनी एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयानंतर उपवास सोडावा. द्वादशी तिथीच्या आत व्रताचे पारणं केले पाहिजे.

एकादशी व्रत कसे करावे? काय खावे काय नाही नियम जाणून घ्या

एकादशीला अशुद्ध द्रव्ययुक्त पेयपदार्थांचे सेवन करणे टाळावे. जसे की कोल्ड ड्रिंक्स, पॅक्ड फ्रूट ज्यूस, आइसक्रीम. 

या दिवशी तळलेले पदार्थ खाऊ नयेत. 

उपवास न करणार्‍यांनी देखील या दिवशी दोनदा जेवण करू नये. तसेच टोमॅटो, वांगी, फ्लॉवर, ब्रोकोली, बेलमिरी, मटार, चणे, सर्व प्रकारचे बीन्स किंवा बीन्सपासून बनवलेल्या पदार्थांचे सेवन टाळावे.

फळे, फळांचा फ्रेश ज्यूस, दूध किंवा पाणी यावर राहणे अधिक योग्य. 

आंबे, द्राक्षे, केळी, बदाम, पिस्ते काजू इतर सेवन करता येतं.

या दरम्यान दशमी, एकादशी आणि द्वादशीला काशाच्या भांड्यात जेवण करू नये. 

मांस, कांदा- लसूण, पालेभाज्या, मसूर डाळ, नाचणी, उडीद डाळ, चणे, मध, तेल पदार्थांचे सेवन करू नये.

एकादशी व्रताच्या पहिल्या दिवशी म्हणजे दशमीला व एकादशीच्या दुसर्‍या दिवशी म्हणजे द्वादशीला हविष्यान्न जसे जव, गहू, मूग, सैंधव मीठ, मिरे, साखर, गायीचे तूप इतर पदार्थांचे केवळ एकदा सेवन करावे. 

फलाहारीने कोबी, गाजर, नवलकोल, घोळ, पालक इतर भाज्यांचे सेवन करू नये. 

देवशयनी एकादशीचे महत्त्व धार्मिक आणि सामाजिक दृष्टिकोनातून उत्कृष्ट मानले जाते, जे विष्णू भक्तांसाठी विशेष महत्त्वाचे आहे.

देवशयनी एकादशीच्या दिवशी या गोष्टींचे दान करणे शुभ मानले जाते-

या दिवशी अन्न आणि पाणी दान केल्याने तुम्ही तुमच्या जीवनात सुखद परिणाम मिळवू शकता. या दानांतून भगवान विष्णूचा आशीर्वाद मिळतो, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.

आषाढी एकादशीच्या दिवशी गरजू लोकांना वस्तू आणि पैसे दान केल्याने तुमच्या जीवनात आनंददायी बदल घडू शकतात.

या दिवशी आंबा, खरबूज, टरबूज इत्यादींचे दान केल्याने खूप शुभ फळ मिळते.

भगवान विष्णूंना पिवळा रंग खूप आवडतो, म्हणून तुम्ही पिवळे रंगाचे कपडे, केळी इत्यादी दान करून त्यांचा आशीर्वाद मिळवू शकता.

एकादशीचे व्रत सोडल्यानंतर अन्न, मिठाई, फळे, वस्त्रे दान करावीत. असे केल्याने साधकाला जीवनात कधीही अन्न आणि पैशाची कमतरता भासत नाही, अशी धार्मिक धारणा आहे. 

जर तुम्ही जीवनातील दु:खाने हैराण असाल तर आषाढी एकादशीला दूध आणि दही दान करून या त्रासापासून मुक्ती मिळते.

या पवित्र दिवशी जे भाविक व्रत करत नसतील तरी त्यांना हरभरे आणि मसूर, मध, विशिष्ट मसाले आणि मांस यांचा वापर करण्यास सक्त मनाई आहे. लसूण आणि कांदा यांसारख्या मुळांपासून बनवलेले तामसिक अन्नही घेऊ नये. ते दुसऱ्या दिवशी सकाळी दूध, मध, साखर आणि मैदा अर्पण करू शकतात. हा दिवस चातुर्मासाची सुरुवात करतो, जे हिंदू कॅलेंडरमध्ये पवित्र चार महिने आहेत आणि या काळात शुभ कार्ये केली जात नाहीत.

एकादशीला भात का खात नाही?

पद्यपुराणानुसार एकादशीच्या दिवशी भगवान विष्णूच्या अवतारांची पूजा केली जाते. या दिवशी मनोभावे पुजा केल्यास मोक्षप्राप्ती होते. तसेच यहजारो यज्ञ केल्याने जितके पुण्य मिळते तितके पुण्य या दिवशी दान केल्याने मिळते. आपण आधीपासून ऐकत आलोय की एकादशीच्या दिवशी तांदळाचे तसेच त्यापासून बनवलेल्या पदार्थांचे सेवन केले जात नाही. मात्र तुम्हाला यामागचे कारण माहीत आहे का?...

शास्त्रात तांदळाचा संबंध जलाशी लावण्यात आला आहे आणि जलाचा संबंध चंद्राशी. पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये यांच्यावर मनाचा अधिकार असतो. मन आणि सफेद रंगाचा स्वामी चंद्र आहे. 

एकादशीच्या दिवशी शरीरात जलाची मात्रा जितकी कमी असले तितके व्रत सात्विक मानले जाते. तांदळात पाण्याची मात्रा अधिक असते. जलावर चंद्राचा प्रभाव अधिक असतो. त्यामुळे भात खाल्ल्याने शरीरात पाण्याची मात्रा वाढते. यामुळे मन अधिक विचलित अथवा चंचल होते. यामुळे व्रतामध्ये अडथळे येण्याची भिती असते. एकादशीचे व्रत करताना मन निग्रही असणे आणि सात्विक भाव असणे गरजेचे असते. म्हणून एकादशीच्या दिवशी भात खात नाहीत. 

ALSO READ: Ashadhi Ekadashi 2025 Puja Vidhi आषाढी एकादशी पूजा विधी

तिथीची वृद्धी झाली, किंवा अधिक मास असेल तर आणखीही एकादशी असू शकतात. देवशयनी एकादशी, स्मार्ताची एकादशी, भागवत एकादशी, अशा तिथी वृद्धी या चांद्रमास गणनेतील फरकामुळे होतात. अधिक मास आल्यास आधिक मासाच्या आणखी दोन एकादशी येतात. अधिक महिन्यात येणाऱ्या दोनही एकादश्यांना कमला एकादशी हेच एकमेव नाव असते.

पंढरपूर वारी

पंढरपूरचा विठोबा हा अवघ्या महाराष्ट्राचे दैवत असून आषाढी एकदशीला इथे वारकऱ्यांचा मोठा मेळा भरतो. महाराष्ट्राच्या काना-कोपऱ्यातून ठिकठिकाणाहून लाखो भाविक लोक विठ्ठल नामाचा गजर करीत आषाढी एकाद्शीला पायी चालत येतात. हिलाच आषाढी वारी म्हणतात. विठ्ठलाचा नामघोष करत अनेक वारकरी पायी या ठिकाणी अगदी भक्तीभावे येऊन पोहचतात.चंद्रभागेत स्नान करून विठ्ठलाचे दर्शन घेतात. आषाढीला या दिवशी पंढरपुरास शेगाव येथून पूर्णब्रह्म अधिकारी श्री संत गजानन महाराजांची आळंदीहून ज्ञानेश्वरांची, देहूहून तुकारामांची, त्र्यंबकेश्वराहून निवृत्तीनाथांची, पैठणहून एकनाथांची, उत्तर भारतातून कबिराची पालखी येते. या दिवशी वारकरी संप्रदायात उपवास करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. दर आषाढी एकदशीला वारकरी संप्रदाय वारी घेऊन पंढरपुरात येण्याची पंरपरा आठशे वर्षांपेक्षाही अधिक काळापासून सुरू असल्याचे सांगण्यात येते.

आषाढी एकादशीचे महत्तव

आषाढी एकादशीच्या व्रतामध्ये सर्व देवतांचे तेज एकवटलेले असते असा समज आहे. म्हणून सर्व व्रतांमध्ये आषाढी एकादशीच्या व्रताला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. पंढरपूरला अदृश्य भगवंताच्या अस्तित्वाचा पुरावा मिळतो तसेच वैकुंठभूमीच्या आधीपासूनच पंढरपूर अस्तित्वात आले असा लोकांचा समज आहेत. म्हणूनच पृथ्वीवरील सर्वात पुरातन अशा तीर्थक्षेत्राचा पंढरपूर असा उल्लेख केला गेला आहे. 

आषाढी एकादशीचे व्रत

आषाढी एकादशीला व्रत- उपवास करण्याची पद्धत आहे. काही लोक निर्जळ तर काही उपवासाचे पदार्थ खाऊन व्रत ठेवतात. एकादशीच्या आदल्या दिवशी अर्थात दशमीच्या दिवशी एकभुक्त राहून एकादशीला पहाटे उठून स्नान करून तुळस वाहून विष्णूपूजन करावे. हा संपूर्ण दिवस उपवास करावा. रात्री हरिभजन करत जागरण करावे. विठ्ठल नामाचा जयघोष करत संपूर्ण दिवस देवाच्या नामस्मरणात घालवावा. आषाढ शुद्ध द्वादशीला वामनाची पूजा करून पारणे सोडावे. या दोन्ही दिवशी विष्णू देवाची पूजा करून अहोरात्र तुपाचा दिवा लावावा.

आषाढी एकादशी महात्म्य कथा

एकेकाळी भगवान शंकर यांनी प्रसन्न होत मृदुमान्य नावाच्या राक्षसाला इतर कोणाहीकडून न मरता केवळ एका स्त्री च्या हातून मरशील असा वर दिला होता. या वरामुळे मृदुमान्य हा राक्षस खूपच उन्मत्त झाला आणि त्याने आपल्याला कोणतीही स्त्री मारू शकत नाही असा मनात विश्वास ठेवत देवांवर स्वारी केली. त्यामुळे अन्य देवांनी शंकराकडे मदतीसाठी धावा केला. पण वर दिल्यामुळे शंकर भगवान यांनाही काहीही करता येत नव्हते. पण त्याचवेळी देवाच्या श्वासातून एक देवी निर्माण झाली आणि तिने मृदुमान्य राक्षसाला ठार केले. तसेच या मंगलमय दिवशी तुफान पाऊस पडत असल्याने सर्व देवतांना स्नानही घडले. तसंच सर्वजण राक्षस मरेपर्यंत गुहेत लपून राहिल्याने या दिवशी त्यांना पूर्ण दिवस उपवास घडला होता. या देवीचा नाव होते एकादशी आणि त्यामुळेच या दिवशी एकादशीचा उपवास करण्याचा प्रघात पडला. शास्त्र आणि वेदानुसार, जी व्यक्ती या दिवशी भगवान विष्णूसह एकादशी देवीची मनोभावे उपासना करते त्यांना पापातून मुक्तता मिळते असा समज आहे. तसंच उत्तरोत्तर प्रगतीसाठी आषाढी एकादशीची उपासना कामी येते असाही समज आहे.

ALSO READ: भक्त पुंडलिक कथा Bhakt Pundalik Katha
 

आषाढी एकादशी आरती विठ्ठलाची

युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा

वामाङ्गी रखुमाईदिसे दिव्य शोभा ।

पुण्डलिकाचे भेटि परब्रह्म आले गा

चरणी वाहे भीमा उद्धरी जगा ॥१॥

जय देव जय देव जय पांडुरंगा ।

रखुमाई वल्लभा राईच्या वल्लभा पावे जिवलगा ॥धृ०॥

तुळसीमाळा गळा कर ठेऊनी कटी

कासे पीताम्बर कस्तुरी लल्लाटी ।

देव सुरवर नित्य येती भेटी

गरुड हनुमन्त पुढे उभे राहती ॥२॥

धन्य वेणूनाद अणुक्षेत्रपाळा

सुवर्णाची कमळे वनमाळा गळा ।

राई रखुमाबाई राणीया सकळा

ओवाळिती राजा विठोबा सावळा ॥३॥

ओवाळू आरत्या कुरवण्ड्या येती

चन्द्रभागेमाजी सोडुनिया देती ।

दिण्ड्या पताका वैष्णव नाचती

पण्ढरीचा महिमा वर्णावा किती ॥४॥

आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती

चन्द्रभागेमाजी स्नाने जे करिती ।

दर्शन होळामात्रे तया होय मुक्ति

केशवासी नामदेव भावे ओवाळिती ॥५॥

आम्ही दैवाचे दैवाचे | दास पंढरीरायाचे || २ ||

टाळ  विना घेऊनि हाती | विठ्ठल नाम गाऊ गीती || ३ ||

नामा म्हणे लाखोली सदा | सहस्त्र नामाची गोविंदा || ४ ||

प्रेम, बंधुभाव, करुणा हीच मूल्ये चिरंतन आहेत. द्वेष, वैरभाव, विसरून आपण सर्वांनी गुण्यागोविंदाने नांदले पाहिजे, हे सत्य विशेषत: दुसऱ्या महायुद्धानंतर जगाच्या लक्षात आले आहे.

त्यामुळे संतांचे शांती-प्रेमाचे विचार सांगणाऱ्या पंढरीच्या वारीविषयी जगभरात कुतूहल आहे. विविध देशांमधील अभ्यासकांनी महाराष्ट्रातील या वारी परंपरेचा आणि संतविचारांचा अभ्यास केला आहे.

न्यूयॉर्कमधील वॉल्डेन उपनगरात एक शांतीमंदिर आहे. तिथे अमेरिकन गृहस्थ नाला विल्किन्सन यांनी तुकाराम महाराजांचे अभंग ऐकले.

ते प्रचंड प्रभावित झाले. त्यानंतर ते तुकोबांच्या अभंगांचा अनुवाद करू लागले. एवढेच नाही तर, ते या अभंगांचे निरूपणही करू लागले. त्यामुळेच तेथील लोक आता त्यांना ‘तुकाराम’ आणि त्यांच्या पत्नीला ‘आवली’, असे संबोधतात.

देश, प्रांत, भाषेच्या मर्यादा ओलांडून संत तुकाराम महाराजांची कविता जगभरातील लोकांना कशी भावते आहे, त्याचे हे एक उदाहरण.

1889मध्ये मुंबई विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू अलेक्झांडर ग्रँट यांनी तुकोबांच्या गाथेतील 35 निवडक अभंगांचे इंग्रजीमध्ये भाषांतर केले. एवढ्यावरच ते थांबले नाहीत तर, 25हजार रुपयांचे अनुदान जाहीर करून त्यांनी सरकारतर्फे संपूर्ण गाथा प्रकाशित केली.

त्यानंतर तुकाराम महाराजांचे वैश्विक विचार जर्मन, फ्रेंच, स्पॅनिश, रशियन, लिथोनेनियन, एस्प्रांतो, सर्बियन आदी विदेशी भाषांमध्ये शब्दबद्ध झाले.

जर्मन साहित्यिक लोथार लुत्से यांना जर्मन तत्त्वज्ञ नित्शे आणि संत तुकाराम यांच्या विचारसरणीमध्ये प्रचंड साम्य आढळले. त्यांनी तुकोबांच्या अभंगांचा जर्मन भाषेत भावानुवाद केला.

या कार्याबद्दल त्यांना भारत सरकारने 'पद्मश्री' पुरस्काराने गौरविले. एल्सा क्रॉस या प्रसिद्ध लेखिकेनेदेखील तुकारामांच्या अभंगांचा स्पॅनिश भाषेत अनुवाद केला.

साठच्या दशकात वारकरी संतविचारांचा, श्रीविठ्ठलाचा शोध घेणारे फ्रेंच अभ्यासक म्हणजे, डॉ. जी. ए. दलरी.

फ्रान्समध्ये ख्रिश्चन मिशनरी असलेल्या डॉ. दलरी अर्थात गाय अल्बर्ट दलरी यांचे मन महायुद्धामुळे घडलेल्या मानवी संहारामुळे उद्विग्न झाले होते. ते शांतता आणि प्रेमाचा संदेश सांगणाऱ्या विचारधारेच्या शोधात होते.

यातूनच भारतातील हजारो वर्षांच्या अध्यात्मिक परंपरेचा अभ्यास करण्यासाठी ते पुण्यात दाखल झाले. वारकरी संप्रदायातील प्राचार्य सोनोपंतमामा दांडेकर यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. मराठी संतांचे विचार समजून घेण्यासाठी त्यांनी मामांकडून चार वर्षे मराठी भाषा शिकून घेतली. त्यांनी तुकोबांच्या 101 अभंगांचे फ्रेंचमध्ये भाषांतर केले.

संत तुकारामांच्या या फ्रेंच अभंगांचे फ्रान्सच्या रेडिओवरही प्रसारण झाले.

1951 मध्ये ते मामासाहेबांसोबतच पंढरपूरच्या पायी वारीला गेले. 1943 ते 1973पर्यंत डॉ. दलरी भारतात वास्तव्याला होते. यादरम्यान त्यांनी सहा वर्षे वारकरी संप्रदाय, क्षेत्र पंढरपूर, विठ्ठलदेवता यांचा अभ्यास करून ‘कल्ट ऑफ विठोबा’ नावाचा ग्रंथ तयार केला.

विठ्ठलाप्रमाणे 'कटिवर कर' ठेवलेल्या मूर्ती महाराष्ट्र आणि कर्नाटकांतील अनेक गावांत आढळतात. शिळांवर कोरलेल्या या मूर्ती धारातिर्थी पडलेल्या वीरांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ घडविलेल्या असतात. त्यांना वीरगळ असे म्हणतात.

श्री विठ्ठल म्हणजे अशाच एखाद्या वीरापैकी असावा, असावा असे मत डॉ. दलरी यांनी या ग्रंथात मांडले. ही मांडणी अनेकांना मान्य झाली नाही. मात्र तरीही पुढच्या काळात हा ग्रंथ अनेक संशोधकांना पथदर्शक ठरला.

दुसरे प्रमुख विदेशी अभ्यासक म्हणजे जर्मनीच्या हायडलबर्ग येथील डॉ. गुंथर सोन्थायमर.

ते 1954मध्ये पुण्यात आले. दलरी यांच्याप्रमाणे श्री विठ्ठलाचे मूळ एका वीरगळात आहे, असा सिद्धान्त त्यांनीही मांडला.

अर्थात तो मौखिक ओव्यांवर वगैरे आधारित असल्याने अभ्यासकांना मान्य झाला नाही. 1970 नंतर त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली पीएच. डी. करण्यासाठी पश्चिम जर्मनीतून अनेक अभ्यासक पुण्यात आले.

त्यामध्ये एकनाथी भागवतावर अभ्यास करणारे डॉ. स्कोय हॉक, संत शेख महंमद यांच्यावर अभ्यास करणारे डॉ. मायकेल मार्टीनस, तुळजाभवानी मातेवर संशोधन करणारे डॉ. जेन्सन आदींचा समावेश होता.

पायी पंढरीची वारी केलेल्या सोन्थायमर यांनी वारीवर 1989मध्ये दीड तासांचा ‘वारी अँन इंडियन पिलग्रिमेज’ नावाचा माहितीपट तयार केला.

जर्मन दूरचित्रवाणीने पहिल्यांदा हा माहितीपट प्रसिद्ध केला. यात वारीशी संबंधित अनेकांच्या मुलाखती, आठवणी, मत-मतांतरे चित्रित करण्यात आली आहेत.

हायडेलबर्गमध्ये 1988 मध्ये सोन्थायमर यांनी महाराष्ट्र सांस्कृतिक आणि संस्था परिषदेचे पहिले अधिवेशन आयोजित केले होते.

त्यात जगातील 50 अभ्यासकांनी महाराष्ट्राच्या संस्कृतीवर शोधनिबंध वाचले. एक आंतरराष्ट्रीय भक्ती परिषदही त्यांनी हायडेलबर्गलाच घेतली होती. त्यात त्यांनी वारकरी संप्रदायाचे ह. भ. प. सोनोपंतमामा दांडेकर यांच्या कीर्तनाचे ध्वनिमुद्रण ऐकवले होते.

खंडोबाच्या अभ्यासासाठी सोन्थायमर यांनी जेजुरीत तळ ठोकला. गावोगाव प्रत्यक्ष फिरून विठोबा, खंडोबा, बिरोबा, वीरगळ, धनगर आदींचा अभ्यास केला. यात्रा-जत्रांमध्ये फिरले.

वयाच्या 54 व्या वर्षीच सोन्थायमर यांचे हृदयविकाराने जर्मनीत निधन झाले. मृत्यूनंतर आपले दहन करून रक्षा जेजुरीला कऱ्हा नदीच्या पात्रात टाकावी, अशी त्यांची इच्छा होती.

त्यानुसार जेजुरीकरांनी मल्हारगडाच्या पायथ्याला त्यांच्या अस्थिकलशावर पुष्पवर्षाव करून वाद्यांच्या गजरात त्यांच्या अस्थींचे कऱ्हा नदीत विसर्जन केले.

1855 मध्ये मिचेल मरे हे ख्रिश्चन धर्मोपदेशक महाराष्ट्रात आले होते. त्यांनी 'आळंदीची यात्रा' या नावाची पुस्तिका लिहिली. तसेच मराठी संतांवर 10 पुस्तके लिहिली.

'ज्ञानेश्वर चीफ मराठी पोएट्स' असा शोध निबंध मरे यांनी लिहिला आहे. तसेच 'पंढरपूरचा विठोबा' आणि 'तुकारामाची गोष्ट' हे दोन ग्रंथ लिहिले आहेत.

अमेरिकेतली न्यू हॅम्पशायरचे जस्टीन ई अॅबॅट अनेक वर्षे महाराष्ट्रात राहिले. 1910 मध्ये अमेरिकेच्या न्यू जर्सी येथे स्थायिक होऊन मराठी संतांच्या रचनांचा अभ्यास केला. त्यात संत चरित्रे लिहिणारे महिपतीबुवा ताराबादकर यांच्या भक्तचरित्रांचा त्यांनी इंग्रजीत अनुवाद केला.

संत भानुदास, संत एकनाथ, संत दासोपंत, संत बहिणाबाई, संत तुकाराम, आदी संतांची चरित्रे प्रसिद्ध केली. अॅबॅट यांनी सुरुवातीला 'प्रेअर्स ऑफ ज्ञानदेव' या नावाने इंग्रजीत ग्रंथ प्रसिद्ध केला.

1914मध्ये मराठी संतांच्या रचनांची ओळख ’भक्ती’ या दीर्घ लेखातून करून देणारे पाश्चात्य लेखक लिओनार्ड जॉन सेज्विक, ज्ञानेश्वरीच्या व्याकरणावर 1917मध्ये चिकित्सात्मक लेख लिहिणारे डब्लू डॉडरेट

डॉ. निकोल मॅकॅनिकल यांनी 1917-18 मध्ये 'इंडियन पोएट्री ऑफ डिव्होशन' असा लेख लिहून, ज्ञानेश्वरादी संतांच्या अभंगांचा परिचय करून दिला.

1919 मध्ये 'साम्स ऑफ मराठा सेंटस्' हा ग्रंथ त्यांनी प्रसिद्ध केला. या ग्रंथात त्यांनी संतांच्या १०८ अभंगांचा इंग्रजी अनुवाद दिला आहे. त्यात 76 अभंग तुकाराम महाराजांचे आहेत.

1941मध्ये रेव्हरंड जे. एफ. एडवर्डस यांचे 'ज्ञानेश्वर द आउटकास्ट ब्राह्मीन' हे पुस्तक प्रसिद्ध झाले. संत तुकारामांवर त्यांनी चार ग्रंथ लिहिले. 1947 मध्ये 'महाराष्ट्राला आध्यात्मिक जीवनाची भूक' या साडेतीनशे पानांच्या ग्रंथामध्ये त्यांनी संत चरित्रे वर्णन केली आहेत.

फ्रेंच प्राध्यापिका प्रा. शालोंद वोदविले यांनी वारकरी संप्रदाय, पंढरपूर आणि मराठी संतांच्या रचनांवर लिहिले आहे. 1969मध्ये त्यांनी फ्रेंच भाषांतरासहित संत ज्ञानेश्वरांचा 'हरिपाठ' प्रसिद्ध केला.

प्रा. जॉन स्टॅन्ले यांनी 'ग्रेट महाराष्ट्रीयन पिलग्रीमेज : आळंदी-पंढरपूर' हा शोधनिबंध 1980च्या तीर्थयात्रेवरील आंतरराष्ट्रीय परिषदेत वाचला. दक्षिण जर्मनीच्या स्टुटगार्टच्या प्रा. कॅथॉरिना किनले यांनी 'ज्ञानेश्वर स्टडीज' ग्रंथाच्या तीन खंडांतून ज्ञानेश्वरांच्या अभंग गाथ्याचे चिकित्सात्मक अध्ययन केले.

एच्. एम्. लॅम्बर्ट या लंडनच्या स्कूल ऑफ ओरिएंटल अॅण्ड आफ्रिकन स्टडीज या संशोधन संस्थेतील मराठीच्या प्राध्यापिका. त्यांनी व्ही. जी. प्रधान यांच्या सोबत युनेस्को प्रकाशनासाठी ज्ञानेश्वरीचे दोन खंडातून इंग्रजी भाषांतर प्रसिद्ध केले.

जपानच्या प्रा. इवानो शिमा यांनी 'महाराष्ट्राची दैवते', 'पंढरपूरचा विठ्ठल', 'विठ्ठलाचे नित्योपचार', 'महाराष्ट्र आणि विठ्ठल संप्रदाय' असे जपानी भाषेत लेख लिहिले.

त्यांनी जपानीत ज्ञानेश्वरीचे भाषांतर केले आहे. जपानच्याच डॉ. चिहीरो कोईसा यांनी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठात 'ज्ञानेश्वरांच्या भक्तिविषयक तत्त्वज्ञानाचे सामाजिक परिणाम' या विषयावर पीएच. डी. केली. डॉ. शिमा यांच्या ज्ञानेश्वरी जपानी भाषांतराच्या प्रकल्पातही त्यांनी काम केले.

पंढरपूर येथील श्रीधर स्वामी नाझरेकर यांनी लिहिलेले 'रामविजय', हरिविजय', 'पांडवप्रताप', 'शिवलीलामृत' आदी धार्मिक ग्रंथ अजूनही खेडोपाड्यांत नित्य ‘पोथी’ म्हणून वाचले जातात.

या श्रीधर स्वामींनीच 'पांडुरंगमाहात्म्य' नावाचा 10अध्यायांचा ग्रंथ लिहिला आहे. त्याचा अभ्यास 1965 मध्ये लंडनचे आय. एम. पी. रिसाईड यांनी केला.

'पांडुरंग महात्म्य ऑफ श्रीधर' हा 20 पानांचा निबंध त्यांनी लिहिला. ते लंडनच्या 'स्कूल ऑफ ओरिएंटल अँड आफ्रिकन स्टडीज' या संस्थेचे संशोधक होते. या अभ्यासासाठी रिसाईड तीन महिने पंढरपुरात राहिले.

अमेरिकेतील डॉ. एलिनॉर झेलियट यांनी संत चोखा मेळा यांच्यावर संशोधन केले. संत एकनाथांच्या भारूडांमधील स्पृश्य-अस्पृश्य, हिंदू- मुसलमान संबंधांचा विचार केला. 'संतसाहित्याच्या परंपरा आणि आधुनिकता', 'मध्यमयुगीन भक्तीचा इतिहास', 'दलितांच्या जीवनावर चोखोबांवर प्रभाव', 'भक्तिसंप्रदायातील हिंदू-मुसलमान संबंध' असे लेखन त्यांनी केले.

अमेरिकेच्या लॉरेन्स विद्यापीठातील डॉ. जॉन स्टॅन्ले यांनी एकनाथांच्या भारूडांचा अभ्यास केला. रशियातील एका आंतरराष्ट्रीय परिषदेत 1980 मध्ये त्यांनी 'दी ग्रेट महाराष्ट्रीयन पिलग्रिमेज आळंदी-पंढरपूर' आणि 1982 च्या परिषदेत, 'दी पंढरपूर पिलग्रीमेज रिच्युअल अँड प्रोसेस' या विषयावर शोधनिबंध सादर केले.

प्रा. एरिक सँड हे डेन्मार्कचे भारतीय विद्यांचे प्राध्यापक 1984 मध्ये दिंडीतून पंढरपूरला पायी गेले होते. पंढरपूरात शैव आणि वैष्णव संप्रदायांचा महासमन्वय झाल्याने, हे क्षेत्र तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असल्याचे मत त्यांनी मांडले.

महाराष्ट्र संस्कृतीच्या अभ्यासक म्हणून डॉ. अॅन फेल्डहौस यांना ओळखले जाते.

संत तुकाराम महाराजांच्या शिष्या असलेल्या संत बहिणाबाई यांच्यावर त्यांनी लेखन केले. बहिणाबाईंच्या संसारात राहून परमार्थ करण्याच्या कार्यावर त्यांनी प्रकाश टाकला.

अमेरिकन-भारतीय समाजशास्त्रज्ञ गेल ऑम्वेट यांनी लिहिलेले ‘दी साँग ऑफ तुकोबा’ हे पुस्तक लोकप्रियता मिळवत आहे.

पाश्चिमात्य जगावर नेदरलँड येथील थोर विवेकवादी तत्त्वज्ञ स्पिनोझा बारूख यांचा मोठा प्रभाव आहे. स्पिनोझा यांचे विचार तुकोबांशी जुळतात असे विचारवंतांच्या लक्षात आले.

तुकोबांप्रमाणेच नैतिकता म्हणजेच देव, हे सूत्र स्पिनोझा यांनी त्यांच्या ‘एथिक्स’ नावाच्या ग्रंथात सांगितले. मात्र बायबलने वर्णन केल्यापेक्षा हा देव वेगळा असल्याने या पुस्तकावर बंदी घातली गेली. नंतरच्या काळात पाश्चिमात्यांनी हा विचार उचलून धरला.

तुकोबा आणि इतर संतांच्या विचारांची मदत छत्रपती शिवरायांना स्वराज्य उभारणीसाठी झाली, तसाच आधार वसाहतवादाच्या काळात स्पिनोझाच्या विचारांनी पाश्चिमात्य राज्यकर्त्यांना दिला. अमेरिकेतील देवाची संकल्पनाही स्पिनोझाच्या देव संकल्पनेवर आधारलेली आहे.

वसाहतवाद्यांमुळे त्याचा प्रसार, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा येथील जनतेत झाला. या देशांतील विचारवंतांनाही स्पिनोझाकडून प्रेरणा मिळाली. त्यातून उदारमतवाद्यांनी धर्मवेडाचे भूत रोखले.

अगदी इंग्लडसारख्या देशातही उदारमतवादी लोकांची संख्या वाढली. त्याचा परिणाम म्हणून वसाहतवाद्यांच्या विरोधात 20व्या आणि 21व्या शतकात उदारमतवादी सरकारांची स्थापना झाली. आजही सर्व वंशवादी, फॅसिस्ट, हुकूमशाही विचारसरणीला मागे सारत या विचारांची आगेकूच सुरू आहे.

हे उदारमतवादी विचार महाराष्ट्रातील संतांनी साडेसातशे वर्षांपूर्वीच सांगून ठेवले आहेत. संतांनी स्वत:च देव ही संकल्पना उभी केली. संत सावता माळी ‘कांदा मुळा भाजी अवघी विठाबाई माझी’ असे म्हटले, हे त्याचेच उदाहरण.

स्पिनोझा यांनी सांगितले, निसर्ग हाच देव आहे. स्पिनोझाच्या काळातच तुकोबा ‘वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी’ असे सांगत होते. स्पिनोझाला विश्वातील एकत्त्वाचा ध्यास होता. संत ज्ञानदेवांनी तेराव्या शतकात विश्वाच्या कल्याणाचे पसायदान मागितले होते.

आज कृत्रिम बुध्दीमत्तेकडे वेगाने निघालेल्या जगाला मानवी संवेदनशीलता, नैतिकता यांची गरज भासत आहे. म्हणून तर जगातील सर्वच विद्वान, संशोधकांना संतविचार आपले वाटू लागले आहेत.

संदर्भ : बापरखुमादेवीवरू मासिक, पुणे

24 तास मुख दर्शन आणि 22 तास चरण दर्शनासाठी परवानगी

दर्शन रांगेत भाविकांची संख्या मोठी असून, या भाविकांना लवकरात लवकर दर्शन मिळावे यासाठी दर्शन रांग वेगाने हलविण्याची गरज असून, अनुभवी पर्यवेक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली आहे. परंपरेनुसार श्रींची शय्या काढून मुख दर्शन 24 तास आणि चरण दर्शन दररोज 22 तास उपलब्ध होते. यासोबतच श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिरातील संबंधित प्रथा-परंपरा यात्रेदरम्यान जपून पाळल्या जात आहेत. श्रींची शयनयात्रा काढणे, एकादशीवरील सर्व पूजा, महानैवेद्य, संतांना नैवेद्य, श्रींच्या पादुका मिरवणूक, महाद्वार काला, प्राक्षाळ पूजा यांचे विधिवत नियोजन करण्यात आले आहे.

मंदिर परिसरात कडक सुरक्षा व्यवस्था

याशिवाय आपत्कालीन व सुरक्षा व्यवस्थेसाठी कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण, प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांसह सोलापूर महापालिकेतर्फे रेस्क्यू व्हॅन, जप्ती तंत्रज्ञान, स्कायवॉकवर आपत्कालीन गेट व फोनची व्यवस्था, चंद्रभागा नदीच्या काठावर आपत्कालीन व्यवस्थापन पथकाची नियुक्ती, राज्य सरकार अत्याधुनिक 125 सीसीटीव्ही कॅमेरे आणि नियंत्रण कक्ष, वायरलेस यंत्रणा, जनरेटर, मेटल डिटेक्टर, सार्वजनिक प्रसारण माहिती यंत्रणा, चेक फॉर्म, बॅग स्कॅनर मशीन, अपघात विमा पॉलिसी, मनुष्य मोजणी मशीनची व्यवस्था करण्यात आली आहे. तसेच पोलीस विभागाकडून अत्याधुनिक डीएफएमडी मशीन मिळवून मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर बसविण्यात आल्या आहेत.

महिलांसाठी वैद्यकीय आणि विशेष सुविधा

देणगीसाठी अधिकाधिक स्टॉल्स आणि ऑनलाइन देणगीसाठी QR CODE बांधण्यात आले आहेत, सोने आणि चांदीच्या दानासाठी स्वतंत्र कक्ष तयार करण्यात आले आहेत. तसेच नगर प्रदक्षिणा व दर्शन लाईन, मंदिर प्रदक्षिणा व चंद्रभागा या ठिकाणांची स्वच्छता करण्यात येत आहे. या कामासाठी स्वयंसेवी संस्थांची मदत घेण्यात येत असून स्वच्छतेकडे विशेष लक्ष दिले जात आहे. तसेच श्री संत ज्ञानेश्वर दर्शन मंडप व मंदिर परिसरात भाविकांना दोन अत्याधुनिक रुग्णवाहिका वैद्यकीय पथक, प्रथमोपचार केंद्र आणि भारत सेवाश्रम कलकत्ता आणि मंदिर समितीसह भारत सेवाश्रम कलकत्ता आणि वैष्णव चॅरिटेबल अँड मेडिकल ट्रस्ट, मुंबई यांच्यामार्फत मोफत वैद्यकीय सुविधा पुरविण्यात येणार आहेत. तसेच महिला भाविकांच्या सोयीसाठी सॅनिटरी नॅपकीन, फीडिंग फॉर्म आणि चेंजिंग रूमची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

एकादशीच्या दिवशी भाविकांना मिनरल वॉटरचे वाटप

श्रींचा प्रसाद म्हणून बुंदी आणि राजगिरा लाडू प्रसाद आहे, यासाठी पश्चिम गेट, उत्तर गेट येथे आणि श्री संत तुकाराम भवन येथे प्रथमच नवीन स्टॉल करण्यात आला आहे. यासोबतच एकादशीच्या दिवशी भक्तांना मिनरल वॉटरच्या बाटल्यांचे वाटप या स्वयंसेवी संस्थेमार्फत करण्यात येणार आहे.

माऊलींच्या पालख्या पुण्यातून बाहेर पडल्यावर आम्हीही गाडीतून निघालो. गप्पांच्या ओघात मी म्हणालो, " डॉक्टर तुमचं खरंच कौतुक आहे. इतक्या निस्वार्थ बुद्धीने लोकांची सेवा करायची ते ही स्वतःचे सगळे उद्योग सांभाळून हे सोप्पं नाही. परत या कानाची त्या कानाला खबर नाही. खरंच ग्रेट आहात तुम्ही!" डॉक्टर हसले. म्हणाले, " यामागे काही कारण आहे. तुला इच्छा असेल तर ऐकवतो." मी म्हणालो, " सांगा ना डॉक्टर. मला खूप उत्सुकता आहे." डॉक्टरांनी बोलायला सुरुवात केली. " दहा वर्षांपूर्वी मी असा नव्हतो. प्रॅक्टिस चांगली चालली होती. भरपूर पैसा कमवत होतो. फार्म हाऊस, फ्लॅट अशा गोष्टींमध्ये गुंतवत होतो. हॉटेलिंग,  परदेश वाऱ्या, मोठ्या गाड्या अशा तथाकथित स्टेटस सिम्बॉलच्या मागे धावत होतो. फोटो काढायचे. त्यांचं प्रदर्शन भरवायच. वेगवेगळ्या स्पर्धांमध्ये मिळालेली बक्षिसं मिरवायची. आणि आनंद साजरा करायला पार्ट्या करायच्या हे आयुष्य होतं माझं. अशातच डोक्यात आलं वारीच्या मार्गावर फोटो काढावेत.  माझा महागडा कॅमेरा घेऊन मी गाडी घेऊन निघालो. रस्त्यात अनवाणी चालणारे, पावसात भिजणारे, मुक्कामाच्या ठिकाणी गप्पा मारत जेवत बसलेले वारकरी, असे वेगवेगळे फोटो काढत होतो. ते वारकरी माझ्याशी गप्पा मारायला बघायचे. मला त्यांच्यात जेवायला बोलवायचे. भजनाला बोलवायचे. पण त्या गरीब फाटक्या माणसांमध्ये मिसळण माझ्या स्टेटसला शोभणार नव्हतं. मी त्यातल्या त्यात एखादं चांगलं हॉटेल बघून जेवायचो. झोपायचो. अशाच एका मुक्कामी मला आबा पाटील भेटले. सगळ्या वारकऱ्यांसोबत जेवत, गप्पा मारत, अभंग म्हणत त्यांच्या बरोबरीने पडतील ती कामं करत होते. मी फोटो काढत असताना ते माझ्याजवळ आले. स्वतःचं नाव सांगून मला जेवायचा आग्रह करू लागले. मी झिडकारून लावल्यावरही न रागावता माझ्याशी बोलत राहिले. पण मी फार प्रतिसाद दिला नाही. नंतरही अधून मधून ते भेटत राहिले मला. शेवटच्या वाखरी गावाच्या अलीकडे पोचेपर्यंत धुंवाधार पाऊस सुरू झाला. आणि गावाजवळ माझी गाडी बंद पडली. मी पावसात उभा राहून काही करता येतय का ते बघितलं. पण गाडी काही सुरू झाली नाही. मी मात्र चिंब भिजलो होतो. शेवटी कॅमेरा गाडीत ठेऊन गाडी लॉक केली आणि धावत गावाकडे निघालो. गावातल्या एका देवळात जाऊन थांबलो. कपडे पूर्ण भिजलेले आणि बॅग गाडीत. त्यामुळे तसच ओलेता बसून राहिलो आणि व्हायचं तेच झालं. थंडी वाजून ताप भरला.  गावाकडे यायच्या नादात कपडे औषधं सगळंच गाडीत राहिलं. तसाच कुडकुडत बसलो होतो. तेवढयात आबा पाटील देवळात शिरले. माझी अवस्था बघून माझ्याजवळ आले. म्हणाले कपडे तरी बदलून घ्या. म्हटलं गाडीत आहेत. तर म्हणाले चावी द्या घेऊन येतो. पण विचार केला कोण कुठला अडाणी माणूस हा !  याला गाडीची चावी कशी देऊ ?

त्यांना माझे विचार कळले असावेत. त्यांनी त्यांच्या गाठोड्यातला सदरा आणि धोतर काढून दिलं. म्हणाले हे घाला. ओले बसू नका. मी नाईलाजाने कपडे बदलले. त्यांनी त्यांच्याकडची तापाची गोळी दिली. मी जेवलो का याची चौकशी केली. मी काही खाल्लं नाही म्हटल्यावर त्यांनी त्यांच्याकडच्या शिध्यामधून थोडा तांदूळ काढला. मागच्या बाजूला आडोसा बघून बाकीच्यानी चूल पेटवली होती. त्यातच विनंती करून थोडी पेज बनवली आणि मला आणून दिली. खाऊन गोळी घेतल्यावर मला थोडं बरं वाटलं. पाटील बाजूलाच बसून राहिले होते. आता मला त्यांच्याशी बोलायची इच्छा झाली. कुठे राहता काय करता वगैरे विचारून झाल्यावर म्हणालो किती वर्ष वारी करताय? तर म्हणाले आई बापाच्या कडेवर बसायचो तेव्हापासून. एक वर्षही वारी चुकवली नव्हती त्यांनी. माझ्या आत्तापर्यंतच्या वागण्याची मलाच लाज वाटायला लागली होती. त्यांची क्षमा मागून त्यांना म्हणालो, “मी तुमच्याशी नीट बोललोही नाही आणि तरी तुम्ही न रागावता माझ्यासाठी एवढं केलंत.” ते हसले आणि म्हणाले, “आज साठ पासष्ट वर्ष वारी करतो आहे. अशा कारणांवरून रागावलो तर ही सगळी वर्ष फुकट गेली म्हणायची. वारीला यायचं ते नुसतं पांडुरंगाला भेटायला नाही. ते तर कधीही येऊ शकतो. इथे माणसांमध्ये मिसळताना त्यांच्यातला देव दिसतो. माणसं कळायला लागतात. आपण कुठे आहोत ते ही समजतं. एकमेकाशी गप्पा करताना लोकांची दुःख कळतात. मिळून मिसळून एकमेकाच्या मदतीने काम करायची सवय लागते. दुसऱ्याला सांभाळून कसं घ्यायचं हे कळतं. वारी म्हणजे माणुसकीची शाळा असते. सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे अहंकार गळून जातो. मी कोणीतरी मोठा आहे खास आहे ही भावना मनात रहात नाही. आणि माऊलीच्या दर्शनाला जाण्यापूर्वी हाच अहंकार सोडून जायचं असतं ना ! इथे सगळे एकमेकांना देवा किंवा माऊली हाक मारतात. दुसऱ्या जीवामधल्या देवत्वाची जाणीव सतत मनात जागी रहाते. आणि मग आपोआपच नम्रपणा येतो अंगात.” त्यांचं हे बोलणं ऐकून मी खजील झालो होतो. आता परत ताप चढायला लागला होता. घरी जाणं गरजेचं होतं. पण गाडी चालवायची ताकद माझ्यात नव्हती. आबांनी खिशातून मोबाईल काढून एक फोन केला. मग मला म्हणाले रात्रीपर्यंत व्यवस्था होईल घरी जायची. मी आश्चर्याने त्यांच्या तोंडाकडे बघतोय हे बघून ते म्हणाले माझा मुलगा येतोय गाडी घेऊन. मी म्हणालो, “तुमच्याकडे गाडी आहे ?” ते हसायला लागले. म्हणाले, :तीन आहेत. भली मोठी शेती आहे. फळबागा आहेत. एक मुलगा आणि सून डॉक्टर आहेत. गावातच  प्रॅक्टीस करतात. दुसऱ्या मुलाने शेतीचा अभ्यास केला आणि आता शेतात नवेनवे प्रयोग करतो. तो आल्यापासून पिकं जोमदार येतात. फळं पण बाहेरच्या देशात पाठवतो तो”. माझं तोंड अजूनच वासलं. एवढं सगळं असूनही तुम्ही या लोकांबरोबर राहता खाता? ते म्हणाले, “अहो माझ्यासारखे कितीतरी असतील या वारीत. स्वतःचं मूळ विसरायचं नसेल तर माणसानं वारीला नक्की यावं”. रात्री गाडी आली. मी निघालो तसे तेही माझ्याबरोबर गाडीत बसले. मी म्हणालो, “अहो उद्या तुम्हाला दर्शन घ्यायचं आहे पांडुरंगाचं. तुम्ही कशाला येता. वारी अर्धवट राहील तुमची. पांडुरंग रागवेल.” तसे खोखो हसत म्हणाले, “अहो देव आहे तो. रागवायला तो काय माणूस आहे तुमच्या माझ्यासारखा? मुलगा गाडी चालवेल. तुम्हाला काही लागलं तर कोण बघेल? म्हणून येतो. आणि दर्शनाच म्हणाल तर तुम्हाला अडचणीत एकटं सोडून घेतलेलं दर्शन मला आणि माझ्या पांडुरंगालाही आवडायचं नाही. तुम्ही निर्धास्त रहा.” मला पुण्याला सोडून माझा फोन नंबर घेऊन ते बाप लेक लगेच घरी निघाले. आग्रह करूनही थांबले नाही. दोन दिवसांनी त्यांचा फोन आला. माझ्या तब्येतीची चौकशी करून म्हणाले, “तुम्हाला आनंदाची बातमी द्यायला फोन केला. मुलाच्या नव्या शेतात विहीर खोदताना पांडुरंगाची मूर्ती मिळाली. आषाढीलाच. तुम्हाला टोचणी राहील मला दर्शन घेता आलं नाही याची म्हणून सांगायला फोन केला.” मी स्तब्ध झालो. त्या एका वारीनी माझं आयुष्य माझी मतं संपूर्ण बदलून टाकली. माझ्या विचारांची मलाच लाज वाटायला लागली. तेव्हापासून मी बदललो. आणि दरवर्षी वारीत जाऊन त्या सगळ्या भक्तांमध्ये मिसळायला लागलो. जेवढी जमेल तेवढी लोकांची सेवा करायला सुरुवात केली.” 

डॉक्टरांची गोष्ट ऐकून मीही भारावलो. नकळत पांडुरंगाला हात जोडले. बाजूने जाणाऱ्या वारकऱ्यांचा टाळ चिपळ्याच्या तालातला जयघोष कानावर पडला.  विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठल !

- सोशल मीडिया साभार

उभा कसा राहिला विठेवरी ||धृ||

अंगी शोभे पितांबर पिवळा

गळया मध्ये वैजयंती माळा

चंदनाचा टिळा माथे शोभला ||१||

चला चला पंढरीला जावू

डोळे भरुनी विठू माऊलीला पाहू

भक्ती मार्ग त्याने आम्हा दाविला ||२||

ठेवोनिया दोन्ही कर कटी

तोह मुकुंद वाळवंटी

हरी नामाचा झेंडा तेथे लाविला ||३||

बाळ श्रावण रात्री आला

विठ्ठल मीच खरा अपराधी || धृ ||

ज्ञानेशाचे अमृत अनुभव, अनुकम्पेचे नेत्री आसव

स्वप्न तरल ते नकळ शैषव, विले त्यांत कधी विठ्ठला || १ ||

संत तुक्याची अभंगवाणी, इंद्रायणीचे निर्मळ पाणी

मीच बुडविला दृष्ट यौवनी, करुणेचा हा निधी विठ्ठला || २ ||

सरले शिश्नाव स्वच्छंदीपण, नुरले यौवन उरले मी पण

परी न रंगले प्रमप्त हे मन, तुझ्या चिंतनी कधी विठ्ठला || ३ ||

महाराष्ट्र ही संतांची भूमी मनाली जाते. मायभूमी महाराष्ट्रात अनेक संत होऊन गेलेत त्यांनी नेहमी समाजाला मोलाची शिकवण दिली आहे. जगावे कसे हे शिकवले, भक्ती शिकवली. तसेच पायावरी ही महाराष्ट्राचे आकर्षण असून वारकरी ही परंपरा मनापासून पाळत आहे. तसेच आषाढ महिना येताच सर्व वारकरींना ओढ लागते ती पंढरपूरची. अनेक मैल प्रवास करून सर्व वारकरी भक्तमंडळी विठूमाऊलीच्या दर्शनाला जातात. या पायवारीचा अनुभव खूप अदभूत असतो. 

अनेक संतांच्या पालख्या वारी निमित्त विठ्ठलाच्या दर्शनाला जायला निघतात. तर आषाढ शुद्ध दशमीच्या दिवशी या सर्व पालख्या एकत्रित होतात व एकेमकांची भेट घेतात. 

तसेच संत तुकाराम महाराज्यांची पालखी देखील यामधील प्रमुख पालखी आहे. यंदा 339 वर्षे संत तुकाराम महाराज यांच्या पालखीचे आहे. या पालखीचे प्रस्थान पंढरपूरकडे आज म्हणजे 28 जूनला होणार आहे. तर हे प्रस्थान देहू येथील इनामदार साहेब वाडा येथून होणार आहे. 

  

माय ही तूच, अन तूच बाप माझा,

गोडवे तुझे गावे वाटे खूप मजला,

शब्द मात्र सुचे ना, कसें आळवू मी तुजला,

हात जोडून, नतमस्तक होऊन, उभा भक्त तुझा रे,

कृपा करावी तूच, घ्यावं पदराखाली रे,

संकटी सकळा देव आठवतो, हीच रे रीत,

परी तूच मायबाप, करू नको विपरीत,

घाल पोटी अपराध सारे, दे आश्रय चरणी,

घे करवून सेवा, काय मागू मी आणि?

..अश्विनी थत्ते.

एकादशी तिथी प्रारंभ - 16 जुलै 2024 रात्री 08:33 पासून

एकादशीची तारीख संपेल - 17 जुलै 2024 रात्री 09:02 पर्यंत

पारणासाठी शुभ वेळ (उपवास सोडणे) - गुरुवार, 18 जुलै सकाळी 05.46 ते 08.06 पर्यंत.

पूजा शुभ मुहूर्त:

ब्रह्म मुहूर्त: प्रात: 04:13 ते 04:53 पर्यंत

प्रातः सन्ध्या: प्रात: 04:33 ते 05:34 पर्यंत

विजय मुहूर्त: दुपारी 02:45 ते 03:40 पर्यंत

गोधूलि मुहूर्त: संध्याकाळी 07:19 ते 07:39 पर्यंत

सायाह्न सन्ध्या : रात्री 07:20 ते 08:22 पर्यंत

अमृत काल : संध्याकाळी 04:23 ते 06:03 पर्यंत

सर्वार्थ सिद्धि योग : सकाळी 05:34 ते दुसर्‍यादिवशी पहाटे 03:13 पर्यंत

अमृत सिद्धि योग : सकाळी 05:34 ते दुसर्‍या दिवशी पहाटे 03:13 पर्यंत

या दिवशी या विशेष मंत्रांचा उच्चार करून भगवान श्री विष्णूंना झोपवले जाते.

हरिशयन मंत्र- 'सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जमत्सुप्तं भवेदिदम्। विबुद्दे त्वयि बुद्धं च जगत्सर्व चराचरम्।'

- अर्थात हे परमेश्वरा, तुझ्या जागे होण्याने संपूर्ण सृष्टी जागृत होते आणि तुझ्या झोपेने सर्व सृष्टी, गतिमान आणि अचल, झोपी जाते. तुझ्या कृपेनेच ही सृष्टी झोपते आणि जागते, तुझ्या कृपेने आमच्यावर आशीर्वादाचा वर्षाव कर.

तसेच देवशयनी म्हणजेच हरिशयनी एकादशीच्या दिवशी भगवान विष्णूची पूजा विधीनुसार करावी, जेणेकरून चार महिने भगवान विष्णूंचा आशीर्वाद कायम राहतो. यासाठी देवशयनी एकादशीच्या दिवशी ताटावर लाल कापड पसरून श्री विष्णूची मूर्ती किंवा चित्र ठेवून दिवा लावावा. त्यांना पिवळे कपडे अर्पण करा. पिवळ्या वस्तू अर्पण करा. भगवान विष्णूच्या मंत्रांचा जप करा. जर कोणताही मंत्र आला नाही तर फक्त 'हरी' नामाचा सतत जप करा. जर तुम्ही मंत्र जपत असाल तर तुळशी किंवा चंदनाच्या जपमाळाने जप करा. नंतर आरती करावी.

2. तामसिक पदार्थ खाऊ नये- देवशयनी एकादशीला पूर्ण रूपाने सात्विक आचार-विचार असावे. या दिवशी तामसिक पदार्थांचे जसे मास, कांदा, लसूण याचे सेवन करु नये. आणि कोणत्याही प्रकाराचा नशा करु नये. तंबाखू आणि सिगारेट ओढू नये. या दिवशी विडा देखील खाऊ नये. या पदार्थांचे सेवन केल्याने मनात वाईट विचार येऊ शकतात.

3. मनात वाईट विचार करु नये- आषाढी एकादशीला कोणाप्रती वाईट विचार आणू नये. आणि कोणाबद्दल वाईट देखील बोलू नये. जर आपल्या मनात एखाद्या प्रती द्वेष, ईर्ष्या, लोभ असल्यास या दिवशी या विकरांपासून दूर राहावे आणि देव भक्तीमध्ये मन रमवावे. तेव्हा पूजा सार्थक होते.

4. ब्रह्मचर्याचे पालन करावे- देवशयनी एकादशीला पूर्णपणे ब्रह्मचर्याचे पालन करावे. केवळ शरीर नाही तर मनाने देखील. या दिवशी असे विचार देखील मनात येणे योग्य नाही जे ब्रह्मचर्याच्या नियमांच्या विरुद्ध असतील. मनावर पूर्णपणे ताबा असावा आणि दिवस केवळ देवाच्या मंत्रांनी जप करत घालवावा. रात्री देखील जमिनीवर चटई घालून झोपावे, गादी वापरु नये.

Vitthal Mandir Pandhpur

 Who is Badve in Vitthal Temple of Pandharpur “माझा वाद माझ्या विठ्ठलाशी नाही तर त्याच्या आजूबाजूच्या बडव्यांशी आहे.”

“माझी माझ्या दैवताला विनंती आहे, आमच्या वरिष्ठांना विनंती आहे की अजूनपण आशीर्वाद पांडुरंगाने द्यावा. विठ्ठलाने आम्हाला द्यावा.”

अनुक्रमे राज ठाकरे आणि अजित पवार यांची त्यांचा पक्ष आणि काकांना सोडतानाची ही वाक्य आहेत.

एकनाथ शिंदे गटाने शिवसेनेत बंडखोरी करताना आणि आता छगन भुजबळ यांनी अजित पवारांची साथ देतानाही ‘विठ्ठलाभोवतीचे बडवे’ हा उल्लेख केला.

महाराष्ट्राच्या राजकारणात ज्यांचा सातत्याने उल्लेख होतो, ते बडवे कोण आहेत? पंढरपुरातील विठ्ठल मंदिरात प्रचलित असलेली बडव्यांची परंपरा काय होती आणि ती कशी बंद झालेली आहे हे आपण सविस्तर जाणून घेऊया.

पंढरपुरातील बडवे कोण? ही परंपरा काय होती?

वारकरी संप्रदाय आणि परंपरा यांच्या अभ्यासकांनी दिलेल्या माहितीनुसार बडवे हे ब्राम्हण समाजातील एक कुळ आहे. विठ्ठल मंदिराचं व्यवस्थापन मुख्य पुजारी असलेल्या बडवे समाजाकडे, तर रुक्मिणी मंदिराचं व्यवस्थापन उत्पात समाजाकडे होतं. गेल्या अनेक शतकांपासून ही परंपरा सुरु होती.

“ही परंपरा शेकडो वर्षांपासूनची आहे. ते नेमके कसे आले त्यांना कुणी नेमलं याबद्दलची अचूक माहिती सांगता येणार नाही. परंतू अगदी ज्ञानेश्वर महाराज, नामदेव महाराज यांच्या काळापासून मंदिराचं व्यवस्थापन ते करत होते. ही ब्राम्हण समाजातली पोटजात म्हणता येणार नाही. पंढरपूरातलं ब्राम्हण समाजातील एक ते कुळ आहे.

मंदिर त्यांच्या ताब्यात असायचं, त्यामुळे मंदिरात कुणाला प्रवेश द्यायचा, कुणाला सोडायचं, कुणी पुजा करायची हे सगळं ते ठरवायचे,” असे लेखक आणि संत साहित्याचं अभ्यासक सदानंद मोरे यांनी बीबीसी मराठीसोबत बोलताना सांगितलं.

ज्येष्ठ पत्रकार आणि रिंगण अंकाचे संपादक सचिन परब यांच्या सांगण्यानुसार, पंढरपुरातल्या सगळ्याच पुजा-यांना सरधोपटपणे बडवे म्हटलं जातं. पण त्यांच्यातंही बरेच प्रकार आहेत. विठ्ठलमंदिराची सगळी व्यवस्था बघणं, हे बडव्यांचं परंपरागत काम होतं. त्यात महत्त्व मूर्तीच्या संरक्षणाला होतं.

“विठोबाची पूजा करणारे ते बडवे. रखुमाईचे ते उत्पात . त्यातले बडवे स्वत: पूजा करत नव्हते. त्यासाठी सेवेधारी होते आणि बडवे त्यांचे इनचार्ज, मुकादम. सेवेधा-यांमध्येही सात प्रकार. पुजारी विठोबाला स्नान घालायचे, कपडे नेसवायचे आणि गंध - अत्तर लावत प्रत्यक्ष पूजा करायचे. बेणारे पूजेचे मंत्र म्हणायचे. हरिदास भजन म्हणायचे. डिंगरेंचं काम सजलेल्या देवाला चांदीचा आरसा दाखवणं. दिवटे यांचं काम शेजारतीच्या वेळी दिवटी पेटवून धरणे. पूजा होताना डांगे चांदीचा दंड धरून उभे असत. परिचारक स्नानासाठी पाणी गरम करून आणतात आणि आरती तयार करतात."

रखुमाईकडे हे सगळं एकटे उत्पात करतात. फक्त एक गुरू मंत्र म्हणायला असतात. अर्थातच ही सगळी मंडळी जातीने ब्राम्हण. सकाळी दरवाजे उघडण्यापासून ते रात्रभर मंदिरात थांबण्यापर्यंत, नैवेद्यापासून पूजासामग्री आणि साज-या होणा-या उत्सवांपर्यंत सगळी व्यवस्था बडव्यांकडे होती.

त्याबदल्यात बडव्यांना स्वत: पूजा न करताही देवापुढच्या दक्षिणेचा अधिकार मिळाला होता आणि मंदिराची कथित मालकी होती,” असं सचिन परब यांनी सांगितलं.

बडव्यांविरोधात तक्रारी

संत चोखोबांचा साधारणपणे सातशे वर्षांपुर्वीचा एक अभंग आजही प्रसिद्ध आहे. त्यात चोखोबा म्हणतात,

"धांव घाली विठू आता चालू नको मंद। बडवे मज मारिति ऐसा काही तरि अपराध ॥"

यावरुन बडवे हे तेंव्हापासून चर्चेत असावेत असं दिसतं. आत्ताच्या राजकीय गदारोळात विठ्ठलाभोवतीचे बडवे ही उक्ती वापरली जाते.

1960 च्या दशकानंतर विठ्ठल मंदिरातील बडव्यांविरोधातल्या तक्रारींची धार तीव्र झाली. या तक्रारी निरनिराळ्या स्वरुपाच्या होत्या.

'दिव्य मराठी' या दैनिकातील धनंजय रानडे यांनी लिहिलेल्या एका विशेष लेखामध्ये त्यांनी त्याचा उहापोह केलेला आहे.

"पंढरपूर अखिल मराठी मनाचे श्रद्धास्थान असल्याने दर्शनास नेहमीच गर्दी होत असे. आजही होते. परंतु मंदिरामधून दर्शनाबाबत व व्यवस्थेबाबत भाविकांच्या सातत्याने तक्रारी येत. या तक्रारींमध्ये सतत होणा-या महापूजांमुळे भाविकांना दर्शनासाठी तिष्ठत थांबावे लागत असे, ही तक्रार मुख्य होती. श्रींच्या यजमान महापूजेचे उत्पन्न पुजारीवर्गास मिळत असल्यामुळे दिवसातून अनेक वेळा महापूजा होत. पूजेच्या काळात दर्शनवारीतील भाविकांना ताटकळत थांबावे लागे.

याशिवाय वारीच्या कालावधीत दिवसाचे व्यवस्थापन पोलिसांकडे असे, त्या वेळी दर्शनवारीने येणा-या भाविकांचे दर्शन होई, तर रात्री 10 ते सकाळी 6 या वेळेत बडवे, पुजारी आदींना त्यांच्या यजमानास दर्शनास नेण्याची मुभा असे. त्यामुळे रात्रभर बडव्यांमार्फत जाणा-या लोकांचे दर्शन सुरू असे. याशिवाय प्रत्यक्ष दर्शन घेताना, तीर्थ देताना वा परिवार देवतांचे दर्शन घेताना दक्षिणा मागणे, तसेच प्रसाद देण्यासाठी दक्षिणा मागणे याबाबतही तक्रारी होत्या," असं या लेखामध्ये म्हटलेलं आहे.

लेखक आणि अभ्यासक सदानंद मोरे यांनी दिलेल्या माहितीनुसार साठच्या दशकात वारकरी संप्रदायातले लोक पुढे आले. त्यांनी वारकरी महामंडळ म्हणून एक संघटना काढली आणि त्या महामंडळाच्या वतीने आंदोलन करण्यात आलं.

“त्यामध्ये मंदिराचं व्यवस्थापन बडव्यांकडे ठेऊ नये अशी मागणी करण्यात आली. त्यानंतर सरकारने न्यायमुर्ती नाडकर्णी यांचं कमीशन नेमलं,” असं सदानंद मोरे यांनी सांगितलं.

महाराष्ट्र सरकारने 1968 सालामध्ये बी. डी. नाडकर्णी (निवृत्त जिल्हा न्यायाधीश) यांची एकसदस्यीय चौकशी आयोग म्हणून नियुक्ती केली. या आयोगाने आपला अहवाल, दिनांक 2 फेब्रुवारी 1970 रोजी शासनाला सादर केला. यामध्ये पुजारी वर्गाचे अधिकार नष्ट करून मंदिराबाबत स्वतंत्र कायदा करून समिती स्थापन करण्याची शिफारस करण्यात आली.

त्यानुसार तेव्हाच्या महाराष्ट्र सरकारने ज्यामध्ये बॅ. ए. आर. अंतुले हे विधी व न्यायमंत्री होते, ठराव मांडून पंढरपूर मंदिरे अधिनियम, 1973 पारित केला.

“नाडकर्णी आयोगाने अनेक लोकांच्या मुलाखती घेतल्या. लेखी काही निवेदनं घेतली. त्यानंतर सरकारला शिफारस केली की, यांच्याकडून व्यवस्थापन काढून घ्या. त्याप्रमाणे सरकारने कायदा केला. त्याविरोधात बडवे मंडळी कोर्टात गेली. सुप्रीम कोर्ट पर्यंत लढली. कोर्टातला निर्णय त्यांच्या विरोधात लागला. तेव्हापासून व्यवस्थापन त्यांच्याकडे नाही,” असं सदानंद मोरे यांनी सांगितलं.

'बडवे हटाओ' चळवळ

अधिनियमाला बडव्यांनी कोर्टात आव्हान दिलं. 2014 साली सुप्रीम कोर्टाचा निकाल आला. पण त्याआधी जवळपास 40 वर्ष कोर्टांमध्ये लढाई सुरु होती. हायकोर्टाच्या निर्णयानंतर बडवे सुप्रीम कोर्टात गेले आणि तिथे ही केस पडून राहिली.

त्यादरम्यान बडवे हटाओ चळवळ राबवण्यात आली आणि ती तेव्हा खूप गाजली. डॉ. भारत पाटणकर या चळवळीच्या अग्रभागी राहिले होते.

“सुप्रीम कोर्टामध्ये ती केस अनेक वर्ष पडून होती. त्याकडे कुणी लक्ष देत नव्हतं. इकडे मात्र बडव्यांचा सगळा व्यवसाय सुरु होता. त्यामध्ये त्रास होत होता. या सगळ्या प्रकारात लुबाडणूक एका बाजूला आणि पेटीत येणारी रक्कम ही बडवे आणि उत्पातांच्या घरी जात होतं. या सगळ्या पार्श्वभुमीवर वारकरी संप्रदायातली काही मंडळी आणि आम्ही विद्रोही सांस्कृतिक चळवळीतली काही मंडळी मिळून एकत्र आलो. आम्ही ठरवलं की, महाराष्ट्र सरकारने चांगल्या प्रकारे सुप्रीम कोर्टात ती केस लढवली पाहीजे.

तज्ञ वकील लागले तर द्यायला पाहिजेत. म्हणून मग आम्ही आंदोलन सुरु केलं. वाखरीला बेमुदत ठिय्या आंदोलन केलं. देवळाच्या जवळ मोर्चा काढला. पृथ्वीराज चव्हाण मुख्यमंत्री असताना ते रेस्ट हाऊसला आले होते. तिथे आम्ही आधीच जाऊन बसलो होतो. आम्ही ठरवलं होतं की त्यांना महापुजेला जाऊ देणार नाही. त्यांनी तिथे आमच्या सोबत बैठक घेतली,” असं भारत पाटणकर यांनी केलं

सुप्रीम कोर्टाने जानेवारी 2014 मध्ये बडव्यांच्या विरोधात निर्णय दिला.

डॉ. भारत पाटणकर सांगतात की, सुप्रीम कोर्टाच्या निकालानंतर 17 जानेवारी 2014 रोजी बडव्यांकडून मंदिराचा ताबा घेण्यात आला

मंदिर प्रवेशासाठी साने गुरुजींचे उपोषण

विठ्ठल हा कष्टकऱ्यांचा, शेतकऱ्यांचा, अठरा पगड जाती-जमातींचा हा देव म्हणून ओळखला जातो. परंतु या मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश नव्हता. त्यांच्या प्रवेशासाठी साने गुरुजींनी भारताचं स्वातंत्र्य दृष्टीक्षेपात आलेलं असताना लढा दिला. अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश मिळावा यासाठी साने गुरुजींना उपोषणही करावं लागलं.

साने गुरुजींनी दिलेल्या या लढ्यावर 'साधना' प्रकाशनातर्फे ‘साने गुरुजींचा पंढरपूर मंदिर प्रवेश लढा’ हे पुस्तकही प्रकाशित करण्यात आलेलं आहे.

या पुस्तकाचा सारांश देताना मोजक्या शब्दात साने गुरुजींनी तेव्हा दिलेल्या लढ्याची माहिती देण्यात आलेली आहे.

‘भारताचे स्वातंत्र्य दृष्टिपथात आले तेव्हा, साने गुरुजींनी अस्पृश्यता नष्ट करण्यासाठीचा पहिला प्रतिकात्मक कार्यक्रम म्हणून 'अवघ्या महाराष्ट्राचे दैवत असलेले पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिर अस्पृश्यांसाठीही खुले व्हावे, अन्यथा मी आमरण उपोषण करीन' अशी घोषणा केली. आणि जानेवारी ते एप्रिल 1947 या चार महिन्यांत जनजागृती करण्यासाठी झंझावती दौरा केला. त्या काळात एकट्या पश्चिम महाराष्ट्रात त्यांनी 400 पेक्षा अधिक सभा घेतल्या. तेव्हा गावोगावची 300 मंदिरे खुली झाली. मात्र पंढरपुरच्या बडव्यांनी दाद दिली नाही, म्हणून 1 मे 1947 रोजी गुरुजींनी उपोषण सुरु केले. मग दहा दिवसांच्या उपोषणानंतर ते मंदिर अस्पृश्यांसाठी खुले झाले,’ असं पुस्तकाच्या सारांशात म्हटलेलं आहे.

राज ठाकरे ते छगन भुजबळ- बडव्यांचा उल्लेख

शिवसेना सोडल्यानंतर 2006च्या जानेवारी आणि फेब्रुवारीमध्ये राज ठाकरे यांनी महाराष्ट्राचा दौरा केला. तिथून परतल्यानंतर राज ठाकरे यांनी 9 मार्च 2006ला मुंबईतल्या यशवतंराव चव्हाण सेंटरमध्ये एक पत्रकार परिषद बोलवली. राज ठाकरे काय घोषणा करतात, याकडे सर्वांच्या नजरा लागल्या होत्या.

अखेर राज ठाकरे यांनी त्यांच्या नव्या पक्षांची घोषणा केली. पक्षाचं नाव आणि झेंडा त्यांनी जाहीर केला, ज्यात भगव्याबरोबरच पांढरा, हिरवा आणि निळ्या रंगांचा समावेश होता.

"माझ्या विठ्ठलाभोवती बडव्यांची गर्दी जमा झाली आहे," हे राज ठाकरे यांचं त्यावेळचं वाक्य फार गाजलं होतं. यावेळी राज यांनी 18 मार्च 2006ला पक्षाची पहिली सभा शिवाजी पार्कमध्ये घेण्याची घोषणा केली.

यानंतर 2022 मध्ये एकनाथ शिंदेंच्या नेतृत्वात एक मोठा गट शिवसेनतून बंड करुन बाहेर पडला. त्यावेळी बंडात सहभागी असलेल्या संजय शिरसाट यांनी उद्धव ठाकरेंच्या नावाने एक पत्र लिहीलं होतं. या पत्राला रिट्वीट करताना एकनाथ शिंदे यांनी ही आमदारांची भावना असल्याचं म्हटलं होतं.

त्यामध्ये संजय शिरसाट यांनी लिहिलं होतं की, “आमदार म्हणून बंगल्यावर प्रवेश करण्यासाठी, आम्हाला तुमच्या आजूबाजूला असलेल्या लोकांमधून निवडून न येणाऱ्या, विधान परिषद आणि राज्यसभेत आमच्या जीवावर जाणाऱ्या बडव्यांची मनधरणी करायला लागत होती. हेच सो कॉल्ड (चाणक्य कारकून) बडवे आम्हाला डावलून राज्यसभा आणि विधान परिषद निवडणुकीची रणनिती ठरवत होते. ”

नुकतंच राष्ट्रवादीमध्ये झालेल्या उलथापालथीनंतर बांद्रा इथल्या सभेत बोलताना छगन भुजबळ यांनी बडव्यांचा उल्लेख केला.

“'शरद पवार यांच्याबद्दल आजही आमच्या मनात प्रेम आहे. ते आमचे विठ्ठल आहेत. पण विठ्ठलाला बडव्यांनी घेरलं आहे. त्यामुळे साहेब तुम्ही बडव्यांना दूर करा आणि आम्हाला आशीर्वाद द्या”, अशा शब्दांत राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या अजित पवार गटाचे नेते छगन भुजबळ यांनी आपल्या भावना व्यक्त केल्या आहेत.

यामुळे बडवे हा शब्द परत चर्चेत आला.

'तुमच्या स्वार्थासाठी आमची बदनामी का?'

वारंवार होत असलेल्या बडवे समाजाच्या बदनामी नंतर बडवे समाजाने नेत्यांच्या वक्तव्यांवर नाराजी व्यक्त केली आहे.

“आम्ही कधीही आमच्या विठ्ठलाला सोडले नाही त्याच्यासोबत गद्दारी केली नाही. मात्र तुम्ही स्वार्थासाठी विठ्ठलाला सोडून गेले. आम्ही शासनाच्या एका आदेशावर आमच्या शेकडो वर्षाच्या परंपरा, हक्क सोडून विठ्ठल मंदिरातून बाहेर आलो पण आमच्या मनात आजही तोच विठ्ठल आहे.

तुमच्या स्वार्थासाठी तुम्ही गद्दारी करणार आणि आम्हाला का बदनाम करता? अशा राजकीय नेत्यांच्या वक्तव्याने मनाला खूप त्रास होतो,” असं पंढरपुरातील श्रीकांत महाजन बडवे यांनी माध्यमांशी बोलताना सांगितलं.

याचसोबत लोकांसमोर आमचा इतिहास ज्या प्रकारे मांडला जातोय, तो तसा नाही असाही दावा बडवे समाजाकडून करण्यात आलेला आहे.
Published By -Smita Joshi

कित्येक अंतर चालत, उन पावसाचा चालणारा खेळ अनुभवत, पायाला चालून होणारा त्रास विसरत, फक्त भगवंत भेटीची आस मनात बाळगत पुढे घेऊन जाणारा असा हा प्रवास आहे. 

ह्या प्रवासा करता काही स्वरचित ओळी 

कोणी न येथे असे मोठा

कोणी न येथे लहान

मनातल्या भक्तीचा साठा

विसरवतो भूक तहान.....(१)

वारकरी विसरे सण वार

विसरे तो सर्व व्यापार

न आठवे त्यास परिवार 

डोळ्यास दिसे फक्त पंढरीचे द्वार.....(२)

माहेर वारकऱ्यांचे असे पंढरीत

अनेक मैल ते येती चालत,

बांधून चालती ते आस मनात

की भगवंत भेटतील त्यांसी पंढरीत....(३)

पिता दिसे त्यांसी विठ्ठलात 

माता दिसे त्यांसी रुख्मिणीत 

असाच भाव हा प्रत्येक वारकऱ्यात

माहेरच जणू असे त्यांचे पंढरीत....(४)

भोळे भाबडे ते असती मनाचे

मुख दिसता त्यांसी मायबापाचे

भाव जाती अपूर्णत्वाचे 

वाटे, पारणे फिटले लोचनाचे.....(५)

दर्शन करुनी गृह वाट धरीसी

विरह दुःख मनात लपविसी

करी विनंती पांडुरंगासी

की पुन्हा बोलवावे तुम्ही पंढरपुरासी ....(६)

वर्षभर पुरेल असे पंढरीच्या वारीचे समाधान आणि गोड आठवणींची शिदोरी घेऊन, परत माघारी जाताना खूप भावूक व्हायला होते. 

डोळ्यातून वाहे माय चंद्रभागा ह्या पंक्तीची आठवण होऊ लागते, आणि पुढील वारी ची ईच्छा मनात ठेवून मायबापास भक्तिभावे निरोप देऊन व त्यांचा आशीर्वाद घेऊन माघारी परतावे लागते.

श्री विठ्ठलांचे नाम आधी || धृ ||

म्हण कां रे म्हण कां रे जना

श्री विठ्ठलाचे नाम वाचे || १ ||

पतित पावन साचे

श्री विठ्ठलाचे नाम वाचे || २ ||

शिस्तीत चालते माऊलीची पंढरीची वारी,

भावाचा भुकेला असतो प्रत्येक वारकरी,

पाण्या पावसाची भीती तो जराही न करी,

थकत नाही पाय त्याचे, वारीत चालता,

तहान भुकेची काळजी कधीच न बाळगता,

नेम वारीचा सहसा नाही चुकवितो तो,

साधभोळा वारकरी सदैव वारीत दंग होतो,

रंगात भक्ती च्या रंगून, तो वाटचाल करतो,

जाहले दर्शन विठुरायाचे, की धन्य धन्य होतो.

पुरते वर्षभर ऊर्जा दर्शनाने मिळालेली,

करतो कष्ट वर्षभर,खातो भाकर कष्टानं कमावलेली! 

.....अश्विनी थत्ते.

श्री स्वामी समर्थ सद्गुरू देवता

ओंकार बीजं

पुंडलीक शक्ती

श्री ज्ञानेश्वर किलकम्

इह जन्मे चिदानंद सन्मान प्रतिष्ठा प्राप्यर्थम्

इदं स्तोत्र जपे विनियोगः।

अथ न्यासः -

ॐ नमो भागवते विठ्ठलाय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः।

ॐ तत्वप्रकाशात्मने तर्जनीभ्यां नमः।

ॐ शंखचक्रगदाधरात्मने मध्यमाभ्यां नमः।

ॐ सृष्टिसंरक्षणार्थाय अनामिकाभ्यां नमः।

ॐ त्रिमूर्त्यात्मकाय कनिष्ठिकाभ्यां नमः।

ॐ वरदाभयहस्ताय करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः।

एवं हृदयादिन्यासः -

महायोगपीठे तटे भीमरथ्या वरं नीलमेघावभासं आनंदमकंदं ।

परब्रह्म लिंगं प्रमाणं कौस्थुभालंकृतं श्रीनिवासमं शिवं शांतम् ॥

चारूहासयम कंजनेत्रं सुरैरर्चितं दिव्यरत्नविभुषितम्

तुलसीमला धरम् तम् पांडुरंगं मम् ध्यानं कुरु ॥

जगन्मातरं मातरं पद्मजाः

परब्रह्मशक्तिं परामप्रमेयं ।

अनंतरूपामं अचिंत्याम् शु‍भां सुमान्यां शरण्यामं च् ॥

विदर्भेशकन्यां चंद्रभागातीरे वसन्याम् हरिप्रिया

हरिवल्लभी श्री रुक्मिणी माता मम् ध्यानं कुरु ॥

पूर्वे श्री ज्ञानेश्वर माऊली सहित सर्वदेवस्वरुपाय

सर्वयंत्रस्वरुपिणे सर्वतंत्रस्वरुपाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

अग्नेयां श्री तुकाराम सहित परमंत्रप्रणाशाय परयंत्रनिवारिणे

परतंत्रविनाशाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

दक्षिणस्यां गोरा कुंभार सहित परात्परस्वरुपाय परमात्मस्वरुपिणे

परब्रह्मस्वरुपाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

नैऋत्याम् श्री निवृत्तीनाथ सहित विश्वरुपस्वरुपाय विश्वव्यापीस्वरुपिणे

विश्वम्भरस्वमित्राय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

पश्चिमे श्री सोपान काका सहित परमहंसस्वरुपाय सोऽह

ं हंसस्वरुपिणे हंसमंत्रस्वरुपाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

वायव्यां श्री मुक्ताई सहित अनिर्वाच्य स्वरुपी अखण्ड

ब्रह्म रुपिणे आत्मतत्वप्रकाशाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

उत्तरस्यां श्री एकनाथ महाराज सहित क्षराक्षरस्वरुपाय

अक्षरायस्वरुपिणे ओंकारवाच्यरुपाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

ईशान्याम् श्री नामदेव महाराज सहित बिंदूनादकलातीत

भिन्नदेहसमप्रभ अभिन्नायैव विश्वाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

ऊर्ध्वदिशेनं भक्त पुंडलिक सहित भीमातीरनिवासाय

पंढरीपुरवासीने पांडुरंगप्रकाशाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

अधोदिशेनं श्री जनाई सहित अन्य सर्व संत सहित सर्वयोगार्थत

तत्वज्ञ सर्वभूतहितेरत सर्वलोकहितार्थाय श्री पांडुरंग रुक्मिणी मम् ध्यानं कुरु ॥

इति ध्यानं -

अथ प्रयॊगमंत्रम्

ॐ नमो भागवते परमात्मने

ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ

श्री पांडुरंग पिता रुक्मिणी माता हुँ फट् घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते परमात्मने ॐ

नं नं नं नं नं नं नं नं नं

श्री पांडुरंग पिता रुक्मिणी माता हुँ फट् घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते परमात्मने

ॐ मं मं मं मं मं मं मं मं मं

श्री पांडुरंग पिता रुक्मिणी माता हुँ फट् घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते परमात्मने

ॐ नां नां नां नां नां नां नां नां नां

श्री पांडुरंग पिता रुक्मिणी माता हुँ फट् घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते परमात्मने ॐ

रां रां रां रां रां रां रां रां रां

श्री पांडुरंग पिता रुक्मिणी माता हुँ फट् घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते परमात्मने ॐ

यं यं यं यं यं यं यं यं यं

श्री पांडुरंग पिता रुक्मिणी माता हुँ फट् घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते परमात्मने ॐ

णां णां णां णां णां णां णां णां णां

श्री पांडुरंग पिता रुक्मिणी माता हुँ फट् घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते परमात्मने ॐ

यं यं यं यं यं यं यं यं यं

श्री पांडुरंग पिता रुक्मिणी माता हुँ फट् घे घे घे स्वाहा ।

अथ मूल मंत्र

ॐ नमो भागवते श्री विठ्ठल पिता रुक्मिणी माता

ॐ ज्ञानेश्वर संजीवन कारी

ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ ॐ

पूर्वे इंद्रधता ज्ञानधाता ज्ञानवेत्ता ज्ञानशिरोमणी

ज्ञानदा ज्ञानदर्शी ज्ञानपर्जन्यकारी शंखधारी

तुकाराम ज्ञानदायी हुँ फट् घे घे घे घे घे घे घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते

श्री विठ्ठल पिता रुक्मिणी माता

ॐ ज्ञानेश्वर संजीवन कारी ॐ

नं नं नं नं नं नं नं नं नं

अग्नेयां अग्निधाता मंगलकारी मंगलधाता

मंगलकर्ता मंगलप्रसारी मंगलप्रकाशी

सुदर्शनधारी तुकाराम ज्ञानदायी

हुँ फट् घे घे घे घे घे घे घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते

श्री विठ्ठल पिता रुक्मिणी माता

ॐ ज्ञानेश्वर संजीवन कारी ॐ

मं मं मं मं मं मं मं मं मं

दक्षिणस्यां यमधाता जीवनधाता जीवनमार्गदर्शी

जीवनप्रीणनकर्ता जीवनव्यापकी जीवनसंचार

गदाधारी तुकाराम ज्ञानदायी

हुँ फट् घे घे घे घे घे घे घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते

श्री विठ्ठल पिता रुक्मिणी माता

ॐ ज्ञानेश्वर संजीवन कारी ॐ

वां वां वां वां वां वां वां वां वां

नैऋत्याम् निऋतीधाता भाग्यशाली भाग्यधाता

भाग्यप्रकाशी भाग्यज्ञाता भाग्यप्रफुल्लितकारी

पद्मधारी तुकाराम ज्ञानदायी

हुँ फट् घे घे घे घे घे घे घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते

श्री विठ्ठल पिता रुक्मिणी माता

ॐ ज्ञानेश्वर संजीवन कारी ॐ

सुं सुं सुं सुं सुं सुं सुं सुं सुं

पश्चिमे वरुणधाता प्रेमशाली प्रेमधाता प्रेमप्रकाशी

प्रेमज्ञाता प्रेमप्रफुल्लितकारी कौस्तुभधारी

तुकाराम ज्ञानदायी

हुँ फट् घे घे घे घे घे घे घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते

श्री विठ्ठल पिता रुक्मिणी माता ॐ

ज्ञानेश्वर संजीवन कारी

ॐ दें दें दें दें दें दें दें दें दें वायव्याम

वायुधाता कामधेनुधारी गोपाली गोवर्धनधारी

गोकुळवासी गोपी गोवत्सधारी तुकाराम

ज्ञानदायी हुँ फट् घे घे घे घे घे घे घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते श्री विठ्ठल पिता रुक्मिणी माता

ॐ ज्ञानेश्वर संजीवन कारी ॐ

दां दां दां दां दां दां दां दां दां

उत्तरस्यां कुबेरधाता धनधान्यदायी धनधान्यकी

धनाढ्य धनधान्यवर्धनकारी धनधान्यसमृद्धीकारी

तुलसीमालाधारी तुकाराम ज्ञानदायी

हुँ फट् घे घे घे घे घे घे घे घे घे स्वाहा ।

ॐ नमो भागवते श्री विठ्ठल पिता रुक्मिणी मात

ा ॐ ज्ञानेश्वर संजीवन कारी ॐ

यं यं यं यं यं यं यं यं यं

ईशान्यां ईशधाता संजीवनकारी संजीवनदायी

संजीवनप्रकाशी संजीवनप्रसारी संजीवनधाता

संजीवनबुटीधारी तुकाराम ज्ञानदायी

हुँ फट् घे घे घे घे घे घे घे घे घे स्वाहा ।

इति मूलमंत्र -

यं इदं कवचं धारणेन अष्टसिद्धीम लभते

प्रतिपदां पठणेन सुखं अवाप्नोति ।

द्वितियां पठणेन समृद्धी प्राप्नोति ।

तृतियां पठणेन मनः शांती च लभते ।

चतुर्थयां पठणेन आत्मसौख्यं प्राप्नोति ।

पंचम्याम् पठणेन पुत्रपौत्र संपत भवती ।

षष्ठ्याम पठणेन सर्व देवदेवता वश्यमं करोति ।

सप्तम्याम् पठणेन सौभाग्य वर्धयती ।

अष्ठम्याम् पठणेन नवदुर्गाशक्तिं च लभते ।

नवम्याम् पठणेन विश्वव्यापी सिद्धीं च लभते ।

दशम्म्याम् पठणेन मृत्युंजय सिद्धीं च लभते ।

एकादश्याम् पठणेन चतुःषष्ठीकलाम् प्राप्नोति ।

द्वादश्याम् पठणेन शिवशक्ती सानिध्य लभते ।

त्रयोदश्याम् पठणेन कामदेव रती प्रसन्नं करोति ।

चतुर्दश्याम् पठणेन ज्ञानवंत करोति ।

पौर्णिमा पठणेन महातेजोमयी प्रतिष्ठां च लभते ।

अमावस्यां पठणेन शत्रुनाशनं तथा षट्कर्म सिद्धीं च लभते ।

आषाढी कार्तिकी एकादश्याम् पंढरपूर यात्रा कालेच

पठणेन स सर्व सिद्धीं च लभते ।

तथा विष्णुलोकं प्राप्नोति न संशयः ॥

॥ श्री विठ्ठलरुक्मिपर्णमस्तु ॥

॥इति श्री पांडुरंग रुक्मिणी कवच संपूर्ण॥

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

|| श्री स्वामी समर्थापर्ण मस्तु||

लिंब लोन करा सावळ्याला ||धृ||

दूरच्या भेटीला बहु आवडीचा

जीवन सरिता नारायण ||१||

सर्व माझे गोत्र, मिळाले पंढरी

मी माझ्या माहेरी धन्य झालो ||२||

तुका म्हणे माझा आला सखा हरी

संकट निवारी पांडुरंग ||३|| 

विठ्ठलाच्या पायी विट झाली भाग्यवंत ||धृ||

युगे अठ्ठावीस उभा विठु विटेवरी

धन्य झाली चंद्रभागा धन्य ती पंढरी

अनाथांच्या नाथ हरी असे कृपावंत ||१||

कुठली ती होती माती कोण तो कुंभार

घडविता उभा राहे पहा विश्वंभर

तिच्यामुळे पंढरपूर झाले किर्तीवंत ||२||

पाहुनिया विटेवरी विठू भगवंत

दत्ता म्हणे मन माझे होई तेथे शांत

गुरुकृपे साधियेला मी आज हा सुपंथ ||३||

ज्या वर्षी श्रावण, भाद्रपद किंवा आश्विन महिन्यात अधिक मास येतो, त्या वर्षी चातुर्मास पाच महिन्यांचा असतो.

चातुर्मासात विवाह मुहूर्त नसतात. या काळात हिंदू धर्मांत अनेक व्रत-उपासना केल्या जातात. या काळात हिंदू धर्मात वर्णित संस्कारांपैकी यज्ञोपवीत संस्कार, विवाह, दीक्षा ग्रहण, यज्ञ, गृहप्रवेश, गोदान इत्यादी शुभ कर्म केली जात नाहीत. चातुर्मासाला पौराणिक कथेचा संदर्भ आहे. काळात शेषशायी विष्णू जलाशयात निद्रा घेतात असा समज आहे.

ब्रह्मवैवर्त पुराणानुसार देवशयनी एकादशी या काळात व्रते केल्याने सर्व पाप नष्ट होते. सत्कर्म करणे, सत्कथा ऐकणे, सत्पुरुषांची सेवा, संत दर्शन, दानधर्म इत्यादी गोष्टी चातुर्मासात अत्यंत महत्त्व आहे.

नवसृष्टी निर्मिती हे ब्रम्हदेवाचे कार्य चालू असताना पालनाकरता श्रीविष्णू निष्क्रिय असतात आणि म्हणूनच चातुर्मासात विष्णू शयन करतात. तेव्हा श्रीविष्णू क्षीरसागरात शयन करतात, असे समजले गेले आहे. आषाढ शुद्ध एकादशीला विष्णू शयन, तर कार्तिक शुद्ध एकादशीनंतर म्हणजे द्वादशीला विष्णू प्रबोधोत्सव साजरा केला जातो.

देव शयनी असल्यामुळे या निद्राकाळात असुर प्रबळ होतात आणि मानवाला त्रास देऊ लागतात. असुरांपासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी या दरम्यान व्रत, पूजा, आचरण केले जातात.

धार्मिक शास्त्रानुसार चातुर्मासात मनुष्याने कोणते तरी व्रत अवश्य करावे. पावसाळा असल्यामुळे स्थलांतर शक्य नसावे म्हणून चातुर्मास व्रत एका स्थानी राहूनच करण्याची पद्धत पडली असावी. तसेच या दरम्यान शरीरातील पचनादी संस्थांचे कार्य वेगळ्या पद्धतीने सुरू असल्यामुळे कांदे, वांगी, चिंचा इत्यादी खाद्यपदार्थ टाळण्यास सांगितले आहेत.

अनेक लोक चातुर्मासात एखादे व्रत करतात. एखादा नियम धरतात जसे पर्णभोजन म्हणजे पानावर जेवण करणे, एकभोजन म्हणजे एक वेळेस जेवणे, अयाचित म्हणजे न मागता मिळेल तेवढे जेवणे, एकवाढी म्हणजे एकदाच सर्व पदार्थ वाढून घेणे, मिश्रभोजन म्हणजे सर्व पदार्थ एकत्र मिसळून जेवणे इत्यादी. अनेक स्त्रिया चातुर्मासात धरणे-पारणे नावाचे व्रत करतात. यात एक दिवस भोजन आणि दुसऱ्या दिवशी उपवास, असे सतत चार मास करायचे असते. कित्येक स्त्रिया चातुर्मासात एक किंवा दोन धान्यांवर राहतात. काही एकभुक्त राहतात.

विठ्ठल विठ्ठल जय हरी

दुमदुमली पंढरी, पांडुरंग हरी तो पहा विठेवरी

विठ्ठल विठ्ठल जय हरी

कधी प्रगटला तो जगजेठी आला पुंडलिकाच्या भेटी

पाहून सेवा घर, थांबला हरी तो पाहे विठेवरी

विठ्ठल विठ्ठल जय हरी || १ ||

नाम देव नामात रंगला, संत तुका कीर्तनी दंगला

टाळ घेउनी तरी, चला वारकरी, तो पहा विटेवरी

विठ्ठल विठ्ठल जय हरी || २ ||

संत जनाई ओवी गाई, विठाई ग विठाई

माझी पंढरीची आई, कशी सखू अन बहिणाबाई

विठाई ग विठाई, माझी पंढरीची आई,

रखुमाई मंदिरी ऐकली परी तो पहा विठेवरी

विठ्ठल विठ्ठल जय हरी || ३ ||

वारा वाहे भलत्या ठाया, हीच माझी राग छाया … || १ ||

गाता येईल तैसेची गावे, मुखी हरी हरी म्हणावे … || २ ||
 

तन मन नेणु देवा, नामा विनवितो केशवा … || ३ ||

dnyaneshwar

नाथ संप्रदाय, वैष्णव संप्रदाय किंवा वारकरी संप्रदाय काही म्हणा आशय सगळ्याचा एकच आहे, अर्थात देव विठ्ठलाची भक्ती करत असले लोकं. संत नामदेव महाराजांसोबत त्यांनी वारकरी संप्रदायाच्या प्रचार केला. वारकरी संप्रदायात कोणीही येऊन ईश्वरप्राप्ती करू शकतो असे ज्ञानेश्वर महाराज म्हणत असे आणि तेव्हापासूनच वेग-वेगळ्या संप्रदायाच्या लोकांनाही वारीमध्ये सामील होण्याची आणि विठ्ठलाचे वारकरी व्हायची संधी मिळाली.  

ज्ञानेश्वर महाराजांनी एक मराठी ग्रंथाची रचना केली ज्याच्यात श्रीमद्भगवदगीताची भावार्थ रचना आहे. हा ग्रंथ आज ज्ञानेश्वरी किंवा भावार्थदीपिका या नावाने ओळखला जातो. त्यानंतर त्यांनी आपले गुरु आणि मोठे भाऊ निवृत्तीनाथ महाराज यांच्या सल्ला घेत "अमृतानुभव" किंवा "अनुभवामृत " नावाची रचना केली जे एका प्रकाराचे आत्मसंवाद आहे. ग्रंथ "चांगदेवपासष्टी" हे यांनी चांगदेव महाराजांना त्यांच्या पत्राचे उत्तर देण्यासाठी लिहिले होते, जे एका प्रकारचे ज्ञानोपदेश आहे. ज्ञानेश्वर महाराजांनी अनेक अभंग ही लिहिले आहे.

विठ्ठलाची भक्ती असो किंवा धार्मिक चेतना, लोकांना आत्मज्ञान द्यायच असो किंवा मार्ग दाखवण्याच्या गोष्टी, संत श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी आपल्या लहान आयुष्यामध्ये खूप मोठे कार्य केले आहे ज्यामुळे लोकं आजही त्यांची आठवण ठेवून त्यांच्या मार्गावर चालतात.

अमृतानुभव या ग्रंथाच्या लेखनानंतर संत ज्ञानेश्वरांनी तीर्थयात्रा केली. या यात्रेनंतर माउलींनी समाधी घेण्याचा निर्णय घेतला. २१ वर्षाचे आयुष्यानंतर शेवटी १२९६ मध्ये कार्तिकच्या शेवटच्या दिवशी ज्ञानेश्वर महाराजांनी आळंदी येथे समाधी घेतली. दर वर्षी आषाढी देवशयनी एकादशीला आळंदी येथून ज्ञानेश्वर महाराजांची वारी पंढरपूरला निघते आणि वारकरी नाचून, अभंग गाऊन ज्ञानेश्वर महाराजांचा जयघोष करत पंढरपूर गाठतात.

विठ्ठल तू वेडा कुंभार … || धृ ||

माती पाणी उजेड वारा, तूच मिसळशी सर्व पसारा

आभाळाच मग ये आकारा

तुझ्या घाटाच्या उतरंडीला नसे अंत ना पार … || १ ||

घटाघटाचे रूप आगळे, प्रत्येकाच्या दैव वेगळेतुझ्या विना हे कोणा न कळे

मुखी कुणाच्या पडते लोणी कुणा मुखी अंगार … || २ ||

तूच घडविशी तूच फोडीशी कुरवाळसी तू तूच जोडीशी

न कळे यातून काय सांधीशी

देसी डोळे परी निर्मिसी तया पुढे अंधार … || ३ ||

आषाढी वारी :- या वारीमध्ये सर्व संतांच्या पालख्या आपल्या गावाहून पंढरपुरात येतात. कार्तिकी वारी :- या वारीमध्ये संतांच्या पालख्या यावेळी पंढरपुरातून आपल्या गावाला जातात. वारीमध्ये लोकं विशेषकर आळंदी येथून संत ज्ञानेश्वर आणि देहू येथून संत तुकाराम यांच्या पादुका घेऊन यात्रा करत पायवाटाने पंढरपूर जातात. धार्मिक आणि सांस्कृतिक सोहळा वारी करायची ही परंपरा महाराष्ट्रात सुमारे ८०० वर्ष जुनी आहे.

वारीबद्दल तर आपण जाणलं पण 'वारकरी' हे कोण असतात, यांचे कार्य काय असतात आणि काय-काय नियम, पद्धती ते पाळतात? हे माहित आहे का ? चला जाणून घेऊ या 'वारकरी' यांच्याबद्दल.

वारकरी शब्द हे दोन शब्दाचे मेळ द्वारे बनलेला आहे 'वारी' म्हणजे यात्रा आणि 'करी' म्हणजे कार्य करणारी व्यक्ती, म्हणजे यात्रा करता किंवा यात्रा घेऊन जाणारे भाविक. 

वारकरी ही एका प्रकारची संप्रदाय आहे ज्या महाराष्ट्राचे काही भागात अजूनही प्रचलित आहेत. हे महाराष्ट्राचे आणि उत्तरी कर्नाटकचे हिंदू लोकांची परंपरा आहे. भक्ती आंदोलनाचे प्रमुख संत आणि गुरुजन, तुकाराम महाराज, ज्ञानेश्वर महाराज, एकनाथ महाराज, नामदेव महाराज, चोखामेळा महाराज, हे सगळे वारकरी परंपरांशी जोडलेले होते आणि त्यांना 'संत' जणांची उपाधी दिली गेली. वारकरी देवा पांडुरंग आणि देवी रुखमणी यांना पूजतात. वारीसह संतांची पादुका घेऊन जाण्याची परंपरा संत तुकाराम महाराजांच्या सर्वात लहान अपत्य नारायण महाराजांनी १६८५ साली मध्ये सुरु केली होती. कोणत्याही कार्याची सुरुवात करण्यापूर्वी "पंढरीनाथ महाराज की जय", "माउली ज्ञानेश्वर महाराज की जय, "जगतगुरु तुकाराम महाराज की जय", असे जयघोष केले जातात. 

वारकरी गळ्यात तुळशीमाळ घालतात आणि त्याच्याने सतत जप करत असतात कारण ती माळ त्यांना देवा पांडुरंगाचे विस्मरण होऊन देत नाही आणि तुळशीमाळ घातली नाही तर वारी पूर्ण होत नाही असे मानले जाते. वारकरी परंपरांचे आणखीन काही महत्वपूर्ण कार्य असतात जसे नित्य नियमाने अंघोळ करून गोपीचंदनाचा टीका लावणे (वारकरी पंढरपूर पोहोचल्यानंतर पण चंद्रभागाचे पाण्याने स्नान करतात), पांडुरंगाचे जप करणे, देवाचे दर्शन करणे, भक्ती गीत व अभंग गाणे आणि सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे एकादशीचे व्रत पाळणे.

रिंगण आणि धावा:- रिंगण आणि धावा हे दोन सोहळा खूप महत्वाचे असतात.

रिंगण :- एका मोकळ्या मैदानात गोलाकार बनवून पहिले वारकरी त्यात धावतात, नंतर संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा घोडा धावतो, याला आदराने "माउलीचे अश्व" असे ही म्हणतात. या घोड्यावर स्वतः ज्ञानेश्वर महाराज स्वार होतात अशी वारकरी संप्रदायात धारणा आहे.

धावा :- असे मानले जाते जेव्हा तुकाराम महाराज पंढरपूर जात असे तेव्हा त्यांना छोट्याशा टेकडीवरून विठ्ठलाचे दर्शन झाले आणि तिथून ते पंढरपूरपर्यंत धावून गेले होते. आज त्याच स्मरणामध्ये वारकरी बेलापूरहून पंढरपूरपर्यंत धावून जातात.

४ महिन्यांच्या ह्या काळात वारकरी सगळे भेद सोडून, सामाजिक जीवनाला न बघता देवाला परम सत्य समजून त्यांच्या भक्तीमध्ये लीन होऊन जातात. त्या देवा पांडुरंगाला पूजतात, त्यांच्या भक्तीमध्ये गीत, अभंग गातात आणि एकासमोर वाकून नमन करतात कारण "सगळे ब्रम्ह आहात" असा त्यांच्या विश्वास असतो.

माऊलीच मूर्ती विठ्ठलाची, विठ्ठला मायबापा || धृ ||

काय तुझी माया सांगू श्रीरंगा

संसाराची पंढरी तू केली पांडुरंगा

डोळ्यातून वाहे माय चंद्रभागा

अमृताची गोडी आज आलीया अभंगा विठ्ठला

अभंगाला जोड टाळ चीपल्याची

माऊलीच मूर्ती विठ्ठलाची … || १ ||

लेकरांची सेवा केलीस तू आई

आ आ आ लेकरांची सेवा

कस पांग फेडू आता कस उतराई

तुझ्या उपकारा जगी तोड नाही

ओवाळूनी जीव माझा सावळे विठ्ठाई

जन्मभरी पूजा तुझ्या पाउलाची

माऊलीच मूर्ती विठ्ठलाची … || २  ||

पांडुरंग पांडुरंग विठू माउली तू 

या निर्णयानुसार ‘विठ्ठल रखुमाई वारकरी विमा छत्र योजना’ याची अंमलबजावणी, संनियंत्रण तसेच विमाहप्ता भरण्याची कार्यवाही शासनाच्या मदत व पुनर्वसन विभागाकडून करण्यात येणार आहे. या संदर्भात आज वित्त विभागाने शासन निर्णय जारी केला आहे.

 विमा योजनेचे स्वरुप

विठ्ठल रखुमाई वारकरी विमा छत्र योजनेंतर्गत दिंडीच्या दरम्यान झालेल्या दुर्घटनेत / अपघातात वारकऱ्याचा मृत्यू झाल्यास त्यांच्या वारसास प्रत्येकी पाच लाख रुपये शासनाकडून सानुग्रह अनुदान देण्यात येणार आहे.

याव्यतिरिक्त, खाजगी क्षेत्रातील विमा कंपनीच्या सहाय्याने विमा योजना राबविण्यात येणार आहे.  दिंडीच्या दरम्यान अपघातात कायमचे अपंगत्व आल्यास विमा कंपनीकडून  प्रतिव्यक्ती विमा रक्कम प्रदान करण्यात येईल. दोन्ही हात, दोन्ही पाय, दोन्ही डोळे, एक हात/पाय व एक डोळा निकामी झाल्यास एक लाख रुपये तर एक हात, एक पाय किंवा एक डोळा निकामी झाल्यास ५० हजार रुपये देण्यात येणार आहे.

वैद्यकीय उपचारासाठी प्रत्येकी ३५ हजार रुपये किंवा प्रत्यक्ष वैद्यकीय खर्च यापैकी जी कमी असेल तेवढी रक्कम विमा कंपनीकडून प्रदान करण्यात येईल, असे या योजनेचे स्वरुप असणार आहे.

या विमा योजनेसंबंधीच्या अटी, शर्ती व अन्य तरतुदी शासन निर्णयात नमूद करण्यात आल्या आहेत.

या विमा योजनेबाबत आवश्यकतेनुसार विमा संचालनालयाचा सल्ला घेण्यात येईल, असे वित्त विभागाने निर्गमित केलेल्या शासन निर्णयात नमूद करण्यात आले आहे.

देह भाव हरपला, तुझ पाहता विठ्ठला …. || १ ||

देवा काळोनेदी सुखदु:खा, तहान हरपली भूक …. || २ ||
 

तुका म्हणे नव्हे परती, तुझ्या दर्शने मागुती …. || ३ ||

देवाजीच्या व्दारी आज रंगला अभंग …. || धृ ||

दरबारी आले रंक आणि राव

झाले एकरूप नाही भेदभाव

गाऊ नाचू सारे या हो, होऊनी नि:संग …. || १ ||

जन सेवेपायी काया झिजवावी

घाव सोसुनिया मने रिझवावी

ताल देऊनिया बोलतो मृदुंग …. || २ ||

वारीच्या कालावधीत पंढरपूर परिसरातील व वारी मार्गावरील काही खासगी वैद्यकीय व्यावसायिक आपले दवाखाने बंद ठेवत असल्याचे आढळून आले आहे. शासकीय यंत्रणा सज्ज असली तरी वारी दरम्यान रुग्णसंख्या वाढल्यास वा साथीची परिस्थिती निर्माण झाल्यास उपलब्ध शासकीय यंत्रणेवर ताण पडण्याची शक्यता आहे. या पार्श्वभूमीवर आरोग्यमंत्री डॉ. सावंत यांनी आषाढीवारी मार्ग, पंढरपूर शहर व परिसरातील खासगी दवाखाने व रुग्णालये सुरु ठेवण्याबाबत सूचना केल्या आहेत. वैद्यकीय व्यावसायिकांसमवेत बैठक आयोजित करून रुग्णालये व दवाखाने सुरु ठेवण्याच्या सूचना देण्याबाबत त्यांनी जिल्हास्तरीय यंत्रणांना सूचित केले. तसेच याबाबतची जनजागृती करणे, खासगी रुग्णालये व दवाखाने कार्यरत असल्याची खात्री करण्यासाठी धडक पथके पाठवणे याबाबत सोलापूरचे जिल्हाधिकारी,  महानगरपालिका आयुक्त आणि जिल्हा शल्य चिकित्सक यांना सूचना देण्यात आलेल्या आहेत. ठोस कारणाशिवाय दवाखाना व रुग्णालये बंद ठेवल्यास साथरोग अधिनियम 1897, साथरोग अध्यादेश 2020 (Amendment) तसेच आपत्ती व्यवस्थापन कायदा 2005 अन्वये योग्य ती कारवाई करण्याबाबतदेखील सूचना देण्यात आल्या आहेत. सर्व खासगी वैद्यकीय व्यावसायिकांनी वारकऱ्यांच्या सोयीसाठी दवाखाने सुरू ठेवण्याचे आवाहन सार्वजनिक आरोग्य विभागाच्यावतीने करण्यात आलेले आहे.

आषाढी एकादशीनिमित्त दरवर्षी पंढरपूरात महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्रप्रदेश, व देशाच्या इतर भागातून लाखो वारकरी येत असतात. बहुसंख्य वारकरी पायी चालत पंढरपूरला येत असतात, तसेच वारकऱ्यांमध्ये वृद्ध स्त्री व पुरुष भाविकांची संख्या मोठी असते. त्यामुळे वारकऱ्यांना आरोग्याच्या समस्या निर्माण झाल्यास त्यांना तत्काळ आरोग्य सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी सार्वजनिक आरोग्य विभागाने आरोग्यमंत्री प्रा. डॉ. सावंत यांचे संकल्पनेतून “आरोग्याची वारी, पंढरीच्या दारी” हा विशेष उपक्रम हाती घेतला आहे.

या उपक्रमांतर्गत पालखी मार्गावर आरोग्य विभागाने आवश्यक त्या सर्व आरोग्य सुविधा उपलब्ध केलेल्या असून वारी मार्गावर फिरत्या वैद्यकीय पथकाची सोयही केलेली आहे. तसेच यात्रेदरम्यान 27 ते 29 जून 2023 या कालावधीत पंढरपूर शहरात भव्य “महाआरोग्य शिबिराचे” आयोजन केलेले आहे. प्रतिवर्षी पंढरपूर यात्रेला सुमारे 15 ते 20 लाख लोक येत असतात.

डोळे तुम्ही घ्यारे सुख | पाहा विठोबाचे मुख || २ ||

तुम्ही आइका रे कान | माझ्या विठोबाचे गुण || ३ ||

मन तेथे धाव घेई | राही विठोबाचे पायी || ४ ||
 

तुका म्हणे जीवा | नको सोडू या केशवा || ५ ||

मी पतंग तुझ्या हाती धागा || धृ ||

पंचतत्वाचा केला पतंग

धागा लाविला निळा रंग || १ ||

साही शास्त्रांचा सुटला वारा

चारी वेदांचा आधार त्याला || २ ||

तुका म्हणे मी झालो पतंग

धागा आवरा हो पांडुरंग || ३ ||

नामे तारक हे थोर , नामे तारिले अपार || १ ||

अजामेळा उध्दरीला, चोखामेळा मुक्तीस नेला || २ ||

नाम दळणी कांडणी , म्हणे नामयाची जनी || ३ ||

प्रेम भाव, विठ्ठल आवडी प्रेमे भाव || धृ ||

तुटला हा संदेह

भव मूळ व्याधेचा, भव मूळ व्याधेचा, विठ्ठल नामाचा || १ ||

म्हणा नरहरी उच्चार, कृष्ण हरी श्रीधर,

हेची नामा आम्हा सार, म्हणा नर हरी

संसार तरावया संसार तरावया,

प्रेमे भव विठ्ठल आवडी || २ ||

नेघो नामाविण काही, विठ्ठल कृष्ण लवलाही,

नामा म्हणे तरलो पायी, विठ्ठल म्हणताची विठ्ठल,

प्रेम भव, विठ्ठल आवडी प्रेम भव || ३ ||

पाहे तिकडे मायबाप, विठ्ठल आहे रखुमाई || १ ||

वन पट्टण एक भाव, अवघा ठाव सरता झाला || २ ||

आठव नाही सुख दु:खा, नाचे तुका कौतुके || ३ ||

हरी पहिला रे हरी पहिला रे |

सबाह्यअभ्यंतरी अवघा व्यापक मुरारी || २ ||

दृढविटे मन मुळी | विराजित वनमाळी || ३ ||

बरवा संतसमागमू | प्रगटला आत्मारामु || ४ ||

कृपासिंधु करुणाकरू | बणररखुमादेवीवरू || ५ ||

वाचे आळवावे विठोबासी || धृ ||

संसार सुखाचा होईल निर्धार

नामाचा गजर सर्व काळ || १ ||

कामक्रोधाचे चलेची काही

आशा मनशा पाही दूर होती || २ ||

आवडी धरोनी वाचे म्हणे हरीहरी

म्हणतसे महारी चोखियाची || ३ ||

मन बुद्धीची कातरी, राम नामे सोने चारी || २ ||

नरहरी सोनार हरीचा दास, भजन करितो रात्रंदिवस || ३ ||

नेसला मलीन चीघोटी | घेतला हातामधे काठी ||

घोंगडी टाकिली पाठी | करी जोहार दरबारात || १ ||

मुंडाशात बांधिली चिठ्ठी | फेकीतो दुरुनी जगजेठी ||

दामाजीने विकली जी कोठी | त्यांचे दाम घ्यावे पदरात || २ ||

खळखळा ओतिला मोहरा | त्याची मोजून पावती करा ||

ढीग बघून चमकल्या नजरा | शहा घाली बोट तोंडात || ३ ||

जेव्हा नव्हते चराचर | तेव्हा होते पंढरपूर 

चंद्राभागेच्या तटी | धन्य पंढरी गोमटी || २ ||

जेव्हा नव्हत्या गोदा गंगा | तेव्हा होती चंद्रभागा

चंद्राभागेच्या तटी | धन्य पंढरी गोमटी || ३ ||

नामा म्हणे बा श्री हरी, ते म्या देखिली पंढरी 

चंद्राभागेच्या तटी | धन्य पंढरी गोमटी || ४ ||

चला चला संतजन | करू देवासी भांडण || २ ||

लुटा लुटा पंढरपूर | धारा रखुमाईचा वर || ३ ||

तुका म्हणे चला चला | घाव निशाणी घातका || ४ ||

भाग गेला शीण गेला, अवघा झाला आनंद || १ ||

प्रेम रसे बैसली मिठी, आवडी लाठी मुखाशी || २ ||

तुका म्हणे आम्हा जोगे, विठ्ठल घोंगे खरे माप || ३ ||

काय तुझी माया सांगू श्रीरंगा, संसाराची पंढरी तू केली पांडुरंगा

डोळ्यातून वाहे माय चंद्रभागा, अमृताची गोडी आज आलीया अभंगा विठ्ठला

अभंगाला जोड टाळ चिपळ्याची, माऊली च मूर्ती विठ्ठलाची || १ ||

लेकरांची सेवा केलीस तू आई, आs आs आs लेकरांची सेवा

कस पांग फेडू कस होवू उतराई, तुझ्या उपकारा जागी तोड नाही

ओवाळीन जीव माझा सावळे विठ्ठाई, जन्मभरी पूजा तुझ्या पाऊलांची || २ ||

होय संसाराची तुटी || धृ ||

ऐसा लाभ बांधा गांठी

विठ्ठल पायी मिठी  || १ ||

नामापरते साधन नाही

जें तू करिसी आणिक कांही || २ ||

हाकरोनी सांगे तुका

नाम घेता राहो नका || ३ ||

माऊलीच मूर्ती विठ्ठलाची, विठ्ठला मायबापा || धृ ||

काय तुझी माया सांगू श्रीरंगा

संसाराची पंढरी तू केली पांडुरंगा

डोळ्यातून वाहे माय चंद्रभागा

अमृताची गोडी आज आलीया अभंगा विठ्ठला

अभंगाला जोड टाळ चीपल्याची

माऊलीच मूर्ती विठ्ठलाची … || १ ||

लेकरांची सेवा केलीस तू आई

आ आ आ लेकरांची सेवा

कस पांग फेडू आता कस उतराई

तुझ्या उपकारा जगी तोड नाही

ओवाळूनी जीव माझा सावळे विठ्ठाई

जन्मभरी पूजा तुझ्या पाउलाची

माऊलीच मूर्ती विठ्ठलाची … || २  ||

पांडुरंग पांडुरंग विठू माउली तू

टाळ घोष कानी येती, ध्यानी विठ्ठलाची मूर्ती

पांडुरंगी जाहलों हो, चंद्रभागा तीर, चालला नामाचा गजर || १ ||

इडापिडा टळुनी जाती, देहाला या लाभे मुक्ती

नामरंगी रंगलो हो, संतांचे माहेर, चालला नामाचा गजर || २ ||

देव दिसे ठाई ठाई, भक्तलीन भक्तापाई

सुखालाही आला या हो, आनंदाचा पूर, चालला नामाचा गजर || ३ ||

हृदय बंदिखाना केला | आंत विठ्ठल कोंडीला || २ ||

शब्दे केली जडाजुडी | विठ्ठल पायी घातली बेडी || ३ ||

सोहम शब्दाचा मारा केला | विठ्ठल काकुळती आला || ४ ||

जनी म्हणे बा विठ्ठला | जीवे न सोडी मी तुजला || ५ ||

प्रस्थान सोहळे पार पाडत 'ग्यानबा तुकाराम' गजर करत पालख्या आता पंढरपूरच्या दिशेने निघाल्या आहेत. हा पंढरीचा पांडुरंग म्हणजे अवघ्या महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत. ही पंढरीची वारी हजारो वर्ष अविरत सुरू आहेआणि ती पुढेही राहील पण वारी म्हणजे काय? त्याचं महत्व काय? उद्दिष्ट काय? याविषयी क्वचितच माहिती असते. हाच हरिमय इतिहास, वारीची दिव्य परांपरा आज आपण अगदी सोप्या आणि सध्या शब्दात उलगडणार आहोत.

पंढरीची वारी माहिती

‘पंढरीची वारी करी वारकरी उन्ह पावसाची चिंता कोण करी’ असे म्हणत लाखो विठ्ठल भक्त वारकरी किंवा लोक पंढरपूरला भेट देतात. वारी म्हणजे वारकरी विठ्ठलाच्या भेटीसाठी पंढरपूरला पायी चालत जातात आणि जो वारकऱ्यांचा समूह मिळून वारीला जातो त्याला दिंडी या नावाने ओळखले जाते. या वारीमध्ये लोक पंढरपूर पर्यंत चालत जात असताना विठ्ठलाची भक्ती गीते, नृत्य आणि टाळ नाद यासारख्या गोष्टी केल्या जातात आणि वारीचा आनंद घेतला जातो. वारी म्हणजे महाराष्ट्रातील विविध गावांपासून सुरू होऊन पंढरपूर येथे संपणारी सामुदायिक एक पदयात्रा होय. वारी ही महाराष्ट्रातील एक धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा आहे. ही वारी आषाढ आणि कार्तिक महिन्यातील शुद्ध एकादशी अशा दोन्ही वेळा होते. एका सिद्धांतानुसार, वारकरी संत ज्ञानेश्वरांचे वडील विठ्ठलपंत यांनी आषाढ आणि कार्तिक या हिंदू महिन्यांत पंढरपूरला जाण्यासाठी वारी सुरू केली . वारी करण्याची परंपरा साधारणतः 800 वर्षांहून अधिक काळापासून अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते.

मराठी महिन्यात आषाढ शुक्ल एकादशीमध्ये अशा अनेक दिंड्या महाराष्ट्रातील जवळपास प्रत्येक गाव, शहर आणि शहरातून पंढरपूरला भगवान पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी येतात आणि त्यांची भक्ती व्यक्त करतात. पंढरपूर वारीची हि परंपरा खूप जुनी असावी कारण ज्ञानेश्वर महाराज यांचे वडील देखील वारीला जात होते.

पायी चालत जाण्याची हि परंपरा जुनी असल्याचे कारण पूर्वीच्या वाहतूक व्यवस्था नव्हती त्यामुळे लोक वारीला पायीच जात होते आणि तेंव्हा पासून आजहि विठ्ठल भक्त किंवा वारकरी वारीला पायी जाने पसंत करतात.

पंढरपूर वारी –

पंढरपूर वारी म्हणजे विठ्ठल भक्त किंवा वारकरी चैत्र यात्रा, कार्तिकी यात्रा, आषाढी यात्रा, माघी यात्रा या पैकी कोणत्याही यात्रेला पंढरपूरला भेट देतात आणि यालाच पंढरपूर वारी म्हणतात. या वारीमध्ये वारकरी विठ्ठलाच्या भेटीसाठी पंढरपूरला पायी चालत जातात आणि जो वारकऱ्यांचा समूह मिळून वारीला जातो त्याला दिंडी या नावाने ओळखले जाते.

या वारीमध्ये लोक पंढरपूर पर्यंत चालत जात असताना विठ्ठलाची भक्ती गीते, नृत्य आणि टाळ नाद यासारख्या गोष्टी केल्या जातात आणि वारीचा आनंद घेतला जातो. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांची दिंडी हजारो दिंड्यांसह पंढरपूरला येतात आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व दिंड्या वाखरी गावातील संतनगरी या ठिकाणी एकत्र येतात.

या सर्व दिंड्या आषाढ शुध्द दशमीच्या दिवशी एकमेकांना भेटतात, त्याच दिवशी संध्याकाळी सर्व भक्त आणि आपापल्या दिंड्या हळूहळू पंढरपूरकडे निघतात. तेथे पोहोचल्यानंतर ते चंद्रभागा नदीत पवित्र स्नान करतात आणि प्रदक्षिणा पूर्ण करतात. पुंडलिका वरदा हरिविठ्ठल आणि जय जय रामकृष्ण हरी चा जयघोष संपूर्ण पंढरपूरमध्ये घुमतो. एकादशीच्या दिवशी दुपारी विठ्ठल आणि रुक्मिणीच्या मूर्तींची श्री राधारानीसह मिरवणूक खास तयार केलेल्या रथातून निघते.

पंढरपूर वारी इतिहास –

पंढरपूर वारी हि खूप पूर्वीच्या काळापासून चालत आलेली एक परंपरा आहे ज्यामध्ये वारकरी संप्रदाय पायी चालत जातात आणि विठ्ठलाची भक्ती गीते, नृत्य आणि टाळ नाद यासारख्या गोष्टी केल्या जातात आणि वारीचा आनंद घेतला जातो. इ. स १६८५ मध्ये तुकारामांचे धाकटे सुपुत्र नारायण बाबा हे नाविन्यपूर्ण मनाने पालखीची ओळख करून दिंडी - वारीच्या परंपरेत बदल घडवून आणण्याचे ठरविले.

संत तुकारामांच्या चांदीच्या पादुका त्यांनी पालखीत ठेवल्या आणि ते दिंडी घेऊन आळंदी या ठिकाणी निघाले, तेथे त्यांनी त्याच पालखीत संत ज्ञानेश्वरांच्या पादुका ठेवल्या आणि तेव्हापासून इ. स १८३० पर्यंत ही परंपरा दरवर्षी पाळली जात होती पण त्यानंतर अनेक अधिकारांमुळे तुकाराम कुटुंबात वाद होत होते.

या कारणास्तव लोकांनी जुळ्या पालख्यांची ही परंपरा खंडित करून आळंदीहून ज्ञानेश्वर पालखी आणि देहूहून तुकाराम पालखी अशा वेगळ्या पालखींचे आयोजन करण्याचा निर्णय घेतला. हि जुनी परंपरा आजही चांगल्या प्रकारे चालवली जाते आणि सध्या दरवर्षी सुमारे ४३ पालखी पंढरपूरला येतात.

वारीचे तीर्थयात्रेचे मुख्य चार प्रकार

पंढरपूरला वारकरी विठ्ठलाच्या भेटीसाठी वर्षातून एकदा जातात आणि पंढरपूरला वारीतून जाण्यासाठी चार तीर्थ यात्रा असतात. वारकरी वर्षातील चैत्र वारी / यात्रा, कार्तिकी वारी / यात्रा, आषाढी वारी / यात्रा, माघी यात्रा या पैकी कोणत्याही एका वारीतून पंढरपूरला जातात.

चैत्र वारी

चैत्र महिना हा हिंदू संस्कृतीतील आणि हिंदू दिनदर्शिकेनुसार पहिला महिना आहे. चैत्र शुद्ध एकादशीला म्हणजेच महिन्यातील अकराव्या दिवशी पंढरपूर येथे वर्षातील पहिली यात्रा भरते ज्याला कामदा एकादशी म्हणून देखील ओळखले जाते आणि एकादशी दिवशी देखील विठ्ठल भक्त, वारकरी आणि भाविक मोठ्या प्रमाणात गर्दी करतात आणि विठ्ठलाचे दर्शन घेतात.

कार्तिकी वारी

पंढरपूर मध्ये कार्तिक महिन्यातील शुध्द एकादशीला कार्तिक यात्रा साजरी केली जाते आणि या दिवशी भगवान विठ्ठल झोपेतून उठतात अशी श्रद्धा आहे आणि म्हणूनच विठ्ठल भक्त, वारकरी पंढरपूरला विठ्ठलाचे दर्शन घेण्यासाठी जातात. यामध्ये उत्सवाचा एक भाग म्हणून चंद्रभागा नदीच्या काठावर सर्व भाविक एका ठिकाणी येवून कीर्तन आणि भजन साजरे करतात आणि बहुतेक आदल्या दिवशी भाविकांची गर्दी असते आणि रात्रभर जागरण केले जाते.

माघी यात्रा

हिंदू मराठी महिन्याप्रमाणे माघ हा एक हिंदू संस्कृतीतील महिना आहे आणि माघी यात्रा हि माघ महिन्यातील शुध्द एकादशीला भरते आणि या एकादशीला जया एकादशी म्हणून ओळखले जाते. इतर दिवसांप्रमाणे या दिवशीही पंढरपूरचे संपूर्ण वातावरण भक्तिमय असते आणि या दिवशी देखील पंढरपूर मध्ये वारकऱ्यांची गर्दी पाहायला मिळते.

आषाढी यात्रा

वर्षातील सर्वात मोठी आणि पंढरपूरमध्ये मोठ्या प्रमाणात जमणारे विठ्ठल भक्त या यात्रेमध्ये पाहायला मिळतात. तीर्थयात्रेचा आणखी एक हंगाम आषाढी एकादशी म्हणून ओळखला जातो. भाविकांसाठी या तीर्थक्षेत्राला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. यावेळी पंढरपुरात वारकरी मोठ्या संख्येने जमतात आणि या एकादशीला देवशयनी एकादशी म्हणून ओळखली जाते.

असे म्हंटले जाते कि या आषाढी एकादशी दिवशी विठ्ठलाची निद्रा सुरू होते तसेच दिवसापासून चातुर्मासाचा पवित्र काळ सुरू होतो. या काळात भक्त विठ्ठलाच्या पूजेसाठी शक्य तेवढा वेळ घालवतात. आषाढी एकादशी काळात मंदिर दिवसाचे चोवीस तास सर्व भाविकांसाठी खुले असते.

संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांची दिंडी हजारो दिंड्यांसह पंढरपूरला येतात आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व दिंड्या वाखरी गावातील संतनगरी या ठिकाणी एकत्र येतात. या सर्व दिंड्या आषाढ शुध्द दशमीच्या दिवशी एकमेकांना भेटतात, त्याच दिवशी संध्याकाळी सर्व भक्त आणि आपापल्या दिंड्या हळूहळू पंढरपूरकडे निघतात.

तेथे पोहोचल्यानंतर ते चंद्रभागा नदीत पवित्र स्नान करतात आणि प्रदक्षिणा पूर्ण करतात. पुंडलिका वरदा हरिविठ्ठल आणि जय जय रामकृष्ण हरी चा जयघोष संपूर्ण पंढरपूरमध्ये घुमतो. एकादशीच्या दिवशी दुपारी विठ्ठल आणि रुक्मिणीच्या मूर्तींची श्री राधारानीसह मिरवणूक खास तयार केलेल्या रथातून निघते. ही मिरवणूक प्रदक्षिणा मार्गाने जाते, हा संपूर्ण उत्सव आषाढ शुध्द पौर्णिमेच्या दिवशी संपतो ज्याला गोपालकाला असेही म्हणतात.

पालखी कोणी सुरू केली?

इ.स १६८५ मध्ये संत तुकारामांचे धाकटे पुत्र ‘नारायण बाबा’ यांनी पालखीची ओळख करून दिली कारण त्यांना वारी परंपरेत बदल घडवायचा होता. त्यांनी तुकारामांच्या चांदीच्या पादुका ठेवल्या आणि दिंडीसह आळंदीला गेले आणि त्याच पालखीत संत ज्ञानेश्वरांच्या पादुका ठेवल्या.

पालखी सोहळा म्हणजे काय?

पालखी ही १००० वर्ष जुनी परंपरा आहे ज्याचे पालन करणारे वारकरी, लोक वारी नावाच्या प्रथेचे पालन करतात. दिंड्यांमध्ये (वारकऱ्यांचा समूह) एकत्र येऊन, गाणे, नृत्य आणि ज्ञानबा-तुकारामाचा जयघोष करून लोक हा उत्सव साजरा करतात.

Edited by: Ratnadeep Ranshoor

संत तुकाराम महाराज पालखी सोहळा रविवारी सायंकाळी आकुर्डीतील विठ्ठल रखुमाई मंदिरात मुक्कामी पोचला होता. रात्री पालखी तळावर कीर्तन झाले. त्यानंतर जागर झाला. सोमवारी (ता. १२) पहाटे पाच वाजता सोहळा पुण्याकडे मार्गस्थ झाला. तत्पूर्वी संत तुकाराम महाराज संस्थानचे अध्यक्ष पुरुषोत्तम महाराज मोरे यांच्या उपस्थितीत महापालिका आयुक्त तथा प्रशासक शेखर सिंह, त्यांच्या पत्नी ईशा सिंह यांच्या हस्ते मंदिरात पादुकांची महापूजा झाली. काकड आरती झाली. त्यानंतर सोहळा मार्गस्थ झाला. पहाटेपासूनच नागरिक जुन्या मुंबई-पुणे महामार्गावर दुतर्फा थांबलेले होते. खंडोबा माळ चौकातून सोहळा मुंबई-पुणे महामार्गाने पुण्याकडे निघाला. साडेसातच्या सुमारास पालखी खराळवाडी येथील विठ्ठल मंदिरात सकाळच्या विसाव्यासाठी थांबली. दिंड्याही थांबल्या. तिथे न्याहरी केल्यानंतर सोहळा पुढे निघाला. साडेअकराच्या सुमारास पालखी दापोडी येथे पोहोचली. दुपारची विश्रांती घेतल्यानंतर हॅरीस पुलावरून पुण्यातील बोपोडी प्रवेश केला. आकुर्डी पासून दापोडी पर्यंत रस्त्याच्या दुतर्फा थांबून भाविकांनी पालखीचे दर्शन घेतले. पारंपारिक वेशभूषा केलेले नागरिक व महाविद्यालयीन तरुणाई पालखीजवळ सेल्फी व फोटो काढताना दिसले. स्थानिक नागरिकांकडून वारकऱ्यांना चहा व नाश्‍ताचे वाटप केले. भक्तीमय वातावरणात पिंपरी-चिंचवडमधील भाविकांनी पालखीला निरोप दिला.

सदर वाद हा मंदिरात प्रवेश देण्यासाठी वितरीत करण्यात आलेल्या पासच्या मुद्द्यावरून झाला असून याबाबत विविध प्रतिक्रिया माध्यमांमध्ये येत आहेत.

दरम्यान, या प्रकरणावर विरोधी पक्षांकडून टीका करण्यात येत असताना उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी यावर स्पष्टीकरण दिलं आहे.

यातून मार्ग काढण्यासाठी वारकऱ्यांसोबत चर्चा सुरू आहे, असंही फडणवीस यांनी म्हटलं.

नेमकं काय घडलं?

संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी दरवर्षी आळंदी येथून पंढरपूरपर्यंत जाते. यंदा ही पालखी 11 जून रोजी आळंदी येथून पंढरपूरच्या दिशेने प्रस्थान करेल, असं नियोजन होतं.

पण या कार्यक्रम सोहळ्यात मंदिरात प्रवेश करण्याच्या कारणावरून पोलीस आणि वारकरी यांच्यात झटापट झाली.

इतिहासात पहिल्यांदाच अशा प्रकारे वारकरी आणि पोलीस एकमेकांना भिडल्याचं या निमित्ताने समोर आलं आहे. पोलीस-वारकरी झटापटीमुळे वादाचं गालबोट लागलं आहे.

यानंतर पोलिसांनी वारकऱ्यांवर लाठीमार केल्याचा आरोप विरोधकांकडून केला जात आहे. परंतु, पोलीस प्रशासन आणि राज्य सरकारने हे आरोप फेटाळून लावले आहेत.

राजकीय प्रतिक्रिया

संबंधित प्रकरणावरून तात्काळ तीव्र राजकीय प्रतिक्रिया पाहायला मिळाल्या.

राष्ट्रवादी काँग्रेसचे महाराष्ट्र प्रदेशाध्यक्ष जयंत पाटील यांनी या मुद्द्यावर शिंदे-फडणवीस सरकारवर निशाणा साधला.

ते म्हणाले, “महाराष्ट्राला वारीची 300 वर्षाची परंपरा आहे. या तीनशे वर्षांच्या परंपरेत प्रथमच वारीच्या पवित्र परंपरेला गालबोट लागून पोलिसांनी वारकऱ्यांवर लाठी चार्ज केलेला आहे. तीनशे वर्षांमध्ये कधीही न झालेली गोष्ट शिंदे फडणवीस सरकारने करून दाखवली आहे. ही घटना अत्यंत निषेधार्ह आहे.

"हिंदूत्ववादाचा डंका पिटणारे शिंदे फडणवीस सरकार ढोंगी आहे, हेच यातून सिद्ध होते. सरकारने संयत अशा वारकरी बांधवांना काठी उगारायला लावू नये", असं पाटील म्हणाले.

तर उबाठा शिवसेनेच्या नेत्या सुषमा अंधारे यांनीही यासंदर्भात राज्य सरकारवर टीका केली.

त्या म्हणाल्या, “महाराष्ट्राचं आराध्यदैवत असलेल्या पंढरीच्या पांडुरंगाच्या भेटीसाठी समस्त वारकरी आसुसलेला असतो. हा संपूर्ण वारकरी वर्ग आळंदीत एकवटतो. या वारीला सुरुवात झालेली असताना आजच कधी नव्हे ते वारकऱ्यांवर अमानुष लाठीहल्ला करण्यात आला आहे.

“याआधी महाराष्ट्रात कधीही हे घडलेलं नाही. दरवर्षी वारी निघते, लोक जमतात, भक्तिभावाने दर्शन होतं, सगळं शिस्तीत पार पडतं. पण यावर्षी ज्या पद्धतीने लाठीहल्ला झाला, तो निंदनीय प्रकार आहे.

“उठता-बसता सतत हिंदुत्वाचा जयघोष करणारं शिंदे-फडणवीस सरकार यावर काय भूमिका घेणार आहे, वारकऱ्यांवरील अमानुष हल्ल्याबद्दल ते काय बोलणार आहेत, असा सवाल अंधारे यांनी केला.

“वारकऱ्यांवर झालेल्या या लाठीहल्ल्याचा आम्ही तीव्र शब्दांत निषेध व्यक्त करतो. गृहमंत्री म्हणून देवेंद्र फडणवीस यांनी संपूर्ण वारी पार पडेपर्यंत पोलिसांना सूचना द्याव्यात, अशी मागणी त्यांनी केली.

तर, महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे अध्यक्ष नाना पटोले यांनी या मुद्द्यावरून राज्य सरकारवर निशाणा साधला.

"महाराष्ट्राची समृद्ध परंपरा असलेल्या शेकडो वर्षांपासून चालत आलेल्या वारकरी संप्रदायाच्या आषाढी वारीला गालबोट लावण्याचे पाप राज्य सरकारच्या पोलिसांनी केले आहे. शांततेत पंढरपूरच्या वारीला निघालेल्या वारकऱ्यांवर लाठीमार करण्यापर्यंत शिंदे-फडणवीसांच्या मुजोर पोलिसांची मजल गेली आहे. वारकऱ्यांवर लाठीमार करणाऱ्या मुजोर पोलीस व वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्यांना तात्काळ निलंबित करावे, अशी मागणी नाना पटोले यांनी केली आहे.

चेंगराचेंगरी टाळण्यासाठी पास देण्याचा निर्णय

“याठिकाणी गेल्या वर्षी चेंगराचेंगरीची परिस्थिती निर्माण होती. ती टाळण्यासाठीच यंदा पास देण्याचा निर्णय घेण्यात आला होता. पण हा निर्णय मान्य नसल्याने काही तरुण वारकऱ्यांसोबत झटापट झाली,” असं वक्तव्य उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केलं.

फडणवीस पुढे म्हणाले, “संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळ्यात लाठीमार झालेला नाही. पण बाचाबाची किंवा झटापट झाली आहे. त्यासंदर्भातील खरी वस्तुस्थिती अशी की मागील वर्षी त्याठिकाणी चेंगराचेंगरीची परिस्थिती निर्माण झाली होती. काही महिलाही त्यावेळी जखमी झाल्या होत्या.”

“त्यासंदर्भात एक बैठक झाली होती. या बैठकीत जिल्हा न्यायाधीश, धर्मादाय आयुक्त, ट्रस्टी ढगे-पाटील आणि मानाच्या दिंड्यांचे प्रमुख सहभागी झाले होते. चेंगराचेंगरी होऊ नये म्हणून काय करायचं, याबाबत बैठकीत चर्चा झाली. त्या चर्चेमध्ये सर्वानुमते मान्य करण्यात आलं होतं की 75 पासेस मानाच्या दिंड्यांना पहिल्यांदा उपलब्ध करून द्यावेत आणि त्यांना आधी आत सोडावं,” असं त्यांनी सांगितलं.

“या निर्णयानुसार, मानाच्या दिंड्यांचे लोक आतमध्ये गेले. पण. हा निर्णय आम्हाला मान्य नाही, असं काहींचं म्हणणं होतं. आम्हालाही आत सोडलं पाहिजे, असं ते म्हणत होते. यादरम्यान, 400-500 तरुण वारकऱ्यांनी बॅरिकेड तोडून आत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला. त्यावेळी पोलिसांनी त्यांना थांबवण्याचा प्रयत्न झाला. यादरम्यान पोलीसही जखमी झालेले आहेत. आपण व्हीडिओ पाहिले तर कुठेही लाठीमार झालेला नाही. नंतर सगळी परिस्थिती शांत झाली आहे. चर्चादेखील सुरू आहे,” असं फडणवीस यांनी सांगितलं.

“चेंगराचेंगरी होऊ नये, यासाठीच हा निर्णय झालेला होता. पोलिसांनी कोणताही नवा निर्णय दिलेला नाही. तथापि, या घटनेकडे आम्ही गांभीर्याने पाहतो. दिंड्यांची सुरुवात झालेली असताना कुठेही चुकीची घटना घडू नये, अशी आपली अपेक्षा आहे.”

“काही माध्यमांनी ही घटना अतिशय संयमाने योग्य प्रकारे दाखवली. काहींनी खूप मोठा लाठीमार झाला, असं चित्र तयार केलं. हे करणं योग्य नाही. विनाकारण जनतेच्या भावना भडकतील, असं काम करू नका.”

“काही राजकीय पक्षांनाही माझं आवाहन आहे. याबाबत कुणीही राजकारण करू नये. आपल्याला लोकांची आणि वारकऱ्यांची सुरक्षा महत्त्वाची आहे. बसून चर्चा करून मार्ग काढण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. हा निर्णय सर्वानुमते झालेला होता. त्यामुळे पोलिसांनी तशा प्रकारे पास दिले होते, त्यांनाच आत सोडलं.”

“मागील वर्षी चेंगराचेंगरी झाल्यानंतर आम्ही त्यातून बोध घेऊन यावर्षी काय नीट करता येईल, याचा प्रयत्न करत आहोत. पण या मुद्द्याचं राजकारण होत असल्यास त्यांच्या बुद्धीची मला कीव येते,” असं देवेंद्र फडणवीस यांनी म्हटलं.

पोलिसांनी काय म्हटलं?

आळंदीत लाठीमार झालेला नाही, तर किरकोळ झटापट झाली, असं स्पष्टीकरण पिंपरी-चिंचवडचे पोलीस आयुक्त विनयकुमार चौबे यांनी दिलं.

"पालखी प्रस्थान सोहळा हा दरवर्षी आयोजित होतो. आजही मानाच्या 56 पालख्या आल्या होत्या. गेल्यावर्षी चेंगराचेंगरीची स्थिती निर्माण झाली होती आणि त्यावेळी काही महिला सुद्धा जखमी झाल्या होत्या. त्यामुळे यावर्षी प्रधान जिल्हा न्यायाधीश, धर्मादाय आयुक्त, मंदिर प्रमुख विश्वस्त यांच्यासोबत 3 वेळा बैठका घेऊन गेल्यावर्षीसारखी परिस्थिती निर्माण होऊ नये, म्हणून प्रत्येक मानाच्या पालखीतील प्रत्येकी 75 जणांना प्रवेश देण्याचा निर्णय पूर्वीच घेण्यात आला आणि तसे नियोजन सुद्धा करण्यात आले. मानाच्या दिंडीप्रमुखांनी सुद्धा तो मान्य केला. त्यानुसार पासेस वितरित करण्यात आल्या."

"मुख्य म्हणजे सर्व मानाच्या दिंडी प्रत्येकी 75 जणांनाच पाठवित होते. मात्र आज अचानक काही स्थानिक युवकांनी मध्ये घुसण्याचा प्रयत्न केला. मंदिर विश्वस्त आणि चोपदार सुद्धा त्यांना समजावण्यासाठी आले. पण ते युवक ऐकत नव्हते. बॅरिकेड तोडून त्यांनी आत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला. पोलिसांनी रोखण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा त्या स्थानिकांशी केवळ किरकोळ झटापट झाली, पोलिसांनी लाठीचार्ज किंवा बळाचा वापर केलेला नाही. त्यामुळे लाठीचार्ज केला, हे म्हणणे खोटे आहे. सर्व वारकरी, प्रशासनाला उत्तम सहकार्य करीत आहेत. त्यामुळे महाराष्ट्राची उच्च परंपरा असलेल्या वारीला उगाच गालबोट लावण्याचा प्रयत्न कुणी करू नये, ही माझी नम्र विनंती आहे," असं चौबे यांनी म्हटलं.
Published By -Smita Joshi 

युधिष्ठिराने विचारले, केशवा, आषाढ शुक्ल पक्षातील एकादशीचे नाव काय? त्या दिवशी कोणत्या देवाची पूजा करावी व त्या व्रताचा विधी कसा आहे ते मला सांगा.'

श्रीकृष्ण म्हणाले, 'हे पृथ्वीचे पालन करणार्‍या राजा, जी कथा पूर्वी ब्रह्मदेवाने नारदाला सांगितली, तीच आश्चर्यकारककथा मी तुला सांगतो.'

नारदाने विचारले, 'पित्या ब्रह्मदेवा, आषाढाच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीचे नाव काय आहे? व तिचे माहात्म्य काय ते मला सांगा कारण मला विष्णूची आराधना करायची आहे?'

ब्रह्मदेव म्हणाले, 'कलियुग आवडणार्‍या मुनीश्रेष्ठा, तू चांगले विचारलेस. तू खरोखरच वैष्णव आहेस. त्रैलोक्यामध्ये एकादशीसारखे दुसरे पवित्र व्रत नाही. हे व्रत पुण्यकारक असून ते पापांचा नाश करते, व सर्व इच्छा पूर्ण करते. ज्या मनुष्यांनी जन्माला येऊन हे व्रत केले नाही, त्यांना खरोखरच नरकाची इच्छा आहे असे समजावे. आषाढ महिन्यातील शुक्ल एकादशी पद्मा किंवा शयनी या नावाने प्रसिद्ध आहे. ह्रषीकेशाच्या प्रीतीकरता या एकादशीचे उत्तम व्रत जरूर करावे.

आता मी तुला या एकादशीची पुराणातील कथा सांगतो. ही कथा ऐकल्यानेही महापापाचा नाश होतो.

पूर्वी सूर्यवंशामध्ये मांधाता नावाचा राजा होता. तो चक्रवर्ती, सत्यप्रतिज्ञ व प्रतापी होता. तो आपल्या प्रजेचे पालन धर्माने व स्वतःच्या औरसपुत्राप्रमाणे करीत असे. त्याच्या राज्यात कधीहे दुष्काळ पडत नसे व कोणालाही कसल्याच आधीव्याधी नव्हत्या. त्या राजाच्या कोषागारात अन्यायाने मिळवलेले धन थोडेसुद्धा नव्हते. तो अशाप्रकारे राज्य करीत असताना पुष्कळ वर्षे लोटली.

एकदा राजाच्या पूर्वजन्माच्या पापामुळे त्याच्या राज्यात तीन वर्षे पाऊस पडला नाही. त्यामुळे सर्व प्रजाजन वैतागले. व भुकेने आर्त झाले. राज्यात धान्य अजिबात नसल्यामुळे देवयज्ञ, पितृयज्ञ, अग्निहोत्रे व वेदाध्ययन हे सर्व बंद पडले.

तेव्हा सर्व प्रजाजन राजाकडे आले आणि म्हणाले, 'राजा, प्रजेला हिताचे ठरेल असे आमचे बोलणे ऐक. पुराणामध्ये पंडितांनी पाण्याला 'नारा' असे म्हटले आहे. तेथे पाण्यातच राहण्याचे भगवंतांचे घर-आयन-आहे म्हणून तर भगवंतांना नारायण असे म्हणतात. नारायण सर्वांच्या ह्रदयात राहतो. हा भगवान विष्णू पर्जन्यरूपच आहे. पर्जन्याची वृष्टी तोच करतो. त्यातूनच अन्न निर्माण होते व अन्नातूनच प्रजा निर्माण होते.

'हे राजा, असा हा पर्जन्य नसेल तर प्रजेचा नाश होतो. तेव्हा नृपश्रेष्ठा, ज्यामुळे पाऊस पडेल व आमचा योगक्षेम चालेल असे काहीतरी कर.'

राजा म्हणाला, 'प्रजाजनांनो, तुम्ही सांगितलेत ते अगदी खरे आहे. अन्न हे ब्रह्मस्वरूपच आहे. सर्व चराचर जग अन्नामुळेच स्थिर आहे. सर्व भूतमात्र-प्राणीमात्र अन्नातूनच निर्माण होतात. जगाचे जीवन अन्नावरच चालते. पुराणात व लोकांच्या तोंडून मी असे ऐकले आहे की, राजांच्या अनाचराम्ळेच प्रजाजनांचे दुःख भोगावे लागते. मी सूक्ष्म बुद्धीने विचार करीत आहे. मी काही पाप केल्याचे मला आढळले नाही. तरीही प्रजाजनांचे हित व्हावे म्हणून मी सर्व प्रयत्न करीन.'

राजाने असा विचार केला आणि विधात्याला नमस्कार करून व बरोबर मोठे सैन्य घेऊन तो गहन वनात गेला. तेथे तप करणार्‍या श्रेष्ठ मुनींच्या आश्रमांना त्याने भेटी दिल्या. त्यावेळी त्याला ब्रह्मदेवाचा मानसपुत्र असलेला अंगिराऋषी दिसला. त्याच्या तेजाने दाही दिशा उजळल्या होत्या. तो जणू दुसरा ब्रह्मदेवच आहे काय, असे वाटत होते.

त्या ऋषीला पाहून मांधाता राजाला आनंद झाला व तो रथातून उतरून त्याच्यापुढे हात जोडून एखाद्या सेवकाप्रमाणे उभा राहिला.

त्या ऋषीने राजाला आशीर्वाद देऊन त्याचे अभिनंदन केले व राज्यातील राजा, प्रधान, मित्र, भांडार, देश, किल्ले व सेना या राज्याच्या सात अंगाविषयी कुशल विचारले.

राजाने स्वतःचे कुशल निवेदन करून ऋषीचे कुशल विचारले. नंतर ऋषीने राजाला इकडे वनात येण्याचे कारण विचारले.

मुनीला ते कारण सांगताना राजा म्हणाला, 'मुनि श्रेष्ठा, मी स्वधर्माप्रमाणे पृथ्वीचे पालन करीत होतो. तरीही माझ्या राज्यात अनावृष्टी का व्हावी, याचे कारण मला समजत नाही. माझा संशय नाहीसा व्हावा म्हणून मी आपया पायांपाशी आलो आहे. तरी प्रजाजनांचा योगक्षेम चालेल व त्यांचे समाधान होईल असा उपाय सुचवावा.

अंगिरा ऋषी म्हणाला, 'राजा, हे कृतयुग सर्व युगात उत्तम आहे असे म्हणतात. या युगात ब्राह्मणधर्म प्रधान आहे आणि धर्माचे चारी चरण संपूर्ण आहेत. या युगात तप करण्याचा धर्म फक्त ब्राह्मणांचा आहे. असे असता, राजा, तुझ्या राज्यात एक शूद्र तप करीत आहे. करू नये असे काम त्याने केल्यामुळे तुझ्या राज्यात मेघ वर्षत नाहीत. तू त्या शूद्राचा वध करण्याचा प्रयत्न कर म्हणजे दोष दूर होईल.'

राजा म्हणाला, 'तपश्चर्या करणार्‍या त्या शूद्राने माझा काहीच अपराध केलेला नाही. तो निरपराध असताना मी त्याला मारणार नाही. तरी दुष्काळ नाहीसा होण्यासाठी मला एखादा धार्मिक उपाय सांगा.

ऋषी म्हणाला, 'राजा, असे असेल तर तू आषाढ शुक्ल पक्षातील पद्मा नावाच्या एकादशीचे व्रत कर. या व्रताच्या प्रभावाने तुझ्या राज्यात निश्चितपणे उत्तम वृष्टी होईल. ही एकादशी सर्व सिद्धी देणारी आहे व सर्व उपद्रवांचा नाश करणारी आहे. राजा, तू आपल्या परिवारासह व प्रजाजनांसह या एकादशीचे व्रत कर.'

मुनीचे हे म्हणणे ऐकून राजा घरी परतला. आषाढ महिना आल्यावर त्याने पद्मा (म्हणजेच शयनी) एकादशीचे व्रत केले. ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र या चारी वर्णांच्या प्रजाजनांनीही हे व्रत केले.

राजा, त्या सर्वांनी असे व्रत करताच मेघांनी वर्षा सुरू केली. सर्व पृथ्वी जलाने भरून गेली. व थोड्या दिवसातच शेते पिकांनी शोभू लागली. ह्रषीकेशाच्या प्रसादाने सर्व लोकांना सौख्य लाभले.

याकरिता पद्मा एकादशीचे हे उत्तम व्रत अवश्य करावे. हे व्रत ऐश्वर्य व मुक्ती देणारे व सर्वांना सुखदायक आहे. या एकादशीचे माहात्म्य वाचल्याने किंवा ऐकल्याने मनुष्य सर्व पापातून मुक्त होतो.

॥याप्रमाणे ब्रह्मांडपुराणातील पद्मा एकादशीचे माहात्म्य संपूर्ण झाले॥

॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥

 300 वर्षांपासून महाराष्ट्राला वारीची परंपरा आहे. लाखो वारकरी दरवर्षी मोठ्या संख्येनं या वारीत सहभागी होतात. ऊन, वारा, पाऊस अंगावर घेत विठुरायाच्या दर्शनाला पायी चालत जातात.अनेक गावात वारीचा मुक्काम असतो. यादरम्यान अनेक गावांमध्ये वारीचं दर्शन घेण्यासाठी भाविक गर्दी करतात. या सगळ्या वारकऱ्यांना आता आषाढी वारीची आस लागली आहे.

याच पार्श्वभूमीवर आज  देहूच्या संत तुकाराम महाराज यांच्या पालखीचं प्रस्थान होणार आहे तर 11 जूनला संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या पालखीचं आळंदीतून प्रस्थान होणार आहे. दरम्यान जसंजसं तंत्रज्ञान वाढत आहे तसंतसं वारीला देखील परंपरेसोबतच तंत्रज्ञानाची जोड लागताना दिसत आहे. 

दरम्यान विठुरायाची आस लागलेला वारकरी संप्रदाय आता देहू नगरीत दाखल होऊ लागले आहेत. संत तुकाराम महाराजांच्या पालखी प्रस्थानात आणि पायी वारीत हा वारकरी सहभागी होणार आहे. प्रस्थानाला काही तास उरले असतानाच देहू नगरीत वैष्णवांचा मेळा रंगू लागला आहे. पावसाने ओढ दिल्यामुळं पेरणी न झाल्याची खंत या वारकऱ्यांच्या मनात आहे. मात्र विठुरायाच्या चरणी माथा टेकल्यावर ती खंत दूर होईल आणि बळीराजा नक्की सुखावेल, अशी आशा घेऊन आषाढी सोहळ्यात दाखल झालेल्या वारकऱ्यांनी व्यक्त केली आहे.

तर विठुरायाच्या चरणी माथा टेकवण्यासाठी वारकरी अडीचशे किलोमीटरची पायपीट करतो. तरी त्यांच्या चेहऱ्यावर थकवा जाणवत नाही. कारण टाळ-मृदंगाचा ताल या वारकऱ्यांचा थकवा दूर करत असतो. त्याच टाळ मृदुगाच्या डागडुजीची लगबग सध्या देहू-आळंदीत पाहायला मिळत आहे.

याच पार्श्वभूमीवर उद्या देहूच्या संत तुकाराम महाराज यांच्या पालखीचं प्रस्थान होणार आहे तर 11 जूनला संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या पालखीचं आळंदीतून प्रस्थान होणार आहे. दरम्यान जसंजसं तंत्रज्ञान वाढत आहे तसंतसं वारीला देखील परंपरेसोबतच तंत्रज्ञानाची जोड लागताना दिसत आहे. आषाढी वारी सोहळा दिवसेंदिवस हायटेक होत चालला आहे. याचाच एक भाग म्हणून पालखी रथाला आता जीपीएस प्रणाली जोडण्यात आलेली आहे. यामुळं गुगल मॅपद्वारे रथाचे लोकेशन कळणार आहे. सोबतच नऊ सीसीटीव्हीद्वारे फेसबुक लाईव्ह करून घरबसल्या दर्शन ही घेता येणार आहे.

या सगळ्या सोहळ्या दरम्यान पालखीची सुरक्षा चोखदार यांच्या हाती असते दरम्यान कोणताही अनुचित प्रकार घडू नये, वारकऱ्यांची एखादी गोष्ट हरवली तर चोखदार मदत करतात. या जीपीएस सिस्टीम आणि सीसीटीव्हीमुळे आता या चोखदारांचं काम सोपं झालं आहे.

यंदा या पालखीला कॅमेरे बसवण्यात आले आहेत. त्यावरुन मंडळाच्या अधिकृत फेसबुक पेजवरुन लाईव्ह स्ट्रिमिंग करण्यात येणार आहे. त्यामुळे वारीत सहभागी झालेल्या वारकऱ्यांनाच नाही तर लाखो भाविकांना घरबसल्या पालखीचं दर्शन घेता येणार आहे.

दरम्यान विठुरायाची आस लागलेला वारकरी संप्रदाय आता देहू नगरीत दाखल होऊ लागले आहेत. संत तुकाराम महाराजांच्या पालखी प्रस्थानात आणि पायी वारीत हा वारकरी सहभागी होणार आहे. प्रस्थानाला काही तास उरले असतानाच देहू नगरीत वैष्णवांचा मेळा रंगू लागला आहे. पावसाने ओढ दिल्यामुळं पेरणी न झाल्याची खंत या वारकऱ्यांच्या मनात आहे. मात्र विठुरायाच्या चरणी माथा टेकल्यावर ती खंत दूर होईल आणि बळीराजा नक्की सुखावेल, अशी आशा घेऊन आषाढी सोहळ्यात दाखल झालेल्या वारकऱ्यांनी व्यक्त केली आहे.

तर विठुरायाच्या चरणी माथा टेकवण्यासाठी वारकरी अडीचशे किलोमीटरची पायपीट करतो. तरी त्यांच्या चेहऱ्यावर थकवा जाणवत नाही. कारण टाळ-मृदंगाचा ताल या वारकऱ्यांचा थकवा दूर करत असतो. त्याच टाळ मृदुगाच्या डागडुजीची लगबग सध्या देहू-आळंदीत पाहायला मिळत आहे.
Edited by : Ratnadeep Ranshoor

हे वारीचे 51 वे वर्ष असून संतश्रेष्ठ श्री गजानन महाराज यांच्या पालखीत सुमारे 750 वारकरी सहभागी झाले आहे. येथून 55 किमीचा प्रवास करत वारकरी पंढरपूरला पोहचणार आहे. अशात या चार दिवसात परभणीत भक्तिमय वातावरण दर्शन लाभ घेण्यासाठी भाविकांचा उत्साह बघण्यासारखा आहे.

हे वेळापत्रक पुढील छायाचित्रांच्या माध्यमातून पाहू या.

12 जूनला ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखीची सुरुवात आळंदी येथून होणार आहे.

पुण्यात वारी 12 आणि 13 जूनला असणार आहेत. त्यांचा परतीचा प्रवास पंढरपूरहून 3 जुलैला असणार आहे.

तुकाराम महाराजांच्या पालखीची सुरुवात 10 जूनपासून सुरू होणार आहे.

3 जुलैपर्यंत हा पालखी सोहळा सुरू राहणार असून 3 जुलैपर्यंत पालखी पंढरपूरला राहणार आहे.

कोरोना काळात पालख्या स्थगित झाल्या होत्या. तेव्हापासून पालखी सुरू झाल्याचं हे दुसरं वर्षं आहे. 29 जूनला आषाढी एकादशी आहे.

2023 आषाढी एकादशी किती तारखेला आहे?

यावर्षी म्हणजेच 2023 साली 29 जून गुरुवार रोजी देवशयनी आषाढी एकादशी 2023 आहे. 

आषाढी एकादशी 2023 शुभ मुहूर्त

आषाढी एकादशी उपवास सोडण्याची वेळ : 30 जून रोजी दुपारी 13:48:15 ते 16:35:37

कालावधी : 2 तास 47 मिनिटे

हरी वासरा समाप्ती क्षण : 30 जून रोजी 08:22:14

आषाढी एकादशी 2023 का केली जाते?

असे मानले जाते की या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात शेषनागावर झोपी जातात. धार्मिक मान्यतेनुसार मनुष्याचं एक वर्ष हे देवांची एक अहोरात्र असते. दक्षिणायन ही देवांची रात्र असते आणि उत्तरायण हा दिवस असतो. आषाढ महिन्यातील कर्क संक्रांतीला उत्तरायण पूर्ण होते आणि दक्षिणायनाला सुरुवात होते. म्हणून आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला देवशयनी एकादशी किंवा हरि शयनी एकदशी असे देखील म्हटले जाते. यानंतर भगवान विष्णू कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकदशीला म्हणजेच प्रबोधनी एकादशीला जागे होतात. हा काळ चातुर्मास म्हणून ओळखला जातो. या दिवसाला खूप महत्त्व आहे म्हणून या दिवशी विष्णूला प्रसन्न करण्यासाठी उपासना आणि आराधना केली जाते.

आषाढी एकादशी 2023 महत्तव

आषाढी एकादशीच्या व्रतामध्ये सर्व देवतांचे तेज एकवटलेले असते असा समज आहे. म्हणून सर्व व्रतांमध्ये आषाढी एकादशीच्या व्रताला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. पंढरपूरला अदृश्य भगवंताच्या अस्तित्वाचा पुरावा मिळतो तसेच वैकुंठभूमीच्या आधीपासूनच पंढरपूर अस्तित्वात आले असा लोकांचा समज आहेत. म्हणूनच पृथ्वीवरील सर्वात पुरातन अशा तीर्थक्षेत्राचा पंढरपूर असा उल्लेख केला गेला आहे. 

social media

येत्या 25 जून ते 5 जुलै 2023 या दरम्यान वारकऱ्यांसाठी विशेष गाड्या धावणार आहे. माऊलीच्या वाखरी येथे रिंगण सोहळ्यासाठी ज्यादाच्या बसेस उपलब्ध करून देणार आहे. 

 
पंढरपूर यात्रेसाठी राज्यातून आणि दूरवरून भाविक आणि वारकरी  येतात त्यांची गैरसोय  होऊ नये या साठी एसटीच्या अतिरिक्त बसेस सोडणार आहे. प्रवाशांचा सोयी साठी पंढरपूरच्या चंद्रभागा, पांडुरंग आयटीआय कॉलेज , विठ्ठल कारखाना आणि भीमा या ठिकाणी तात्पुरती  बस स्थानक उभारणार आहे.या बस स्थानकात सुलभ शौचालय, पिण्याचे पाणी, चौकशी कक्ष, संगणकीय आरक्षण केंद्र, मार्गदर्शन फलक अशा विविध सोयी सुविधा देण्यात येणार आहे. यात्रेसाठी सुमारे 5000 गाड्या सोडण्याचे नियोजन एसटी महामंडळातर्फे करण्यात आले आहे.आषाढी यात्रेसाठी मुंबईसह, पुणे, नाशिक, औरंगाबाद, नागपूर, अमरावती या सहा विभागातून गाड्यांचे नियोजन करण्यात आले आहे.  

Edited by - Priya Dixit 

विठ्ठल शब्दाची उत्पत्ती कशी झाली यावर अनेक इतिहासकारांनी अभ्यास केला आहे. संत तुकोबारायांनी विठोबा शब्दाची उत्पत्ती आपल्या एका अभंगात अत्यंत सोप्या भाषेत केली - वि म्हणजे ज्ञान ठोबा म्हणजे आकार -ज्ञानाचा आकार किंवा ज्ञांनाची मूर्ती म्हणजे विठोबा. 

"श्री"चे लाईव्ह दर्शन घेणेसाठी येथे क्लिक करावे

श्री विठ्ठल मुर्ती

पंढरपूर मंदिरात विठुरायाची मूर्ती स्वयंभू असून वालुकामय शिलेची आहे. श्रींच्या मस्तकी मुकुटासारखी उंच कंगोरेदार टोपी ज्याचा आकार शिवलिंगासारखा आहे. श्रींचे मुख उभट, गाल फुगीर, दृष्टी समचरण आहे. कानी मकर कुंडले तर गळ्यात कौस्तुभमणी आहे. पाठीवर शिंके आणि ह्रदयस्थानी श्रीवत्सलांछन आहे. श्रींच्या दोन्ही दंडावर अंगद असून मनगटावर मणिबंध आहेत. श्री विठ्ठलाने हात कटेवर ठेवलेले असून उजव्या हातात कमळाचा देठ असून हात उताणा, अंगठा खाली येईल असा टेकविला आहेत तर डाव्या हातात शंख आहे. श्रींचे कमरेला तिहेरी मेखला असून छातीवर उजवीकडे भृगुऋषींनी पादस्पर्श केलेली खूण आहे. ब्रह्मदेव निघालेली नाभी आणि कमरेला वस्त्र ज्याचा सोगा पावलापर्यंत आहे. डाव्या पायावर मृतकेषी नावाचे दासीने बोट लावलेची खूण आहे. अशी दगडी विटेवर उभी असलेली मूर्ती आहे. 

पंढरपूर मंदिर कथा

द्वापार युगात मुचकुंद नावाचा एक पराक्रमी राजा होता. देव-दैत्यांच्या युद्धात देवांनी त्याचे सहाय्य मागिल्यावर राजाने पराक्रम गाजवून देवांना विजय मिळवून दिला. देवांनी प्रसन्न होवून वर मागण्यास सांगितले तेव्हा मुचकुंद म्हणाले की मी अत्यंत श्रमामुळे थकलो आहे आणि मला एकांती गाढ निद्रा हवी. जो कोणी माझी निद्राभंग करील, तो माझ्या दृष्टीक्षेपाने भस्म व्हावा. देवांनी तथास्तु म्हटले आणि राजा एका गुहेत निद्राधीन झाला. नंतर कृष्ण अवतारात जरासंधाकडून कालयौवन नावाचा अत्यंत बलाढ्य राक्षस कृष्णाकडे युद्धासाठी आला. हा राक्षस शस्त्र किंवा अस्त्राने मरणार नव्हता. भगवान श्रीकृष्णाने युक्तीने त्या दैत्यास त्या गुहेत नेले ज्या गुहेत मुचकुंद राजा निद्राधीन झाला होता. झोपलेल्या मुचकुंदावर आपल्या अंगावरचा शेला टाकून स्वत: श्रीकृष्ण अंधारात लपले. भगवान श्रीकृष्णाचा शेला पाहून काळयौवनास वाटले की कृष्णच झोपला आहे म्हणून त्याने निद्रिस्त राजावर प्रहार केले. मुचकुंद राजाची निद्राभंग झाल्याने त्यांनी क्रोधित नजरेने कालयौवनाकडे पाहिले आणि दैत्य जळून भस्म झाला. नंतर श्रीकृष्णाने राजाला दर्शन देत सर्व प्रसंग सांगितला. तेव्हा मुचकुंद राजाने आता दृष्टीपुढे ऐसाचि तू राहे अशी प्रार्थना केली. भगवान श्रीकृष्णाने पुढील जन्मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन असे वचन दिले. नंतर मुचकुंद राजा कलियुगात भक्त पुंडलिकाच्या रूपाने जन्माला आला. दिंडीर वनात अर्थातच पंढरपूर क्षेत्राजवळ चंद्रभागेतिरी लोहदंड तीर्थाजवळ वास्तव्य करून राहिला.

पुंडलिक माता-पित्याचा द्रोह करीत पत्नीच्या हट्टापोटी तिच्यासोबत काशीयात्रेस निघाला. रस्त्यात कुक्कुट मुनीच्या आश्रमात राहिला. कुक्कुट मुनींना माता-पित्याची निस्सीम सेवा केल्यामुळे अलौकिक सामर्थ्य प्राप्त झाले होते. गंगा, यमुना, सरस्वती या नद्या आश्रमात रोज सेवा करीत असे. हा प्रसंग जेव्हा पुंडलिकाने अनुभवला तेव्हा नद्यांनी देवीरूपात त्यास उपदेश केला आणि पुंडलिकाने माता-पित्याची अखंड सेवेची दीक्षा घेतली. तो पुन्हा पंढरीस आला आणि भक्तिभावाने माता-पित्याची सेवा करू लागला.

इकडे श्रीकृष्णांना मुख्य भार्यांपैकी राधिकादेवीस जवळ बसवून घेतल्याचे बघून रूक्मिणी देवी रागाने निघून दिंडिर वनात तपश्चर्या करत बसल्या. त्यावेळी रूक्मिणीचे शोधार्थ भगवान श्रीक्षेत्र पंढरपूरात आले. मुचकुंद राजास पूर्वजन्मी दिलेल्या वराप्रमाणे रूक्मिणीच्या शोधाचे निमित्त साधून तीर्थक्षेत्री पुंडलिकासाठी आले.

येथे पुंडलिकाची मातृ-पितृ भक्ती व सेवा पाहून भगवंत संतुष्ट झाले आणि ते पुंडलिकाचे भेटीसाठी लोहदंड तीर्थाजवळ आले. पुंडलिक माता-पित्याच्या सेवेत मग्न असताना भगवंताने त्यास दर्शन दिले. पुंडलिकाने त्याचे माता-पित्याची सेवा कार्य पूर्ण होईपर्यंत देवाला विटेवर उभे राहून प्रतिक्षा करण्याची विनंती केली. भगवंतानी त्याची प्रार्थना मान्य केली म्हणून पुंडलिकांनी देवाला उभा राहण्यासाठी वीट फेकली. ती वीट म्हणजे वृत्रासुराच्या शापाने दग्ध झालेला इंद्रच होय. भीमातीर म्हणजे दुसरी द्वारका, भगवान श्रीकृष्ण विठ्ठल रूपात कटीवर हात ठेवून भक्तासाठी युगे अठ्ठावीस अजूनही उभा आहे.

पंढरपूर मंदिर इतिहास

इसवी सन 516 मध्ये सापडलेल्या ताम्रपटापासून पंढरपूरचा आणि त्याच्या आसपास असणाऱ्या काही गावांचा उल्लेख आढळतो. याबरोबरच देवळाचा ' लहान माडू ( देऊळ) उल्लेखही नंतरच्या काही शीलालेखांमध्ये पाहायला मिळतो. विशेषतः बाराव्या शतकात सापडलेल्या ' 84 वा लेख ' हा शीलालेख सध्याच्या मंदिराबाहेर उत्तरेकडच्या भिंतीवर लावण्यात आला आहे. आधीच्या देवळानंतर 84 वर्षांनी या देवळाचा जीणोर्द्धार झाला आहे असे समजुन 84 लक्ष योनीतून मुक्ती मिळण्यासाठी भाविक त्याला पाठ घासून मगच देवळात प्रवेश करतात. यामुळे हा शीलालेख झिजल्याने त्यास आता तारेचं कुंपण बसवलं आहे.

गाभारा, अंतराळ आणि सभामंडप हे आताच्या देवळाचे मुख्य घटक असून सभामंडपाच्या 16 खांबांपैकी एकावर चांदीचं आवरण बसवलं असून तोच गरूडस्तंभ म्हणून ओळखला जातो.

सोळाव्या शतकात विजयनगरच्या कृष्णदेवरायाने भक्तीसाठी विठोबाची मूर्ती आपल्या राज्यात नेली होती; पण ती एकनाथांचे पणजोबा भानुदास यांनी परत आणली. सोळखांबी मंडपात त्यांची समाधी असून आत जाताना उजव्या हाताच्या पहिल्या पादुका हीच त्यांची समाधी होय. स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने विचार केला तर जीणोर्द्धार करण्यात आलेलं पांडुरंगाचं मंदिर हे 16, 17 आणि 18 व्या शतकातलं बांधकाम असावं, असा जाणकारांचा अंदाज आहे. असं असलं तरीही मूळ मंदिराचे 12 व्या शतकातले अवशेष अजूनही तिथे आढळतात. या देवळाच्या दक्षिणेला खंडोबा, व्यंकटेश अशा देवतांची लहान लहान देवळंही आहेत. 1946 मध्ये साने गुरुजींनी हरिजनांना पंढरपूरच्या विठ्ठलमंदिरात प्रवेश मिळावा म्हणून उपवास केला, तेव्हा हरिजनांना मंदिर खुले झाले.

पंढरपूर मंदिर महिमा

केवळ वारकर्‍यांचे, वैष्णवसंप्रदायांचे, महाराष्ट्रीयांचेच नव्हे तर कर्नाटक, आंध्र, तमिळनाडू, उत्तरप्रदेश, मध्यप्रदेश इतर प्रांतातील अनेक भक्तांचे पंढरीनाथ हे आराध्य दैवत आहे. अनेक संतानी या देवाचे माहात्म्य गायलेले आहे.

पंढरपूर वारी

वारी म्हणजे पांडूरंगाच्या भेटीला पंढरपुराला पायी जायचे. वारकरी वर्षातून अनेकदा वारीला जातात. वारीत अनेक भक्त एकत्र येऊन भजने गात, कथा करीत पंढरपूरला पायी जातात. त्यांच्या समूहाला ‘दिंडी’ असे म्हणतात.  वर्षातील आषाढ शुक्ल एकादशीच्या पर्वावर संपूर्ण महाराष्ट्रातून भक्त पायी प्रवास करुन पंढरपूरात भगवान श्रीविठ्ठ्लाच्या दर्शनास येतात.

वारीची ही प्रथा फार जुनी आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे वडील दिंड्यातील वारीला जात होते, असे सांगितले जाते. मुख्य चार वार्‍या असतात ज्यात चैत्री यात्रा असते ज्यात पंढरपुरात चैत्र शुद्ध एकादशीस म्हणजेच कामदा एकादशीस यात्रा भरते. दुसरी आषाढी यात्रा जी पंढरीतील महायात्रा म्हणून ओळखली जाते. आषाढ महिन्यातील शुद्ध एकादशीस ही यात्रा भरते. या एकादशीस देवशयनी एकादशी म्हणतात. या दरम्यान संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या दिंड्यांसह असंख्य दिंड्या महाराष्ट्रातील तसेच इतर राज्यातील कानाकोपर्‍यातुन पंढरीकडे श्रीविठ्ठल दर्शनासाठी येतात. "पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल" आणि "जय जय राम कृष्ण हरी" या नामघोषाने सारे वातावरण भारून जाते. तिसरी कार्तिकी यात्रा जी कार्तिक महिन्यातील शुद्ध एकादशीस पंढरपुरात साजरी केली जाते. शयनी एकादशीला झोपी गेलेले भगवंत या दिवशी उठतात. आणि चौथी माघी यात्रा माघ महिन्यातील शुद्ध एकादशीस भरते. या एकादशीस जया एकादशी म्हणतात.

पंढरपूर कसे पोहचाल?

पंढरपूर हे शहर सोलापूर जिल्ह्यात आहे. पंढरपूर हे शहर वेगवेगळ्या रस्त्यांनी जोडलेले आहे. पंढरपूर हे दक्षिण मध्य रेल्वे मार्गावरील कुर्डूवाडी या रेल्वेजंक्शनने जोडलेले आहे. तसेच मिरज - पंढरपूर रेल्वे मार्गाने जोडलेले आहे. या मार्गावर धावणाऱ्या प्रमुख रेल्वे मुंबई- पंढरपूर, मिरज -पंढरपूर, लातुर - पंढरपूर, उस्मानाबाद - पंढरपूर अशा आहेत. पंढरपूर पासून जवळ असणारी विमानतळे सोलापूर- 75 कि.मी. आणि पुणे -210 कि.मी. अंतरावर आहे.

विठ्ठल नामाची शाळा भरली

शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली

शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली

विठ्ठल नामाची शाळा भरली

विठ्ठल नामाची शाळा भरली

(शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली)

(शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली)

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली)

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली)

गुरू होई पांडुरंग

आम्हा शिकवी तुक्याचे अभंग

गुरू होई पांडुरंग

आम्हा शिकवी तुक्याचे अभंग

नाम गजरात होऊ दंग

नाम गजरात होऊ दंग

पोती पाण्यात कशी तरली?

पोती पाण्यात कशी तरली?

विठ्ठल नामाची शाळा भरली

विठ्ठल नामाची शाळा भरली

(शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली)

(शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली)

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली)

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली)

बाळ गोपाळ होऊ वारकरी

डोळे मिटून बघू पंढरी

बाळ गोपाळ होऊ वारकरी

डोळे मिटून बघू पंढरी

कधी घडल पंढरीची वारी?

कधी घडल पंढरीची वारी?

एक आशा मनात उरली

एक आशा मनात उरली

विठ्ठल नामाची शाळा भरली

विठ्ठल नामाची शाळा भरली

(शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली)

(शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली)

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली)

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली)

टाळ-चिपळ्या हाती घ्या रे

करू गजर नाचूया रे

टाळ-चिपळ्या हाती घ्या रे

करू गजर नाचूया रे

खेळ वारीचा बघती सारे

खेळ वारीचा बघती सारे

भक्ती पुढे ही शक्ती हरली

भक्ती पुढे ही शक्ती हरली

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली)

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली)

शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली

शाळा शिकतांना ताण-भूख हरली

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली) शाळा भरली

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली) शाळा भरली

(विठ्ठल नामाची शाळा भरली) शाळा भरली

माझे पंढरीचे आई || धृ ||

भीमा आणि चंद्रभागा,

तुझ्या चरणीच्या गंगा || १ ||

इतुक्यासाहित त्यां बा यावे,

माझे रंगणी नाचावे || २ ||

माझा रंग तुझे गुणी,

म्हणे नामयाची जनी || ३ ||

ज्ञानदेवे रचिला पाया । उभारीले देवालया || 

नामा तयाचा हा किंकर तेणे केला हा विस्तार जनार्दन एकनाथ खांब दिला भागवत ।। 

तुका झालासे कळस । भजन करा सावकाश ।।',

चैतन्याचा गाभा… विटेवर उभा

पालख्यांचा सोहळा…

वारकऱ्यांचा मेळा…

पंढरी निवासा सख्या पांडुरंगा…

विटेवर उभा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

दिसे रिंगण

टाळ मृदुंगाची धून

रिते तुझे वैकुंठ पांडुरंगा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी

कर कटावरी ठेवो निया

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल विठ्ठल गजर नामाचा

हरे चिंता, व्यथा क्षणाधारत…

सोड अहंकार सोड तू संसार

क्षेम दे विठ्ठला डोळे मिटून ....

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

जगण्याचं बळ देणारी

विठ्ठला तुझी वारी

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल, श्नी ज्ञानदेव

तुकाराम, पंढरीनाथ महाराज की जय

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठला

हरी ओम विठ्ठला…

कोने कोठे दिथेला…

विठ्ठल विठ्ठल विठ्ठला

हरी ओम विठ्ठला

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

विठु माऊली तू, माऊली जगाची

माऊली मुर्ती विठ्ठलाची

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

मागतो मी पांडुरंगा फक्त एक दान

मिळे ज्याने मुक्ती ऐसे द्यावे दान

भगवंता, तव तेज ह्या तिमिरात दे आता

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

भक्तीच्या वाटेवर गांव तुझे लागले…

आशीर्वाद घेण्यास मन माझे थांबले…

तुझ्या भक्तीचा झरा असाच वाहू दे

पांडुरंगा माझ्या माणसांना नेहमी

तुझ्या सहवासात राहू दे...

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

हेची दान देगा देवा

तुझा विसर न व्हावा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

पंढरी निवासा सखा पांडुरंगा

सवे रखुमाई, उभा विटेवर

कर कटे वर ठेऊनिया

दाटलासें कंठ 

रिते वाळवंट….पाहुनिया

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

सावळी ती मुर्ती हृदयी बिंबली

देहो बुद्धी पालटली माझी साची

धन्य माझी भक्ती धन्य माझा भाव

हृदयी पंढरीराव राहतसे

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

ताळ वाजे मृदुंग वाजे

वाजे हरीची वीणा

माऊली निघाले पंढरपुरा

मुखाणे विठ्ठल विठ्ठल बोला

जय जय राम कृष्ण हरी

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

देव दिसे ठाई ठाई, भक्तालीन भक्तापाई

सुखालाही आला या हो आनंदाचा पूर

चालला नामाचा गजर, अवघे गरजे पंढरपूर

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

सुखासाठी करिसी तळमळ

तरी तू पंढरीसी जाय एकवेळ

मग तू अवघाची सुखरूप होसी

जन्मोजन्मीचे दुःख विसरसी….

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

तुझा रे आधार मला । तूच रे पाठीराखा

तूच रे माझ्या पांडूरंगा ।

चूका माझ्या देवा । घेरे तुझ्या पोटी

तुझे नाम ओठी सदा राहो ।।

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

आशा तृष्णा कैशा मावळल्या दोन्ही

चिंता विठ्ठल चरणीं जडोनी ठेली !

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

रूप पाहता लोचनी, सुख जालें ओ साजणी

तो हा विठ्ठल बरवा, तो हा माधव बरवा

बहुता सुकृतांची जोडी ,म्हणुनी विठ्ठल आवडी

सर्व सुखाचे आगर, बाप रखुमाई देवीवर

नामयाचे जनी विश्नांती पै झाली

हृदयी राहीली विठ्ठल मुर्ती

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

जातां पंढरीसी सुख वाटे जीवा

आनंदे केशवा भेटतांचि

या सुखा उपमा नाही त्रिभुवनी

पाहिली शोधोनी अवघी तीर्थे

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

मुख दर्शन व्हावे आता…

तु सकळ जनांचा दाता…

घे कुशीत या माऊली…

तुझ्या चरणी ठेवितो माथा…

माऊली माऊली रुप तुझे…

विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

पाणी घालतो तुळशीला

वंदन करतो देवाला

सदा आनंदी ठेव सर्वांना

हिच प्रार्थना पांडुरंगाला

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

सोहळा जमला आषाढी वारीचा

सण आला पंढरीचा

मेळा जमला भक्तगणांचा,

ध्यास विठुमाऊलीच्या दर्शनाचा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

सावळे सुंदर रुप मनोहर

राहो निरंतर हृदयी माझ्या ।

आणिक काही इच्छा आम्हा

नाही चाड।

तुझे नाम गोड पांडुरंगा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

जरी बाप साऱ्या जगाचा परी तू

आम्हा लेकरांची विठू माऊली…

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

जो ना भंगे तो अभंग

जो चित्ती राही तोचि रंग

या दोघांसी घेऊनी उभा राही

असा माझा पांडुरंग

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

देव माझा विठू सावळा 

आषाढी एकादशी निमित्त शुभेच्छा

मंदिरी उभा विठू करकटावरी

डोळ्यातून वाहे आता 

इंद्रायणी अन् चंद्रभागा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

पुढे परतूनी येऊ 

आता निरोप असावा

जनी विठ्ठल दिसावा

मनी विठ्ठल रुजावा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठल नामाची शाळा भरली

शाळा शिकताना तहान

भूक हरली रे…

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

आई असते मायेची माई

म्हणुनी धन्य पावतो बघून विठाई

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

अव घा रंग एक झाला 

रंगी रंगला श्रीरंग 

मी तुंपन गेले वायां 

पाहतां पंढरीच्या राया 

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

अठ्ठावीस युगां पश्चात

असा भेटला एकांत

आज देवळात फक्त

रखुमाई पांडुरंग

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

हात कटावरी अन् पाय विटेवरी

मिटलेले डोळे तरी हास्य मुखावरी

असा तो पांडुरंग युगान युगे उभा गाभारी

नीलवर्ण प्रभा दिसे पसरली सभोवरी

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठलाची ओढ किती गोड गोड

जोडुनिया कर फुलेल मन…

तोच भासे दाता तोच मातापिता

विसर जगाचा सर्वकाळ…

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

मी तुझ्यात विरता माझी, 

राहिलीच ओळख काय माझी 

पंढरीची माय माझी पंढरीची माय 

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

चंद्रभागेच्या तिरी उभा मंदिरी

तो पहा विटेवरी, दुमदुमली पंढरी

पांडुरंग हरी, तो पहा विटेवरी…

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

बोलावा विठ्ठल, पहावा विठ्ठल

करावा विठ्ठल जीवभाव

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

डोळे मिठुन करा ध्यान, 

दिसेल मंदिराचा कळस

भरून येते मन, 

अर्पावी घरीच विठ्ठलाचा तुळस

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

डोळे मिटता सामोरे

पंढरपूर हे साक्षात

मन तृप्तीत भिजून

पाही संतांचे मंदिर

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

जाता पंढरीसी सुख वाटे जीवा

आनंदे केशवा भेटतांचि

या सुखा उपमा नाही त्रिभुवनी

पाहिली शोधोनी अवघी तीर्थे

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

विठ्ठलाचे रुप पहावे मनात…

दुःख सारे दूर होई क्षणात…

तुझे नावच माझे शस्त्र…

आजच्या रणात

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

या जगातले सगळे सुंदर आहेत रंग

पण या नजरेला समाधान देतो पांडुरंग

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

विठू नामाच्या गजरात

अवघा अंतरंग भिजला…

वारकऱ्यांच्या मेळ्यात नाचतांना

मला पांडुरंग दिसला

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

आबादान माती रुजवून भक्ती

नामघोषात मुक्ती विठ्ठल विठ्ठल

तम, मोह सरो, ज्ञान रवी उरो

नाव तुझे राहो, ठायी ठायी

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

तल्लीन झालो तुझ्या भक्तीत

ना सापडे आता मजला दुसरा छंद

सगळीकडे बघावे की वय दिसतो मजला पांडुरंग

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

कोणी म्हणे त्यास विठ्ठला…

कोणी म्हणे त्यास विठुराया…

कोणी म्हणे त्यास पांडुरंग…

कोणी म्हणे विठू सावळा कुंभार…

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

मुखी हरी नाम, चाले वाट पंढरपूर

तल्लीन भक्तीत, माऊलीचा गजर

भक्त जमती सारे नदीच्या तीरावर

कानडा राजा, भेटिस उभा विटेवर

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

अबीर गुलाल उधळीत रंग

नाथा घरी नाचे माझा पांडुरंग

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

लोचनी तुझ्या दर्शनाची भूक

तृप्त होते पाहुनी तुझे गोड रूप

तुझ समक्ष येतांना विसर पडे जगाचा

हरवून जाते मन शोध लागत नाही स्वतःचा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

तुझे नाव घेता

वाटे मोक्ष आता भेटावा

तुझ्या पंढरीकडे येता

पावलागणिक रस्ता फुलांचा वाटावा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

आषाढ आकाशातून बरसू लागला

तुझ्या चरणी येऊन हा जीव धन्य झाला

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

आराध्य दैवत तू आमुचे

बाप विठू माऊली

मायेचा पदर तू आमच्या

पंढरी राया तू आम्हा सावली

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

हे सुख पुंडलिके

कैसे आणिले बापे ।।

निर्गुण साकारले

आम्हालागी हे सोपे ।।

म्हणुनी चरण धरोनी

तुका राहिला सुखे ।।

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

करुनी विठ्ठल नामाचा घोष

भक्तीभावाने जोडूनी कर

नतमस्तक होऊनी चरणी

करीतो नमन एकादशीच्या दिवशी

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

हरीहर विधाता

आले अलंकापुरी

इंद्रायणी तिरी एक दाटी

योगियांचा सखा कोठें ज्ञानेश्वर

जाती ऋषीश्वर भेटावया

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

पांडुरंगा तुझ्या भक्तीचा झरा

असाच वाहू दे

माझ्या माणसांना नेहमी तुझ्या

सहवासात राहू दे

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

भाळी चंदनाचा टिळा, तुळशी माळ गळा

नित्य आम्हा लागला, पांडुरंगाचाच लळा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

बघून तुझा रंग सावळा

होतो या मी पण बावळा

या जगण्याला मंत्र आता नको वेगळा

अवघा वारीचा सत्संग झाला ज्ञानीयांचा मेळा

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

झुकवूनि मस्तक तुझ्या पाऊली

नाम घेतो तुझे विठू माऊली

वरदहस्त लाभो तुझा सकलांसी

सुखी ठेवा सदैव आम्हा लेकरासी

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

सकाळ हसरी असावी

विठूरायाची मुर्ती नजरेसमोर दिसावी

मुखी असावे विठूरायाचे नाम

सोपे होई सर्व काम

आषाढी एकादशी निमित्त हार्दिक शुभेच्छा

 वारकरी महाराष्ट्रातून नव्हे तर कर्नाटक, आंध, गोव्यातून सुद्धा येतात. वारी हा एक संस्कार आहे, प्रेमसुखाचा अनुभव आहे. या संप्रदायाची शिकवण साधी-सोपी आहे. विठ्ठलाचे फक्त नामस्मरण करावे हीच भक्ती. त्यात कोणी मोठा नाही कोणी छोटा नाही. तसं पाहता तुकाराम महाराजांचे चिरंजीव नारायण महाराज यांनी ज्ञानेश्वर माउली आणि तुकोबाराायांच्या पादुका एकाच पालखीत ठेवून 'ज्ञानोबा तुकाराम' असे भजन करीत आषाढी एकादशीला पंढरपूरला पायी वारी जाण्याची परंपरा सुरू केली. हा पालखीचा सोहळा 1680 पासून सुरू झाला. पुढे 1835 पासून वै. हैबतबाबा आरफळकर यांनी माउलींची पालखी आळंदीहून स्वतंत्रपणे नेण्यास सुरुवात केली. माउलींच्या  स्वारीसाठी घोडा, पालखीचा नगारा, त्यामागे काही दिंड्या, मध्यभागी रथात माउलींची पालखी आणि पालखीच्या मागे चाललेल्या शेकडो दिंड्या या वैभवात हा भव्य सोहळा सुरू झाला. वारीच्या मुक्कामात  महिलांच्या ओव्यांनी तर रात्र न्हाऊन निघते. ती अशी

 ... पंढरीची वाट से कशानं गं सादळली। 

 कावड गं बाई एकनाथाची हिंदळली । 

 पंढरीची वाट से कशानं गं वली झाली।

राही रखमाबाई केस वाळवीत गेली । 

वेशीतून पंढरीत प्रवेश करताना मायाबहिणींचे असे संवाद कानी गुंजी घालतात. अशा या संवादाचे अप्रूप विठुरायाला जास्त. आणि तोही

रुक्मिणिला म्हणतो...

चल रुक्णिी तेल आणू 

ज्ञाना-तुकयाच्या पायी  आपण तेल लावू... 

इतकी काळजी साक्षात परमेश्वर आपल्या भक्ताची घेतो. असं म्हणतात, आपण फक्त विठ्ठलाचं नामस्मरण करायचं. काळजी, चिंता हे सर्व त्या परेश्वरावर सोडून द्यायची  आणि आपण निश्चिंत व्हायचं. असा भाबडा वारकरी. गळ्यात तुळशीची माळ घालून पायी वारी करतो. पण, ही पायी वारी या वर्षी होणार नाही असे दुसर्‍यांदा होत आहे.

यापूर्वी  स्वातंत्र्यकाळापूर्वी  1944 साली देश ब्रिटिश अमलाखाली असताना दुसर्‍या महायुद्धाच्या अखेरीच्या पर्वात ब्रिटिशांनी अन्नधान्याचे कारण सांगून वारीवर बंदी घातली होती. जनता या विरोधात होती. जनतेने एकमताने ही बंदी उठवण्याबाबत शासनाकडे अर्ज केला होता. पंढरपूरची वारी ही पंढरपूरचा आर्थिक कणा असल्याने   पंढरपूरचे अर्थकारण अडचणीत आले होते. त्यामुळे लोकांनी शासनाकडे दाद मागण्याचा प्रयत्न केला. सोलापूरकरांनी हजारो सह्याचा अर्ज मुंबई सरकारच्या चीफ  सेक्रेटरीकडे पाठवला होता. आळंदी येथून पालखी हलवण्यासाठीही बंदी घालण्यात आली होती. त्यामुळे 1944 मध्ये नियोजित वेळी पालख्या पुण्यातच आल्याच नाहीत. त्यावेळचे जगन्नाथ महाराज, सोनोपंत दांडेकर, सरदार विंचूरकर, आळंदी संस्थानचे केळकर, प्रा. धनंजयराव गाडगीळ आदींनी एकत्रित येऊन प्रयत्न करून जिल्हाधिकारी तसेच चीफ सेक्रेटरी यांच्याकडे सातत्याने मागणी लावून धरली होती. म्हणून या प्रयत्नांना ब्रिटिश सरकारने थोडी सवलत दिली आणि 1,2 व 3 जुलै 1944 या काळात बंदी तात्पुरती उठवून पादुका मोटारीने पंढरपूरला नेऊन लगेच परतण्याची ताकीद दिली होती.

आता दुसर वेळेस या कोरोनामुळे ना वारी ना वारकरी. यावेळी लाखो वारकर्‍यांनी मनावर दगड ठेवला असेल. ही परंपरा खंडित झाली दुसर्‍या वेळेस या विषाणूमुळे..! मार्च महिन्यात चैत्री एकादशी झाली पण त्यावेळीही पंढरपुरात काय कोणत्याही विठ्ठलाच्या मंदिरात कोणताही भक्त विठ्ठलासमोर नव्हता. काय वाटलं असेल विठ्ठलाला

आणि त्या भक्ताला...! वर्षातून चार मोठ्या एकादशा असतात. पंढरपूरच्या वाटेकडे डोळे लावून बसलेले वारकरी आज घरातच बसून व्याकूळ होत आहेत. वारकर्‍याला  असं वाटत असेल....

माझी पावलं विठूला भेटाया झाली अधीर ।

पण माझ्या पावलाआधीच मन पोचलं पंढरपूर ॥

विठूला भेटायची आस एवढी की, त्याच्या अगोदर त्यांचं मन  त्या पंढरपूरला पोहोचले सुद्धा..! खुद्द विठ्ठलही भावूक झाला असेल यावेळी. स्वप्नातसुद्धा वारकर्‍याला पांडुरंग, वारी सअसेच दिसत असेल यात काही शंका नाही. तो म्हणतो

आता हे दर्शन तुझे । घरातूनीच घेतो ।

आलिंगनही  मनातूनीच करतो । या विषाणू कारणे ॥

या कारणे विनवितो तुज । माझ्या पांडुरंगा ।

थांबव हा विषाणूचा दंगा । सांभाळी जगता ॥

 उमेश मोहोळकर 

महाराष्ट्रात कृष्णा नदीच्या काठावर कऱ्हाड नावाचे ठिकाण आहे. तिथे एक ब्राह्मण राहत होता. त्यांच्या घरात स्वतः ब्राह्मण, त्यांची पत्नी आणि मुलगा आणि सून असे चार माणसं राहत होते. ब्राह्मणाच्या सुनेचे नाव सखुबाई होते. त्यांचा सगळा वेळ त्या देवाचे नामस्मरण, ध्यान, उपासना, भजन इत्यादी करण्यात जात असे.

सासूचा छळ

सखुबाई जेवढ्या परमेश्वराच्या भक्त होत्या, मृदू, नम्र आणि साध्या मनाच्या होत्या, त्यांचे सासू-सासरे आणि पती हे तिघेही तितकेच दुष्ट, उद्धट, कुटिल आणि कठोर मनाचे होते. सखूला त्रास देण्याची एकही संधी ते सोडत नव्हते. पहाटेपासून ते रात्री झोपेपर्यंत विश्रांती न घेता यंत्रासारखे काम करूनही सासूबाई सखुबाईंना पोटभर खायलाही देत नव्हत्या. पण हीच देवाची दया मानून सखुबाई प्रकृती अस्वस्थ असतानाही त्या आपल्या कर्तव्याप्रमाणे काम करत असे. पण दुष्ट सासूला एवढ्यात समाधान होत नसे मग ती त्यांच्यासोबत मारहाण करत त्यांच्या आई-वडिलांना शिव्या देत असे. पण सखू सासूसमोर काहीच बोलायच्या नाही, अपमानाचा घोट घेऊनच राहत असे. या वेदनादायक दु:खांना आपल्या कर्माचे भोग आणि भगवंताचा आशीर्वाद मानून आनंदात राहत असे.

पंढरपूरला जायची इच्छा

पंढरपूर हे महाराष्ट्रातील वैष्णवांचे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. दरवर्षी आषाढ शुक्ल एकादशीला मोठी यात्रा भरते. कीर्तन करता करता पंढरीनाथ श्रीविठ्ठलाचे दर्शन घेण्यासाठी लाखो स्त्री-पुरुष लांबून येतात. तेव्हाही काही प्रवासी करहर मार्गे पंढरपूरच्या जत्रेला जात होते. यावेळी सखू कृष्णा नदीवर पाणी भरण्यासाठी गेल्या होत्या. त्यांना निघताना पाहून त्यांच्या मनात श्री पंढरीनाथाचे दर्शन घेण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली. सासू-सासर्‍यांकडून परवानगी तर मिळू शकणार नाही, परंतू पंढरपूरला जाण्याची इच्छा इतकी तीव्र होत की त्यांनी या मंडळीसोबत का जाऊ नये, असा विचार केला. त्या वारकर्‍यांच्या समूहात सामील झाल्या. त्याच्या एका शेजाऱ्याने ही सर्व बातमी त्याच्या दुष्ट सासूला सांगितली. ते ऐकून ती विषारी नागिणसारखी फुसफुसत उठली आणि आपल्या मुलाचे कान भरुन सखूला ओढून आढण्यास पाठवले. त्याने नदीकाठ गाठून सखूला मारहाण करून घरी आणले. आता तिघांच्या सल्ल्यानुसार पंढरपूरची यात्रा होईपर्यंत सखूला बांधून ठेवायचे आणि दोन आठवडे काहीही खाणेपिणे न देण्याचे ठरले. त्यांनी सखूला दोरीने इतके घट्ट बांधले की त्यांच्या शरीरात खड्डे पडले.

विठ्ठलाची प्रार्थना

बंधनात पडलेल्या सखूने कापत असलेल्या स्वरात भगवंताची प्रार्थना केली - "हे नाथ! मला एवढीच इच्छा होती की या डोळ्यांनी तुझे चरण एकदाही बघता आले असते तर मी आनंदाने प्राण सोडून दिले असते. माझ्याकडे जे काही आहे, ते तूच आहेस. मी चांगली- वाईट जसी कशी आहेस, फक्त तुझीच आहे. अशा प्रकारे सखू बराच वेळ प्रार्थना करत राहिल्या. भक्ताच्या अंतरात्म्याचा खरा हाक कधीच व्यर्थ जात नाही. ते कितीही संथ असले तरी ते त्रिभुवनाला छेदून भगवंताच्या कानाच्या छिद्रात प्रवेश करते आणि त्याच क्षणी त्याचे हृदय द्रवित करते.

विठ्ठलाचे स्त्री रूपात आगमन

सखूच्या हाकेने वैकुंठनाथाचे आसन हलले. ते लगेच सुंदर स्त्रीचे रूप धारण करून त्याच क्षणी सखूकडे गेले आणि म्हणाले - "बाई! मी पंढरपूरला जात आहे, तू जाणार नाहीस का?" सखू म्हणल्या- "बाई! मला जायचंय, पण मी इथे बांधलेली आहे; माझ्या सारख्या पापिणीच्या नशिबात पंढरपूरची यात्रा कुठे." हे ऐकून नारी रुपात देव म्हणाले- "बाई! मी तुझी सदैव सोबती आहे, तू दुःखी होऊ नकोस. तुझ्याऐवजी मी इथे बांधलेली उभी राहते." असे सांगून भगवंतांनी ताबडतोब त्यांच्या बेड्या सोडल्या आणि त्यांना पंढरपूरला पाठवले. आज सखूचा हा एकच बंध उघडला नव्हता, त्यांचे सगळे बंध कायमचे उघडले होते. त्या मोकळी झाल्या होत्या.

सखूच्या वेशात नाथ बांधलेले होते. सखूची सासू, सासरे वगैरे येतात आणि वाईटसाईट बोलून निघून जातात आणि देवही सूनप्रमाणे सर्व काही भोगत असतो. असे पंधरा दिवस निघून जातात. सासू-सासरे आणि नवरा विचार करतो की इतक्या दिवस काहीही न खाता-पिऊन जर ही मेली तर आपण खूप संकटात सापडू. म्हणून पश्चात्ताप करून ते भगवंताचे सर्व संबंध तोडून, ​​क्षमा मागून, मोठ्या प्रेमाने स्नान व भोजन वगैरे करण्यास सांगू लागतात. सद्गुणी पत्नीप्रमाणे परमेश्वरही मान खाली करून उभे राहतात. सखू परत येईपर्यंत ते तिथेच थांबतात. आंघोळ करून कुटुंबासाठी स्वयंपाक तयार करतात स्वतःच्या हाताने तिघांना जेवण देतात. आजच्या जेवणाला काही अनोखी चव होती. देवाने आपल्या सुंदर वर्तनाने आणि सेवेने सर्वांना त्यांच्यासाठी अनुकूल केले होते.

मृत्यू आणि पुन्हा जीवन

इकडे सखुबाई पंढरपूरला पोहोचल्या आणि देवाचे दर्शन घेऊन आनंद सिंधूमध्ये तल्लीन झाल्या. त्यांच्या जागी दुसरी कोणीतरी स्त्री बांधली आहे हे त्या विसरल्या. जोपर्यंत या शरीरात प्राण आहे तोपर्यंत मी पंढरपूरच्या हद्दीबाहेर जाणार नाही, अशी शपथ त्यांनी घेतली. प्रेमुग्धा सखू भगवान पांडुरंगाच्या ध्यानात मग्न झाल्या. त्यांनी समाधी घेतली. शेवटी सखूंचा जीव सुटला आणि त्यांचा देह पडला. नशिबाने कऱ्हाडजवळील किवळ नावाच्या गावातील एका ब्राह्मणाने त्यांना ओळखले आणि त्यांच्या साथीदारांना बोलावून त्यांचे अंतिम संस्कार केले. आता रुक्मिणीजींनी पाहिलं की त्या इथेच मरण पावल्या आहेत आणि माझा स्वामी त्यांच्या जागी सून होऊन बसले आहे. हे विचार करत त्यांनी स्मशानभूमीत जाऊन सखूंच्या अस्थी गोळा केल्या आणि त्यात प्राण ओतले. सखू नव्या शरीरात जिवंत झाल्या. त्यांना जिवंत केल्यावर देवी म्हणाल्या - "तू या देहातून पंढरपूरच्या बाहेर जाणार नाहीस असे तुझे वचन होते. आता तुझा मृतदेह जाळला गेला आहे. आता तू या नवीन देहातून प्रवाशांसह घरी परत जा." सखुबाई प्रवाशांसह दोन दिवसांत करहारला पोहोचल्या. सखूंचे आगमन झाल्याचे समजताच भगवंत सखूंच्या वेषात मडके घेऊन नदीच्या काठी आले दोन-चार गोड गोष्टी करत ते मडके त्यांना सोपवून अदृश्य झाले. सखू मडके घेऊन घरी आल्या आणि कामात व्यस्त झाल्या, पण त्यांच्या घरच्यांच्या स्वभावात झालेला बदल पाहून खूप आश्चर्यही वाटले.

काही दिवसांनी जेव्हा किवळ गावातील ब्राह्मण सखूंच्या मृत्यूची बातमी त्यांच्या घरी द्यायला आले आणि सखूला घरात काम करताना बघितले तेव्हा त्यांना आश्चर्याचा धक्का बसला. त्यांनी सखूंच्या सासऱ्यांना हाक मारली आणि त्यांना म्हणाले- "सखू पंढरपुरात वारली होती, ती भूत बनून तुमच्या घरी तर आली नाही?" सखूंचे सासरे आणि नवरा म्हणाले - "ती पंढरपूरला गेलीच नाही, तुम्ही असं कसं बोलत आहात." ब्राह्मणाच्या सांगण्यावरून सखूंना बोलावून सर्व गोष्टी विचारण्यात आल्या. त्यांनी भगवंताच्या सर्व लीला सांगितल्या. सखूंचे बोलणे ऐकून सासू आणि नवरा मोठ्या पश्चातापाने म्हणाले - "नक्कीच लक्ष्मीपती येथे बांधलेल्या स्त्रीच्या रूपात होत्या, त्यांनी यातना सहन केल्या." तिघांचीही अंत:करणे पूर्ण निर्मळ झाली होती. आता ते भगवंताच्या स्तोत्रात मग्न झाले आणि सखूंचा मोठा उपकार मानू लागले. अशा रीतीने सासूबाई आणि पती यांना परमेश्वराच्या कृपेने अनुकूल बनवून सखुबाई आयुष्यभर त्यांची सेवा करत राहिल्या आणि त्यांचा सर्व काळ परमेश्वराचे स्मरण, ध्यान यात घालवला.

हे मंदिर महाराष्ट्राच्या पंढरपूरच्या धर्तीवर बांधले. ज्यामध्ये विठ्ठलाची सुंदर मूर्ती बसवण्यात आली आहे. हे मराठी बांधव आणि मध्य प्रदेशातील स्थानिक लोकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. या 200 वर्षांहून अधिक जुन्या श्रीदेव पंढरीनाथ मंदिराचा नूतनीकरण करण्यात आला असून येथे येणाऱ्या भाविकांसाठी सर्व सुविधाही उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. या मंदिराच्या उभारणीचा शिवरायांच्या विजय मोहिमेशी संबंध आहे. या श्रीदेव पंढरीनाथ मंदिराविषयी असे म्हटले जाते की, महाराज शिवाजी जेव्हा हिंदू राष्ट्र स्थापनेच्या निर्धाराने विजयी मोहिमेवर निघाले तेव्हा त्यांनी इंदूर, ग्वाल्हेर, झाशी आणि सागरवरही ध्वजारोहण केले होते.

हे मंदिर राणी लक्ष्मीबाई खेर यांनी बांधले होते, शिवाजी महाराजांनी महासागराची जबाबदारी राजा खेर यांच्यावर सोपवली होती. महाराज खेर सागर येथे स्थायिक झाले तेव्हा त्यांच्यासह सागर व परिसरात मोठ्या संख्येने मराठी लोकही स्थायिक झाले. ज्यांना वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या सोपवण्यात आल्या होत्या. मात्र येथे राहणारी तमाम मराठी जनता विठ्ठलाच्या दर्शनापासून वंचित राहिल्याने त्यांना सदैव विठ्ठलाच्या दर्शनाची इच्छा होती. सागरच्या राजाची राणी लक्ष्मीबाई खेर याही विठ्ठलाच्या भक्त होत्या. पंढरपूरच्या धर्तीवर येथे पंढरपूरची स्थापना करण्याचे त्यांनी ठरवले आणि त्यांचा शोध सुनार व देहर नद्यांच्या संगमावर रेहळी येथे संपला. जिथे त्यांनी पंढरपूर नावाचे ठिकाण वसवले आणि पंढरपूरच्या धर्तीवर विठ्ठलाचे मंदिरही बांधले.

महाराष्ट्रातील पंढरपूरशी बरेच साम्य आहे

सागर जिल्ह्यातील रेहळी येथील पंढरपूर येथे असलेले भगवान पंढरीनाथ म्हणजेच भगवान विठ्ठल मंदिर हे महाराष्ट्रातील पंढरपूर येथील विठ्ठलाच्या मंदिरासारखेच आहे. हे मंदिर राणी लक्ष्मीबाई खेर यांनी 1790 मध्ये बांधले होते. पंढरपूर, महाराष्ट्र येथे असलेले भगवान विठ्ठल मंदिर भीमा आणि मुठा नद्यांच्या संगमावर आहे आणि नदीचा आकार चंद्रकोर आहे. रेहाळी येथे असलेले पंढरीनाथाचे मंदिर सोनार आणि देहर नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे. या नदीचा आकारही चंद्रभागेचा असून चंद्रभागेच्या तीरावर वसलेले असल्यामुळे तिला पंढरपूर असे नावही पडले आहे.

मंदिराचा आकार रथासारखा आहे, महाराष्ट्रातील पंढरपूर येथे असलेल्या मंदिराचा आकार देखील रथासारखा आहे.

महाराष्ट्राच्या पंढरपुरात वसलेल्या विठ्ठलाच्या मंदिराबाहेर दिव्याचे खांब उभारण्यात आले आहेत. जिथे कार्तिक एकादशी आणि पौर्णिमेला दिवे लावले जातात, त्याच धर्तीवर राहेली येथील विठ्ठलाच्या मंदिरात दिवे लावण्यात आले आहेत आणि इथेही कार्तिक एकादशी आणि पौर्णिमेला दिवे लावले जातात.

महाराष्ट्रातील पंढरपूरच्या मंदिराबाहेर हनुमान आणि राधा कृष्णाचे मंदिर आहे, येथे ही हनुमान जी आणि राधा कृष्णाचे मंदिर आहे. मंदिराचे द्वारपाल म्हणून हनुमान जी आणि गरुड देखील येथे आले आहेत.

गाभार्‍यात विठ्ठलाची सुंदर मूर्ती आहे, त्याच्या डावीकडे रुक्मणी आणि उजवीकडे राधाकृष्णाची सुंदर मूर्ती स्थापित आहे.

साहित्य :-

१)दोन वाट्या साबुदाणा

२)एक वाटी भाजलेल्या शेंगदाण्याचा कूट

३)सहा-सात हिरव्या मिरच्या

४)चवीला मीठ , साखर , पाव वाटी तूप

५)एक चमचा जिरं , एक चमचा लिंबाचा रस.

कृती :-

१) साबुदाणा आठ-दहा तास भिजवावा .  साबुदाणा धुतल्यानंतर थोडं वरती दिसेल इतकं पाणी ठेवावं म्हणजे साबुदाणा चांगला भिजतो .

२) तुपाची फोडणी करून मिरच्यांचे तुकडे घालून परतावे .

३) साबुदाण्यात मीठ , साखर , शेंगदाण्याचा कूट , लिंबाचा रस आणि फोडणी घालून कालवावं .

४) हे मिश्रण दोन-तीन दिवसच ठेवायचं असेल तर फ्रीजमध्ये नाही तर फ्रीजरमध्ये ठेवावं .

५) फ्रीजमधील मिश्रण काढून कुकरमध्ये एका ताटलीवर पसरून दोन-तीन मिनिटं वाफ दिली , की खिचडी तयार होते .

६) मायक्रोवेव्ह असेल तर दोन वाट्या मिश्रण झाकण ठेवून तीन-चार मिनिटं मायक्रो केलं तर मऊ मोकळी खिचडी तयार . ( दीड वाटी मिश्रणाची दोन प्लेट खिचडी होते . )

७) मिश्रण फ्रीजमधून काढल्यास ते घरातल्या तापमानाला आलं की एक वाफ द्यायची . 

मायक्रोवेव्हमध्ये पहिल्यांदा डीफ्रास्त करायचं आणि मग झकण ठेवून वाफ द्यायची.

******

साबुदाणा वडा

साहित्य :-

१) २ १/२ वाट्या साबुदाणा

२) १ १/४ वाटी दाण्याचे कूट

३) ५-६ मध्यम आकाराचे बटाटे

४) तिखट

५) मीठ

६) जीरे.

कृती :-

१) साबुदाणा २ तास अगोदर धुवून ठेवावा.

२) बटाटे उकडून साले काढून घ्यावीत.

३) ताटलीत वरील सर्व पदार्थ एकत्र करावेत आणि चांगले मळून घ्यावेत.

४) मळून झाल्यावर छोटे छोटे वडे करुन लालसर तळून घ्यावेत.

५) हे गरमागरम वडे कोथिंबीरच्या चटणीसोबत सर्व्ह करावेत.

********

उपवासाचे घावन

साहित्य :-

१) १ वाटी वरी तांदूळ

२) १ वाटी साबुदाणे

३) २ हिरव्या मिरच्या

४) २ चमचे नारळाचा चव

५) २ चमचे दाण्याचे कूट

६) १ चमचा जिरे

७) चवीपुरते मिठ

८) साजूक तूप.

कृती :-

१) साबुदाणा आणि वरीतांदूळ एकत्र भिजवावे. पाण्याची पातळी साबुदाणा व वरीतांदूळ बुडून वरती २ इंच एवढी असावी. अशाप्रकारे दोन्ही ४-५ तास भिजवावे.

२) दोन्ही व्यवस्थित भिजल्यावर मिक्सरमध्ये वाटून घ्यावे. वाटतानाच त्यात मिरची, जिरे, खोबरे, दाण्याचा कूट, मीठ घालावे. आपण नेहमीच्या घावनाला जेवढे घट्ट भिजवतो तेवढेच घट्ट भिजवावे. म्हणजे त्या अंदाजाने मिक्सरमध्ये पाणी घालावे.

३) नॉनस्टीक तव्याला तूप लावून घ्यावे. एक डाव मिश्रण पातळसर पसरवावे. कडेने एक चमचा तूप सोडावे. एक वाफ काढावी. एक बाजू शिजली कि दुसरी बाजू निट होवू द्यावी.

गरम गरम घावन नारळाच्या चटणी सर्व्ह करावे.

*****

रताळी आणि व-याच्या तांदळाचे पिठ चकल्या

साहित्य :-

रताळी

वरयाचे तांदूळ

हिरव्या मिरच्या

आले

मीठ

कृती :-

रताळी उकडून, सोलून, किसून घ्या.नंतर त्यात वर्‍याच्या तांदळाचे पीठ हिरव्या मिरच्या थोडे वाटलेले आले व मीठ घालून पीठ तयार करा. नंतर ह्या पिठाच्या चकल्या करून गरमा-गरम खायला द्या.

******

वऱ्याचे तांदूळ व दाण्याची आमटी

* वऱ्याचे तांदूळ व दाण्याचीआमटी :- 

( सर्व सामग्री रेखांकित केली आहे. )

* तांदुळासाठी :-

१. एक वाटी  वऱ्याचे तांदूळ धुऊन घ्यावेत व त्यात ४ वाट्या पाणी घालून मध्यम आचेवर उकळायला ठेवावेत. 

२. पाणी उकळून तांदुळापर्यंत आल्यावर गॅस बारीक करावा व झाकण ठेऊन पूर्ण पाणी अटेपर्यंत शिजवावे. 

* आमटी साठी :-

१.)  एक वाटी दाण्याचे कूट घेऊन त्यात लागेल तसे पाणी घालून बारीक पेस्ट करून घ्यावी. 

२.) त्यात ३ वाट्या पाणी घालून थोड्यावेळ बाजूला ठेवावे. 

३.) एका पातेल्यात २ टीस्पून तेल गरम करून त्यात १/२ टीस्पून जिरे घालावेत. जिरे चुरचुरल्यावर त्यात ३/४ वाटी पाणी घालावे. 

४.) त्यातच ४-५ वाळलेली आमसुले घालून उकळी आणावी व ३-४ मिनिटे उकळू द्यावे. 

५.) आता वर तयार केलेली दाण्याच्या कुटाची पेस्ट त्यात घालावी व गॅस बारीक करावा. 

६.) चवीप्रमाणे मीठ व तिखट घालावे व मधे मधे हलवत आमटीला उकळी आणावी. 

* वाढण्यासाठी :-

गरम गरम वऱ्याचे तांदूळ दाण्याच्या आमटी बरोबर वाढावेत. सोबत उपासाचे गोड लोणचे, बटाट्याचे किंव्हा साबूदाण्याचे पापड, व बटाट्याची उपासाची भाजी ही वाढावी. 

******

 केळीचा रायता

साहित्य :-

1.पिकलेली केळी:३

2.वाळलेले बारीक खोबरे:१/२ कप

3.लिंबू:१

4.वेनिला किंवा साधे दही:१ कप

5.बारीक कापलेले बदाम:१ टेबल स्पून.

कृती :-

-वाळलेले बारीक खोबरे कोरडे च तांबुस होईपर्यंत भाजा.

-केळ्यांचे तुमच्या आवडीनुसार काप करा.त्या कापांना लिंबाचा रस चांगला लावा म्हणजे केळी काळी पडणार नाहीत.

-त्या कापांमधे दही,खोबरे आणि बदाम टाकून चांगले एकत्र करा.झाला तुमचा रायता तयार.

-तुम्ही हा रायता गार करून किंवा तसाच खाऊ शकता.तुम्हाला पाहिजे असेल तर तुम्ही त्यात थोडी साखर घालू शकता.

-हा रायता तुम्ही साइड डिश म्हणून किंवा स्नॅक म्हणून तसेच खाऊ शकता.

***

उपवासाचा बटाटा वडा

सारणासाठी साहित्य :-

1. 1 किलो उकडलेले बटाटे

2. 1 कच्चा बटाटा किंवा १ रताळे किसलेले

3.  आले

4. हिरव्या मिरच्या(उपवासाला चालत असल्यास)

5. बारीक कापलेली कोथिंबीर

6. चवीप्रमाणे मीठ

7. साखर

8. एक चमचा लिंबू रस

9. दाण्याचा कुट

10. खवलेला ओला नारळ.

कव्हरसाठीचे साहित्य :-

1. राजगिरा पीठ

2. शिंगाडा पीठ

3. साबूदाणा पीठ (नसले तरी चालेल).

कृती :-

- प्रथम हिरव्या मिरच्या, आले व थोडेसे जीरे घालून वाटून घ्या. बटाटे गरम असतानाच सोलून घ्या व बारीक करा.

- नंतर ते गार झाल्यावरच त्यात चवीप्रमाणे आल्यासह मिरचीचा ठेचा, दाण्याचा कुट, खोवलेला ओला नारळ घाला.

- नंतर त्यात चवीप्रमाणे मीठ व एक चमचा साखर घाला वर लिंबाचा रस टाका व सर्व मिश्रण हाताने एकजीव करा.

- एकजीव झालेल्या सारणाचे तळहाताला थोडे पाणी लावून चपटे वडे थापून घ्या. सर्व पीठे एकत्र करुन त्यात पाणी घालून सरबरीत करा.

- त्यात थोडेसे मीठ, तिखट व किसलेला बटाटा किंवा रताळे घाला. कढईत तेल घालून तापवा.

- तेल गरम होताच त्यातून एक चमचा तेल काढून सरबरीत केलेल्या पिठात टाका.

- नंतर तापलेल्या तेलात चिमुटभर मीठ टाका म्हणजे वडे तेलकट होत नाहीत. वडे पिठात घोळवून तळून काढा व गरमागरम वडे खोबर्‍याच्या चटणी सोबत सर्व्ह करा.

***

रताळ्याची कचोरी

सारण :-

1. १ मूठ चिरलेली कोथिंबीर

2. १ वाटी खवलेले खोबरे

3. ४-५ हिरव्या मिरच्या

4. ५० ग्रॅम बेदाणा

5. मीठ

6. साखर.

कव्हरसाठीचे साहित्य :-

1.  २५० ग्रॅम रताळी

2. १ मोठा बटाटा

3. थोडेसे मीठ.

कृती :-

- रताळी व बटाटे उकडून घ्यावेत व सोलून, हाताने कुस्करून बारीक करावे.

- त्यात थोडे मीठ घालावे. १/२ चमचा तुपावर मिरच्यांचे तुकडे परतून घ्यावेत. नंतर गॅसवरुन खाली उतरवून, त्यात इतर सर्व वस्तू घालुन सारण करावे.

- रताळ्याची पारी करून त्यात थोडे सारण करून कचोर्‍या ठेवाव्यात. नंतर आयत्या वेळी वर्‍याच्या तांदळाच्या

- पिठात घोळवून तुपात तळाव्यात.

- गरमगरम खायला द्याव्या. फार सुंदर लागतात. उपवासाला एकदम चांगल्या.

**

खजूर मिल्क शेक

साहित्य :-

1.२ कप दूध, १२ खजूर, ३ ते ४ काजू, २ हिरवी वेलची,

2. तुम्हाला थंड चालत असल्यास १ कप बर्फाचे तुकडे.

कृती :-

- खजूर चांगला साफ करून त्याचे बारीक तुकडे करा.

- काजूचे बारीक तुकडे करून, हिरव्या वेलचीच्या दाण्यांची पुड करून घ्या.

- मिक्सरमध्ये खजुराचे बारीक केलेले तुकडे आणि थोडे दूध घालून चांगले फिरवून घ्या.

- आता त्यात वेलची पावडर आणि उरलेले दूध घालून पुन्हा मिक्समधून फिरवा.

- शेवटी बर्फाचे तुकडे घालून पुन्हा एकदा मिक्समधून फिरवून घ्या.

- तयार झालेले खजूराचे मिल्क शेक एका ग्लासात ओतून काजूच्या तुकड्यांनी गार्निश करून सर्वकरा .

****

रताळा स्वीट

साहित्य 

1.  अर्धा किलो रताळी

2. साखर एक वाटी

3. ओला नारळ चव दीड वाटी

4. चार/पाच वेलदोडे

5.  तूप.

कृती :-

-  रताळ्याच्या साली काढा.

-  त्याचे पातळसर गोल काप करा नंतर काप धुवा. बाजूला ठेवा.

- मंदाग्नीवर जाड बुडाच्या पातेल्यात थोडे तूप गरम करा. त्यात रताळे काप घाला.

- झाकण ठेवून शिजत ठेवा.झाकणावर थोडे पाणी ओतून ठेवा म्हणजे आत रताळी मऊसर शिजतात.

- रताळी शिजली की त्यावर नारळ चव,साखर आणि वेलची पूड टाका.

-  थोडा वेळ मंदाग्नीवर शिजवा. थोड्या वेळाने भांडे उतरवून ठेवा.

- हे रताळा स्वीट सर्वांनाच आवडतात.

आजीचा बटवा सखी फॅशन रसोई ग्रुप मध्ये जॉईन होण्यासाठी msg करा 774585oo79

****

बटाटा पूरी

साहित्य :-

1. २ मोठे बटाटे, उकडलेले

2. १/२ कप साबुदाणा

3. ७ ते ८ मिरच्या

4. १/४ कप कोथिंबीर, चिरून

5. १/२ टिस्पून जिरे

6. ३ टेस्पून शेंगदाणा कूट

7. १ टिस्पून जिरेपूड

8. १ ते २ टेस्पून शिंगाडा पिठ (टीप)

9. चवीपुरते मिठ

10. तळण्यासाठी तेल.

कृती :-

-  १/२ कप साबुदाणा पाण्यात भिजवावा. अधिकचे पाणी काढून टाकावे. नंतर किंचीत पाणी घालावे.

- साबुदाण्याच्यावर १/२ सेमी येईल इतपत पाण्याची पातळी ठेवावी. साधारण ३-४ तास अशाप्रकारे भिजवून ठेवावे. भांडे वरून झाकावे.

- मिक्सरमध्ये ७-८ हिरव्या मिरच्या, कोथिंबीर, जिरे आणि थोडे मिठ घालून बारीक करावे. पाणी घालू नये.

- जर मिक्सर नसेल तर मिरच्या आणि कोथिंबीर बारीक चिरून घ्यावी.

- शिजवलेले बटाटे किसून घ्यावे. त्यात मिरची-कोथिंबीरीचा ठेचा, शेंगदाणा कूट, भिजवलेले साबुदाणे, जिरेपूड आणि शिंगाडा पिठ घालून निट मळून गोळा बनवावा. चव पाहुन, लागल्यास मिठ घालावे.

-  मध्यम दिड इंचाचे गोळे करावे. तेल तापत ठेवावे. तेल तापले कि आच मिडीयम हायवर ठेवावी. एक प्लास्टिकचा जाड तुकडा घ्यावा. त्याला तेलाचा हात लावावा. प्रत्येक गोळा त्यावर जाडसर थापावा आणि मध्यभागी बोटाने भोक पाडावे. पातळ थापू नये, नाहीतर तेलात टाकल्यावर पुरी तुटते आणि विरघळते.

-  पुरी तेलात टाकल्यावर ती झार्‍याने अजिबात पलटू नये. पुरी पलटली ती हमखास तुटते. त्यावेळी झार्‍याने अलगद तेलात बुडवावी म्हणजे वरच्या बाजूलाही छान ब्राऊन रंग येईल. तळलेल्या पुर्‍या चटणीबरोबर सर्व्ह कराव्यात.

*****

दाण्याची आमटी

साहित्य :-

1. 1 1/2 कप दाण्याचा कुट

2. ३ कप पाणी

3. मीठ चवीप्रमाणे

4. २ टीस्पून साखर

5. २-३ आमसुलं  

6. १/२ टीस्पून जिरे

7. २ हिरव्या मिरच्या

8. २ टेबलस्पून कोथिंबीर

9. ३ टेबलस्पून ओलं खोबरं

10. २ टेबलस्पून तूप.

कृती :-

-  दाण्याचा कुट पाण्यात मिक्स करा. त्यात मीठ, साखर, आमसुलं,  ओलं खोबरं आणि कोथिंबीर घालून उकळुन घ्या.

- फोडणीच्या कढईत तूप गरम करा. तूप कडकडीत तापले कि मिरची घाला.मिरची पांढरी झाली. कि जिरे घालून आमटीला फोडणी द्या.

-  दाण्याची आमटी व-याच्या  तांदुळा बरोबर सर्व्ह करा.

***

अ‍ॅपल रबडी

साहित्य :-

1.   गोड जातीची सफरचंदे, लहान असतील तर दोन आणि मोठे असेल तर १.

2.  लिंबाचा रस ४/५ थेंब किंवा चिमूटभर सायट्रीक अ‍ॅसिड

3.  आवडत असेल तर चिमूटभर दालचिनी पावडर ( किंवा आवडता स्वाद )

4.१ टिस्पून बारीक केलेले अगर अगर

5.  एक कपभरून मिल्क पावडर

6.१ टिस्पून साखर

7. १ टिस्पून साजूक तूप.

कृती :-

-  एका पातेल्यात पाव कप पाणी घेऊन त्यात लिंबाचा रस  किंवा सायट्रीक अ‍ॅसिड आणि दालचिनी पूड एकत्र करा.

-  सफरचंदाचा मधलाच गोलाकार भाग कापून वेगळा करा.

- मग ते वरील पाण्यातच किसा.

- आता हे मिश्रण शिजत ठेवा. सतत ढवळत रहा. करकरीत सफरचंदे असतील तर मिश्रण शिजायला वेळ लागेल. पिठूळ असतील तर लगेच शिजतील. शिजवून जॅम करायचा नाही. सगळे मिश्रण छान एकजीव झाले आणि पाणी आटले कि आच बंद करा. सफरचंदाच्या गोडीवर अवलंबून साखर वापरायची आहे कि नाही ते ठरवा.

- साखर या मिश्रणातच घालून शिजवा.

- एका जाड बुडाच्या पातेल्यात किंवा कढईत १ टिस्पून साखर टाका आणि मंद आचेवर ठेवा. थोड्याच वेळात साखर वितळेल आणि ती सोनेरी रंगावर जाईल. आणखी थोड्याच वेळात काही भागात तपकिरी होऊ लागेल.

- तसे होऊ लाहले कि त्यात अर्धा कप पाणी टाका.

-  त्यात साजूक तूप टाका. पाण्याला छान उकळी आली कि त्यात मिल्क पावडर टाका आणि डावेने भराभर ढवळा. पाणी गरम असल्याने मिल्क पावडर चटकन मिसळने आणि मिश्रणाला आटीव दूधाचा रंग आणि स्वादही येतो.

- आच बंद करून त्यात सफरचंदाचे मिश्रण टाका आणि गरज वाटली तर हँड मिक्सरने ब्लेंड करा. आणि चमच्या चमच्याने आस्वाद घ्या.

****

उपवासाचे अनारसे

साहित्य :-

1. जरुरीप्रमाणे वरई तांदूळ

2. साखर किंवा गूळ

3. खसखस

4. तूप.

कृती :-

- वरई तांदूळ तीन दिवस भिजत ठेवावेत. मग उपसून स्वच्छ कपड्यावर अर्धवट वाळवावे. - नंतर खलबत्त्यात चांगले बारीक कुटून घ्यावेत. यात जेवढे पीठ त्याच्या निमपट साखर किंवा गूळ आणि तुपाचे मोहन घालून पीठ चांगले भिजवून घ्यावे. झाकून ठेवावे.

- नंतर दुसरे दिवशी नेहमी अनारसे करतो तसे अनारसे थापावेत. त्यावर खसखस लावावी.

- लालासर रंगावर तळून घ्यावेत. सुंदर दिसतात. आणि लागतातही चविष्ट.

****

दाण्याची चिक्की

साहित्य :-

1. दाणेकूट एक वाटी

2. साखर एक वाटी

3. तूप दोन चमचे

4. चिमुटभर मीठ

कृती :-

- मंद आचेवर पातेले ठेवून त्यात मीठ घाला. परता. नंतर त्यात साखर टाकून परता. साखर जळणार नाही

- याची दक्षता घा. पाणी घालायचे नसते. साखर विरघळू लागेल त्यावेळी एक चमचा तूप घाला. - दाणेकूट घाला.

- ढवळून घ्या. पोळपाटाला तुपाचा हलका हात लावून घ्या. दाण्याचे मिश्रण पोळपाटावर घाला. - लाटण्याचे मिश्रण पोळपाटावर सम पातळीवर लाटून घ्या. लगेच त्याच्या वड्या करा.

****

बटाट्याचा कीस

साहित्य :-

१) चार मोठे बटाटे,

२) दाण्याचे कूट,

३) चवीपुरते मीठ,

४) चिमुटभर साखर,

५) तूप एक मोठा चमचा,

६) जिरे फोडणीपुरते,

७) तीन हिरव्या मिरच्यांचे तुकडे,

८) बारीक चिरलेली कोथिंबीर,

९) खवणलेला ओला नारळ

कृती :-

१) सर्वप्रथम बटाटे किसून घ्यावेत. त्यानंतर एक पातेली गॅसवर गरम करत ठेवावी.

२) पातेली थोडी गरम झाल्यावर त्यात तूप घालावे. तूप गरम झाल्यावर जिरे घालावे.

३) आता हिरव्या मिरच्यांचे तुकडे घालावेत. मिरच्याचा रंग पांढरा झाल्यावर त्यावर बटाट्याचा कीस घालावा.

४) आता झाकण टाकून बटाट्याचा कीस शिजवावा. मग झाकण काढून त्यात मीठ, साखर, दाण्याचे कूट घालावे. व परत एक वाफ काढावी. गॅस बंद करावा. बटाट्याचा कीस तयार आहे.

५) आता ओला नारळ व कोथिंबीर

 घालून गरम गरमच खायला द्यावा.

****

फोडणीचे भगर

साहित्य :-

१) वरीचे तांदूळ एक वाटी,

२) हिरव्या मिरचीचे तुकडे,

३) जिरे,

४) मीठ,

५) साखर,

६) पाणी,

७) दाण्याचे कूट.

कृती :-

१) वरीच्या तांदुळाप्रमाणे तांदूळ धुवून परतून घ्यावेत. त्यानंतर एका पातेलीत तूप गरम करत ठेवावे.

२) त्यातच जिरे आणि मिरचीचे तुकडे घालावेत. त्यावर वरीचे तांदूळ घालून परत एकदा परतून घ्यावे.

३) आणि साधारण दुप्पट उकळते पाणी घालून फोडणीचे भगर शिजवून घ्यावे.

४) भगर शिजल्यानंतर त्यात दाण्याचे कूट घालावे. तूप सोडावे. म्हणजे भात मोकळा होईल.

५) गरम गरम फोडणीचे भगर खायला द्यावे.

****

उपवासाची बटाट्याची भाजी

साहित्य :-

१) ३-४ मध्यम आकाराचे बटाटे

२) ३ टेबलस्पून दाण्याचा कुट

३) २ टेबलस्पून ओलं खोबरं

४) १  टीस्पून जिरे

५) २-३ हिरव्या मिरच्या

६) १ टीस्पून साखर

७) १ टेबलस्पून कोथिंबीर

८) २ टेबलस्पून तूप

९) मीठ चवीप्रमाणे

कृती :-

१) बटाटे कुकरमध्ये उकडून त्याची साले काढा आणि बारीक फोडी करा.साधारण १/२" x १/२" च्या चौकोनी फोडी करा.

२) बटाट्याच्या फोडींना मीठ साखर दाण्याचा कुट चोळून ठेवा.

३) कढईत  तूप कडकडीत गरम करा आणि जिरे आणि हिरवी मिरची फोडणीला घाला.  लगेच बटाट्याच्या फोडी घालून परता.

४) ओलं खोबरं कोथिंबीर घालून १ वाफ आणा आणि सर्व्ह करा.

*****

साभार-आजीचा बटवा रसोई सखी फॅशन ग्रुप

रेसिपी संग्राहक- असोदेकर काका 7745850079