अष्टविनायक

अष्ट विनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील गणपतीच्या आठ पवित्र मंदिरांचा समूह

Tue, 02 Sep 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : अष्टविनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील गणपतीच्या आठ पवित्र मंदिरांचा समूह. ही मंदिरे गणपतीच्या आठ स्वयंभू म्हणजेच स्वतःहून प्रकट झालेल्या मूर्तींसाठी प्रसिद्ध आहे. प्रत्येक मंदिराला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे आणि या आठ ठिकाणांना भेट देण्याने भक्तांचे मनोरथ पूर्ण होतात अशी श्रद्धा आहे. आठ प्रमुख गणपती मंदिरांचा समूह, ज्यांना विशेष धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. ही मंदिरे पुणे, रायगड आणि अहमदनगर जिल्ह्यांमध्ये पसरलेली आहे आणि प्रत्येक मंदिरातील गणेशमूर्ती स्वयंभू मानली जाते. या मंदिरांना भेट देण्याची तीर्थयात्रा "अष्टविनायक यात्रा" म्हणून ओळखली जाते, जी सहसा दोन दिवसांत पूर्ण होते. यात्रेची सुरुवात आणि समारोप मोरगावच्या मयूरेश्वर मंदिरापासून होतो, अशी परंपरा आहे.

ALSO READ: ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

अष्टविनायक मंदिरांची माहिती-

मोरेश्वर मोरगाव, पुणे

हे अष्टविनायकातील पहिले मंदिर आहे. मूर्ती डाव्या सोंडेची असून, तीन डोळ्यांसह हिरे जडलेली आहे. मंदिर कऱ्हा नदीच्या तीरावर आहे आणि बहामनी कालखंडात बांधले गेले. गणपतीला मयूर (मोर) वाहन असल्याने याला मयूरेश्वर म्हणतात.

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

सिद्धिविनायक सिद्धटेक, अहमदनगर

भीमा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर दुसऱ्या क्रमांकाचे आहे. मूर्ती उजव्या सोंडेची आहे, जी अष्टविनायकांमध्ये एकमेव आहे. अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. भगवान विष्णूंनी येथे सिद्धी प्राप्त केल्याची मान्यता आहे.

ALSO READ: भक्तवत्सल व प्रेमळ गणपती श्री बल्लाळेश्वर, भक्ताच्या नावावरून गणेशाचं नाव

बल्लालेश्वर पाली, रायगड

हे मंदिर गणपतीच्या भक्त बल्लाल यांच्या नावावर आहे. मूर्ती डाव्या सोंडेची आहे. मंदिर अंबा नदी आणि सरसगड किल्ल्याजवळ आहे. बल्लाल यांना गणेशाने येथे दर्शन दिल्याची आख्यायिका आहे.

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

वरदविनायक महड, रायगड

उजव्या सोंडेची मूर्ती असलेले हे मंदिर चौथ्या क्रमांकाचे आहे. भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारा गणपती म्हणून याला "वरदविनायक" म्हणतात.

ALSO READ: चिंता हरून शांती देणारा श्री चिंतामणी, थेऊर येथील बाप्पाच्या मूर्तीच्या डोळ्यांमध्ये सुंदर हिरे जडलेले

चिंतामणी थेऊर, पुणे

कदंब वृक्षाखाली वसलेले हे मंदिर पाचव्या क्रमांकाचे आहे. भक्तांची चिंता दूर करणारा हा गणपती आहे. चिंचवडच्या मोरया गोसावी यांनी येथे तप केले होते. मंदिराचा सभामंडप पेशव्यांनी बांधला.

ALSO READ: मातृभक्त आणि संयमाचा आदर्श श्री गिरीजात्मज, डोंगरावर असलेलं अष्टविनायकातील एकमेव मंदिर लेण्याद्री

गिरिजात्मज लेण्याद्री, पुणे

सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये, बौद्धकालीन गुफांमध्ये हे मंदिर आहे. मूर्ती पाषाणात कोरलेली असून, मंदिरापर्यंत 300 पायऱ्या चढाव्या लागतात. गिरिजा (पार्वती) चा पुत्र असल्याने याला "गिरिजात्मज" म्हणतात.

ALSO READ: विघ्नहर्ता, संकटमोचक ओझर येथील श्री विघ्नेश्वर

विघ्नेश्वर ओझर, पुणे

विघ्नहर्ता गणपती म्हणून प्रसिद्ध, हे मंदिर सातव्या क्रमांकाचे आहे. मूर्ती डाव्या सोंडेची आहे. चिमाजी अप्पांनी मंदिराचा घुमट बांधला.

ALSO READ: रांजणगावाचा श्री महागणपती: दहा हात असलेले महाशक्ती व तेजस्वी स्वरूप

महागणपती रांजणगाव, पुणे

अष्टविनायकातील शेवटचे मंदिर. मूर्ती उजव्या सोंडेची असून, त्रिपुरासुराचा वध केल्याची आख्यायिका आहे. मंदिर 9व्या-10व्या शतकात बांधले गेले.

यात्रेचे वैशिष्ट्ये-

ही यात्रा मोरगावपासून सुरू होऊन, सर्व मंदिरांना भेट दिल्यानंतर पुन्हा मोरगावला येऊन पूर्ण होते. मंदिरे 20 ते 110 किमीच्या परिसरात आहे, त्यामुळे प्रवास सुलभ आहे. गणेश आणि मुद्गल पुराणात या मंदिरांचा उल्लेख आहे. मूर्तींचे स्वरूप आणि सोंडेची दिशा प्रत्येक मंदिरात वेगळी आहे. पेशव्यांनी या मंदिरांना आश्रय दिल्याने त्यांचे महत्त्व वाढले. तसेच अष्टविनायक यात्रा ही आध्यात्मिक सुख, एकता, समृद्धी आणि विघ्ननाशासाठी केली जाते. गणपतीला जलतत्त्वाचे देवता मानले जाते, आणि ही यात्रा भक्तांना मानसिक शांती आणि आनंद देते.

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 गणपती विसर्जन मिरवणूक; यामागील पारंपरिक आणि आधुनिक अनुभव

रांजणगावाचा श्री महागणपती: दहा हात असलेले महाशक्ती व तेजस्वी स्वरूप

Sun, 31 Aug 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : श्री महागणपती मंदिर रांजणगाव हे पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यातआहे, जे अष्टविनायकांपैकी जागृत मानले जाते. हे मंदिर भगवान गणेशाला समर्पित असून, अष्टविनायक मधील आठवा गणपती म्हणून ओळखले जाते.

ALSO READ: विघ्नहर्ता, संकटमोचक ओझर येथील श्री विघ्नेश्वर

मंदिराची वैशिष्ट्ये-

श्री महागणपती मंदिर पूर्वाभिमुख असून, त्याची रचना दक्षिणायन आणि उत्तरायन यांच्या मध्य काळात सूर्याची किरणे गणपतीच्या मूर्तीवर पडतात, ज्यामुळे मूर्तीला सोनेरी तेज प्राप्त होते. मंदिराचे बांधकाम 9व्या आणि 10व्या शतकातील आहे, तर गाभारा श्रीमंत माधवराव पेशवे यांनी बांधला आणि सभामंडप इंदूरचे सरदार किबे यांनी बनवले. गाभाऱ्यातील गणपतीची मूर्ती डाव्या सोंडेची, कमळावर आसनस्थ असून, तिच्या दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धी आहे. मूळ मूर्ती, जिला ‘महोत्कट’ म्हणतात, तळघरात असून तिला 10 सोंडा आणि 20 हात असल्याचे मानले जाते, परंतु ती सामान्यतः दर्शनासाठी उपलब्ध नसते.

पौराणिक कथा-

आराधनेद्वारे गणपतीला प्रसन्न करवून भगवान शंकराशिवाय इतर कोणी आपला वध करू शकणार नाही, असा वर त्रिपुरासुराने मिळवला. या वरामुळे त्रिपुरासूर उन्मत्त झाला. सर्व देवांना त्याने पराभूत केले. सर्व देव हिमालयात दडून बसले. त्रिपुरासूर मोठ्या ऐटीत इंद्राच्या आसनावर जाऊन बसला व त्याने आपली वक्रदृष्टी शंकराकडे वळवली. त्याच्याकडे जाऊन त्याने कैलास पर्वताची मागणी केली. त्रिपुरासुराचे दोन सेनापती भीमकाय व वज्रदंत यांनी भूलोकी सर्वांना त्रास देण्यास प्रारंभ केला. तेव्हा एका ब्राह्मणाचे रूप घेऊन शंकर त्रिपुरासुराकडे आले व मला चौसष्ट कला येतात, त्या दाखवण्यासाठी आलो आहे, असे सांगितले. त्रिपुरासुराने तुझी कला आवडली तर तू जे मागशील ते देईन असे सांगितले. ब्राह्मणाने तीन विमाने करून दिली व त्याला सांगितले, "यातून तू कुठेही जाऊ शकशील, मात्र शंकराने बाण मारल्यास तुझा नाश होईल. त्रिपुरासुराने आनंदाने त्या ब्राह्मणाला दहा गावे बक्षीस दिली. नंतर त्रिपुरासुर व शंकर यांच्यात तुंबळ युद्ध झाले. शंकराने "प्रणम्य शिरसा देवम्‌' या श्‍लोकाचे स्मरण करून, एका बाणात त्रिपुरासुराचा वध केला. कार्तिक शुद्ध पौर्णिमेला ही घटना घडली म्हणून या दिवसाला "त्रिपुरी पौर्णिमा' म्हणतात. शंकराने गणेशाचे जेथे स्मरण केले ते मणिपूर गाव होय. तिथे शंकराने गजाननाची स्थापना केली. आज तेच गाव रांजणगाव म्हणून ओळखले जाते.

उत्सव-

भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदा ते पंचमी या काळात मोठा उत्सव साजरा होतो. भाद्रपद गणेशोत्सवात चारही दिशांना असलेल्या गणपतीच्या बहिणींच्या मंदिरांना पालखीने भेट दिली जाते. रांजणगावचा महागणपती हा नवसाला पावणारा गणपती म्हणून प्रसिद्ध आहे. स्थानिक गावकरी भाद्रपदात घरी गणपती स्थापना न करता मंदिराच्या पूजेत सहभागी होतात.

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

श्री महागणपती मंदिर रांजणगाव जावे कसे?

हे मंदिर पुणे-अहमदनगर महामार्गावर पुण्यापासून सुमारे 50-52 किमी आणि शिरूरपासून 21 किमी अंतरावरआहे. पुणे किंवा शिरूरहून रांजणगावला एसटी बसेस, रिक्षा, कॅब किंवा खासगी वाहनाने जाता येते. सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन पुणे आणि विमानतळ पुणे आहे.

विघ्नहर्ता, संकटमोचक ओझर येथील श्री विघ्नेश्वर

Sat, 30 Aug 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : विघ्नेश्वर मंदिर ओझर हे महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात कुकडी नदीच्या काठावर वसलेले एक प्रसिद्ध हिंदू मंदिर आहे. हे मंदिर अष्टविनायकांपैकी एक आठ प्रमुख मंदिरांपैकी सातवे मानले जाते. येथे भगवान गणेशाच्या विघ्नेश्वर किंवा विघ्नहर्ता स्वरूपाची पूजा केली जाते, ज्याचा अर्थ "अडथळे दूर करणारा" असा आहे.

मंदिराची वैशिष्ट्ये-

विघ्नेश्वर मंदिर हे अष्टविनायकांपैकी सर्वात श्रीमंत मंदिरांपैकी एक मानले जाते. मंदिराची रचना सुंदर आणि प्राचीन आहे, ज्यामध्ये दगडी तटबंदी आणि पूर्वाभिमुख गणेश मूर्ती आहे. मूर्तीच्या डोळ्यांत माणिक आणि कपाळावर व नाभीवर हिरे जडलेले आहे. मंदिराला चारही बाजूंनी मजबूत दगडी तटबंदी आहे, आणि मंदिरात गणेशाची मूर्ती पूर्वाभिमुख आहे. मूर्तीची सोंड डावीकडे वळलेली आहे, आणि त्यांच्या पत्नी सिद्धी व रिद्धी यांच्यासह मूर्ती शोभिवंत आहे. मंदिराचा इतिहास पेशव्यांच्या काळाशी जोडला जातो; 1785 मध्ये चिमाजी अप्पांनी मंदिर बांधले आणि त्यावर सोनेरी कळस चढवला.

विशेषता: मंदिरात गणेश चतुर्थी आणि माघी गणेश जयंतीसारखे सण मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. येथे येणाऱ्या भाविकांना शुभ कार्यात यश मिळते, अशी श्रद्धा आहे.

पौराणिक कथा-

एकदा अभिनंदन नावाच्या राजा ने इंद्राचे पद मिळविण्याची इच्छा बाळगली आणि त्यासाठी त्याने यज्ञ केला.इंद्राला हे कळतातच ते फार चिडले आणि त्या राजाचा यज्ञ थांबविण्यासाठी विघ्नासुराला त्या ठिकाणी पाठविले.विघ्नासुराने त्या राजाच्या यज्ञ कार्यात फार अडथळे निर्माण केले.पृथ्वीलोकातील सर्व लोकं ब्रह्मदेव आणि शंकराकडे मदत घेण्यासाठी गेले.त्यांनी गणपती तुझी मदत करतील त्यांच्या कडे जा असे सांगितले. पृथ्वीलोकातील सर्वानी गणेशाचे स्तवन केले.त्यांच्या प्रार्थनेला स्वीकारून त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन गणपतीने पाराशर ऋषींच्या पुत्राच्या रूपात अवतार घेतला आणि विघ्नासुराशी युद्ध करून त्याचा प्रभाव केला आणि राजाचे सर्व विघ्न दूर केले.त्यावेळी पासून ते विघ्नेश्वर म्हणून प्रख्यात झाले. सर्वानी गणेशाचे वंदन करून त्यांचे आभार मानले.त्यांनी या ठिकाणी गणेशाच्या विघ्नेश्वर स्वरूपाची स्थापना केली.सर्वांचे विघ्न हरणारे असे हे विघ्नेश्वर आहे .

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

उत्सव-

अंगारकीचतुर्थीला इथे गणेश भक्तांची प्रचंड गर्दी बघायला मिळते. तसेच गणेश जयंती आणि गणेश चतुर्थीला उत्सव साजरे केले जाते. कार्तिक पौर्णिमेला इथे दीपमाळांची रोषणाई केली जाते.

विघ्नेश्वर मंदिर ओझर जावे कसे?

पुणे शहरापासून सुमारे 85 किमी अंतरावर, पुणे-नाशिक महामार्गावरून नारायणगावमार्गे ओझरला पोहोचता येते. तसेच जवळचे रेल्वे स्टेशन पुणे किंवा नाशिक आहे.

मातृभक्त आणि संयमाचा आदर्श श्री गिरीजात्मज, डोंगरावर असलेलं अष्टविनायकातील एकमेव मंदिर लेण्याद्री

Fri, 29 Aug 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : श्री गिरिजात्मक लेण्याद्री हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील अष्टविनायकांपैकी एक प्रसिद्ध गणपती मंदिर आहे. हे मंदिर लेण्याद्रीच्या डोंगरावर, बौद्ध गुहांच्या संकुलातील ८ व्या गुहेत स्थित आहे. या मंदिराला गिरिजात्मक असे नाव आहे, कारण गणपती हा पार्वती (गिरीजा) यांचा पुत्र मानला जातो. श्री गिरिजात्मक हा गणपती अष्टविनायक पैकी सहावा गणपती होय. तसेच हे अष्टविनायकांमधील एकमेव मंदिर आहे जे डोंगरावर आहे आणि येथे पोहोचण्यासाठी ३०७ पायऱ्या चढाव्या लागतात.

मंदिराची वैशिष्ट्ये-

लेण्याद्री बुद्ध लेणी सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये आहे. मंदिर पूर्णपणे दगडात कोरलेले आहे, त्यामुळे येथे प्रदक्षिणा करता येत नाही. मंदिर दक्षिणाभिमुख आहे, परंतु गणपतीची मूर्ती उत्तराभिमुख आहे, म्हणजे दर्शन घेताना प्रथम गणपतीच्या पाठीचे दर्शन होते. गणपतीची मूर्ती सोंड डावीकडे असलेली आहे. मूर्तीच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूस हनुमान आणि शिवशंकर यांच्या मूर्ती आहे. मूर्तीची नाभी आणि कपाळ हिरेजडित आहे. तसेच मंदिराची रचना अशी आहे की सूर्यप्रकाशामुळे दिवसभर मंदिरात उजेड असतो, त्यामुळे येथे विद्युत दिव्यांची गरज नाही.

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

पौराणिक कथा-

गणेश पुराणानुसार देवी सतीने पार्वतीचा अवतार घेऊन गणेशाला जन्म देण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यासाठी तिने लेण्याद्री पर्वतावर अतिशय घोर तप केले. भाद्रपद चतुर्थीच्या दिवशी देवी पार्वतीने स्वतःच्या अंगाच्या मळापासून मूर्ती बनविली. गणपतीने या मूर्तीमध्ये प्रवेश केला आणि तो तिच्या समोर सहा हात आणि तीन डोळे असलेला बालक म्हणून प्रविष्ट झाला. असे म्हणतात की गिरिजात्मक या अवतारात गणपती लेण्याद्रीवर १५ वर्षे राहिला. या अवतारात त्याने अनेक दैत्यांचा संहार केला.

मंदिर परिसर-

मंदिर परिसरात १८ गुहा आहे, ज्यामध्ये मुख्य मंडप (सभा मंडप) आहे. या मंडपात ५१ फूट रुंद आणि ५७ फूट लांब असा प्रशस्त हॉल आहे, ज्याला खांबांचा आधार नाही. येथे बौद्ध भिक्खूंसाठी पाण्याच्या चार टाक्या आहे. मंदिरात प्रवेशासाठी दगडात कोरलेल्या पायऱ्या आणि व्हरांडा आहे. येथील गुहा क्रमांक १४ मध्ये चैत्यगृह आहे, ज्यावर शिलालेख कोरलेला आहे.

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

उत्सव-

गणेश चतुर्थी: भाद्रपद महिन्यात येथे गणेश चतुर्थी मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

जवळची स्थळे-

छत्रपती शिवाजीमहाराज यांचे जन्मस्थान असलेला शिवनेरी किल्ला

कुकडी नदीच्या उगमाजवळील कुकडेश्वर मंदिर

माळशेज घाट

ऐतिहासिक नाणेघाट

श्री गिरिजात्मक लेण्याद्री जावे कसे?

लेण्याद्री नाशिक फाटा-चाकण-राजगुरुनगर-नारायणगांव-जुन्नर मार्गे सुमारे अडीच तासांच्या अंतरावर आहे.

चिंता हरून शांती देणारा श्री चिंतामणी, थेऊर येथील बाप्पाच्या मूर्तीच्या डोळ्यांमध्ये सुंदर हिरे जडलेले

Thu, 28 Aug 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : श्री चिंतामणी थेऊर हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यातील थेऊर गावात असलेले गणपतीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. हे मंदिर अष्टविनायकांपैकी एक मानले जाते आणि येथील गणपतीला "चिंतामणी" या नावाने ओळखले जाते, ज्याचा अर्थ "चिंता दूर करणारा" असा आहे. श्री चिंतामणी अष्टविनायकांपैकी पाचवा गणपती आहे. तसेच ब्रम्हदेवाने आपले चित्त स्थिर करण्यासाठी गणपतीची या जागी आराधना केली. त्यामुळे या गावाला थेऊर असे नाव पडले, अशी अख्यायिका आहे.

श्री चिंतामणी मंदिर

गणपतीची मूर्ती स्वयंभू आहे, डाव्या सोंडेची, पूर्वाभिमुख आणि आसन घातलेली आहे. मूर्तीच्या डोळ्यांत लाल मणी आणि हिरे जडलेले आहे. तसेच मंदिर भव्य आहे, उत्तराभिमुख मुख्य प्रवेशद्वार आणि प्रशस्त सभामंडप आहे. मंदिराच्या आवारात एक मोठी घंटा आहे. मंदिराची पुनर्बांधणी श्री मोरया गोसावी यांचे नातू धरणीधर महाराज देव यांनी केली, तर बाह्य लाकडी कक्ष पेशवा माधवराव प्रथम यांनी बांधला.

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

पौराणिक कथा

राजा अभिजीत व राणी गुणवतीचा मुलगा गुणाने कपिलमुनींकडे असलेला चिंतामणी हे रत्‍न चोरले. कपिलमुनींना हे कळले तेव्हा त्यांनी गणपतीला ते रत्‍न गुणाकडून परत आणण्याची विनंती केली. गणपतीने गुणाचा वध करून ते रत्‍न कपिलमुनींना दिले. मात्र, कपिलमुनींनी हे रत्‍न गणपतीला अर्पण केले. गणपतीच्या गळ्यात त्यांनी ते घातले व त्यांची चिंताही दूर झाली. त्यामुळे गणपतीला येथे चिंतामणी या नावाने ओळखले जाऊ लागले.

उत्सव-

अंगारकी आणि संकष्टी चतुर्थीला येथे हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. हे मंदिर भक्तांच्या चिंता दूर करणारे आणि मन:शांती देणारे मानले जाते, ज्यामुळे येथे वर्षभर भाविकांची गर्दी असते.

जवळची प्रेक्षणीय स्थळे-

भुलेश्वर मंदिर

रामदरा

नारायण महाराज आश्रम

श्री चिंतामणी मंदिर थेऊर जावे कसे?

मुळा-मुठा आणि भीमा नद्यांच्या संगमावर हे मंदिर स्थपित आहे. तसेच थेऊर हे पुणे-सोलापूर रेल्वेमार्गावर असून पुण्यापासून सुमारे 25 किमी अंतरावर आहे. पुणे शहरात गेल्यावर थेऊरला जाण्यासाठी अनेक साधने उपलब्ध आहे.

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

Wed, 27 Aug 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : श्री वरदविनायक मंदिर हे महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील खालापूर तालुक्यातील महाड गावात वसलेले आहे. श्री वरदविनायक हे अष्टविनायकांपैकी चौथे गणपती मानले जाते. अष्टविनायक यात्रेत या मंदिराला विशेष स्थान आहे. हा गणपती "वरदविनायक" (इच्छापूर्ती करणारा) म्हणून ओळखला जातो, कारण येथे भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात अशी श्रद्धा आहे. तसेच मंदिरातील गणपतीची मूर्ती स्वयंभू स्वतः प्रगट झालेली आहे आणि मंदिराला मठ असेही संबोधले जाते.

मंदिराची रचना-

मंदिर साधे आणि कौलारू आहे, त्याला 25 फूट उंचीचा घुमट आणि सोनेरी कळस आहे. कळसावर नागाची नक्षी आहे. तसेच मंदिराच्या चारही बाजूंना चार हत्तींच्या मूर्ती कोरलेल्या आहे. तसेच मंदिरात दोन मूर्ती असून एक शेंदूर माखलेली (डाव्या सोंडेची) आणि दुसरी शुभ्र संगमरवरी (उजव्या सोंडेची) आहे. 1690 मध्ये धोंडू पौडकर यांना तलावात सापडलेली मूर्ती गाभाऱ्याबाहेर ठेवली आहे, तर नवीन मूर्ती गाभाऱ्यात आहे.

मंदिराच्या उत्तरेला गौमुख आहे, जिथून पवित्र तीर्थ प्रवाहित होते, आणि पश्चिमेला पवित्र तलाव आहे. मंदिरात नंददीप नावाचा दिवा 1892 पासून सतत प्रज्वलित आहे.

वैशिष्ट्ये-

भक्तांना गणपतीच्या मूर्तीला स्पर्श करून स्वतः पूजा आणि अभिषेक करण्याची परवानगी आहे, ही इतर मंदिरांपेक्षा अनोखी परंपरा आहे. तसेच मंदिरात रिद्धी-सिद्धी, मुषिका, नवग्रह आणि शिवलिंग यांच्या मूर्तीही आहे.

पौराणिक कथा-

फार प्राचीन काळी भीम नावाचा एक शूर व दानी राजा होऊन गेला. त्याला मूलबाळ नसल्याने तो दुःखी होता. तेव्हा तो आपल्या राणीसह अरण्यात गेला. त्याचे दुःख जाणून विश्वामित्र ऋषींनी त्याला एकाक्षर मंत्राचा जप दिला. मग राजाने उग्र तपश्चर्या सुरु केली. त्यामुळे विनायक त्याच्यावर प्रसन्न झाला. ''तुलालवकरचपुत्रप्राप्ती होईल'' असा त्याने राजाला वर दिला.काही दिवसांनी राजाला एक पुत्र झाला. त्याचे नाव रुक्मांगद. रुक्मांगद मोठा झाल्यावर राजाने सारा राज्यकारभार त्याच्यावर सोपविला व त्यालाही एकाक्षर मंत्राचा जप करण्यास सांगितले.एकदा रुक्मांगद शिकारीसाठी वनात भटकत असता तो वाचक्नवी ऋषींच्या आश्रमात गेला. त्या ऋषीच्या पत्नीचे नाव होते मुकुंदा. रुक्मांगदाला पाणी देताना मुकुंदा त्याच्यावर अनुरुक्त झाली, पण रुक्मांगदाने तिची इच्छा पूर्ण केली नाही. त्यामुळे कामविव्हल झालेल्या मुकुंदेने 'तू कुष्ठरोगी होशील' असा रुक्मांगदाला शाप दिला. शाप मिळता क्षणीच सुवर्णाप्रमाणे कांती असलेले रुक्मांगदाचे शरीर कुष्ठरोगाने विद्रूप झाले. त्यामुळे दुःखी झालेला रुक्मांगद अरण्यात भटकत असता त्याला नारदमुनी भेटले. त्यांच्या आदेशानुसार रुक्मांगदाने कदंब नगरातील कदंब तीर्थात स्नान केले व तेथील चिंतामणी गणेशाची आराधना केली. त्यामुळे रुक्मांगद रोगमुक्त झाला.इकडे त्या मुकुंदेची अवस्था लक्षात घेऊन इंद्राने रुक्मांगदाचे रूप घेतले व मुकुंदेची इच्छा पूर्ण केली. त्याच्यापासून मुकुंदेला पुत्र झाला. त्याचे नव गृत्समद. हाच तो ऋग्वेदातील प्रसिद्ध मंत्रदृष्टा व द्वितीय मंडळाचा करता. गृत्समदाच्या जन्माची कथा सर्वांना माहित झाली होती. त्यामुळे त्याचा पदोपदी पाणउतारा होऊ लागला. मातेच्या पापाचरणामुळे सर्वजण गृत्समदाला हीन लेखू लागले. तेव्हा गृत्समदाने आईकडून सत्य जाणून घेतले व तिला शाप दिला. मग तो पापक्षालनार्थ पुष्पक (भद्रक) वनात तप करू लागला. त्याने विनायकाची आराधना केली. त्यामुळे विनायक प्रसन्न झाला. विनायकाने त्याला वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा तो म्हणाला, ''तू याच वनात वास्तव्य करून भक्तांच्या इच्छा पूर्ण कर.'' विनायकाने ते मान्य केले व त्या वनात राहू लागला. ते पुष्पक किंवा भद्रक वन म्हणजेच आजचे महाड क्षेत्र. या ठिकाणी गृत्समदाला वर मिळाला म्हणून येथील विनायकाला 'वरद विनायक' म्हणतात. गृत्समद हा गाणपत्य संप्रदायाचा आद्य प्रवर्तक समजला जातो. पुरातन काळात महडचे नांव मणिपूर वा मणिभद्र होते

उत्सव-

गणेश चतुर्थी आणि माघ प्रतिपदा ते पंचमी येथे विशेष उत्सव साजरे होतात. माघी चतुर्थीला पुत्रप्राप्तीसाठी भक्त मोठ्या संख्येने येतात, कारण येथील प्रसादरूपी नारळ सेवनाने पुत्रप्राप्ती होते अशी श्रद्धा आहे.

आसपासची ठिकाणे-

खंडाळा आणि लोणावळा

कार्ला

देहू

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

श्री वरदविनायक महड जावे कसे?

रस्ता मार्ग-श्री वरदविनायक मंदिर पुणे-मुंबई महामार्गापासून ३-४ किमी अंतरावर आहे. खोपोलीपासून ६ किमी, लोणावळ्यापासून २१ किमी, आणि कर्जतपासून २५ किमी अंतरावर आहे.

विमान मार्ग-मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे सर्वात जवळचे विमानतळ असून 90 किमी अंतरावर आहे.

भक्तवत्सल व प्रेमळ गणपती श्री बल्लाळेश्वर, भक्ताच्या नावावरून गणेशाचं नाव

Tue, 26 Aug 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील पाली गावात श्री बल्लाळेश्वर हे गणपतीचे मंदिर आहे. हे मंदिर अष्टविनायकांपैकी एक मानले जाते, जे गणपतीच्या आठ पवित्र तीर्थस्थानांपैकी तिसरे आहे.

वैशिष्ट्ये-

अष्टविनायकांमध्ये हे एकमेव मंदिर आहे जे गणपतीच्या भक्ताच्या नावाने (बल्लाळ) ओळखले जाते. बल्लाळ हा गणपतीचा परम भक्त होता, आणि त्याच्या भक्तीमुळे गणपतीने येथे "बल्लाळ विनायक" या नावाने कायमचे वास्तव्य करण्याचे वरदान दिले.

मूर्ती आणि रचना-

मंदिरातील गणपतीची मूर्ती ३ फूट उंच, स्वयंभू आणि पूर्वाभिमुख आहे. गणपतीची सोंड डावीकडे वळलेली आहे, आणि मूर्तीचे डोळे व नाभी हिऱ्यांनी जडलेले आहे. तसेच मंदिर दगडी असून, त्याची रचना अशी आहे की सूर्योदयावेळी सूर्यकिरण थेट मूर्तीवर पडतात. मंदिराच्या परिसरात दोन तलाव आहे, त्यापैकी एकाचे पाणी पूजेसाठी वापरले जाते. मंदिराची रचना "श्री" या अक्षराच्या आकारात आहे. तसेच मूळ मंदिर लाकडी होते, ज्याचे १७६० मध्ये नाना फडणवीस यांनी दगडी मंदिरात रूपांतर केले. मंदिरात चिमाजी अप्पा यांनी भेट दिलेली पितळी घंटा आहे.

पौराणिक कथा-

विश्वामित्र ऋषींनी भीमराजास, भृगु ऋषींनी सोमकांत राजास श्री बल्लाळेश्वराची कथा सांगितली असा उल्लेख आहे. तर मुद्गल पुराणात जाजलीने विभांडक ऋषींना श्री बल्लाळविनायकाची कथा सांगितल्याचा उल्लेख आहे. फार प्राचीन काळी, म्हणजे कृतयुगात सिंधू देशातील कोकण पल्लीर नावाच्या गावात कल्याण नावाचा एक व्यापारी राहात होता. त्याच्या पत्नीचे नाव इंदुमती. काही दिवसांनी त्यांना मुलगा झाला. त्याचे नाव बल्लाळ. बल्लाळ जसजसा मोठा होऊ लागला, तसतसा त्याचा गणेशमूर्तिपूजनाकडे अधिक ओढा दिसू लागला. हळूहळू तो गणेशचिंतनात रमू लागला. त्याच्या मित्रांनाही गणेशभक्तीचे वेड लागले. बल्लाळ आपल्या मित्रांसह रानात जाऊन गणेशमूर्तीचे भजन-पूजन करू लागला. बल्लाळाच्या संगतीने मुले बिघडली अशी ओरड गावात सुरु झाली. लोक कल्याण शेठ्जीकडे जाऊन 'बल्लाळने आमच्या मुलांना बिघडविले' अशी तक्रार करू लागले. थोड्या वेळाने बल्लाळ भानावर आला. त्याचे शरीर ठणकत होते. तशाच स्थितीत त्याने गणेशाचा धावा केला. ''हे देवा, तू विघ्ननाशक आहेस. तू आपल्या भक्ताची कधीही उपेक्षा करीत नाहीस… ज्याने गणेशमूर्ती फेकली व मला मारले तो आंधळा, बहिरा, मुका व कुष्ठरोगी होईल. आता तुझे चिंतन करीतच मी देहत्याग करीन.' आपला मुलगा इतक्या लहान वयात भक्तिमार्गाला लागला आणि त्याने आपल्याबरोबर इतर मुलांनाही वाईट नादाला लावले या विचाराने कल्याण शेठजींना राग आला. त्या रागाच्या भरातच तो एक भलामोठा सोटा घेऊन बल्लाळ ज्या रानात होता तेथे गेला. तेथे बल्लाळ आपल्या सवंगड्यांसह गणेशमूर्तीची पूजा करीत होता. सारेजण गणेशाचे भजन करीत होते. बल्लाळ गणेशाच्या ध्यानात अगदी रंगून गेला होता. ते पाहून कल्याण शेठजींच्या पायाची आग मस्तकाला गेली. तो ओरडत, शिव्या देतच तेथे धावला. त्याने ती पूजा मोडून टाकली. गणेशाची मूर्ती फेकून दिली. इतर मुले भीतीने पळून गेली; पण बल्लाळ मात्र गणेश ध्यानात मग्न होता. कल्याण शेठजीने बल्लाळास सोट्याने झोडपून काढले. बल्लाळ रक्तबंबाळ झाला, बेशुद्ध पडला; पण कल्याणला त्याची दया आली नाही. त्याने बल्लाळाला तशा अवस्थेच एका झाडाला वेलींनी बांधून ठेवले. कल्याण शेठ रागाने म्हणाला, 'येऊ दे तुझा गणेश आता तुला सोडवायला. घरी आलास तर ठार मारीन, तुझा नि माझा संबंध कायमचा तुटला.' असे म्हणून कल्याण शेठ निघून गेला.बल्लाळाचा धावा ऐकून विनायक-गणेश ब्राह्मण रुपात प्रगट झाला. बल्लाळाचे बंध तुटले. त्याचे शरीर होते तसे सुंदर झाले. गणेश बल्लाळाला म्हणाला, ''तुला ज्याने त्रास दिला त्याला याच जन्मी नव्हे तर पुढच्या जन्मीसुद्धा अपार दुःख भोगावे लागेल. तुझ्या भक्तीने मी प्रसन्न झालो आहे. तू माझ्या भक्तीचा प्रवर्तक, श्रेष्ठ आचार्य व दीर्घायुषी होशील. आता तुला हवा तो वर माग.'' तेव्हा बल्लाळ म्हणाला – ''तू याच ठिकाणी कायमचे वास्तव्य करावेस व आपल्या भक्तांच्या इच्छा पूर्ण कराव्यात. ही भूमी गणेश क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध व्हावी.'' तेव्हा गणेश म्हणाला – ''तुझ्या इच्छेनुसार मी इथे 'बल्लाळ विनायक' या नावाने कायमचे वास्तव्य करीन. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला जे भक्त येथे येतील त्यांच्या सर्व मनःकामना पूर्ण होतील.'' असा वर देऊन गणेश जवळ असलेल्या एका शिळेत अंतर्धान पावला. तीच शिळा आज बल्लाळेश्वर या नावाने प्रसिद्ध आहे.

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

उत्सव-

गणेश चतुर्थी आणि गणेश जयंती या काळात मंदिरात मोठ्या उत्साहाने उत्सव साजरे होतात. गणेश चतुर्थीला महानैवेद्य आणि पंचमीला दहीकाल्याचा नैवेद्य अर्पण केला जातो.

श्री बल्लाळेश्वर मंदिर पाली जावे कसे?

रायगड जिल्हा अनेक प्रमुख मार्गांना जोडलेला आहे. तसेच श्री बल्लाळेश्वर मंदिर खोपोलीपासून ३० किमी अंतरावर आहे.

सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

Sun, 24 Aug 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : सिद्धटेक हे महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यात भीमा नदीच्या काठावर वसलेले अष्टविनायकांपैकी एक पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. हे मंदिर अष्टविनायकांमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे आणि उजव्या सोंडेचा एकमेव गणपती म्हणून प्रसिद्ध आहे. तसेच आख्यायिकेनुसार हा गणपती असलेली संपूर्ण टेकडीच दैवी शक्तीने प्रभावित असून तिच्या सलग २१ दिवस २१ प्रदक्षिणा केल्यास जीवनात अर्धवट राहिलेली, विघ्न बाधित कार्ये सिद्धीस म्हणजे पूर्णत्वास जातात.यासाठी सिद्धटेकची ख्याती आहे. तसेच सिद्धटेक मंदिर हे भक्ती, इतिहास आणि निसर्ग यांचा संगम असलेले एक शक्तिशाली तीर्थस्थान आहे, जिथे गणरायाचे दर्शन भक्तांना आत्मशांती आणि सिद्धी प्रदान करते.

सिद्धिविनायकाची मूर्ती-

सिद्धिविनायकाची मूर्ती स्वयंभू असून ३ फूट उंच आणि २.५ फूट रुंद आहे. मूर्ती उत्तराभिमुख असून सोंड उजवीकडे वळलेली आहे, ज्यामुळे हे मंदिर अत्यंत शक्तिशाली आणि जागृत क्षेत्र मानले जाते. तसेच मंदिराचा गाभारा १५ फूट उंच आणि १० फूट रुंद आहे, काळ्या दगडात बांधलेला आहे. मखर पितळेचे असून, प्रभावळीवर चंद्र, सूर्य, गरुड आणि मध्यभागी नागराजाच्या आकृत्या आहे.

सिद्धिविनायक मंदिराचा इतिहास

मंदिराची पुनर्बांधणी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी केली, तर रस्ता पेशव्यांचे सरदार हरिपंत फडके यांनी बांधला.

पौराणिक कथा-

या मंदिरातील गणेश मूर्तीची सोंड उजवीकडे वळलेली आहे. सामान्यतः गणेशाची सोंड त्याच्या डावीकडे वळविलेली असते. पण असे मानले जाते की उजव्या सोंडेचा गणेश हा खूपच शक्तिशाली आहे, परंतु हे जरी खरे असले तरी त्याला प्रसन्न करणेही तेवढेच कठीण काम आहे. हे एकमेव असे अष्टविनायक मंदिर आहे जिथे देवतेची सोंड उजवीकडे आहे. परंपरेने, ज्याची सोंड उजवीकडे आहे त्या गणरायाचे नाव "सिद्धी-विनायक" असे ठेवले आहे, सिद्धी देणारा ("सिद्धी, यश", "अलौकिक शक्ती"). सिद्धटेक मंदिर म्हणूनच जागृत क्षेत्र मानले जाते.मुद्गल पुराणात असे वर्णन केलेले आहे की सृष्टीच्या सुरुवातीस, जेव्हा विष्णू त्यांच्या योगनिद्रेत होते त्यावेळी विष्णूच्या नाभीतून एक कमळ उगवले. सृष्टीचा निर्माता-देव ब्रह्मा याच कमळातून उदयास आले. ब्रह्माने विश्वाची निर्मिती सुरू केली असतानाच, मधु आणि कैटभ हे दोन राक्षस विष्णूच्या कानातील घाणीतून उद्भवले. या राक्षसांनी ब्रह्माच्या सृष्टिनिर्मितीच्या प्रक्रियेस अडथळा आणण्यास सुरुवात केली ज्यामुळे साक्षात विष्णूला जागृत करण्यास भाग पाडले .समोरील विनाशकारी दानवांसोबत विष्णू नारायण लढाई लढले खरे पण त्या दानवांचा पराभव करू शकले नाहीत. मग त्यांनी यामागील कारण शिवाला विचारले. शिवाने विष्णूला सांगितले की ते लढाईआधी, शुभ कार्याचा आरंभ असलेल्या आणि कामातील अडथळा, विघ्ने दूर करणाऱ्या देवतेला गणेशाला वंदन करायला विसरले होते आणि त्याचमुळे ते यशस्वी होऊ शकले नाहीत. अखेरीस, विष्णूनी सिद्धटेक येथे तपश्चर्या केली आणि गणरायाला मंत्रमुग्ध केले - "ओम श्री गणेशाय नमः". प्रसन्न झाल्याने,श्री गणरायांनी विष्णूला आशीर्वाद आणि विविध सिद्धी प्राप्त करून दिली. ती मिळवून विष्णू आपल्या लढाईकडे परत आले आणि दोन्ही राक्षसांना ठार मारले. विष्णूने ज्या ठिकाणी सिद्धि घेतली ती जागा सिद्धटेक म्हणून ओळखली जाते.

ALSO READ: सारस बाग गणपती मंदिर पुणे

धार्मिक महत्त्व-

उजव्या सोंडेचा गणपती हा सिद्धी देणारा आणि कार्य पूर्ण करणारा मानला जातो. येथे २१ दिवस सलग २१ प्रदक्षिणा घातल्यास अडथळे दूर होऊन इच्छा पूर्ण होतात अशी श्रद्धा आहे. मंदिरात गणेश चतुर्थी, गणेश जयंती, सोमवती अमावास्या आणि विजयादशमीला विशेष उत्सव साजरे होतात. गणेश चतुर्थी आणि जयंतीला तीन दिवस पालखी मिरवणूक निघते.

जवळची आकर्षणे-

पेडगाव येथील प्राचीन मंदिरे आणि किल्ला

राशीन येथील झुलती दीपमाळ आणि देवीचे मंदिर

भिगवण येथील पक्षी अभयारण्य

दौंड येथील भैरवनाथ आणि विठ्ठल मंदिर

श्री सिद्धिविनायक सिद्धटेक जावे कसे?

रेल्वे मार्ग- सिद्धटेक पासून दौंड जंक्शन १९ किमी असून हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे.

रस्ता मार्ग- पुण्याहून सिद्धटेक ९८ किमी अंतरावर आहे.

विमान मार्ग -सिद्धटेकला जवळचे विमानतळ पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते २०० किमी अंतरावर आहे.

ALSO READ: मुंबईतील प्रसिद्ध 5 गणपती पंडाल

ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

Sat, 23 Aug 2025 07:30:00 +0530

Maharashtra Tourism : मोरगावचा मोरेश्वर अष्टविनायकांपैकी पहिले गणपती मंदिर आहे. मोरगावचा मोरेश्वर, ज्याला श्री मयूरेश्वर म्हणूनही ओळखले जाते. तसेच हे मंदिर महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यातील मोरगाव येथे आहे. हे मंदिर कऱ्हा नदीच्या काठावर वसलेले असून गणपत्य संप्रदायाचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र मानले जाते.

ALSO READ: सारस बाग गणपती मंदिर पुणे

मंदिराची माहिती-

हे मंदिर काळ्या पाषाणापासून बांधलेले आहे आणि बहामनी काळात त्याची स्थापना झाल्याची नोंद आहे. मोगल आक्रमणांपासून संरक्षणासाठी मंदिराला मशिदीसारखा आकार देण्यात आला आहे. मंदिराला चारही बाजूंनी मनोरे आणि 50 फूट उंच संरक्षक भिंत आहे.तसेच गाभार्‍यातील मयूरेश्वराची मूर्ती बैठी, डाव्या सोंडेची, पूर्वाभिमुख आणि अत्यंत आकर्षक आहे. मूर्तीच्या डोळ्यात व बेंबीत हिरे बसवले आहे. मस्तकावर नागराजाचा फणा आहे. मूर्तीच्या डाव्या- उजव्या बाजूस ऋद्धिसिद्धीच्या पितळी मूर्ती असून पुढे मूषक व मयूर आहे.

कथा

असे मानले जाते की, पूर्वी सिंधू नावाच्या असुराने पृथ्वीतलावर उत्पात माजवला होता, त्याचा नाश करण्यासाठी देवांनी अखेर गणपतीची आराधना केली, तेव्हा गणपतीने मयूरावर आरूढ होऊन येथे सिंधू असुराचा वध केला.त्यामुळे गणपतीला येथे मयूरेश्वर असे नाव पडले. या गावात मोरांची संख्या जास्त असल्यामुळे त्याला मोरगाव असे म्हणतात. या मंदिरात मयूरेश्वराबरोबर ऋद्धी व सिद्धी यांच्याही मूर्ती आहेत. असे म्हणतात की ब्रम्हदेवाने दोन वेळा या मयूरेश्वराची मूर्ती बनवली आहे. पहिली मूर्ती बनवल्यावर ती सिंधुसुराने तोडली. म्हणून ब्रम्हदेवाने पुन्हा एक मूर्ती घडवली. तसेच सध्याची मयूरेश्वराची मूर्ती खरी नसून त्यामागे खरी मूर्ती असल्याचे मानले जाते. ती मूर्ती लहान वाळू व लोखंडाचे अंश व हिर्‍यांपासून बनलेली आहे. या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या मंदिराच्या समोर एक नंदीची मूर्ती आहे. असे सांगितले जाते की शंकराच्या मंदिरासाठी नंदीची मूर्ती एका रथातून नेली जात होती, मात्र येथे आल्यावर त्या रथाचे चाक तुटले. त्यामुळे या नंदीला येथेच ठेवण्यात आले. तसेच मंदिरासमोर नंदीची मूर्ती आहे, जी शंकराच्या मंदिरासाठी नेली जात होती, परंतु रथाचे चाक तुटल्याने ती येथेच स्थापित झाली. मंदिराच्या चार प्रवेशद्वारांवर सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुगातील गणपतीच्या अवतारांची चित्रे आहे.

प्रमुख उत्सव-

माघ महिन्यातील गणेश जयंती आणि भाद्रपदातील गणेश चतुर्थी यावेळी इथे मोठी जत्रा भरते. विजयादशमी आणि सोमवती अमावास्येला विशेष उत्सव होतात. तसेच चिंचवड येथील मोरया गोसावींच्या मंदिरातून गणेश चतुर्थी आणि माघ चतुर्थीला पालखी येते.

सांस्कृतिक महत्त्व-

मोरगावचा मोरेश्वर अष्टविनायक यात्रेचा प्रारंभ आणि समारोप बिंदू आहे. तसेच थोर गणेशभक्त मोरया गोसावी यांनी येथे पूजेचा वसा घेतला होता. मंदिर परिसरात शमी, मंदार, बेल आणि कल्पवृक्ष आहे, ज्याखाली अनुष्ठान केल्यास इच्छापूर्ती होते अशी श्रद्धा आहे.

जवळची प्रेक्षणीय स्थळे-

जेजुरी: खंडोबा मंदिर

सासवड: संत सोपान महाराज समाधी

नारायणपूर: एकमुखी दत्त मंदिर, शिवमंदिर, बालाजी मंदिर आणि पुरंदर किल्ला

मोरगावचा मोरेश्वर जावे कसे?

विमान मार्ग- मोरगावचा मोरेश्वर गणपती दर्शनासाठी जाण्याकरिता सर्वात जवळचे विमानतळ हे पुणे विमानतळ आहे. पुणे ते मोरगाव ६८ किमी असून रस्त्यांनी जोडलेले आहे.

ALSO READ: Shri Siddhivinayak Ganapati Temple श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर

श्री बल्लाळेश्र्वर

Thu, 12 Sep 2024 07:47:00 +0530

अष्टविनायकातील तिसरा गणपती म्हणून पालीचा बल्लाळेश्र्वर ओळखला जातो. अष्टविनायकातला हा एकच असा गणपती आहे की जो भक्ताच्या नावाने (बल्लाळ) प्रसिद्ध आहे. बल्लाळ हा गणपतीचा असीम भक्त होता. त्याच्या या भक्तीपायी त्याचे वडील कल्याणीशेठ व गावकरयांनी त्याला बेदम मारून एका खोलीत कोंडून ठेवले. तेव्हा गणपतीने ब्राम्हणाच्या वेशात येऊन बल्लाळला दर्शन दिले. तेव्हापासून येथील गणपती बल्लाळेश्वर नावाने प्रसिध्द झाला.

या गणपतीचे आणखी एक वैशिष्ट म्हणजे अष्टविनायकांत या एकाच गणपतीच्या अंगावर उपरणे व अंगरखा अशी वस्त्रे आहेत. नाना फडणवीस यांनी या लाकडी मंदिराचे दगडी मंदिरात रूपांतर केले. या मंदिराची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

जेव्हा सूर्य उगवतो तेव्हा त्याची किरणे मूर्तीच्या अंगावर पडतात. या मंदिराच्या दोन्ही बाजूस दोन तलाव आहेत. त्यातील एकाचे पाणी रोजच्या पूजेसाठी वापरले जाते. स्वयंभू असलेल्या या मूर्तीचे डोळे हिरयांपासून बनवले आहेत.

जाण्याचा मार्ग :

हे देऊळ पाली या गावी असून पुण्यापासून 110 किलोमीटरवर आहे. पुणे- लोणावळा -खोपोली मार्गे आपण बल्लाळेश्र्वरला जाऊ शकतो.

अष्टविनायक

Sat, 07 Sep 2024 12:50:00 +0530

अष्टविनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील आठ मानाची व प्रतिष्ठेची गणपतीची देवळे. पश्चिम महाराष्ट्र व कोकणात असलेल्या ह्या देवळांना पेशव्यांचा आश्रय असल्यामुळे त्यांना पेशवाईच्या काळात महत्त्व प्राप्त झाले. मुद्गल पुराणातही अष्टविनायकांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रातील या विशिष्ट ‘आठ’ ठिकाणच्या गणेश मंदिरांना खास महत्त्व आहे. या आठ मंदिरांस मिळून ‘अष्टविनायक’ म्हटले जाते.

गणपतीचे असंख्य भाविक अष्टविनायकाची यात्रा करतात. अष्टविनायकाची सर्व मंदिरे ही अंतराच्या दृष्टीने परस्परांच्या जवळ आहेत. साधारणपणे दीड ते दोन दिवसांत ही अष्टविनायक यात्रा पूर्ण होऊ शकते. पुणे जिल्ह्यात पाच (मोरगाव, थेऊर, रांजणगाव, ओझर, लेण्याद्री), रायगड जिल्ह्यात दोन (महड, पाली) व अहमदनगर जिल्ह्यात एक (सिद्धटेक) या ठिकाणी ‘अष्टविनायक स्थाने’ आहेत. या गणपतींपैकी महड, सिद्धटेक व रांजणगावचा गणपती हे उजव्या सोंडेचे आहेत. बाकीचे डाव्या सोंडेचे. या सर्व गणपतींची सविस्तर माहिती पुढीलप्रमाणे -

मोरगांव

थेऊर

सिद्धटेक

रांजणगाव

ओझर

लेण्याद्री

महड

पाली

मोरगांव

अष्टविनायकांपैकी पहिला गणपती हा मोरगावचा मोरेश्र्वर. या गणपतीस श्री मयुरेश्वर असेही म्हणतात. थोर गणेशभक्त मोरया गोसावी यांनी येथील पूजेचा वसा घेतला होता. श्री मोरेश्वर गणेशाचे, हे स्वयंभू व आद्यस्थान आहे. प्रत्येक घरात म्हटली जाणारी ‘ सुखकर्ता दु:खहर्ता’ ही आरती श्री समर्थ रामदास स्वामींना याच मंदिरात स्फुरली, असे म्हटले जाते. श्री मोरेश्र्वराच्या डोळ्यांत व बेंबीत हिरे बसवलेले आहेत. पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यात मोरगांव हे ठिकाण आहे. मोरगाव हेरावर आहे. महाराष्ट्राचे कुलदैवत जेजुरीचा खंडोबा हा मोरगावपासून अगदी १७ कि. मी. अंतरावर आहे.

थेऊर

अष्टविनायकांपैकी थेऊरचा श्री चिंतामणी हा दुसरा गणपती आहे. भक्तांच्या चिंतेचे हरण करणारा म्हणून याला चिंतामणी म्हणतात. थेऊरचा विस्तार हा माधवराव पेशवे यांनी केला. थेऊर पुणे-सोलापूर महामार्गाला जोडलेल्या रस्त्यावर, तालुक्यात असून पुण्यापासून हे ३० कि. मी. अंतरावर आहे.

सिद्धटेक

सिद्धटेकचा श्री सिद्धिविनायक हा अष्टविनायकांपैकी तिसरा गणपती आहे. हे भीमा नदीवर वसलेले सिद्धिविनायकाचे स्वयंभू स्थान आहे. पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी जीर्णोद्धार करून मंदिर बांधले आहे. मंदिरात पितळी मखर असून त्याभोवती चंद्र-सूर्य-गरुड यांच्या प्रतिमा आहेत. अहमदनगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात हे ठिकाण असून दौंडपासून १९ कि. मी. अंतरावर आहे.

रांजणगाव

अष्टविनायकांपैकी चौथ्या गणपतीला महागणपती असे म्हणतात. हे महागणपतीचे स्वयंभू स्थान आहे. पुणे-अहमदनगर मार्गावर शिरूर तालुक्यात हे ठिकाण आहे. अष्टविनायकांपैकी सर्वाधिक शक्तिमान असे महागणपतीचे रूप आहे. श्री महागणपती उजव्या सोंडेचा असून गणेशाला कमळाचे आसन आहे. माधवराव पेशव्यांच्या काळात या मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याचे इतिहासात आढळते. श्री गणेशाला दहा हात आहेत आणि प्रसन्न व मनमोहक अशी श्रींची मूर्ती आहे.

ओझर

अष्टविनायकांपैकी ओझरच्या विघ्नेश्र्वर हा पाचवा गणपती आहे. येथील श्रींची मूर्ती लांब रूंद असून अष्टविनायकापैकी सर्वात श्रीमंत गणपती म्हणून श्री विघ्नेश्र्वराला ओळखले जाते. श्रींच्या डोळ्यात माणिक असून, कपाळावर हिरा आहे. ही गणेशाची स्वयंभू मूर्ती आहे.

लेण्याद्री

अष्टविनायकापैकी सहावा गणपती लेण्याद्रीचा श्री गिरिजात्मज. किल्ले शिवनेरीच्या सान्निध्यात, जुन्नर तालुक्यातील प्राचीन जुन्नर लेण्यांच्या समुदायात आणि कुकडी नदीच्या परिसरात डोंगरावर श्री गिरिजात्मज गणेशाचे हे स्वयंभू स्थान आहे. श्री गणेशाची प्रसन्न मूर्ती असून ती दगडामध्ये कोरलेली आहे. मंदिरात दगडी खांब आहेत व त्यावर वाघ, सिंह, हत्ती असे सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. मंदिरात जाण्यासाठी डोंगरावर सुमारे ४०० पायऱ्या आहेत.

महड

महडचा वरदविनायक हा अष्टविनायकांपैकी सातवा गणपती आहे. हे स्वयंभू स्थान असून त्याला मठ असेही म्हणतात. श्री वरदविनायकाचे मंदिर साधे, कौलारू असून मंदिराला घुमट आहे व त्याला सोनेरी कळस आहे. कळसावर नागाची नक्षी आहे.

पाली

पालीचा गणपती हा अष्टविनायकांपैकी आठवा गणपती आहे. या गणपतीला श्री बल्लाळेश्वर म्हणतात. बल्लाळेश्वर गणपतीचे हे स्वयंभू स्थान आहे. मंदिर पूर्वाभिमुख आहे. गणेशाचे कपाळ विशाल असून डोळ्यात हिरे आहेत.

श्री बल्लाळेश्वर, पाली

Mon, 25 Sep 2023 06:40:00 +0530

बल्लाळेश्वर हे रायगड जिल्ह्यातील पाली गावातले गणपतीचे देऊळ आहे. हे देऊळ अष्टविनायकांपैकी एक आहे. गणेश पुराणात अष्टविनायकातील तिसरा गणपती म्हणून पालीचा बल्लाळेश्वरओळखला जातो. अष्टविनायकातला हा एकच असा गणपती आहे की जो भक्ताच्या नावाने (बल्लाळ) प्रसिद्ध आहे. बल्लाळ हा गणपतीचा असीम भक्त होता.

पौराणिक कथा

आपला मुलगा इतक्या लहान वयात भक्तिमार्गाला लागला आणि त्याने आपल्याबरोबर इतर मुलांनाही वाईट नादाला लावले या विचाराने कल्याण शेठजींना राग आला. त्या रागाच्या भरातच तो एक भलामोठा सोटा घेऊन बल्लाळ ज्या रानात होता तेथे गेला. तेथे बल्लाळ आपल्या सवंगड्यांसह गणेशमूर्तीची पूजा करीत होता. सारेजण गणेशाचे भजन करीत होते. बल्लाळ गणेशाच्या ध्यानात अगदी रंगून गेला होता. ते पाहून कल्याण शेठजींच्या पायाची आग मस्तकाला गेली. तो ओरडत, शिव्या देतच तेथे धावला. त्याने ती पूजा मोडून टाकली. गणेशाची मूर्ती फेकून दिली. इतर मुले भीतीने पळून गेली; पण बल्लाळ मात्र गणेश ध्यानात मग्न होता. कल्याण शेठजीने बल्लाळास सोट्याने झोडपून काढले. बल्लाळ रक्तबंबाळ झाला, बेशुद्ध पडला; पण कल्याणला त्याची दया आली नाही. त्याने बल्लाळाला तशा अवस्थेच एका झाडाला वेलींनी बांधून ठेवले. कल्याण शेठ रागाने म्हणाला, 'येऊ दे तुझा गणेश आता तुला सोडवायला. घरी आलास तर ठार मारीन, तुझा नि माझा संबंध कायमचा तुटला.' असे म्हणून कल्याण शेठ निघून गेला.

थोड्या वेळाने बल्लाळ भानावर आला. त्याचे शरीर ठणकत होते. तशाच स्थितीत त्याने गणेशाचा धावा केला. ''हे देवा, तू विघ्ननाशक आहेस. तू आपल्या भक्ताची कधीही उपेक्षा करीत नाहीस… ज्याने गणेशमूर्ती फेकली व मला मारले तो आंधळा, बहिरा, मुका व कुष्ठरोगी होईल. आता तुझे चिंतन करीतच मी देहत्याग करीन.'

बल्लाळाचा धावा ऐकून विनायक-गणेश ब्राह्मण रुपात प्रगट झाला. बल्लाळाचे बंध तुटले. त्याचे शरीर होते तसे सुंदर झाले. गणेश बल्लाळाला म्हणाला, ''तुला ज्याने त्रास दिला त्याला याच जन्मी नव्हे तर पुढच्या जन्मीसुद्धा अपार दुःख भोगावे लागेल. तुझ्या भक्तीने मी प्रसन्न झालो आहे. तू माझ्या भक्तीचा प्रवर्तक, श्रेष्ठ आचार्य व दीर्घायुषी होशील. आता तुला हवा तो वर माग.''

तेव्हा बल्लाळ म्हणाला – ''तू याच ठिकाणी कायमचे वास्तव्य करावेस व आपल्या भक्तांच्या इच्छा पूर्ण कराव्यात. ही भूमी गणेश क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध व्हावी.''

तेव्हा गणेश म्हणाला – ''तुझ्या इच्छेनुसार मी इथे 'बल्लाळ विनायक' या नावाने कायमचे वास्तव्य करीन. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला जे भक्त येथे येतील त्यांच्या सर्व मनःकामना पूर्ण होतील.'' असा वर देऊन गणेश जवळ असलेल्या एका शिळेत अंतर्धान पावला. तीच शिळा आज बल्लाळेश्वर या नावाने प्रसिद्ध आहे.

मंदिर

या मंदिरात दगडी सिंहासनावर गणपतीची मूर्ती बसवण्यात आली आहे. पूर्वेकडे तोंड असलेली ही 3 फूट उंचीची मूर्ती स्वयंभू आहे आणि यामध्ये श्री गणेशाचे सोंड डावीकडे वाकलेले आहे. मूर्तीचे डोळे आणि नाभी हिऱ्यांनी जडलेली आहेत. श्री गणेश आणि रिद्धी-सिद्धी या दोघांच्याही मूर्ती आहेत ज्या चंवर लावत आहेत. ढुण्डी विनायक मंदिरातील गणपतीची मूर्ती पश्चिमेकडे आहे. असे म्हटले जाते की बल्लाळेश्वराचे प्राचीन मंदिर लाकडाचे बनलेले होते. नंतरच्या दगडाचा पुनर्बांधणीसाठी वापर केला गेला. मंदिराजवळ दोन तलावही आहेत. यापैकी एकाचे पाणी गणपतीला अर्पण केले जाते. असे म्हटले जाते की हे मंदिर उंचीवरून पाहिले तर ते देवनागरीचे श्री अक्षर असे दिसते. मंदिराच्या आत आणि बाहेर दोन मंडप बांधण्यात आले आहेत. बाह्य मंडप 12 आणि आतील मंडप 15 फूट उंच आहे. आतील मंडपात बल्लाळेश्वराची मूर्ती बसवली आहे. बाहेरील मंडपात, त्याच्या वाहनाच्या उंदराचा पंजेमध्ये मोदक दाबणारा पुतळा देखील आहे.

या मंदिराची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, जेव्हा सूर्य उगवतो तेव्हा त्याची किरणे मूर्तीच्या अंगावर पडतात. या मंदिराच्या दोन्ही बाजूस दोन तलाव आहेत. त्यातील एकाचे पाणी रोजच्या पूजेसाठी वापरले जाते. स्वयंभू असलेल्या या मूर्तीचे डोळे हिर्‍यांपासून बनवले आहेत, गणपतीच्या अंगावर उपरणे व अंगरखा अशी वस्त्रे आहेत.

Ashtvinayak :ओझरचा श्री विघ्नेश्वर विघ्नाला दूर करणारा पाचवा गणपती

Sat, 23 Sep 2023 07:30:00 +0530

अष्टविनायक पैकी पाचवा गणपती आहे ओझरचा श्री विघ्नेश्वर गणपती हे देऊळ लेण्याद्रीपासून 20 किमीच्या अंतरावर आहे.इथे जाण्यासाठी 45 मिनिटे लागतात.विघ्नासुर राक्षसाचा पराभव केल्यामुळे या गणपतीला विघ्नेश्वर असे म्हणतात.सर्व विघ्नांना दूर करणारा विघ्नेश्वर गणपती.

या देऊळाच्या प्रवेश दारावर चार द्वारपाल आहे. या पैकी पहिल्या आणि चवथ्या द्वारपालाच्या हातात शिवलिंग आहे.गणपती ज्या प्रमाणे आपल्या पाल्यांचे आदर करतात त्याच प्रमाणे आपल्या सर्वांना देखील आपल्या वडिलधाऱ्यांचे आदर केले पाहिजे.

इथले देऊळ पूर्वाभिमुख आहे.या देऊळाच्या भिंतींवर रेखीव आणि सुंदर चित्रे आणि शिल्पे आहे.या देऊळाचे कळस आणि शिखर सोनेरी आहे.हे देऊळ 20 फूट लांब असून मुख्य हॉल 10 फुटी लांब आहे.या देऊळात गणपतीची मूर्ती पूर्वाभिमुख असून डाव्या सोंडेची आहे. डोळे माणिकचे आहे.गणपतीच्या बाजूस रिद्धी-सिद्धीच्या मुर्त्या आहे.गणपतीच्या मूर्तीच्या वरील भिंतीवर शेषनाग आणि वास्तूपुरुष आहे.इथे भक्तांना ध्यान करण्यासाठी लहान -लहान ओवऱ्या आहे.

या ओझरच्या गणपतीच्या दर्शनाची वेळ सकाळी 5 ते रात्री 11 आहे.अंगारकीचतुर्थीला इथे गणेश भक्तांची प्रचंड गर्दी बघायला मिळते.इथे महाप्रसाद देखील मिळतो.

इथे गणेश जयंती आणि गणेश चतुर्थीला उत्सव साजरे केले जाते.भाविक आपल्या लाडक्या बाप्पाचे दर्शन घेण्यासाठी दूरवरून येतात.कार्तिक पौर्णिमेला इथे दीपमाळांची रोषणाई केली जाते.ही रोषणाई बघण्याजोगती असते. श्री क्षेत्र विघ्नेश्वर गणपतीची एक कथा आहे.चला तर मग जाणून घेउ या.

प्राचीन काळातील ही कथा आहे.आख्यायिकेनुसार,एकदा अभिनंदन नावाच्या राजा ने इंद्राचे पद मिळविण्याची इच्छा बाळगली आणि त्यासाठी त्याने यज्ञ केला.इंद्राला हे कळतातच ते फार चिडले आणि त्या राजाचा यज्ञ थांबविण्यासाठी विघ्नासुराला त्या ठिकाणी पाठविले.विघ्नासुराने त्या राजाच्या यज्ञ कार्यात फार अडथळे निर्माण केले.पृथ्वीलोकातील सर्व लोकं ब्रह्मदेव आणि शंकराकडे मदत घेण्यासाठी गेले.त्यांनी गणपती तुझी मदत करतील त्यांच्या कडे जा असे सांगितले.

पृथ्वीलोकातील सर्वानी गणेशाचे स्तवन केले.त्यांच्या प्रार्थनेला स्वीकारून त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन गणपतीने पाराशर ऋषींच्या पुत्राच्या रूपात अवतार घेतला आणि विघ्नासुराशी युद्ध करून त्याचा प्रभाव केला आणि राजाचे सर्व विघ्न दूर केले.त्यावेळी पासून ते विघ्नेश्वर म्हणून प्रख्यात झाले. सर्वानी गणेशाचे वंदन करून त्यांचे आभार मानले.त्यांनी या ठिकाणी गणेशाच्या विघ्नेश्वर स्वरूपाची स्थापना केली.सर्वांचे विघ्न हरणारे असे हे विघ्नेश्वर आहे .

जाण्याचा मार्ग : पुणे नाशिक रस्त्यावर पुण्यापासून 85 किलोमीटरवर ओझर हे गाव आहे. त्रिपुरी पौर्णिमेला येथे चार दिवस मोठा उत्सव साजरा केला जातो.

Edited by - Priya Dixit

Mayureshwar मोरेश्वर मंदिर, मोरगाव : अष्टविनायकातील सर्वांत पहिला गणपती

Tue, 19 Sep 2023 07:29:00 +0530

मोरेश्वर (मोरगाव) हे पुणे जिल्ह्यातील गणपतीचे देऊळ आहे. हे देऊळ अष्टविनायकांपैकी एक आहे. अष्टविनायकातील सर्वांत पहिला गणपती म्हणून मोरगावचा मयूरेश्वर ओळखला जातो.

मोरेश्वर मंदिर

मोरेश्वराचे मंदिर काळ्या दगडापासून तयार करण्यात आले असून ते बहामनी काळात बांधले गेले आहे. गावाच्या मध्यभागी असलेल्या या देवळाला चारही बाजूंनी मनोरे आहेत. मोगल काळात देवळावर आक्रमण होऊ नये म्हणून या देवळाला मशिदीसारखा आकार दिला आहे. देवळाच्या बाजूने ५० फूट उंचीची संरक्षण भिंत आहे. गाभार्‍यातील मयूरेश्वराची मूर्ती बैठी, डाव्या सोंडेची, पूर्वाभिमुख आणि अत्यंत आकर्षक आहे. मूर्तीच्या डोळ्यात व बेंबीत हिरे बसवले आहेत. मस्तकावर नागराजाचा फणा आहे. मूर्तीच्या डाव्या- उजव्या बाजूस ऋद्धिसिद्धीच्या पितळी मूर्ती असून पुढे मूषक व मयूर आहेत.

कथा

या मंदिरात मयूरेश्वराबरोबर ऋद्धी व सिद्धी यांच्याही मूर्ती आहेत. असे म्हणतात की ब्रम्हदेवाने दोन वेळा या मयूरेश्वराची मूर्ती बनवली आहे. पहिली मूर्ती बनवल्यावर ती सिंधुसुराने तोडली. म्हणून ब्रम्हदेवाने पुन्हा एक मूर्ती घडवली.

सध्याची मयूरेश्वराची मूर्ती खरी नसून त्यामागे खरी मूर्ती असल्याचे मानले जाते. ती मूर्ती लहान वाळू व लोखंडाचे अंश व हिर्‍यांपासून बनलेली आहे. या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या मंदिराच्या समोर एक नंदीची मूर्ती आहे. असे सांगितले जाते की शंकराच्या मंदिरासाठी नंदीची मूर्ती एका रथातून नेली जात होती, मात्र येथे आल्यावर त्या रथाचे चाक तुटले. त्यामुळे या नंदीला येथेच ठेवण्यात आले.

मोरगाव नाव मोरावर पडल्याची कथा

मोरगावचे श्री मयुरेश्वर मंदिर हे अष्टविनायकाच्या आठ प्रमुख मंदिरांपैकी एक आहे. असे म्हटले जाते की मोरगाव हे नाव मोरावर पडल्याची कथा देखील आहे, त्यानुसार एक काळ होता जेव्हा ही जागा मोरांनी भरलेली होती. हे गाव पुण्यापासून 80 किमी अंतरावर करहा नदीच्या काठावर आहे. मयुरेश्वर मंदिराला बुरुज आणि उंच दगडी भिंती आहेत. मंदिराला चार दरवाजे आहेत जे चार युग, सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग यांचे प्रतीक मानले जातात. नंदी बैलाची मूर्ती, शिवाचे वाहन, मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर स्थापित केली आहे, ज्याचा चेहरा गणपतीच्या मूर्तीकडे आहे. काही प्राचीन दंतकथांनुसार, एकदा भगवान शिव आणि नंदी या मंदिर परिसरात विश्रांतीसाठी राहिले होते. नंदीला ही जागा इतकी आवडली की त्याने तिथून जाण्यास नकार दिला आणि इथेच राहिला, तेव्हापासून त्याचा पुतळा येथे बसवला आहे. शिवाचा नंदी आणि गणपतीचा उंदीर, दोन्ही मंदिराचे संरक्षक म्हणून येथे उपस्थित आहेत.

स्थानिक लोकांप्रमाणे सुरुवातीला ही मूर्ती आकाराने लहान होती, परंतु त्यावर अनेक दशके सिंदूर लावल्यामुळे ती आता खूप मोठी दिसते. अशीही एक धारणा आहे की भगवान ब्रह्मदेवाने स्वत: ही मूर्ती दोनदा पवित्र केली आहे, ज्यामुळे ती अविनाशी झाली आहे.

धार्मिक श्रद्धा आणि महत्त्व:

मोरगाव हे एक आद्यपीठ आहे - गणपतीच्या सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक आणि गणपतीला येथील सर्वोत्तम देवता मानले जाते. हे मंदिर अष्टविनायकाला भेट देणाऱ्या हजारो भाविकांना आकर्षित करते.

मुद्गल पुराणातील 22 व्या अध्यायात मोरगावच्या महानतेचे वर्णन केले आहे. गणेश पुराणानुसार मोरगाव हे गणपतीच्या 3 मुख्य आणि सर्वात महत्वाच्या ठिकाणांपैकी एक आहे.

इतर दोन ठिकाणी स्वर्गात स्थापित कैलास आणि अधोलोकात बांधलेले आदिशेष यांचा समावेश आहे. परंपरेनुसार, या मंदिराचा कोणताही प्रारंभ आणि शेवटचा बिंदू नाही. तर इतर परंपरेनुसार, प्रलद दरम्यान गणपती येथे आले होते.

या मंदिराचे पावित्र्य पवित्र हिंदू शहर काशीशी तुलना केली जाते.

श्री वरदविनायक मंदिर, महड

Sun, 25 Sep 2022 06:49:00 +0530

वरदविनायक (महड) हे रायगड जिल्ह्यातील गणपतीचे देऊळ आहे. अष्टविनायकात सातवा गणपती म्हणून महाडचा वरदविनायक ओळखला जातो. या गणपतीची एकदम जवळ जाऊन पूजा करता येते.

पौराणिक कथा

काही दिवसांनी राजाला एक पुत्र झाला. त्याचे नाव रुक्मांगद. रुक्मांगद मोठा झाल्यावर राजाने सारा राज्यकारभार त्याच्यावर सोपविला व त्यालाही एकाक्षर मंत्राचा जप करण्यास सांगितले.

एकदा रुक्मांगद शिकारीसाठी वनात भटकत असता तो वाचक्नवी ऋषींच्या आश्रमात गेला. त्या ऋषीच्या पत्नीचे नाव होते मुकुंदा. रुक्मांगदाला पाणी देताना मुकुंदा त्याच्यावर अनुरुक्त झाली, पण रुक्मांगदाने तिची इच्छा पूर्ण केली नाही. त्यामुळे कामविव्हल झालेल्या मुकुंदेने 'तू कुष्ठरोगी होशील' असा रुक्मांगदाला शाप दिला.

शाप मिळता क्षणीच सुवर्णाप्रमाणे कांती असलेले रुक्मांगदाचे शरीर कुष्ठरोगाने विद्रूप झाले. त्यामुळे दुःखी झालेला रुक्मांगद अरण्यात भटकत असता त्याला नारदमुनी भेटले. त्यांच्या आदेशानुसार रुक्मांगदाने कदंब नगरातील कदंब तीर्थात स्नान केले व तेथील चिंतामणी गणेशाची आराधना केली. त्यामुळे रुक्मांगद रोगमुक्त झाला.

इकडे त्या मुकुंदेची अवस्था लक्षात घेऊन इंद्राने रुक्मांगदाचे रूप घेतले व मुकुंदेची इच्छा पूर्ण केली. त्याच्यापासून मुकुंदेला पुत्र झाला. त्याचे नव गृत्समद. हाच तो ऋग्वेदातील प्रसिद्ध मंत्रदृष्टा व द्वितीय मंडळाचा करता. गृत्समदाच्या जन्माची कथा सर्वांना माहित झाली होती. त्यामुळे त्याचा पदोपदी पाणउतारा होऊ लागला. मातेच्या पापाचरणामुळे सर्वजण गृत्समदाला हीन लेखू लागले. तेव्हा गृत्समदाने आईकडून सत्य जाणून घेतले व तिला शाप दिला. मग तो पापक्षालनार्थ पुष्पक (भद्रक) वनात तप करू लागला. त्याने विनायकाची आराधना केली. त्यामुळे विनायक प्रसन्न झाला. विनायकाने त्याला वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा तो म्हणाला, ''तू याच वनात वास्तव्य करून भक्तांच्या इच्छा पूर्ण कर.'' विनायकाने ते मान्य केले व त्या वनात राहू लागला. ते पुष्पक किंवा भद्रक वन म्हणजेच आजचे महाड क्षेत्र. या ठिकाणी गृत्समदाला वर मिळाला म्हणून येथील विनायकाला 'वरद विनायक' म्हणतात. गृत्समद हा गाणपत्य संप्रदायाचा आद्य प्रवर्तक समजला जातो. पुरातन काळात महडचे नांव मणिपूर वा मणिभद्र होते

मंदिर

हे स्वयंभू स्थान असून त्याला मठ असेही म्हणतात. श्री वरदविनायकाचे मंदिर साधे, कौलारू असून मंदिराला घुमट आहे व त्याला सोनेरी कळस आहे. कळसावर नागाची नक्षी आहे. या मंदिरासंदर्भात एक कथा प्रसिद्ध आहे. मंदिरात दगडी महिरप असून गणेशाची मूर्ती सिंहासनारूढ आहे व उजव्या सोंडेची आहे. इ. स. १७२५ मध्ये पेशवे काळात हे मंदिर बांधले गेले.

या देवळाच्या चारही बाजूस चार हत्तींच्या मूर्ती आहेत. 8 फूट बाय 8 फूट असलेल्या या देवळाला 25 फूट उंचीचा कळस आहे. कळसाचा सर्वात वरचा भाग हा सोन्याचा आहे.पूर्वाभिमुख असलेल्या या मूर्तीच्या शेजारी सतत दिवा पेटवलेला असतो, असे म्हणतात की हा दिवा 1892 पासून पेटता आहे.

या मंदिराचा जिर्णोद्धार झाला असला तरी मंदिराचा गाभारा पेशवेकालिन असून तो हेमांडपंथी आहे. हा गणपती पुरातन कालीन असल्याचे सांगितले जाते. गणेश येथे वरदविनायक (समृद्धी व यश देणारा ) या रूपात रहात असे. येथील मूर्ती स्वयंभू असून धोंडू पौढकर यांना ती येथील तलावात 1690 साली सापडली. 1725 साली कल्याणचे सुभेदार रामजी महादेव भिवळकर यांनी येथे देऊळ बांधले व महाड गावही वसवले.

विघ्नाला दूर करणारा सातवा गणपती :ओझरचा श्री विघ्नेश्वर

Wed, 07 Sep 2022 13:45:00 +0530

अष्टविनायक पैकी सातवा गणपती आहे ओझरचा श्री विघ्नेश्वर गणपती हे देऊळ लेण्याद्रीपासून 20 किमीच्या अंतरावर आहे.इथे जाण्यासाठी 45 मिनिटे लागतात.विघ्नासुर राक्षसाचा पराभव केल्यामुळे या गणपतीला विघ्नेश्वर असे म्हणतात.सर्व विघ्नांना दूर करणारा विघ्नेश्वर गणपती.

लेण्याद्रीचा गिरिजात्मज

Tue, 06 Sep 2022 11:46:00 +0530

अष्टविनायकांपैकी एकमेव गणपती असा आहे की, जो गिरी म्हणजे पर्वताच्या सानिध्यात वास्तव्याला आहे. अष्टविनायकातला हा एकमेव गणपती डोंगरात एका गुहेत आहे. ते स्थान म्हणजे लेण्याद्री.

पौराणिक कथा

मंदिर

जुन्नरपासून सात किलोमीटर अंतरावर लेण्याद्रीचा डोंगर आहे. मंदिराच्या पूर्व व पश्चिम बाजूस २८ लेणी आहेत. एकाच मोठ्या आकाराच्या शिळेत मंदिराची लेणी कोरली आहे. लेण्याद्री मंदिर सात क्रमांकाच्या गुहेत असून, तेथे पाषाणात कोरलेली गणपतीची मूर्ती आहे. समोरील सभामंडप ५१ फूट रुंद आणि ५७ फूट लांब आहे. त्याला कोठेही खांबाचा आधार नाही. ही गुहा अशा प्रकारे बनवली आहे की जोपर्यंत आकाशात सूर्य आहे, तोपर्यंतच प्रकाश आत येत राहणार. गुहेत विजेचा एकही बल्ब नाही.

या मंदिरापर्यंत पोचण्यास ३०७ पायऱ्या चढाव्या लागतात. हे मंदिर जरी दक्षिणाभिमुख असले तरी यातील मूर्ती ही उत्तराभिमुख आहे. प्रवेश केल्यावर आपल्याला प्रथम गणपतीच्या पाठीचे दर्शन होते. या मूर्तीची सोंड डावीकडे आहे. मूर्तीच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला हनुमान आणि शिवशंकर आहेत. मूर्तीची नाभी आणि कपाळ हिरेजडित आहेत. हे मंदिर पूर्णपणे दगडातून कोरून बनविले गेले असल्यामुळे इथे प्रदक्षिणा करता येत नाही. मंदिरासमोर पाण्याची दोन कुंडे आहेत.

असे सुद्धा मानले जाते की पांडवांनी या गुहा त्यांच्या वनवास काळात घडविल्या. इथे मुख्य मंडप असून त्याला सभा मंडप म्हणतात आणि त्याला १८ लहान खोल्या असून यात्रेकरू इथे बसून ध्यान करू शकतात.

सिद्धिविनायक मंदिर, सिद्धटेक

Fri, 02 Sep 2022 13:15:00 +0530

सिद्धटेक (सिद्धिविनायक) हे अहमदनगर जिल्ह्यातील गणपतीचे देऊळ आहे. हे देऊळ अष्टविनायकांपैकी एक आहे. श्री विष्णूला सिद्धी प्राप्त करून देणारा, कार्य सिद्धीस नेणारा हा सिद्धिविनायक अष्टविनायकांपैकी उजव्या सोंडेचा एकमेव गणपती आहे. अष्टविनायकांमधील हा दुसरा गणपती आहे.

आख्यायिकेनुसार हा गणपती असलेली संपूर्ण टेकडीच दैवी शक्तीने प्रभावित असून तिच्या सलग २१ दिवस २१ प्रदक्षिणा केल्यास जीवनात अर्धवट राहिलेली, विघ्न बाधित कार्ये सिद्धीस म्हणजे पूर्णत्वास जातात..यासाठी सिद्धटेकची ख्याती आहे.

पौराणिक कथा

मुद्गल पुराणात असे वर्णन केलेले आहे की सृष्टीच्या सुरुवातीस, जेव्हा विष्णू त्यांच्या योगनिद्रेत होते त्यावेळी विष्णूच्या नाभीतून एक कमळ उगवले. सृष्टीचा निर्माता-देव ब्रह्मा याच कमळातून उदयास आले. ब्रह्माने विश्वाची निर्मिती सुरू केली असतानाच, मधु आणि कैटभ हे दोन राक्षस विष्णूच्या कानातील घाणीतून उद्भवले. या राक्षसांनी ब्रह्माच्या सृष्टिनिर्मितीच्या प्रक्रियेस अडथळा आणण्यास सुरुवात केली ज्यामुळे साक्षात विष्णूला जागृत करण्यास भाग पाडले .समोरील विनाशकारी दानवांसोबत विष्णू नारायण लढाई लढले खरे पण त्या दानवांचा पराभव करू शकले नाहीत. मग त्यांनी यामागील कारण शिवाला विचारले. शिवाने विष्णूला सांगितले की ते लढाईआधी, शुभ कार्याचा आरंभ असलेल्या आणि कामातील अडथळा, विघ्ने दूर करणाऱ्या देवतेला गणेशाला वंदन करायला विसरले होते आणि त्याचमुळे ते यशस्वी होऊ शकले नाहीत. अखेरीस, विष्णूनी सिद्धटेक येथे तपश्चर्या केली आणि गणरायाला मंत्रमुग्ध केले - "ओम श्री गणेशाय नमः". प्रसन्न झाल्याने,श्री गणरायांनी विष्णूला आशीर्वाद आणि विविध सिद्धी प्राप्त करून दिली. ती मिळवून विष्णू आपल्या लढाईकडे परत आले आणि दोन्ही राक्षसांना ठार मारले. विष्णूने ज्या ठिकाणी सिद्धि घेतली ती जागा सिद्धटेक म्हणून ओळखली जाते.

मंदिर

मंदिरातील सिद्धिविनायकाची मूर्ती स्वयंभू असून 3 फूट उंच व अडीच फूट रुंद आहे. मूर्तीचे तोंड उत्तरेकडे असून ती गजमुखी आहे. सोंड उजवीकडे असल्याने सोवळे कडक आहे. गणपतीने एक मांडी घातली असून त्यावर ऋद्धि-सिद्धी बसलेल्या आहेत. प्रभावळीवर चंद्र, सूर्य, गरुड यांच्या आकृत्या असून मध्यभागी नागराज आहे. या देवळाला एक प्रदक्षिणा घालायची म्हणजे १ किलोमीटर चालावे लागते.

छोट्याश्या टेकडीवर असलेल्या या देवळाचा रस्ता पेशव्यांचे सरदार हरिपंत फडके यांनी तयार केला. मात्र, १५ फूट उंचीचे व १० फूट लांबीचे हे देऊळ अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधले. हरिपंत फडके यांचे सरदारपद पेशव्यांनी काढून घेतले, तेव्हा फडक्यांनी या मंदिरास २१ प्रदक्षिणा घातल्या. त्यानंतर २१ दिवसांनी त्यांची सरदारकी त्यांना परत मिळाल्याची आख्यायिका सांगितली जाते.

विलोभनीय पवित्र निसर्ग परिसर लाभलेल्या अशा या मंदिराच्या जवळून म्हणजे अगदी सिद्धटेक टेकडीच्या पायथ्याशीच भीमा नदी वाहते.

मोरगावचा मयूरेश्र्वर

Wed, 13 Jan 2021 11:15:00 +0530

अष्टविनायकातील सर्वांत पहिला गणपती म्हणून मोरगावचा मयूरेश्वर ओळखला जातो. येथील मंदिर काळ्या दगडापासून तयार करण्यात आले असन ते बहमनी काळात बांधले गेले. गावाच्या मध्यभागी असलेल्या या देवळाला चारही बाजूंनी मनोरे आहेत. मुघल काळात देवळावर आक्रमण होऊ नये म्हणून या देवळाला मशिदीसारखा आकार दिला आहे. देवळाच्या बाजूने 50 फुट उंचीची ‍संरक्षण भिंत आहे.

असे मानले जाते की, पूर्वी सिंधू नावाच्या असूराने पृथ्वीतलावर उत्पात माजवला होता, त्याचा नाश करण्यासाठी देवांनी अखेर गणपतीची आराधना केली, तेव्हा गणपतीने मयूरावर आरूढ होऊन येथे सिंधू असूराचा वध केला.

त्यामुळे गणपतीला येथे मयूरेश्र्वर असे नाव पडले. या गावात मोरांची संख्या जास्त असल्यामुळे त्याला मोरगाव असे म्हणतात.

या मंदिरात मयूरेश्र्वराबरोबर रिद्धी व सिध्दी यांच्याही मूर्ती आहेत. असे म्हणतात की ब्रम्हदेवाने दोन वेळा या मयूरेश्र्वराची मूर्ती बनवली आहे. पहिली मूर्ती बनवल्यावर ‍ती सिंधूसूराने तोडली. म्हणून ब्रम्हदेवाने पुन्हा एक मूर्ती घडवली.

सध्याची मयूरेश्र्वराची मूर्ती खरी नसून त्यामागे खरी मूर्ती असल्याचे मानले जाते. ती मूर्ती लहान वाळू व लोखंडाचे अंश व हिर्‍यांपासून बनलेली आहे. या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या मंदिराच्या समोर एक नंदीची मूर्ती आहे.

असे सांगितले जाते की शंकराच्या मंदिरासाठी नंदीची मूर्ती एका रथातून नेली जात होती, मात्र येथे आल्यावर त्या रथाचे चाक तुटले. त्यामुळे या नंदीला येथेच ठेवण्यात आले.

जाण्याचा मार्ग:
हे मंदिर पुण्यापासून अंदाजे 64 किलोमीटरवर असून कर्‍हा नदीजवळ आहे. पुणे लोणी चौफुला करत आपण मोरगावला जाऊ शकतो. पावसाळ्यात येथे मोर बघायला मिळतात.

श्री वरदविनायक

Tue, 12 Jan 2021 21:04:00 +0530

अष्टविनायकात चौथा गणपती म्हणून महाडचा वरदविनायक ओळखला जातो. या गणपतीची एकदम जवळ जाऊन पूजा करता येते. यासंदर्भात पौराणिक अख्यायिका सांगितली जाते. वचकनवी नावाचे ऋषी होते. एकदा त्याच्या आश्रमाला राजा रूक्मांगदाने भेट दिली. त्यावेळी ऋषीपत्नी त्याच्या रूपावर मोहित झाली. तिने त्याला आपल्या आश्रमात बोलावले मात्र त्याने तिकडे जायला नकार दिला.

हे देवांचा राजा इंद्राला कळाले तेव्हा त्याने रूक्मांगदाचे रूप घेऊन तिचा उपभोग घेतला. यातून तिला गृटसामंड नावाचा मुलगा झाला. त्याला मोठेपणी आपल्या जन्माची कथा समजल्यानंतर आईला शाप देऊन बोराचे झाड बनविले.

तिनेही त्याला तुझा मुलगा राक्षस होईल असा शाप दिला. शापित गृटसामंड नंतर पुष्पक जंगलात गेला व गणेशाची पूजा करू लागला. त्याला तेथे देऊळ सापडले तेच हे वरदविनायक देऊळ.

असे म्हणतात की गणेश येथे वरदविनायक (समृध्दी व यश देणारा ) या रूपात रहात असे. येथील मूर्ती स्वयंभू असून धोंडू पौढकर यांना ती येथील तलावात 1690 साली सापडली.

1725 साली कल्याणचे सुभेदार रामजी महादेव भिवळकर यांनी येथे देऊळ बांधले व महाड गावही वसवले. पूर्वाभिमुख असलेल्या या मूर्तीच्या शेजारी सतत दिवा पेटवलेला असतो.

असे म्हणतात की हा दिवा 1892 पासून पेटता आहे. या देवळाच्या चारही बाजूस चार हत्तींच्या मूर्ती आहेत. 8 फूट बाय 8 फूट असलेल्या या देवळाला 25 फूट उंचीचा कळस आहे. कळसाचा सर्वात वरचा भाग हा सोन्याचा आहे.

जाण्याचा मार्ग :

पुणे-मुंबई महामार्गावर खोपोलीजवळ हा गणपती आहे. पुण्यापासून अंदाजे 80 किलो‍मीटरवर हे देऊळ आहे. मंदिराच्या आजूबाजूस निसर्गसौदर्य असल्यामुळे आपण कोणत्याही हंगामात या ठिकाणी जाऊ शकतो.

श्री चिंतामणी

Tue, 12 Jan 2021 12:29:00 +0530

अष्टविनायकातला पाचवा गणपती म्हणजे थेऊरचा चिंतामणी. ब्रम्हदेवाने आपले चित्त स्थिर करण्यासाठी गणपतीची या जागी आराधना केली. त्यामुळे या गावाला थेऊर असे नाव पडले, अशी अख्यायिका आहे. यासंदर्भात आणखी एक कथा आहे. राजा अभिजीत व राणी गुणवतीचा मुलगा गुणाने कपिलमुनींकडे असलेला चिंतामणी हे रत्न चोरले. कपिलमुनींना हे कळले तेव्हा त्यांनी गणपतीला ते रत्न गुणाकडून परत आणण्याची विनंती केली.

गणपतीने गुणाचा वध करून ते रत्न कपिलमुनींना दिले. मात्र, कपिलमुनींनी हे रत्न गणपतीला अर्पण केले. गणपतीच्या गळ्यात त्यांनी ते चढवले व त्यांची चिंताही दूर झाली. त्यामुळे गणपतीला येथे चिंतामणी या नावाने ओळखले जाऊ लागले.

गणपतीचे मंदिर हे धरानिधर महाराज देव यांनी बांधले. 100 वर्षांनंतर पेशव्यांनी तेथे भव्य व आकर्षक मंदिर व सभागृह बांधले. हे मंदिर पूर्णपणे लाकडापासून बनवले आहे. त्याकाळी हे मंदिर बांधायला 40 हजार रूपये लागले होते.

हे मंदिर आजही मजबूत स्थितीत आहे. चिंतामणीची ही मूर्ती स्वयंभू असून पूर्वाभिमुख आहे. त्याच्या दोन्ही डोळ्यात लाल मणी व हिरे आहेत. युरोपीयांकडून पेशव्यांना पितळाच्या 2 मोठ्या घंटा मिळाल्या होत्या.

त्यातील एक महाडला असून दुसरी येथे आहे. वयाच्या 27 वर्षी माधवराव पेशव्यांना क्षयरोग झाला. तेव्हा त्यांना येथे आणण्या‍त आले. या गणपती समोरच त्यांची प्राणज्योत मालवली.

त्यांची पत्नी रमाबाई त्यानंतर सती गेल्या. त्यांच्या स्मरणार्थ येथे बाग तयार करण्यात आली आहे. मोरया गोसावी यांना येथेच सिध्दी प्राप्त झाल्याचेही सांगितले जाते.

जाण्याचा मार्ग :

पुण्यापासून थेऊर अवघे 22 किलोमीटर आहे. पुणे सोलापूर महामार्गावर हडपसर लोणी मार्गे आपण थेऊरला जाऊ शकतो.

श्री विघ्नहर

Tue, 12 Jan 2021 09:12:00 +0530

अष्टविनायकातला सातवा गणपती म्हणजे ओझरचा विघ्नहर. या गणपतीला विघ्नेश्र्वर म्हणूनही ओळखले जाते. विघ्न म्हणजे कार्यात बाधा येणारी बाधा आणि हर म्हणजे दूर करणारा. यासंदर्भात एक अख्यायिकाही सांगितली जाते.

राजा अभिनंदनने त्रिलोकाधीश होण्यासाठी यज्ञ सूरू केला. यामुळे भयभीत झालेल्या इंद्राने या यज्ञात विघ्न आणण्यासाठी विघ्नासूर राक्षसाची उत्पत्ती केली व त्याला यज्ञात विघ्न आणण्यास सांगितले.

त्याने एक पायरी पुढे जाऊन सर्वच यज्ञांमध्ये विघ्न आणायला सुरवात केली. यामळे ऋषीमूनींनी विघ्नासूराचा बंदोवस्त करण्याची गणपतीला विनंती केली. गणपतीने पराभव केल्यानंतर विघ्नासूर गणपतीला शरण गेला.

गणपतीने त्याला जेथे माझी पूजा केली जाते तेथे न येण्याच्या अटीवर सोडून दिले. विघ्नासूराने गणपतीला विनंती केली की तुमचे नाव घेण्याआधी माझे नाव भक्तगणांती घ्यावे व तुम्ही येथेचे वास्तव्य करावे.

विघ्‍नासूराची ही विनंती गणपतीने मान्य केली व तो या ठिकाणी विघ्नहर या नावाने वास्तव्य करू लागला. विघ्नहराच्या मंदिराच्या पुढे 20 फुट लांब सभागृह असून आतील गाभारा 10 बाय 10 फुटाचा आहे.

मंदिराच्या कडेने मजबूत संरक्षक भिंत आहे. येथील पूर्वाभिमुख मूर्तीच्या कपाळावर नाभीवर हिरे आहेत. 1785 मध्ये बाजीराव पेशव्यांचे भाऊ चिमाजी आप्पा यांनी हे देऊळ बांधून त्यावर सोनेरी कळस चढविला.

जाण्याचा मार्ग : पुणे नाशिक रस्त्यावर पुण्यापासून 85 किलोमीटरवर ओझर हे गाव आहे. त्रिपुरी पौर्णिमेला येथे चार दिवस मोठा उत्सव साजरा केला जातो.

श्री गिरिजात्मक

Tue, 12 Jan 2021 02:50:00 +0530

अष्टविनायकांमधील सहावा गणपती म्हणजे लेण्याद्रीचा गिरिजात्मक. अष्टविनायकातला हा एकमेव असा गणपती आहे जो डोंगरात एका गुहेत आहे. कुकडी नदीच्या तीरावर लेण्याद्री गाव वसले आहे. लेण्याद्रीजवळच्या या डोंगरात 18 गुहा आहेत.

त्यातील 8 व्या गुहेत गिरिजात्मकाचे देऊळ आहे. या गुहेला गणेश लेणी असेही म्हणतात. देवळात येण्यासारठी 307 पायरया चढाव्या लागतात. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे पूर्ण देऊळ एका अखंड दगडापासून बनले आहे.

मुख्य मंदिराशेजारी एक 53 फुट बाय 51 फुट लांब व 7 फुट उंचीचे सभागृह आहे. त्या सभागृहाच्या मध्ये कोठेही खांब नाही. कडेला फक्त 6 खांब आहेत. उत्तराभिमुखी असलेल्या मुर्तीची एकच बाजू सगळ्यांना दिसते.

या मूर्ती इतर अष्टविनायकांप्रमाणे आखीव रेखीव नाही. ही गुहा अशाप्रकारे बनवली आहे की जोपर्यंत आकाशात सूर्य आहे तोपर्यंत प्रकाश आत येत राहणार. गुहेत विजेचा एकही बल्ब नाही. ही गुहा कोणी बनवली, कधी बनवली याची कोणतीच नोंद नाही.

जाण्याचा मार्ग :
पुणे नाशिक महामार्गावर जुन्नरजवळ हे देऊळ आहे. पुण्यापासून अंदाजे 96 किलोमीटरवर हे ठिकाण आहे.

सिध्दटेकचा सि‍ध्दिविनायक

Mon, 11 Jan 2021 15:10:00 +0530

अष्टविनायकामधील दुसरा गणपती सिध्दटेकचा सि‍ध्दिविनायक. अष्टविनायकातला हा एकमेव असा गणपती आहे की त्याची सोंड उजव्या बाजूस आहे. मधु व कैटभ या असूरांशी भगवान विष्णु अनेक वर्षे लढत होते. मात्र, त्यात त्यांना यश प्राप्त होत नव्हते. तेव्हा शंकराने विष्णूला गणपतीची आराधना करायला सांगितली. याच ठिकाणी गणपतीची आराधना करन विष्णूने असूरांचा वध केला.

छोट्याश्या टेकडीवर असलेल्या या देवळाचा रस्ता पेशव्यांचे सरदार हरिपंत फडके यांनी तयार केला. 15 फूट उंचीचे व 10 फूट लांबीचे हे देऊळ पुण्यश्र्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधले. 3 फूट उंच व 2.5 फूट लांबीची ही मूर्ती स्वयंभू आहे.

त्याच्या एका मांडीवर रिध्दी व सिध्द बसल्या आहे‍त. उत्तराभिमुखी असलेली या मूर्तीची सोंड उजवीकडे असल्यामुळे हा गणपती भक्तांसाठी कडक मानला जातो. या देवळाला एक प्रदक्षिणा घालायची म्हणजे 5 किलोमीटर फिरावे लागते.

हरिपंत फडके यांचे सरदारपद पेशव्यांनी काढून घेतले तेव्हा फडक्यांनी या मंदिरास 21 प्रदक्षिणा घातल्या. त्यांतर 21 दिवसांनी त्यांची सरदारकी परत मिळाल्याची अख्यायिका सांगितली जाते. या मंदिराच्या जवळून भीमा नदी वाहते.

जाण्याचा मार्ग :

अहमदनगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात सिध्दटेक येथे हे मंदिर आहे. पुण्यापासून अंदाजे 99 किलोमीटरवर देऊळ आहे.

श्री महागणपती

Mon, 11 Jan 2021 09:50:00 +0530

अष्टविनायकातील सर्वांत शेवटचा गणपती म्हणून रांजणगावचा महागणपती ओळखला जातो. त्रिपूरासुर राक्षसाचा वध करण्यापूर्वी शंकराने गणपतीची येथे पूजा केली होती. हे मंदिर शंकराने बांधले असून त्याने उभारलेल्या गावाला मणिपूर असे नाव दिले. आता हे गाव रांजणगाव म्हणून ओळखले जाते. येथील मूर्तीचे तोंड पूर्वेकडे असून त्याचे कपाळ मोठे आहे.

येथील मूळ मूर्ती सध्याच्या मूर्तीच्या मागे असल्याचे सांगितले जाते. या मूर्तीला 10 सोंड व 20 हात होते. तिला मोहोत्कट असे म्हटले जाते.
या मंदिराचे बांधकाम वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. उगवत्या सूर्याची किरणे थेट मूर्तीवर पडती, अशी मंदिराची रचना आहे. या मं‍दिराचे बांधकाम नवव्या व दहाव्या शतकातील आहे. श्रीमंत माधवराव पेशवे नेहमी या मंदिराला भेट द्यायला यायचे.

त्यांनीच या मूर्तीसाठी तळघर बांधले. रिध्दी व सिध्दी या दोघी मूर्तीच्या बाजूला आहेत. दरवाजापाशी जय व विजय हे दोघे रक्षक आहेत. गणेश चतुर्थीच्या दोन दिवस आधी व त्या दिवशी या ठिकाणी मुक्त प्रवेश असतो.

जाण्याचा मार्ग :
पुणे नगर रस्त्यावर व पुण्याहून 50 किलोमीटरवर रांजणगाव येथे हे देऊळ आहे.