ALSO READ: श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती, पुणे

श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती 

श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती हे केवळ पुण्याचेच नाही तर जगातील सर्वात प्रसिद्ध गणपती मंदिरांपैकी एक आहे. येथील गणपतीची मूर्ती अत्यंत देखणी असून ती सोन्याच्या दागिन्यांनी मढवलेली असते. माघी गणेश जयंतीला येथे विशेष फुलांची सजावट आणि उत्सव असतो.

कसबा गणपती

कसबा गणपती मंदिर हे पुण्याचे ग्रामदैवत आहे. जिजाऊ माँसाहेबांनी या मंदिराची स्थापना केली होती.

तांबडी जोगेश्वरी गणपती

तांबडी जोगेश्वरी गणपती मंदिर येथील मूर्ती दरवर्षी विसर्जित केली जाते, पण हे ठिकाण अत्यंत जागृत मानले जाते.

गुरुजी तालीम गणपती

पुण्यातील गुरुजी तालीम गणपती मंदिर हे हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक मानले जाते.

तुळशीबाग गणपती

पुण्यातील तुळशीबाग गणपती मंदिर येथील गणपतीची मूर्ती खूप मोठी आणि आकर्षक आहे.

केसरी वाडा गणपती 

पुण्यातील केसरी वाडा गणपती येथे लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात याच वाड्यातून केली होती.

सारसबाग गणपती 

पुण्यातील सारसबाग गणपती हे मंदिर एका सुंदर बागेत आणि तळ्याच्या मध्यभागी आहे. पेशव्यांच्या काळात या मंदिराची निर्मिती झाली होती. येथील गणपतीच्या मूर्तीची सोंड उजव्या बाजूला आहे, ज्याला 'सिद्धिविनायक' म्हटले जाते.

दशभुजा गणपती  

कर्वे रोडवर असलेले दशभुजा गणपती हे मंदिर पेशवेकालीन आहे. येथील गणपतीला १० हात आहे, म्हणून याला 'दशभुजा' गणपती म्हणतात. माघी जयंतीला येथे भाविकांची मोठी रांग असते.

त्रिशुंड्या गणपती 

त्रिशुंड्या गणपती हे मंदिर त्याच्या अद्भूत वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध आहे. येथील गणपतीला तीन सोंडा आहे. मंदिराच्या भिंतींवर कोरीव काम असून हे पुण्याचे एक ऐतिहासिक वैभव आहे.

ALSO READ: सारस बाग गणपती मंदिर पुणे

ALSO READ: मधुर महागणपती मंदिर केरळ

ALSO READ: Trishund Ganpati Temple त्रिशुंड गणपती मंदिर

वैशिष्ट्ये-

तीन रूपांमध्ये गणेश असलेल्या या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे चिंतामणी, इच्छामन आणि सिद्धिविनायक या तीन रूपांच्या स्वयंप्रकाशित मूर्ती एकत्र बसलेल्या आहेत.

चिंतामणी: चिंता दूर करणारा.

इच्छामन: भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारा.

सिद्धिविनायक: यश आणि समृद्धी देणारा.

तसेच हे वैशिष्ट्य या मंदिराला इतर गणेश मंदिरांपेक्षा वेगळे बनवते.

पौराणिक कथा- 

पौराणिक कथेनुसार, हे मंदिर त्रेतायुगात भगवान श्री राम यांनी स्थापन केले होते. जेव्हा श्री राम, माता सीता आणि लक्ष्मण त्यांच्या वनवासात येथे आले तेव्हा माता सीता तहानलेली होती. लक्ष्मणाने बाण मारला आणि पाणी काढले, ज्यामुळे लक्ष्मण बावडी निर्माण झाली, जी आजही मंदिराजवळ आहे. असे मानले जाते की श्री रामांनी येथे चिंतामणी गणेशाची स्थापना केली, लक्ष्मणाने इच्छामनची स्थापना केली आणि माता सीतेने सिद्धिविनायकाची स्थापना केली. काही कथांमध्ये असेही म्हटले आहे की भगवान शिव यांनी या मंदिरात पूजा केली. तसेच मंदिरात स्थापित गणेशाच्या मूर्ती स्वतःहून प्रकट झाल्या आहेत असे मानले जाते, ज्यामुळे त्याची आध्यात्मिक शक्ती वाढते.

ALSO READ: प्रसिद्ध जागृत बोहरा गणेश मंदिर उदयपूर

ऐतिहासिक महत्त्व-

चिंतामणी गणेश मंदिर परमार काळातील आहे, जे ९ व्या ते १३ व्या शतकातील असल्याचे मानले जाते आणि त्याचे सध्याचे स्वरूप १८ व्या शतकात महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी नूतनीकरण केल्यानंतर तयार केले गेले. मंदिराची वास्तुकला परमार शैलीचे प्रतिबिंबित करते, ज्यामध्ये खांबांवर बारीक कोरीवकाम पाहिले जाऊ शकते.तसेच येथे भाविक त्यांच्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मंदिराच्या भिंतीवर उलटा स्वस्तिक काढतात आणि त्यांच्या इच्छा पूर्ण झाल्यावर सरळ स्वस्तिक काढून कृतज्ञता व्यक्त करतात. भाविक इच्छा करताना रक्षासूत्र बांधतात आणि त्यांची इच्छा पूर्ण झाल्यावर ते सोडण्यासाठी येतात.

उत्सव-

गणेश चतुर्थी, तिल चतुर्थी, रक्षाबंधन आणि चैत्र महिन्याच्या प्रत्येक बुधवारी येथे विशेष पूजा आणि उत्सव आयोजित केले जातात. 

श्री चिंतामणी गणेश मंदिर उज्जैन जावे कसे? 

रेल्वे मार्ग-उज्जैन जंक्शन रेल्वे स्टेशन मंदिरापासून सुमारे ६ किमी अंतरावर आहे. येथून टॅक्सी, ऑटो किंवा कॅबने मंदिरापर्यंत पोहोचता येते.

रस्ता मार्ग- उज्जैन बस स्थानकापासून देखील मंदिर ८ किमी अंतरावर आहे. मध्य प्रदेशातील सर्व प्रमुख शहरांमधून उज्जैनसाठी नियमित बसेस उपलब्ध आहे. 

विमानमार्ग- सर्वात जवळचे विमानतळ इंदूरमधील देवी अहिल्याबाई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे, जे उज्जैनपासून सुमारे ६० किमी अंतरावर आहे.

ALSO READ: श्री टेकडी गणेश मंदिर सीताबर्डी नागपूर

अनोखी परंपरा

नवगण राजुरी गावात गणेश चतुर्थीनिमित्त १ सप्टेंबर २०२५ रोजी अखंड हरिनाम सप्ताह आयोजित करण्यात आला होता. या आठवड्याच्या शेवटच्या दिवशी मंदिराच्या छतावरून खाली उभ्या असलेल्या भाविकांवर महाप्रसाद टाकला जातो. या दरम्यान भाविक त्यांच्या छत्र्या उलट्या करून उभे राहतात आणि छतावरून पडलेला प्रसाद त्यांच्या छत्रीत गोळा होतो. ही प्रक्रिया केवळ अद्वितीय नाही तर एकाच वेळी मोठ्या संख्येने भाविकांना प्रसाद मिळू शकेल याची खात्री देते, ज्यामुळे गोंधळ आणि गर्दी टाळता येते. या परंपरेचे वैशिष्ट्य म्हणजे पूर्वीच्या काळात लोक पगडी किंवा धोतरात प्रसाद स्वीकारत असत, परंतु कालांतराने ही परंपरा उलट्या छातीपर्यंत पोहोचली.

परंपरा १०० वर्षांहून अधिक जुनी

नवगण राजुरी येथील श्री गणेश मंदिरात ही परंपरा १०० वर्षांहून अधिक काळापासून चालत आली आहे. भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या चतुर्थी तिथीला साजरी होणारी गणेश चतुर्थी देशभरात विघ्नहर्ता गणपतीच्या जन्मोत्सव म्हणून उत्साहाने साजरी केली जाते. परंतु ही परंपरा बीड जिल्ह्यातील या गावात ती आणखी खास बनवते. अखंड हरिनाम सप्ताहात, भाविक भजन-कीर्तन आणि पूजा-पाठात मग्न होतात आणि शेवटच्या दिवशी ही अनोखी प्रसाद वाटप उत्सवाचे मुख्य आकर्षण बनते. ही प्रथा सामुदायिक ऐक्य आणि सामूहिक भक्तीची भावना वाढवते असे मानले जाते.

भाविकांचा उत्साह आणि श्रद्धा

या अनोख्या परंपरेत सहभागी होण्यासाठी बीड आणि परिसरातील हजारो भाविक नवगण राजुरीत पोहोचतात. मंदिराच्या खाली उभे असलेले भाविक त्यांच्या छत्र्या उलट्या करून प्रसाद घेण्यासाठी उत्साहित असतात. हे दृश्य केवळ श्रद्धेचे प्रतीक नाही तर एका सामाजिक आणि सांस्कृतिक उत्सवाचा एक भाग देखील आहे. गौरी पूजनाच्या वेळी तयार केलेला महाप्रसाद, ज्यामध्ये मिठाई, फळे आणि इतर पवित्र साहित्य असते, ते भाविकांमध्ये वाटले जाते. 

पूर्वी पगडी किंवा धोतरात गोळा करायचे

पूर्वी भाविक पगडी किंवा धोतरात प्रसाद स्वीकारत असत, परंतु आता छत्रीचा वापर या परंपरेला अधिक संघटित आणि आकर्षक बनवतो. हा बदल काळानुरूप आधुनिकीकरणाचे प्रतीक आहे, परंतु त्याची मूळ भावना श्रद्धा आणि सामुदायिक एकता तीच आहे. या परंपरेने स्थानिक लोकांचे लक्ष वेधले नाही तर सोशल मीडिया आणि वृत्तमाध्यमांद्वारे देशभर चर्चेचा विषय बनला आहे. गणेश चतुर्थीच्या या अनोख्या रंगाने बीडच्या नवगण राजुरीला एक विशेष ओळख दिली आहे.

ALSO READ: कनिपकम विनायक मंदिर, चित्तूर

ALSO READ: गणपतीपुळे मंदिर इतिहास, गणपती आरती उत्सव पूर्ण माहिती

ALSO READ: गणपतीपुळे मंदिर इतिहास, गणपती आरती उत्सव पूर्ण माहिती

ALSO READ: ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

अष्टविनायक मंदिरांची माहिती- 

मोरेश्वर मोरगाव, पुणे

हे अष्टविनायकातील पहिले मंदिर आहे. मूर्ती डाव्या सोंडेची असून, तीन डोळ्यांसह हिरे जडलेली आहे. मंदिर कऱ्हा नदीच्या तीरावर आहे आणि बहामनी कालखंडात बांधले गेले. गणपतीला मयूर (मोर) वाहन असल्याने याला मयूरेश्वर म्हणतात.

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

सिद्धिविनायक सिद्धटेक, अहमदनगर

भीमा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर दुसऱ्या क्रमांकाचे आहे. मूर्ती उजव्या सोंडेची आहे, जी अष्टविनायकांमध्ये एकमेव आहे. अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. भगवान विष्णूंनी येथे सिद्धी प्राप्त केल्याची मान्यता आहे.

ALSO READ: भक्तवत्सल व प्रेमळ गणपती श्री बल्लाळेश्वर, भक्ताच्या नावावरून गणेशाचं नाव

बल्लालेश्वर पाली, रायगड

हे मंदिर गणपतीच्या भक्त बल्लाल यांच्या नावावर आहे. मूर्ती डाव्या सोंडेची आहे. मंदिर अंबा नदी आणि सरसगड किल्ल्याजवळ आहे. बल्लाल यांना गणेशाने येथे दर्शन दिल्याची आख्यायिका आहे.

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

वरदविनायक महड, रायगड

उजव्या सोंडेची मूर्ती असलेले हे मंदिर चौथ्या क्रमांकाचे आहे. भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारा गणपती म्हणून याला "वरदविनायक" म्हणतात.

ALSO READ: चिंता हरून शांती देणारा श्री चिंतामणी, थेऊर येथील बाप्पाच्या मूर्तीच्या डोळ्यांमध्ये सुंदर हिरे जडलेले

चिंतामणी थेऊर, पुणे

कदंब वृक्षाखाली वसलेले हे मंदिर पाचव्या क्रमांकाचे आहे. भक्तांची चिंता दूर करणारा हा गणपती आहे. चिंचवडच्या मोरया गोसावी यांनी येथे तप केले होते. मंदिराचा सभामंडप पेशव्यांनी बांधला.

ALSO READ: मातृभक्त आणि संयमाचा आदर्श श्री गिरीजात्मज, डोंगरावर असलेलं अष्टविनायकातील एकमेव मंदिर लेण्याद्री

गिरिजात्मज लेण्याद्री, पुणे

सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये, बौद्धकालीन गुफांमध्ये हे मंदिर आहे. मूर्ती पाषाणात कोरलेली असून, मंदिरापर्यंत 300 पायऱ्या चढाव्या लागतात. गिरिजा (पार्वती) चा पुत्र असल्याने याला "गिरिजात्मज" म्हणतात.

ALSO READ: विघ्नहर्ता, संकटमोचक ओझर येथील श्री विघ्नेश्वर

विघ्नेश्वर ओझर, पुणे

विघ्नहर्ता गणपती म्हणून प्रसिद्ध, हे मंदिर सातव्या क्रमांकाचे आहे. मूर्ती डाव्या सोंडेची आहे. चिमाजी अप्पांनी मंदिराचा घुमट बांधला.

ALSO READ: रांजणगावाचा श्री महागणपती: दहा हात असलेले महाशक्ती व तेजस्वी स्वरूप

महागणपती रांजणगाव, पुणे

अष्टविनायकातील शेवटचे मंदिर. मूर्ती उजव्या सोंडेची असून, त्रिपुरासुराचा वध केल्याची आख्यायिका आहे. मंदिर 9व्या-10व्या शतकात बांधले गेले.

यात्रेचे वैशिष्ट्ये-

ही यात्रा मोरगावपासून सुरू होऊन, सर्व मंदिरांना भेट दिल्यानंतर पुन्हा मोरगावला येऊन पूर्ण होते. मंदिरे 20 ते 110 किमीच्या परिसरात आहे, त्यामुळे प्रवास सुलभ आहे. गणेश आणि मुद्गल पुराणात या मंदिरांचा उल्लेख आहे. मूर्तींचे स्वरूप आणि सोंडेची दिशा प्रत्येक मंदिरात वेगळी आहे. पेशव्यांनी या मंदिरांना आश्रय दिल्याने त्यांचे महत्त्व वाढले. तसेच अष्टविनायक यात्रा ही आध्यात्मिक सुख, एकता, समृद्धी आणि विघ्ननाशासाठी केली जाते. गणपतीला जलतत्त्वाचे देवता मानले जाते, आणि ही यात्रा भक्तांना मानसिक शांती आणि आनंद देते.

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 गणपती विसर्जन मिरवणूक; यामागील पारंपरिक आणि आधुनिक अनुभव

ALSO READ: Sri Girijataka Ganapati लेण्याद्रीचा श्री गिरिजात्मक गणपती पूर्ण माहिती

तसेच महाराष्ट्रातील भंडारा येथे भेट देण्यासारखी अनेक ठिकाणे आहे. भंडारा येथे वैनगंगा नदी वाहते. येथे पाच नद्या एकत्र येतात. भंडारा शहरातील प्राचीन किल्ले, मंदिरे आणि नैसर्गिक ठिकाणे पाहण्यासारखी आहे. तसेच भंडारा मध्ये भृशुंड गणेश मंदिर असून हे मंदिर  भगवान गणेशाला समर्पित आहे. तसेच भृशुंड गणेश 'मेंढ्याचा गणपती' म्हणून देखील प्रसिद्ध आहे. तुम्ही जर भांडार येथे जात असाल तर  भृशुंड गणेश 'मेंढ्याचा गणपती'  येथे नक्की भेट द्या.  

भंडारा शहरात असलेला भृशुंड गणेश 'मेंढ्याचा गणपती' म्हणून स्थानिक लोकांत प्रसिद्ध आहे. या गणपतीच्या मूर्तीला लांब दाढी आणि मिश्या आहे. येथे गणपतीची एक अतिशय सुंदर मूर्ती दिसते. हे विदर्भातील अष्टविनायक मंदिरांपैकी एक आहे. या मंदिरात, गणपतीची अष्टविनायक मूर्ती दिसते, जी खूपच आकर्षक दिसते. मंदिर खूप मोठे आणि खूप सुंदर आहे. मंदिर परिसरात इतर अनेक देवता देखील दिसतात. येथे हनुमान जी आणि शिवशंकर जी देखील दिसतात.

तसेच या मंदिराची आख्यायिका अशी सांगतात, महर्षी भृशुंडीऋषींचा आश्रम या परिसरात होता. त्यांनी कठोर तपश्चर्या केली आणि ते स्वत:च गणपतीरुप झाले ती ही मूर्ती असे या गणपतीबाबत सांगितले जाते. गणपतीचे हे मंदिर काही काळ पूर्णपणे दूर्लक्षित होते. एखाद्या कॉलनीतले हनुमान मंदिर असावे तेवढेच आणि तसचं हे मंदिर होते. पण या गणपतीचे महत्व लक्षात येऊन भक्तांनीं आता या मंदिराच्या जीर्णोद्धाराचे काम केले. हे मंदिर संपूर्ण जिल्ह्यात प्रसिद्ध आहे.

ALSO READ: विघ्नहर्ता, संकटमोचक ओझर येथील श्री विघ्नेश्वर

मंदिराची वैशिष्ट्ये-

श्री महागणपती मंदिर पूर्वाभिमुख असून, त्याची रचना दक्षिणायन आणि उत्तरायन यांच्या मध्य काळात सूर्याची किरणे गणपतीच्या मूर्तीवर पडतात, ज्यामुळे मूर्तीला सोनेरी तेज प्राप्त होते. मंदिराचे बांधकाम 9व्या आणि 10व्या शतकातील आहे, तर गाभारा श्रीमंत माधवराव पेशवे यांनी बांधला आणि सभामंडप इंदूरचे सरदार किबे यांनी बनवले. गाभाऱ्यातील गणपतीची मूर्ती डाव्या सोंडेची, कमळावर आसनस्थ असून, तिच्या दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धी आहे. मूळ मूर्ती, जिला ‘महोत्कट’ म्हणतात, तळघरात असून तिला 10 सोंडा आणि 20 हात असल्याचे मानले जाते, परंतु ती सामान्यतः दर्शनासाठी उपलब्ध नसते.

ALSO READ: मातृभक्त आणि संयमाचा आदर्श श्री गिरीजात्मज, डोंगरावर असलेलं अष्टविनायकातील एकमेव मंदिर लेण्याद्री

पौराणिक कथा-

आराधनेद्वारे गणपतीला प्रसन्न करवून भगवान शंकराशिवाय इतर कोणी आपला वध करू शकणार नाही, असा वर त्रिपुरासुराने मिळवला. या वरामुळे त्रिपुरासूर उन्मत्त झाला. सर्व देवांना त्याने पराभूत केले. सर्व देव हिमालयात दडून बसले. त्रिपुरासूर मोठ्या ऐटीत इंद्राच्या आसनावर जाऊन बसला व त्याने आपली वक्रदृष्टी शंकराकडे वळवली. त्याच्याकडे जाऊन त्याने कैलास पर्वताची मागणी केली. त्रिपुरासुराचे दोन सेनापती भीमकाय व वज्रदंत यांनी भूलोकी सर्वांना त्रास देण्यास प्रारंभ केला. तेव्हा एका ब्राह्मणाचे रूप घेऊन शंकर त्रिपुरासुराकडे आले व मला चौसष्ट कला येतात, त्या दाखवण्यासाठी आलो आहे, असे सांगितले. त्रिपुरासुराने तुझी कला आवडली तर तू जे मागशील ते देईन असे सांगितले. ब्राह्मणाने तीन विमाने करून दिली व त्याला सांगितले, "यातून तू कुठेही जाऊ शकशील, मात्र शंकराने बाण मारल्यास तुझा नाश होईल. त्रिपुरासुराने आनंदाने त्या ब्राह्मणाला दहा गावे बक्षीस दिली. नंतर त्रिपुरासुर व शंकर यांच्यात तुंबळ युद्ध झाले. शंकराने "प्रणम्य शिरसा देवम्‌' या श्‍लोकाचे स्मरण करून, एका बाणात त्रिपुरासुराचा वध केला. कार्तिक शुद्ध पौर्णिमेला ही घटना घडली म्हणून या दिवसाला "त्रिपुरी पौर्णिमा' म्हणतात. शंकराने गणेशाचे जेथे स्मरण केले ते मणिपूर गाव होय. तिथे शंकराने गजाननाची स्थापना केली. आज तेच गाव रांजणगाव म्हणून ओळखले जाते.

ALSO READ: चिंता हरून शांती देणारा श्री चिंतामणी, थेऊर येथील बाप्पाच्या मूर्तीच्या डोळ्यांमध्ये सुंदर हिरे जडलेले

उत्सव-

भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदा ते पंचमी या काळात मोठा उत्सव साजरा होतो.  भाद्रपद गणेशोत्सवात चारही दिशांना असलेल्या गणपतीच्या बहिणींच्या मंदिरांना पालखीने भेट दिली जाते. रांजणगावचा महागणपती हा नवसाला पावणारा गणपती म्हणून प्रसिद्ध आहे. स्थानिक गावकरी भाद्रपदात घरी गणपती स्थापना न करता मंदिराच्या पूजेत सहभागी होतात.

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

श्री महागणपती मंदिर रांजणगाव जावे कसे?

हे मंदिर पुणे-अहमदनगर महामार्गावर पुण्यापासून सुमारे 50-52 किमी आणि शिरूरपासून 21 किमी अंतरावरआहे. पुणे किंवा शिरूरहून रांजणगावला एसटी बसेस, रिक्षा, कॅब किंवा खासगी वाहनाने जाता येते. सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन पुणे आणि विमानतळ पुणे आहे.

ALSO READ: मातृभक्त आणि संयमाचा आदर्श श्री गिरीजात्मज, डोंगरावर असलेलं अष्टविनायकातील एकमेव मंदिर लेण्याद्री

मंदिराची वैशिष्ट्ये- 

विघ्नेश्वर मंदिर हे अष्टविनायकांपैकी सर्वात श्रीमंत मंदिरांपैकी एक मानले जाते. मंदिराची रचना सुंदर आणि प्राचीन आहे, ज्यामध्ये दगडी तटबंदी आणि पूर्वाभिमुख गणेश मूर्ती आहे. मूर्तीच्या डोळ्यांत माणिक आणि कपाळावर व नाभीवर हिरे जडलेले आहे. मंदिराला चारही बाजूंनी मजबूत दगडी तटबंदी आहे, आणि मंदिरात गणेशाची मूर्ती पूर्वाभिमुख आहे. मूर्तीची सोंड डावीकडे वळलेली आहे, आणि त्यांच्या पत्नी सिद्धी व रिद्धी यांच्यासह मूर्ती शोभिवंत आहे. मंदिराचा इतिहास पेशव्यांच्या काळाशी जोडला जातो; 1785 मध्ये चिमाजी अप्पांनी मंदिर बांधले आणि त्यावर सोनेरी कळस चढवला.

विशेषता: मंदिरात गणेश चतुर्थी आणि माघी गणेश जयंतीसारखे सण मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. येथे येणाऱ्या भाविकांना शुभ कार्यात यश मिळते, अशी श्रद्धा आहे.

ALSO READ: चिंता हरून शांती देणारा श्री चिंतामणी, थेऊर येथील बाप्पाच्या मूर्तीच्या डोळ्यांमध्ये सुंदर हिरे जडलेले

पौराणिक कथा-

एकदा अभिनंदन नावाच्या राजा ने इंद्राचे पद मिळविण्याची इच्छा बाळगली आणि त्यासाठी त्याने यज्ञ केला.इंद्राला हे कळतातच ते फार चिडले आणि त्या राजाचा यज्ञ थांबविण्यासाठी विघ्नासुराला त्या ठिकाणी पाठविले.विघ्नासुराने त्या राजाच्या यज्ञ कार्यात फार अडथळे निर्माण केले.पृथ्वीलोकातील सर्व लोकं ब्रह्मदेव आणि शंकराकडे मदत घेण्यासाठी गेले.त्यांनी गणपती तुझी मदत करतील त्यांच्या कडे जा असे सांगितले. पृथ्वीलोकातील सर्वानी गणेशाचे स्तवन केले.त्यांच्या प्रार्थनेला स्वीकारून त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन गणपतीने पाराशर ऋषींच्या पुत्राच्या रूपात अवतार घेतला आणि विघ्नासुराशी युद्ध करून त्याचा प्रभाव केला आणि राजाचे सर्व विघ्न दूर केले.त्यावेळी पासून ते विघ्नेश्वर म्हणून प्रख्यात झाले. सर्वानी गणेशाचे वंदन करून त्यांचे आभार मानले.त्यांनी या ठिकाणी गणेशाच्या विघ्नेश्वर स्वरूपाची स्थापना केली.सर्वांचे विघ्न हरणारे असे हे विघ्नेश्वर आहे .

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

उत्सव- 

अंगारकीचतुर्थीला इथे गणेश भक्तांची प्रचंड गर्दी बघायला मिळते. तसेच गणेश जयंती आणि गणेश चतुर्थीला उत्सव साजरे केले जाते. कार्तिक पौर्णिमेला इथे दीपमाळांची रोषणाई केली जाते. 

ALSO READ: भक्तवत्सल व प्रेमळ गणपती श्री बल्लाळेश्वर, भक्ताच्या नावावरून गणेशाचं नाव

विघ्नेश्वर मंदिर ओझर जावे कसे?

पुणे शहरापासून सुमारे 85 किमी अंतरावर, पुणे-नाशिक महामार्गावरून नारायणगावमार्गे ओझरला पोहोचता येते. तसेच जवळचे रेल्वे स्टेशन पुणे किंवा नाशिक आहे.

ALSO READ: ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

ALSO READ: ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

मंदिराची वैशिष्ट्ये-

लेण्याद्री बुद्ध लेणी सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये आहे. मंदिर पूर्णपणे दगडात कोरलेले आहे, त्यामुळे येथे प्रदक्षिणा करता येत नाही. मंदिर दक्षिणाभिमुख आहे, परंतु गणपतीची मूर्ती उत्तराभिमुख आहे, म्हणजे दर्शन घेताना प्रथम गणपतीच्या पाठीचे दर्शन होते.  गणपतीची मूर्ती सोंड डावीकडे असलेली आहे. मूर्तीच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूस हनुमान आणि शिवशंकर यांच्या मूर्ती आहे. मूर्तीची नाभी आणि कपाळ हिरेजडित आहे. तसेच मंदिराची रचना अशी आहे की सूर्यप्रकाशामुळे दिवसभर मंदिरात उजेड असतो, त्यामुळे येथे विद्युत दिव्यांची गरज नाही.

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

पौराणिक कथा-

गणेश पुराणानुसार देवी सतीने पार्वतीचा अवतार घेऊन गणेशाला जन्म देण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यासाठी तिने लेण्याद्री पर्वतावर अतिशय घोर तप केले. भाद्रपद चतुर्थीच्या दिवशी देवी पार्वतीने स्वतःच्या अंगाच्या मळापासून मूर्ती बनविली. गणपतीने या मूर्तीमध्ये प्रवेश केला आणि तो तिच्या समोर सहा हात आणि तीन डोळे असलेला बालक म्हणून प्रविष्ट झाला. असे म्हणतात की गिरिजात्मक या अवतारात गणपती लेण्याद्रीवर १५ वर्षे राहिला. या अवतारात त्याने अनेक दैत्यांचा संहार केला.

ALSO READ: भक्तवत्सल व प्रेमळ गणपती श्री बल्लाळेश्वर, भक्ताच्या नावावरून गणेशाचं नाव

मंदिर परिसर-

मंदिर परिसरात १८ गुहा आहे, ज्यामध्ये मुख्य मंडप (सभा मंडप) आहे. या मंडपात ५१ फूट रुंद आणि ५७ फूट लांब असा प्रशस्त हॉल आहे, ज्याला खांबांचा आधार नाही. येथे बौद्ध भिक्खूंसाठी पाण्याच्या चार टाक्या आहे. मंदिरात प्रवेशासाठी दगडात कोरलेल्या पायऱ्या आणि व्हरांडा आहे. येथील गुहा क्रमांक १४ मध्ये चैत्यगृह आहे, ज्यावर शिलालेख कोरलेला आहे.

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

उत्सव-

गणेश चतुर्थी: भाद्रपद महिन्यात येथे गणेश चतुर्थी मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

जवळची स्थळे-

छत्रपती शिवाजीमहाराज यांचे जन्मस्थान असलेला शिवनेरी किल्ला

कुकडी नदीच्या उगमाजवळील कुकडेश्वर मंदिर 

माळशेज घाट

ऐतिहासिक नाणेघाट

श्री गिरिजात्मक लेण्याद्री जावे कसे? 

लेण्याद्री नाशिक फाटा-चाकण-राजगुरुनगर-नारायणगांव-जुन्नर मार्गे सुमारे अडीच तासांच्या अंतरावर आहे.

ALSO READ: चिंता हरून शांती देणारा श्री चिंतामणी, थेऊर येथील बाप्पाच्या मूर्तीच्या डोळ्यांमध्ये सुंदर हिरे जडलेले

९० वर्षांची श्रद्धा

एका साध्या चाळीपासून सुरू झालेला गणेशोत्सवाचा हा प्रवास आज मुंबईतील सर्वात भव्य पंडालमध्ये रूपांतरित झाला आहे. १९३४ पासून आजपर्यंत, लालबागचा राजा ९०+ वर्षांपासून लोकांच्या श्रद्धेचे आणि प्रेमाचे प्रतीक आहे. दरवर्षी लाखो भाविक या राजाच्या चरणी नतमस्तक होतात.

मुंबईचे हृदयाचे ठोके - गणेशोत्सव

मुंबईतील गणेश चतुर्थी हा केवळ एक उत्सव नाही तर शहराच्या हृदयाचे ठोके आहे. अकरा दिवस रस्ते ढोल-ताशांनी आणि बाप्पाच्या जयघोषाने दुमदुमतात. पण या सर्वांमध्ये सर्वात जास्त लक्ष वेधून घेणारा म्हणजे लालबागचा राजा-नवसाचा गणपती.

लालबागच्या राजाचे न बदलणारे रूप

१९३५ पासून लालबागच्या राजाचे रूप जवळजवळ तसेच राहिले आहे. सिंहासनावर बसलेला, आशीर्वादाच्या मुद्रा मध्ये हात वर करून, शांत पण शक्तिशाली चेहरा - ही त्याची ओळख आहे. बदलत्या काळात, हे स्थिर रूप भक्तांच्या श्रद्धेचा आधार बनले.

नवसाची रेषा - इच्छापूर्तीचे ठिकाण

लालबागचा राजा हा केवळ श्रद्धेचे प्रतीक नाही तर नवसाचा गणपती आहे - जो भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करतो. भक्त तासन्तास, कधीकधी संपूर्ण दिवस, नवसाची रेषेत उभे राहतात, जेणेकरून ते त्यांचे पाय स्पर्श करू शकतील आणि प्रार्थना करू शकतील.

कांबळी कुटुंबाची कलात्मक परंपरा

लालबागच्या राजाची मूर्ती १९३० च्या दशकात शिल्पकार मधुसूदन दोंडुजी कांबळी यांनी डिझाइन केली होती. तेव्हापासून कांबळी कुटुंब ही मूर्ती बनवत आहे. सध्या संतोष रत्नाकर कांबळी ही परंपरा पुढे चालवत आहे.

दरवर्षी भव्य पंडाल बदलतो

दरवर्षी राजाच्या पंडालची सजावट नवीन थीमवर केली जाते. कधी मंदिरांनी प्रेरित, कधी राजवाड्यांनी, तर कधी जागतिक स्मारकांनी. भव्य सजावट, रोषणाई आणि कला यांचा संगम मुंबईतील सर्वात आकर्षक गणेशोत्सव पंडाल बनवतो.

लालबागचा राजा २०२५-नवीन सुविधा

गणेशोत्सव २०२५ मध्ये लालबागच्या राजाचे दर्शन पूर्वीपेक्षाही अधिक भव्य असेल. यावेळी पहिल्यांदाच पंडालमध्ये वातानुकूलित दर्शन व्यवस्था असेल, जेणेकरून भाविकांना लांब रांगेत उभी राहून दमट हवामानाचा सामना सहज करता येईल.

अनंत अंबानी यांचे विशेष योगदान

गेल्या वर्षी, अनंत अंबानी यांनी राजाला १५ कोटी रुपयांचा २० किलो सोन्याचा मुकुट अर्पण केला होता. २०२५ मध्येही ते उदार हस्ते योगदान देत आहे - वातानुकूलन, सजावट, प्रकाशयोजना आणि भंडारा व्यवस्था. येथे दररोज लाखो भाविकांना प्रसाद आणि जेवण मिळते.

लालबागचा राजा प्रथम दर्शन २०२५

गणेश चतुर्थी २०२५ (२७ ऑगस्ट - ६ सप्टेंबर) च्या आधी, २५ ऑगस्ट रोजी मूर्तीचे पहिले दर्शन होईल. मुंबईत गर्दी होईल, ऑनलाइन लाईव्ह स्ट्रीमिंग होईल आणि पुन्हा एकदा नवसाचा गणपती - लालबागचा राजा भक्तांच्या भक्ती आणि प्रेमाचे केंद्र असेल.

ALSO READ: पंतप्रधानांनी देशवासीयांना गणेश चतुर्थीच्या शुभेच्छा दिल्या, लालबागचा राजा दर्शनासाठी भाविकांची गर्दी

Edited By- Dhanashri Naik

ALSO READ: ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

श्री चिंतामणी मंदिर

गणपतीची मूर्ती स्वयंभू आहे, डाव्या सोंडेची, पूर्वाभिमुख आणि आसन घातलेली आहे. मूर्तीच्या डोळ्यांत लाल मणी आणि हिरे जडलेले आहे. तसेच मंदिर भव्य आहे, उत्तराभिमुख मुख्य प्रवेशद्वार आणि प्रशस्त सभामंडप आहे. मंदिराच्या आवारात एक मोठी घंटा आहे. मंदिराची पुनर्बांधणी श्री मोरया गोसावी यांचे नातू धरणीधर महाराज देव यांनी केली, तर बाह्य लाकडी कक्ष पेशवा माधवराव प्रथम यांनी बांधला.

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

पौराणिक कथा

राजा अभिजीत व राणी गुणवतीचा मुलगा गुणाने कपिलमुनींकडे असलेला चिंतामणी हे रत्‍न चोरले. कपिलमुनींना हे कळले तेव्हा त्यांनी गणपतीला ते रत्‍न गुणाकडून परत आणण्याची विनंती केली. गणपतीने गुणाचा वध करून ते रत्‍न कपिलमुनींना दिले. मात्र, कपिलमुनींनी हे रत्‍न गणपतीला अर्पण केले. गणपतीच्या गळ्यात त्यांनी ते घातले व त्यांची चिंताही दूर झाली. त्यामुळे गणपतीला येथे चिंतामणी या नावाने ओळखले जाऊ लागले.

ALSO READ: भक्तवत्सल व प्रेमळ गणपती श्री बल्लाळेश्वर, भक्ताच्या नावावरून गणेशाचं नाव

उत्सव-

अंगारकी आणि संकष्टी चतुर्थीला येथे हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात.  हे मंदिर भक्तांच्या चिंता दूर करणारे आणि मन:शांती देणारे मानले जाते, ज्यामुळे येथे वर्षभर भाविकांची गर्दी असते.

जवळची प्रेक्षणीय स्थळे-

भुलेश्वर मंदिर 

रामदरा 

नारायण महाराज आश्रम 

श्री चिंतामणी मंदिर थेऊर जावे कसे? 

मुळा-मुठा आणि भीमा नद्यांच्या संगमावर हे मंदिर स्थपित आहे. तसेच थेऊर हे पुणे-सोलापूर रेल्वेमार्गावर असून पुण्यापासून सुमारे 25 किमी अंतरावर आहे. पुणे शहरात गेल्यावर थेऊरला जाण्यासाठी अनेक साधने उपलब्ध आहे. 

ALSO READ: वरदान देणारा करुणामय देव श्री वरदविनायक, महड

ALSO READ: ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

मंदिराची रचना-

मंदिर साधे आणि कौलारू आहे, त्याला 25 फूट उंचीचा घुमट आणि सोनेरी कळस आहे. कळसावर नागाची नक्षी आहे. तसेच मंदिराच्या चारही बाजूंना चार हत्तींच्या मूर्ती कोरलेल्या आहे. तसेच मंदिरात दोन मूर्ती असून एक शेंदूर माखलेली (डाव्या सोंडेची) आणि दुसरी शुभ्र संगमरवरी (उजव्या सोंडेची) आहे. 1690 मध्ये धोंडू पौडकर यांना तलावात सापडलेली मूर्ती गाभाऱ्याबाहेर ठेवली आहे, तर नवीन मूर्ती गाभाऱ्यात आहे.

मंदिराच्या उत्तरेला गौमुख आहे, जिथून पवित्र तीर्थ प्रवाहित होते, आणि पश्चिमेला पवित्र तलाव आहे. मंदिरात नंददीप नावाचा दिवा 1892 पासून सतत प्रज्वलित आहे.

वैशिष्ट्ये-

भक्तांना गणपतीच्या मूर्तीला स्पर्श करून स्वतः पूजा आणि अभिषेक करण्याची परवानगी आहे, ही इतर मंदिरांपेक्षा अनोखी परंपरा आहे. तसेच मंदिरात रिद्धी-सिद्धी, मुषिका, नवग्रह आणि शिवलिंग यांच्या मूर्तीही आहे.

पौराणिक कथा-

फार प्राचीन काळी भीम नावाचा एक शूर व दानी राजा होऊन गेला. त्याला मूलबाळ नसल्याने तो दुःखी होता. तेव्हा तो आपल्या राणीसह अरण्यात गेला. त्याचे दुःख जाणून विश्वामित्र ऋषींनी त्याला एकाक्षर मंत्राचा जप दिला. मग राजाने उग्र तपश्चर्या सुरु केली. त्यामुळे विनायक त्याच्यावर प्रसन्न झाला. ''तुलालवकरचपुत्रप्राप्ती होईल'' असा त्याने राजाला वर दिला.काही दिवसांनी राजाला एक पुत्र झाला. त्याचे नाव रुक्मांगद. रुक्मांगद मोठा झाल्यावर राजाने सारा राज्यकारभार त्याच्यावर सोपविला व त्यालाही एकाक्षर मंत्राचा जप करण्यास सांगितले.एकदा रुक्मांगद शिकारीसाठी वनात भटकत असता तो वाचक्नवी ऋषींच्या आश्रमात गेला. त्या ऋषीच्या पत्नीचे नाव होते मुकुंदा. रुक्मांगदाला पाणी देताना मुकुंदा त्याच्यावर अनुरुक्त झाली, पण रुक्मांगदाने तिची इच्छा पूर्ण केली नाही. त्यामुळे कामविव्हल झालेल्या मुकुंदेने 'तू कुष्ठरोगी होशील' असा रुक्मांगदाला शाप दिला. शाप मिळता क्षणीच सुवर्णाप्रमाणे कांती असलेले रुक्मांगदाचे शरीर कुष्ठरोगाने विद्रूप झाले. त्यामुळे दुःखी झालेला रुक्मांगद अरण्यात भटकत असता त्याला नारदमुनी भेटले. त्यांच्या आदेशानुसार रुक्मांगदाने कदंब नगरातील कदंब तीर्थात स्नान केले व तेथील चिंतामणी गणेशाची आराधना केली. त्यामुळे रुक्मांगद रोगमुक्त झाला.इकडे त्या मुकुंदेची अवस्था लक्षात घेऊन इंद्राने रुक्मांगदाचे रूप घेतले व मुकुंदेची इच्छा पूर्ण केली. त्याच्यापासून मुकुंदेला पुत्र झाला. त्याचे नव गृत्समद. हाच तो ऋग्वेदातील प्रसिद्ध मंत्रदृष्टा व द्वितीय मंडळाचा करता. गृत्समदाच्या जन्माची कथा सर्वांना माहित झाली होती. त्यामुळे त्याचा पदोपदी पाणउतारा होऊ लागला. मातेच्या पापाचरणामुळे सर्वजण गृत्समदाला हीन लेखू लागले. तेव्हा गृत्समदाने आईकडून सत्य जाणून घेतले व तिला शाप दिला. मग तो पापक्षालनार्थ पुष्पक (भद्रक) वनात तप करू लागला. त्याने विनायकाची आराधना केली. त्यामुळे विनायक प्रसन्न झाला. विनायकाने त्याला वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा तो म्हणाला, ''तू याच वनात वास्तव्य करून भक्तांच्या इच्छा पूर्ण कर.'' विनायकाने ते मान्य केले व त्या वनात राहू लागला. ते पुष्पक किंवा भद्रक वन म्हणजेच आजचे महाड क्षेत्र. या ठिकाणी गृत्समदाला वर मिळाला म्हणून येथील विनायकाला 'वरद विनायक' म्हणतात. गृत्समद हा गाणपत्य संप्रदायाचा आद्य प्रवर्तक समजला जातो. पुरातन काळात महडचे नांव मणिपूर वा मणिभद्र होते

उत्सव-

गणेश चतुर्थी आणि माघ प्रतिपदा ते पंचमी येथे विशेष उत्सव साजरे होतात. माघी चतुर्थीला पुत्रप्राप्तीसाठी भक्त मोठ्या संख्येने येतात, कारण येथील प्रसादरूपी नारळ सेवनाने पुत्रप्राप्ती होते अशी श्रद्धा आहे.

आसपासची ठिकाणे-

खंडाळा आणि लोणावळा 

कार्ला 

देहू  

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

श्री वरदविनायक महड जावे कसे? 

रस्ता मार्ग-श्री वरदविनायक मंदिर पुणे-मुंबई महामार्गापासून ३-४ किमी अंतरावर आहे. खोपोलीपासून ६ किमी, लोणावळ्यापासून २१ किमी, आणि कर्जतपासून २५ किमी अंतरावर आहे. 

विमान मार्ग-मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे सर्वात जवळचे विमानतळ असून 90 किमी अंतरावर आहे.  

ALSO READ: भक्तवत्सल व प्रेमळ गणपती श्री बल्लाळेश्वर, भक्ताच्या नावावरून गणेशाचं नाव

वैशिष्ट्ये-  

अष्टविनायकांमध्ये हे एकमेव मंदिर आहे जे गणपतीच्या भक्ताच्या नावाने (बल्लाळ) ओळखले जाते. बल्लाळ हा गणपतीचा परम भक्त होता, आणि त्याच्या भक्तीमुळे गणपतीने येथे "बल्लाळ विनायक" या नावाने कायमचे वास्तव्य करण्याचे वरदान दिले.

मूर्ती आणि रचना-

मंदिरातील गणपतीची मूर्ती ३ फूट उंच, स्वयंभू आणि पूर्वाभिमुख आहे. गणपतीची सोंड डावीकडे वळलेली आहे, आणि मूर्तीचे डोळे व नाभी हिऱ्यांनी जडलेले आहे. तसेच मंदिर दगडी असून, त्याची रचना अशी आहे की सूर्योदयावेळी सूर्यकिरण थेट मूर्तीवर पडतात. मंदिराच्या परिसरात दोन तलाव आहे, त्यापैकी एकाचे पाणी पूजेसाठी वापरले जाते. मंदिराची रचना "श्री" या अक्षराच्या आकारात आहे. तसेच मूळ मंदिर लाकडी होते, ज्याचे १७६० मध्ये नाना फडणवीस यांनी दगडी मंदिरात रूपांतर केले. मंदिरात चिमाजी अप्पा यांनी भेट दिलेली पितळी घंटा आहे.

पौराणिक कथा-

विश्वामित्र ऋषींनी भीमराजास, भृगु ऋषींनी सोमकांत राजास श्री बल्लाळेश्वराची कथा सांगितली असा उल्लेख आहे. तर मुद्गल पुराणात जाजलीने विभांडक ऋषींना श्री बल्लाळविनायकाची कथा सांगितल्याचा उल्लेख आहे. फार प्राचीन काळी, म्हणजे कृतयुगात सिंधू देशातील कोकण पल्लीर नावाच्या गावात कल्याण नावाचा एक व्यापारी राहात होता. त्याच्या पत्नीचे नाव इंदुमती. काही दिवसांनी त्यांना मुलगा झाला. त्याचे नाव बल्लाळ. बल्लाळ जसजसा मोठा होऊ लागला, तसतसा त्याचा गणेशमूर्तिपूजनाकडे अधिक ओढा दिसू लागला. हळूहळू तो गणेशचिंतनात रमू लागला. त्याच्या मित्रांनाही गणेशभक्तीचे वेड लागले. बल्लाळ आपल्या मित्रांसह रानात जाऊन गणेशमूर्तीचे भजन-पूजन करू लागला. बल्लाळाच्या संगतीने मुले बिघडली अशी ओरड गावात सुरु झाली. लोक कल्याण शेठ्जीकडे जाऊन 'बल्लाळने आमच्या मुलांना बिघडविले' अशी तक्रार करू लागले. थोड्या वेळाने बल्लाळ भानावर आला. त्याचे शरीर ठणकत होते. तशाच स्थितीत त्याने गणेशाचा धावा केला. ''हे देवा, तू विघ्ननाशक आहेस. तू आपल्या भक्ताची कधीही उपेक्षा करीत नाहीस… ज्याने गणेशमूर्ती फेकली व मला मारले तो आंधळा, बहिरा, मुका व कुष्ठरोगी होईल. आता तुझे चिंतन करीतच मी देहत्याग करीन.' आपला मुलगा इतक्या लहान वयात भक्तिमार्गाला लागला आणि त्याने आपल्याबरोबर इतर मुलांनाही वाईट नादाला लावले या विचाराने कल्याण शेठजींना राग आला. त्या रागाच्या भरातच तो एक भलामोठा सोटा घेऊन बल्लाळ ज्या रानात होता तेथे गेला. तेथे बल्लाळ आपल्या सवंगड्यांसह गणेशमूर्तीची पूजा करीत होता. सारेजण गणेशाचे भजन करीत होते. बल्लाळ गणेशाच्या ध्यानात अगदी रंगून गेला होता. ते पाहून कल्याण शेठजींच्या पायाची आग मस्तकाला गेली. तो ओरडत, शिव्या देतच तेथे धावला. त्याने ती पूजा मोडून टाकली. गणेशाची मूर्ती फेकून दिली. इतर मुले भीतीने पळून गेली; पण बल्लाळ मात्र गणेश ध्यानात मग्न होता. कल्याण शेठजीने बल्लाळास सोट्याने झोडपून काढले. बल्लाळ रक्तबंबाळ झाला, बेशुद्ध पडला; पण कल्याणला त्याची दया आली नाही. त्याने बल्लाळाला तशा अवस्थेच एका झाडाला वेलींनी बांधून ठेवले. कल्याण शेठ रागाने म्हणाला, 'येऊ दे तुझा गणेश आता तुला सोडवायला. घरी आलास तर ठार मारीन, तुझा नि माझा संबंध कायमचा तुटला.' असे म्हणून कल्याण शेठ निघून गेला.बल्लाळाचा धावा ऐकून विनायक-गणेश ब्राह्मण रुपात प्रगट झाला. बल्लाळाचे बंध तुटले. त्याचे शरीर होते तसे सुंदर झाले. गणेश बल्लाळाला म्हणाला, ''तुला ज्याने त्रास दिला त्याला याच जन्मी नव्हे तर पुढच्या जन्मीसुद्धा अपार दुःख भोगावे लागेल. तुझ्या भक्तीने मी प्रसन्न झालो आहे. तू माझ्या भक्तीचा प्रवर्तक, श्रेष्ठ आचार्य व दीर्घायुषी होशील. आता तुला हवा तो वर माग.'' तेव्हा बल्लाळ म्हणाला – ''तू याच ठिकाणी कायमचे वास्तव्य करावेस व आपल्या भक्तांच्या इच्छा पूर्ण कराव्यात. ही भूमी गणेश क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध व्हावी.'' तेव्हा गणेश म्हणाला – ''तुझ्या इच्छेनुसार मी इथे 'बल्लाळ विनायक' या नावाने कायमचे वास्तव्य करीन. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला जे भक्त येथे येतील त्यांच्या सर्व मनःकामना पूर्ण होतील.'' असा वर देऊन गणेश जवळ असलेल्या एका शिळेत अंतर्धान पावला. तीच शिळा आज बल्लाळेश्वर या नावाने प्रसिद्ध आहे.

ALSO READ: सिद्धी, शक्ती आणि यश देणारा सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक

उत्सव- 

गणेश चतुर्थी आणि गणेश जयंती या काळात मंदिरात मोठ्या उत्साहाने उत्सव साजरे होतात. गणेश चतुर्थीला महानैवेद्य आणि पंचमीला दहीकाल्याचा नैवेद्य अर्पण केला जातो.

श्री बल्लाळेश्वर मंदिर पाली जावे कसे? 

रायगड जिल्हा अनेक प्रमुख मार्गांना जोडलेला आहे. तसेच श्री बल्लाळेश्वर मंदिर खोपोलीपासून ३० किमी अंतरावर आहे.

ALSO READ: ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

R S

श्री क्षेत्र गिरिजात्मकाची कथा

गणेश पुराणानुसार देवी सतीने पार्वतीचा अवतार घेऊन गणेशाला जन्म देण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यासाठी तिने लेण्याद्री पर्वतावर अतिशय घोर तप केले. भाद्रपद चतुर्थीच्या दिवशी देवी पार्वतीने स्वतःच्या अंगाच्या मळापासून मूर्ती बनविली. गणपतीने या मूर्तीमध्ये प्रवेश केला आणि तो तिच्या समोर सहा हात आणि तीन डोळे असलेला बालक म्हणून प्रविष्ट झाला. असे म्हणतात की गिरिजात्मक या अवतारात गणपती लेण्याद्रीवर १५ वर्षे राहिला. या अवतारात त्याने अनेक दैत्यांचा संहार केला.

श्री गिरिजात्मक मंदिर आणि परिसर

R S

या मंदिरापर्यंत पोचण्यास ३०७ पायऱ्या चढाव्या लागतात. हे मंदिर जरी दक्षिणाभिमुख असले तरी यातील मूर्ती ही उत्तराभिमुख आहे. म्हणजे प्रवेश केल्यावर आपल्याला प्रथम गणपतीच्या पाठीचे दर्शन होते. अशा पाठमोऱ्या मूर्तीचीच पूजा केल्या जाते. देऊळ अशा पद्धतीने बांधले आहे की सूर्य आकाशात असेपर्यंत देवळात उजेड असतो आणि त्यामुळेच या देवळात एकही इलेक्ट्रिक बल्ब नाही. या मूर्तीची सोंड डावीकडे आहे. मूर्तीच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला हनुमान आणि शिवशंकर आहेत. मूर्तीची नाभी आणि कपाळ हिरेजडित आहेत. हे मंदिर पूर्णपणे दगडातून कोरून बनविले गेले असल्यामुळे इथे प्रदक्षिणा करता येत नाही. मंदिरासमोर पाण्याची दोन कुंडे आहेत.

असेसुद्धा मानले जाते की पांडवांनी या गुहा त्यांच्या वनवास काळात घडविल्या. इथे मुख्य मंडप असून त्याला सभा मंडप म्हणतात आणि त्याला १८ लहान खोल्या असून यात्रेकरू इथे बसून ध्यान करू शकतात.

पूजा आणि उत्सव

दर्शनाची वेळ सकाळी ६ ते संध्याकाळी ६ आहे. या मंदिरात दररोज सकाळी पंचामृत पूजा केली जाते. ही पूजा अतिशय महत्वाची आहे.

इथे भाद्रपद महिन्यात गणेश चतुर्थी साजरी केली जाते. बैलगाड्यांची शर्यत हा या उत्सवाचा एक लोकप्रिय भाग आहे. गणेश जयंतीचा उत्सव माघ प्रतिपदा ते माघ षष्टी पर्यंत साजरा केला जातो. या आठवड्यात मंदिरात अखंड हरीनाम साप्ताह आयोजित केला जातो.

जवळची इतर दर्शनीय स्थळे:

छत्रपती शिवाजीमहाराज यांचे जन्मस्थान असलेला शिवनेरी किल्ला. अंतर ६.२ किमी

ओतूर येथे प्राचीन कपर्दिकेश्वर मंदिर आणि संत तुकाराम महाराजांचे गुरु चैतन्यस्वामी यांची समाधी. अंतर १७ किमी

 कुकडी नदीच्या उगमाजवळील कुकडेश्वर मंदिर. अंतर ८.६ किमी

माळशेज घाटातील अभयारण्य. अंतर २८ किमी

ऐतिहासिक नाणेघाट. अंतर ३३ किमी

Edited by : Ratnadeep Ranshoor

ALSO READ: ज्ञान व बुद्धीचा अधिपती मोरगावचा मोरेश्वर, महादेवांचा नंदी इथं मयूरेश्वराच्या मंदिराबाहेर

सिद्धिविनायकाची मूर्ती-

सिद्धिविनायकाची मूर्ती स्वयंभू असून ३ फूट उंच आणि २.५ फूट रुंद आहे. मूर्ती उत्तराभिमुख असून सोंड उजवीकडे वळलेली आहे, ज्यामुळे हे मंदिर अत्यंत शक्तिशाली आणि जागृत क्षेत्र मानले जाते. तसेच मंदिराचा गाभारा १५ फूट उंच आणि १० फूट रुंद आहे, काळ्या दगडात बांधलेला आहे. मखर पितळेचे असून, प्रभावळीवर चंद्र, सूर्य, गरुड आणि मध्यभागी नागराजाच्या आकृत्या आहे.

सिद्धिविनायक मंदिराचा इतिहास

मंदिराची पुनर्बांधणी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी केली, तर रस्ता पेशव्यांचे सरदार हरिपंत फडके यांनी बांधला.

पौराणिक कथा-

या मंदिरातील गणेश मूर्तीची सोंड उजवीकडे वळलेली आहे. सामान्यतः गणेशाची सोंड त्याच्या डावीकडे वळविलेली असते. पण असे मानले जाते की उजव्या सोंडेचा गणेश हा खूपच शक्तिशाली आहे, परंतु हे जरी खरे असले तरी त्याला प्रसन्न करणेही तेवढेच कठीण काम आहे.  हे एकमेव असे अष्टविनायक मंदिर आहे जिथे देवतेची सोंड उजवीकडे आहे. परंपरेने, ज्याची सोंड उजवीकडे आहे त्या गणरायाचे नाव "सिद्धी-विनायक" असे ठेवले आहे, सिद्धी देणारा ("सिद्धी, यश", "अलौकिक शक्ती"). सिद्धटेक मंदिर म्हणूनच जागृत क्षेत्र मानले जाते.मुद्गल पुराणात असे वर्णन केलेले आहे की सृष्टीच्या सुरुवातीस, जेव्हा विष्णू त्यांच्या योगनिद्रेत होते त्यावेळी विष्णूच्या नाभीतून एक कमळ उगवले. सृष्टीचा निर्माता-देव ब्रह्मा याच कमळातून उदयास आले. ब्रह्माने विश्वाची निर्मिती सुरू केली असतानाच, मधु आणि कैटभ हे दोन राक्षस विष्णूच्या कानातील घाणीतून उद्भवले. या राक्षसांनी ब्रह्माच्या सृष्टिनिर्मितीच्या प्रक्रियेस अडथळा आणण्यास सुरुवात केली ज्यामुळे साक्षात विष्णूला जागृत करण्यास भाग पाडले .समोरील विनाशकारी दानवांसोबत विष्णू नारायण लढाई लढले खरे पण त्या दानवांचा पराभव करू शकले नाहीत. मग त्यांनी यामागील कारण शिवाला विचारले. शिवाने विष्णूला सांगितले की ते लढाईआधी, शुभ कार्याचा आरंभ असलेल्या आणि कामातील अडथळा, विघ्ने दूर करणाऱ्या देवतेला गणेशाला वंदन करायला विसरले होते आणि त्याचमुळे ते यशस्वी होऊ शकले नाहीत. अखेरीस, विष्णूनी सिद्धटेक येथे तपश्चर्या केली आणि गणरायाला मंत्रमुग्ध केले - "ओम श्री गणेशाय नमः". प्रसन्न झाल्याने,श्री गणरायांनी विष्णूला आशीर्वाद आणि विविध सिद्धी प्राप्त करून दिली. ती मिळवून विष्णू आपल्या लढाईकडे परत आले आणि दोन्ही राक्षसांना ठार मारले. विष्णूने ज्या ठिकाणी सिद्धि घेतली ती जागा सिद्धटेक म्हणून ओळखली जाते.

ALSO READ: सारस बाग गणपती मंदिर पुणे

धार्मिक महत्त्व-

उजव्या सोंडेचा गणपती हा सिद्धी देणारा आणि कार्य पूर्ण करणारा मानला जातो. येथे २१ दिवस सलग २१ प्रदक्षिणा घातल्यास अडथळे दूर होऊन इच्छा पूर्ण होतात अशी श्रद्धा आहे. मंदिरात गणेश चतुर्थी, गणेश जयंती, सोमवती अमावास्या आणि विजयादशमीला विशेष उत्सव साजरे होतात. गणेश चतुर्थी आणि जयंतीला तीन दिवस पालखी मिरवणूक निघते.

जवळची आकर्षणे-

पेडगाव येथील प्राचीन मंदिरे आणि किल्ला 

राशीन येथील झुलती दीपमाळ आणि देवीचे मंदिर 

भिगवण येथील पक्षी अभयारण्य  

दौंड येथील भैरवनाथ आणि विठ्ठल मंदिर 

श्री सिद्धिविनायक सिद्धटेक जावे कसे? 

रेल्वे मार्ग- सिद्धटेक  पासून दौंड जंक्शन १९ किमी असून हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे.

रस्ता मार्ग- पुण्याहून सिद्धटेक ९८ किमी अंतरावर आहे. 

विमान मार्ग -सिद्धटेकला जवळचे विमानतळ पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते २०० किमी अंतरावर आहे. 

ALSO READ: मुंबईतील प्रसिद्ध 5 गणपती पंडाल

ALSO READ: सारस बाग गणपती मंदिर पुणे

मंदिराची माहिती-

हे मंदिर काळ्या पाषाणापासून बांधलेले आहे आणि बहामनी काळात  त्याची स्थापना झाल्याची नोंद आहे. मोगल आक्रमणांपासून संरक्षणासाठी मंदिराला मशिदीसारखा आकार देण्यात आला आहे. मंदिराला चारही बाजूंनी मनोरे आणि 50 फूट उंच संरक्षक भिंत आहे.तसेच गाभार्‍यातील मयूरेश्वराची मूर्ती बैठी, डाव्या सोंडेची, पूर्वाभिमुख आणि अत्यंत आकर्षक आहे. मूर्तीच्या डोळ्यात व बेंबीत हिरे बसवले आहे. मस्तकावर नागराजाचा फणा आहे. मूर्तीच्या डाव्या- उजव्या बाजूस ऋद्धिसिद्धीच्या पितळी मूर्ती असून पुढे मूषक व मयूर आहे.

कथा

असे मानले जाते की, पूर्वी सिंधू नावाच्या असुराने पृथ्वीतलावर उत्पात माजवला होता, त्याचा नाश करण्यासाठी देवांनी अखेर गणपतीची आराधना केली, तेव्हा गणपतीने मयूरावर आरूढ होऊन येथे सिंधू असुराचा वध केला.त्यामुळे गणपतीला येथे मयूरेश्वर असे नाव पडले. या गावात मोरांची संख्या जास्त असल्यामुळे त्याला मोरगाव असे म्हणतात. या मंदिरात मयूरेश्वराबरोबर ऋद्धी व सिद्धी यांच्याही मूर्ती आहेत. असे म्हणतात की ब्रम्हदेवाने दोन वेळा या मयूरेश्वराची मूर्ती बनवली आहे. पहिली मूर्ती बनवल्यावर ती सिंधुसुराने तोडली. म्हणून ब्रम्हदेवाने पुन्हा एक मूर्ती घडवली. तसेच सध्याची मयूरेश्वराची मूर्ती खरी नसून त्यामागे खरी मूर्ती असल्याचे मानले जाते. ती मूर्ती लहान वाळू व लोखंडाचे अंश व हिर्‍यांपासून बनलेली आहे. या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या मंदिराच्या समोर एक नंदीची मूर्ती आहे. असे सांगितले जाते की शंकराच्या मंदिरासाठी नंदीची मूर्ती एका रथातून नेली जात होती, मात्र येथे आल्यावर त्या रथाचे चाक तुटले. त्यामुळे या नंदीला येथेच ठेवण्यात आले. तसेच मंदिरासमोर नंदीची मूर्ती आहे, जी शंकराच्या मंदिरासाठी नेली जात होती, परंतु रथाचे चाक तुटल्याने ती येथेच स्थापित झाली. मंदिराच्या चार प्रवेशद्वारांवर सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुगातील गणपतीच्या अवतारांची चित्रे आहे.

प्रमुख उत्सव-

माघ महिन्यातील गणेश जयंती आणि भाद्रपदातील गणेश चतुर्थी  यावेळी इथे मोठी जत्रा भरते. विजयादशमी आणि सोमवती अमावास्येला विशेष उत्सव होतात. तसेच  चिंचवड येथील मोरया गोसावींच्या मंदिरातून गणेश चतुर्थी आणि माघ चतुर्थीला पालखी येते.

सांस्कृतिक महत्त्व-

मोरगावचा मोरेश्वर अष्टविनायक यात्रेचा प्रारंभ आणि समारोप बिंदू आहे. तसेच थोर गणेशभक्त मोरया गोसावी यांनी येथे पूजेचा वसा घेतला होता. मंदिर परिसरात शमी, मंदार, बेल आणि कल्पवृक्ष आहे, ज्याखाली अनुष्ठान केल्यास इच्छापूर्ती होते अशी श्रद्धा आहे.

जवळची प्रेक्षणीय स्थळे-

जेजुरी: खंडोबा मंदिर 

सासवड: संत सोपान महाराज समाधी 

नारायणपूर: एकमुखी दत्त मंदिर, शिवमंदिर, बालाजी मंदिर आणि पुरंदर किल्ला  

मोरगावचा मोरेश्वर जावे कसे? 

विमान मार्ग- मोरगावचा मोरेश्वर गणपती दर्शनासाठी जाण्याकरिता सर्वात जवळचे विमानतळ हे पुणे विमानतळ आहे. पुणे ते मोरगाव ६८ किमी असून रस्त्यांनी जोडलेले आहे. 

ALSO READ: Shri Siddhivinayak Ganapati Temple श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर

दगडूशेठ गणपतीशी संबंधित अनेक तथ्ये आहेत.असे सांगितले जाते की दगडूसेठ हे मिठाईचे व्यवसायिक होते आणि ते कलकत्त्याहून पुण्यात मिठाईचे  काम करण्यासाठी आले होते.याच काळात पुण्यात प्लेगची साथ पसरली, तेव्हा दगडूसेठने आपला मुलगा गमावला.त्यानंतर मुलाच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी दगडूसेठ हलवाईने हे गणेशाचे मंदिर बांधले. 

दगडूशेठ हलवाई ने 1893 साली गणपतीचे मंदिर बांधले आणि गणपतीची मूर्ती स्थापिली.मंदिरात कोणतीही इच्छा अपूर्ण राहत नाही, हे दगडू शेठगणपती  नवसाला पावणारे आहे. 

गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीबद्दल असेही म्हटले जाते की स्वातंत्र्यसेनानी बाळ गंगाधर टिळक यांनी सर्वप्रथम याच मंदिरात गणेशोत्सव सुरू केला. 

श्रीमंत दगडूशेठ गणपतीच्या मूर्तीच्या केवळ मुखावर 8 किलो सोन्याचे काम करण्यात आले आहे.या मूर्तीमध्ये गणपतीचे दोन्ही कान सोन्याचे असून मुकुटाचे वजन 9 किलो आहे. 

श्रीमंत दगडूशेठ गणपती मंदिर कुठे आहे ?

श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिर महाराष्ट्रातील पुणे शहरात आहे.या मंदिराशी संबंधित अनेक आख्यायिका आहेत.

दगडू शेठ गणपती मंदिरात कधी जावे-

हे मंदिर वर्षातील कोणत्याही दिवशी सुंदर दिसत असले तरी गणेशोत्सवाच्या काळात येथे वेगळेच सौंदर्य पाहायला मिळते.आकर्षक रंगीबेरंगी पताके या मंदिराची आणि फुलांनी गणपतीची आरास केली जाते. हे  पाहण्याचा आनंद वेगळाच असतो.

कल्याण-कसारा मार्गावर नदीच्या काठावर असलेले हे देऊळ खूप प्राचीन असून शकुंतलेले त्याची मूळ बांधणी केली असल्याची आख्यायिका आहे. एका सरोवरात हे देऊळ बांधले आहे. काळाच्या ओघात यामध्ये गाळ साचून हे देऊळ गाडले गेले आणि सरोवर नाममात्र राहिले. तसेच माधवराव पेशवे यांच्या राज्यकाळात पडलेल्या दुष्काळावेळी पाणी साठवण्याची सोय करण्यासाठी सरदार रामचंद्र मेहेंदळे यांनी या तळ्याचे उत्खनन करवले. व यादरम्यान जसेच्या तसे देउळ सापडले. अभंग स्वरूपात देवाची मूर्तीही  मिळाली. माधवराव पेशव्यांनी वसईची लढाई जिंकल्यावर या देवळाचे पुनरुत्थान केले. तसेच लाकडी सभामंडप देवळासमोर बांधला. या सभामंडपाचे पुनर्नवीकरण १९९५-९६मध्ये केले.

मंदिर- 

टिटवाळा येथील गणपतीचे मंदिर साधे आहेत. तसेच शेंदुराने माखलेला गणपतीबाप्पा मंदिरात प्रवेश करताच आपले लक्ष वेधून घेतो. तसेच मूर्तीच्या चार हातात आयुधे आहेत. गणपतींच्या मुर्तीला नेहमी पितांबर नेसवला जातो. तसेच मंदिरात चांदीची छत्री आहे. मंदिराच्या परिसरात एक छोटी दीपमाळ आहे आणि मंदिराच्या मागे एक सरोवर देखील आहे. 

गणपतीची मूर्ती अशी आहे- 

हे मंदिर ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण तालुक्यातील टिटवाळा येथे नदीच्या काठावर बांधले आहे. मंदिरात साडेतीन फूट उंचीची शेंदुराने माखलेली गणपतीची मूर्ती आहे. नाभी व मूर्तीचे डोळे सफ्टीक मण्यांची आहे. या मूर्तीच्या चरणांशी यक्ष-गंधर्व आहे तर डाव्या आणि उजव्या बाजूला रिद्धी-सिद्धी आहे. तसेच गणपतीची मूर्ती डाव्या सोंडेची आहे. अशी मान्यता आहे की या गणपती बापांच्या अशीर्वादाने मुला-मुलींचे विवाह लवकर जुळतात. व सभा मंडपात चांदीचा उंदीर आहे व भक्तगण या उंदीरच्या कानात आपली इच्छा सांगतात.  

आख्यायिका- 

पुराणकाळात शकुंतलेची विस्मृती राजा दुष्यंतला झाली. तसेच यानंतर या गणपतीची स्थापना कण्व मुनींनी केली व शकुंतलेस उपासना करण्यास सांगितले. शकुंतलेले मुनींनी सांगितल्या प्रमाणे उपासना केली आणि ऋषि दुर्वासांच्या शापातून मुक्त झाली. त्यानंतर राजा दुश्यंतला शंकुतला आठवली व नंतर शकुंतला- दुष्यंत यांचे परत मिलन झाले अशी आख्यायिका सांगितली जाते. शकुंतलेला शाप ऋषि दुर्वासांचे यथायोग्य स्वागत केले नसल्याने मिळाला होता. म्हणून या शापमुळे राजा दुष्यंताला शकुंतलेचा विसर पडला. या गणपतीची आराधना शकुंतलेने केल्याने दुष्यंताला सारे काही आठवले व शकुंतलेला तिचे प्रेम परत मिळवून देणारा गणपती म्हणजेच टिटवाळ्याचा महागणपती आहे. 

Edited By- Dhanashri Naik 

मुंबईपासून सुमारे ३५० कि.मी. अंतरावर असलेल्या कोकणातील रत्नागिरी जिह्यातील गणपतीपुळ्याचे गणेशस्थान पेशवेकालीन अती प्राचीन आहे. या लंबोदराच्या स्थानाचा इतिहास मुद्गल पुराणादी प्राचीन वाङमयात पश्चिमद्वार देवता या नावाने आहे. कोकणातील प्रत्येक देवस्थान आणि देवतांविषयी वेगवेगळ्या दंतकथा आहेत.

हिंदुस्थानच्या आठ दिशांत आठ द्वार देवता आहे. त्यापैकी गणपतीपुळ्यातील देवता ही पश्चिमद्वार देवता आहे. मोगलाईच्या काळात ( सुमारे इ.स. १६०० च्या पूर्वी ) आज ज्या ठिकाणी स्वयंभू गणेश मंदिर आहे, त्या ठिकाणी डोंगराच्या पायथ्याशी केवड्याचे बन होते. त्या ठिकाणी बाळंभटजी भिडे हे ब्राह्मण रहात होते. ते गावचे खोत होते. मोगलाईच्या काळात भिडेंवर संकट कोसळले. भिडे हे दृढनिश्चयी होते. "आलेले संकट निवारण झाले तरच अन्नग्रहण करीन", असा निश्चय करुन त्यांनी आराघ्य दैवत मंगलमूर्तीची उपासना करण्यासाठी या केवड्याच्या बनात तपस्या करण्यासाठी मुक्काम केला.

अन्नपाणी वर्ज करणाऱ्या भिडेंना एके दिवशी दृष्टांत झाला की, "मी या ठिकाणी भक्तांच्या कामना परिपूर्ण करण्यासाठी आगरगुळे (गणेशगुळे) येथून दोन गंडस्थळे व दंतयुक्त स्वरुप धारण करुन प्रकट झालो आहे. माझे निराकार स्वरुप डोंगर हे आहे. माझी सेवा, अनुष्ठान, पूजाअर्चा कर, तुझे संकट दूर होईल." असा दृष्टांत झाला. त्याच कालखंडात खोत भिडे यांची गाय सतत काही दिवस दूध देत नव्हती. म्हणून गुराख्याने बारीक लक्ष ठेवले. तेव्हा त्याला दिसले की सघ्याच्या मूर्तीच्या जागी डोंगरावरील एका शिळेवर गायीच्या स्तनातून सतत दूधाचा अभिषेक होत होता. हा प्रकार त्याने खोतांना सांगितला, त्यांनी तात्काळ सर्व परीसराची सफाई केली व त्यांना दृष्टांतातील गणेशाची मूर्ती आढळली. त्या ठिकाणी गवताचे छप्पर घालून त्यांनी छोटेसे मंदिर उभारले. सारी धार्मिक कृत्ये भिडे भटजींनी सुरु केली.

गणपतीपुळ्याला गणपतीपुळे हे नाव कसे पडले याचीही एक कथा आहे. पूर्वी या गावात फारशी वस्ती नव्हती. वस्ती झाली ती गावाच्या उत्तरेच्या बाजूला. गाव पश्चिम दिशेने उतरण असून बराचसा भाग पुळणवट आहे. हिंदुस्थानच्या पश्चिम भागाची मुख्य सीमा जो सिंधुसागर आहे, त्या लगतचे गाव असून सकल देवतांमध्ये आराध्यदैवत अशी श्री मंगलमुर्ती तिने आपल्या निवासस्थानाला योग्य ठिकाण असे पाहून या समुद्रकिनारी निवास केला आहे. समुद्रापुढे पुळणीचे (वाळूचे) भव्य मैदानात गणपतीचे महास्थान असल्यामुळे या गावाला गणपतीपुळे म्हटले जावू लागले.

श्रींच्या मंदिरातील विविध उत्सव

भाद्रपदी उत्सव

भाद्रपद शुद्ध १ ते भाद्रपद शुद्ध ५.

दररोज रात्री आरत्या, मंत्रपुष्प व कीर्तन असा कार्यक्रम असतो.

वामन द्वादशीचे दिवशी महाप्रसाद असतो.

माघ उत्सव

माघ शुद्ध १ ते माघ शुद्ध ५.

दररोज रात्री आरत्या, मंत्रपुष्प व कीर्तन असा कार्यक्रम असतो.

माघ शुद्ध ६ रात्रौ सांस्कृतिक कार्यक्रम.

माघ शुद्ध ७ दुपारी महाप्रसाद व रात्रौ सांस्कृतिक कार्यक्रम.

दसरा

विजया दशमीचे दिवशी सकाळी श्री भिडे खोत यांच्या समाधीची पूजा करुन भक्तजनांना २१०० बूंदी लाडूचा प्रसाद वाटला जातो. सर्व नगारे, सुर, सनई याची पूजा केली जाते. सायंकाळी सीमोल्लंघनासाठी पालखी बाहेर पाते. प्रदक्षिणा मार्गावर क्षमीच्या वृक्षाखाली पालखी थांबते. त्या ठिकाणी पूजा होवून सोने म्हणून क्षमीच्या झाडाची पाने लुटली जातात. मंदिरात येवून ती पाने गणपतीला अर्पण केली जातात व पालखी सोहळा पूर्ण होतो.

दीपोत्सव

कोजागिरी पौर्णिमा ते त्रिपूरी पौर्णिमा.

अश्विन शुद्ध १५ ते कार्तिक शुद्ध १५. दररोज सायंकाळी आरतीच्या वेळी पणत्या लावून दिपोत्सव साजरा केला जातो.

वसंतपूजा

चैत्र शुद्ध १ ते वैशाख शुद्ध 3 ( गुढीपाडवा ते अक्षय्यतृतीया).

श्रींची पालखी मिरवणूक

प्रत्येक संकष्टीला एका अशी वर्षातून बारावेळा, तसेच गुढीपाडवा, दसरा, दीपावली (पहीला दिवस), गणेश चतुर्थी (भाद्रपद शु.४), माघी चतुर्थी (माघ शु.४) या पाच दिवशी अशी वर्षातून सतरा वेळा श्रींची पालखी मिरवणूक काढली जाते.

गणपतीपुळेची प्रसिद्ध आरती

आरती सुंदर वदनाची । गिरिजा शशिघर तनयाची ।

स्वयंभू पश्चिम दिग्विसी । प्रकटला भक्त रक्षणासी ।

सन्मुख सागर समदृष्टी । शोभतो हरित गिरिपृष्टी ।

विराजे सिंदुर सर्वांगा । वाहते सव्य नाभीगंगा ।

वर्णु काय तीर्थ महिमा ऽऽऽ ।

स्थान हे पुलिन, असे जरी विजन, निवासे परम कृपेने पावन ते जाणिले ।

त्रिभूवनी क्षेत्र धन्य झाले । देखता मूर्ती गणेशाची । होईना तृप्ती नयनांची ।

आरती सुंदर वदनाची । गिरिजा शशिघर तनयाची ।

जय जय सुमुख एकदंता । वरदा ऋद्धिसिद्धीकांता ।

जपता द्वादश नामांसी । कामना सिद्धी पदा नेसी।

शोभवी प्रणव रुप वदना । क्षाळितो तीर्थराज चरणां।

अहा ती अस्तसमय शोभाऽऽऽ ।

पूजितो तरणी। स्वर्णमय किरणी । निनदे गगनी । गर्जना मंद अंबुधीची । चालते दिव्य दुंदुभीची ।

आरती सुंदर वदनाची । गिरिजा शशिघर तनयाची ॥2॥

भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला । भक्तगण येत दर्शनाला ।

उगवता धन्य माघमास । लागते रीघ यात्रिकांस ।

सकलजन नारी-नर येती । दर्शने पाप मुक्त होती ।

काय तो यात्रेचा दिवस ऽऽऽ ।

मिळेना वाट, उसळली लाट, स्वारीचा थाट, दाटते गर्दी भाविकांची । पालखी निघे मोरयाची ।

आरती गाऊनी सदभावे । त्रिविक्रम शांतिसुखा पावे ।

आस ही पुरवी दासाची । भक्ती दे अखंड चरणाची ।

आरती सुंदर वदनाची । गिरिजा शशिघर तनयाची ।

रचना- त्रिविक्रम परशराम केळकर, गणपतीपुळे

फोटो : गणपती पुळे संस्थान

Edited by: Ratnadeep Ranshoor

इतिहास-

सीताबर्डी परिसराच्या पर्वतीय क्षेत्रांमध्ये इंग्रज आणि भोसले यांच्यामध्ये युद्ध झाले होते. यांमधील असे सांगण्यात येते की, भोसले राजा गणपतीचे दर्शन करण्यासाठी या टेकडीवर जायचे. यामंदिरामध्ये 350 वर्ष प्राचीन गणपतीची मूर्ति आहे. ही मुर्ती पिंपळाच्या विशाल वृक्षाखाली स्थापित आहे. या मंदिरात एकाच वेळी भगवान विष्णू आणि श्री गणेश यांचे दर्शन आणि पूजा करण्याचे सौभाग्य लाभते. 

तसेच हे गणपती मंदिर नागपूरवासियांचे आराध्य दैवत आहे. इथे हजारोंच्या संख्याने भक्त दर्शनासाठी येतात. तसेच अंगारिका चतुर्थी, संकष्टी चतुर्थी, माघी चतुर्थीला इथे मोठा उत्सव असतो. तसेच 10 दिवसीय गणेश उत्सवामध्ये भक्तांची मोठ्या प्रमाणात गर्दी होते. सामान्य लोकांपासून तर सेलिब्रेटी पर्यंत भक्त इथे दर्शनाला येतात. टेकडीवरील गणेश मंदिरात आरती दिवसातून चार वेळेस केली जाते. तसेच येथील आरतीला सर्व जातीधर्माचे लोक उपस्थित राहतात. हेच येथील मुख्य आकर्षण आहे.  

सीताबर्डी गणपती मंदिर नागपूर जावे कसे?

नागपूर शहरामध्ये गेल्यानंतर मंदिरापर्यंत पोहचण्यासाठी खासगी वाहन सहज उपलब्ध होते. तसेच रेल्वे मार्गाने जायचे असल्यास नागपूर जंक्शन अनेक रेल्वे मार्गाला जोडलेला आहे. तसेच विमान मार्गाने जायचे असल्यास नागपूरमध्ये देखील विमानतळ आहे. इथून रिक्षा किंवा कॅब च्या मदतीने सहज मंदिरापर्यंत पोहचता येते.  

मोती डूंगरी गणेश मंदिराचा इतिहास-

मोती डुंगरी गणेश मंदिराचा इतिहास 400 वर्ष जुना मानला जातो. तसेच हे पवित्र आणि प्रसिद्ध मंदिर 1761 मध्ये सेठ जय राम पल्लीवाल यांच्या देखरेखीखाली बांधण्यात आले होते. तसेच मोती डुंगरी गणेश मंदिराबाबत असेही मानले जाते की त्याचे बांधकाम राजस्थानच्या सर्वोत्तम दगडांनी सुमारे 4 महिन्यांत पूर्ण झाले होते. या मंदीराची वास्तुशैली पर्यटकांना आकर्षित करते. 

मोती डूंगरी गणेश मंदिर आख्यायिका-

मोती डुंगरी गणेश मंदिराची कहाणी खूप रंजक आहे. असे सांगितले जाते की, गणेशमूर्ती घेऊन राजा बैलगाडीतून प्रवास करून परतत होता, पण ज्या ठिकाणी बैलगाडी थांबवली जाईल, त्या ठिकाणी गणेशाचे मंदिर बांधले जाईल, अशी अट होती. कथेनुसार गाडी डुंगरी टेकडीच्या पायथ्याशी थांबली. सेठ जय राम पल्लीवाल यांनी त्याच ठिकाणी मंदिर बांधण्याचा निर्णय घेतला.

मोती डूंगरी गणेश मंदिर महत्व-

मोती डुंगरी गणेश मंदिर खूप खास आहे. हे जयपूर तसेच संपूर्ण राजस्थानमधील सर्वात मोठ्या गणेश मंदिरांपैकी एक आहे. या मंदिरात दररोज हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. तसेच गणेश चतुर्थीच्या विशेष मुहूर्तावर दररोज लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात. दर बुधवारी मंदिर परिवारात मोठी जत्रा भरते आणि या दिवशी जास्तीत जास्त भाविक येतात असे सांगितले जाते. मंदिराच्या आवारात शिवलिंगाची स्थापनाही केली आहे. याशिवाय लक्ष्मी-नारायणाच्या मूर्तीचीही प्रतिष्ठापना केली जाते. दररोज पहाटे 5 ते दुपारी 1:30 या वेळेत मंदिरात जाता येते. यानंतर दुपारी साडेचार ते रात्री नऊ या वेळेत दर्शनासाठी येता येईल. 

मोती डूंगरी गणेश मंदिर जयपूर जावे कसे?

विमान मार्ग- सांगानेर विमानतळ मोती डुंगरी गणेश मंदिराजवळ आहे जे मोती डुंगरी गणेश मंदिरापासून 10 किमी अंतरावर आहे. विमानतळावरून टॅक्सी, कॅब किंवा रिक्षाने येथे सहज पोहोचता येते.

रेल्वे मार्ग- मोती डुंगरी गणेश मंदिराजवळचे स्टेशन जयपूर रेल्वे स्टेशन आहे. टॅक्सी, कॅब किंवा रिक्षाने येथे सहज पोहोचता येते.

रस्ता मार्ग- जयपूर अनेक राष्ट्रीय महामार्गांशी जोडलेले आहे. देशाच्या कोणत्याही भागातून रस्त्याने जयपूरला पोहोचता येते आणि मोती डुंगरी गणेश मंदिराला सहज भेट देता येते.

सारस बागेतील गणपती मंदिर हे अनेक श्रद्धाळूंना आकर्षित करते. श्रद्धाळू आपली प्रार्थना देवापर्यंत पोहचवण्यासाठी आणि दिव्य ऊर्जा आत्मसात करण्यासाठी या मंदिराच्या परिसरात बसतात. मंदीरामध्ये कृत्रिम सरोवर आहे. सरोवरच्या चारही बाजूला मार्ग आहे. अभ्यागत पायवाटेने चालत जाऊ शकतात ज्यामुळे तुम्हाला जलाशयातील मासे पाहता येतील. तसेच कधी कधी संध्याकाळी पाण्याचे कारंज्या देखील सुरू करतात. मग जलाशयला जणू निसर्गाचे अलंकार घातले जातात. 

इतिहास-

सारस बागेतील गणपती मंदिर हे सर्वात प्राचीन आणि प्रसिद्ध मंदिरांपैकी आहे मंदिर आहे. या मंदिराचे निर्माण 1784 मध्ये श्रीमंत माधवराव पेशवे यांच्या व्दारा करण्यात आले आहे. पण या मंदिराचा इतिहासात असे आढळते की, श्रीमंत नानासाहेब पेशवे यांनी पर्वती पहाडांवर एक सरोवर निर्माण करण्याचे आदेश दिले होते. सरोवर तयार झाल्यानंतर नानासाहेबांनी त्याचे नाव सारस बाग ठेवले. मग माधवरावांनी या सारस बागेमध्ये सारस बाग गणपती मंदिराचे निर्माण केले. हे मंदिर सरोवराच्या केंद्र स्थानात स्थापित आहे. यामंदिरामध्ये प्रत्येक दॆवशी हजारोच्या संख्येने श्रद्धाळू दर्शन घेतात. तसेच तसेच चतुर्थी आणि दहा दिवसीय गणेशउत्सव इथे मोठ्या प्रमाणात भव्य साजरा होतो. 

सारस बाग गणपती मंदिर पुणे जावे कसे?

राज्य परिवहन बसने पुण्यातील स्वारगेट बस डेपोपर्यंत जात येते. स्वारगेट वरून सारस बागेपर्यंत पोहचण्यासाठी रिक्षा, कॅब करून जाता येते.  

तसेच रेल्वेने प्रवास करायचा असल्यास पुणे जंक्शन ला उतरून स्टेशनवरून अनेक वाहन उपलब्ध होते. सहज सारस बागेपर्यंत पोहचता येते. 

तसेच सारस बाग पुणे विमानतळापासून 18 किलोमीटर अंतरावर आहे. विमानतळावरून देखील रिक्षा किंवा कॅब च्या मदतीने बागेपर्यंत पोहचता येते. 

इतिहास-

या मंदिराला अतिशय प्राचीन इतिहास लाभला आहे. या मंदिराची स्थापना चोल राजा कुलोथुंगा चोल याने 11व्या शतकाच्या सुरुवातीला केल्याचे सांगितले जाते. तर 1336 मध्ये विजयनगर राजघराण्यातील सम्राटांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. हे मंदिर गणेशाच्या इतर मंदिरांपेक्षा अगदी वेगळे आणि अद्भुत आहे. हे एक असे मंदिर आहे ज्यामध्ये मध्यभागी एक नदी वाहते आणि येथे एक अतिशय विशाल आणि अद्वितीय अशी गणपतीची मूर्ती आहे जी स्वतःच वाढत राहते. येथे येणाऱ्या भक्ताची प्रत्येक मनोकामना पूर्ण होते आणि श्रीगणेश भक्ताची पापे हरण करतात असे इथे मानले जाते.  

तसेच हे मंदिर आपल्या विशिष्ट ऐतिहासिक शैलीमुळे प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्या भिंती आणि खांब शिलालेख आणि शिल्पांनी सजवलेले आहेत जे मंदिराचा इतिहास आणि महत्त्व प्रकट करतात. तसेच काही शिलालेख तामिळ, तेलगू आणि कन्नड भाषेत आहे. व त्यामध्ये मंदिरासाठी योगदान देणाऱ्या राजे आणि दानशूरांची नावे यांचा उल्लेख आहे. काही शिल्पांमध्ये रामायण, महाभारत आणि गणेश पुराण यांसारखी हिंदू महाकाव्य आणि पुराणांमधील दृश्ये आणि कथांचे वर्णन केले आहे. मंदिरात एक गॅलरी देखील आहे ज्यामध्ये मंदिर आणि त्यातील उत्सवांची चित्रे आणि छायाचित्रे प्रदर्शित केली जातात. देशातील वेगवगेळ्या भागातून भक्त पूजा करण्यासाठी कनिपकम विनायक मंदिरात येतात. मूर्तीच्या कपाळावर तीन रंग आहे. पांढरा, पिवळा आणि लाल. ब्रह्मोत्सवम या मंदिरातील मुख्य उत्सव आहे. जो प्रत्येक वर्षी विनायक चतुर्थीला साजरा करण्यात येतो. तसेच या मंदिरात विनायक चतुर्थी, संकष्टी चतुर्थी, महाशिवरात्री, राम नवमी, हनुमान जयंती, नरसिंह जयंती, कृष्ण जन्माष्टमी, नवरात्री, विजया दशमी, दिवाळी, कार्तिक पौर्णिमा, धनुर्मास आणि मकरसंक्रांति हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात.  

इथे येणाऱ्या भक्तांची मान्यता आहे की, कनिपकम गणेश मंदिर मध्ये आलेला भक्त कधीही रिकाम्या हाती परत जात नाही. याशिवाय या मंदिराचे सर्वात मोठे आणि वेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे असलेल्या विनायकाच्या मूर्तीचा आकार दिवसेंदिवस वाढत आहे. याचा पुरावा म्हणजे त्याचे पोट आणि गुडघे, ज्याचा आकार दररोज वाढत आहे. असे सांगितले जाते की विनायकाचे भक्त श्री लक्ष्मम्मा यांनी त्यांना एक कवच भेट दिले होते, परंतु मूर्तीच्या वाढलेल्या आकारामुळे ते मूर्तीवर बसत नाही.

तसेच या मध्ये असलेली नदी सुद्धा इथे येणाऱ्या पर्यटकांना आकर्षित करते. या मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी भक्तांना परीक्षा द्यावी लागते. तसेच विनायकाचे दर्शन घेण्याअगोदर भक्तांना नदीत डुबकी लावावी लागते. 

विनायकला आपल्या मिठीत घेतलेल्या नदीचीही एक अनोखी कहाणी आहे. असे म्हणतात की सांखा आणि लिखिता नावाचे दोन भाऊ होते. एके दिवशी दोन्ही भाऊ कनिपकमला फिरायला गेले. प्रवास लांबचा होता त्यामुळे दोन्ही भाऊ दमले आणि वाटेत लिहिताला भूक लागली. वाटेत त्याला एक आंब्याचे झाड दिसले आणि तो तोडण्याच्या तयारीत होता. त्याचा भाऊ संकेत याने त्याला तसे करण्यास मनाई केली मात्र त्याने ऐकले नाही. संतापलेल्या सांखाने लिखिताची तक्रार स्थानिक पंचायतीकडे केली, जिथे शिक्षा म्हणून तिचे दोन्ही हात कापण्यात आले. लिहिताने नंतर कनिपक्कमजवळ असलेल्या त्याच नदीत आपले हात ठेवले, त्यानंतर तिचे हात पुन्हा जोडले गेल्याचे सांगितले जाते. या घटनेनंतरच या नदीचे नाव बहुदा पडले. या नदीचे महत्त्व इतके आहे की कनिपक्कम मंदिराला बहुदा नदी या नावानेही ओळखले जाते.

कनिपकम विनायक मंदिर, चित्तूर जावे कसे?

कनिपकम विनायक मंदिर चित्तूर शहरापासून 11 किमी आणि तिरुपती शहरापासून सुमारे 75 किमी अंतरावर कनिपाकम गावात आहे. मंदिर रस्ते, रेल्वे आणि हवाई मार्गाने चांगले जोडलेले आहे आणि तुम्ही विविध वाहतुकीच्या मार्गांनी मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.

रस्ता मार्ग- चित्तूर, तिरुपती, बंगळुरू, चेन्नई आणि इतर जवळपासची शहरे या शहराशी जोडलेली आहे. शहरांमधून मंदिराकडे रस्त्याने सहज प्रवेश करता येतो. कानिपकमला जाण्यासाठी भक्त राज्य किंवा खाजगी बसची मदत घेऊन शकतात किंवा मंदिरात जाण्यासाठी रिक्षा किंवा कॅब सहज उपलब्ध होते.   

रेल्वे मार्ग- मंदिराच्या सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन चित्तूर रेल्वे स्टेशन आहे, जे मंदिरापासून 12 किमी अंतरावर आहे. चित्तूर रेल्वे स्थानक तिरुपती, बंगलोर, चेन्नई आणि इतर प्रमुख शहरे आणि शहरांना   जोडलेले आहे. मंदिरात जाण्यासाठी रेल्वे स्टेशनवरून बस, टॅक्सी किंवा रिक्षा सहज उपलब्ध होते. 

विमान मार्ग- मंदिराच्या सर्वात जवळचे विमानतळ तिरुपती विमानतळ आहे, जे मंदिरापासून 80 किमी अंतरावर आहे. तिरुपती विमानतळ हे हैदराबाद, बंगलोर, चेन्नई आणि इतर प्रमुख शहरे आणि शहरांना   जोडलेले आहे. विमानतळावरून मंदिरात जाण्यासाठी  बस, टॅक्सी किंवा कॅब ने जाऊ शकतात. 

महाराष्ट्र नैसर्गिक पर्यटनाचा अनमोल ठेवा लाभलेला आहे. तसेच आज आपण माहिती पाहणार आहोत महाराष्ट्राचे प्रसिद्ध पर्यटन कोकण. तसेच आता या वर्षी सात सप्टेंबरला गणपती बाप्पांचे आगमन होणार आहे. अनेक लोक गणेश उत्सव दरम्यान ठिकठिकणांच्या गणपतींचे दर्शन घेतात. 

इतिहास -
तसेच कोकण मध्ये असलेले पोखरबाव गणेश मंदिर हे अतिशय सुंदर मंदिर आहे. निसर्गाच्या कुशीत वसलेले हे मंदिर दरवर्षी अनेक पर्यटकांना आकर्षित करते. पोखरबाव गणेश मंदिर हे दाभोळे गावापासून अवघ्या 2 किमी अंतरावर स्थापित आहे. तसेच या मंदिराच्या बाजूला पाण्याचा जिवंत झरा हा सतत वाहत असतो. तसेच या मंदिराच्या शेजारीच एक भाला मोठा डोंगर आहे. व त्या डोंगरात एक छिद्र आहे. व हा जिवंत झरा या डोंगराच्या खालूनच वाहतो. तेथील स्थानिक लोकांचे म्हणणे आहे की, हा डोंगर नैसर्गिकरित्या पोखरला गेला होता. व यातूनच पाण्याचा झरा वाहू लागला. या पोखरलेल्या डोंगरच्या पायथ्याशी असलेले सुंदर असे टुमदार गणपती बाप्पांचे मंदिर पोखरबाव गणेश मंदिर म्हणून सर्वदूर प्रसिद्ध झाले. हे मंदिर श्री गणेश यांना समर्पित आहे. तसेच आसनावर स्थापित ही श्री गणेशांची मूर्ती काळ्या पाषाणाची असून बाजूला वाहन उंदीराची सुंदर मूर्ती देखील आहे. हे मंदिर तेथील स्थानीय नागरिकांचे श्रद्धास्थान आहे. या मंदिरात गणेशउत्सव साजरा करण्यात येतो. तसेच या मंदिराला फुले, पताका, लाइटिंग याने सजवण्यात येते. गणपती बापांना मोदकाचा नैवेद्य दाखवण्यात येतो. महाआरती होते. गणेशउत्सवाचा दहा दिवसात अनेक भक्त इथे दर्शन घ्यायला येतात. निसर्गाच्या कुशीत वसलेले हे मंदिर जागृत देवस्थानांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते. तसेच या मंदिरात भगवान शंकरांची देखील शिवलिंग आहे. तसेच अशी आख्यायिका आहे की, ही महादेवांची शिवलिंग अनेक वर्षांपासून पाण्याखाली होती. नंतर तेथील पुजारींना स्वप्नात दृष्टांत झाल्यानंतर ही शिवलिंग पाण्यामधून बाहेर काढून तिची स्थापना करण्यात आली.  

पोखरबाव गणेश मंदिर दाभोळे जावे कसे?

देवगड पासून 13 किमी अंतरावर असलेल्या पोखरबाव गणेश मंदिरात जाण्यासाठी तुम्ही देवगड वरून खाजगी वाहन ने जाऊ शकतात. तसेच दाभोळे गावापासून 2 किमी अंतरावर हे मंदिर आहे. येथून सुद्धा खाजगी वाहन किंवा रिक्षा, टॅक्सी ने तुम्ही मंदिरापर्यंत पोहचू शकतात. 

हे मंदिर गिरिगोसावी पंथीयांच्या तंत्रमार्गीयांचे असल्याने सर्वसामान्य भाविकजन इथे फिरकत नव्हते. मंदिरात सध्याची मुख्य मूर्ती त्रिशुंड गजाननाची असली तरी शिवमंदिर उभारण्याची मूळ कल्पना असावी.

इतिहास

हे मंदिर भीमगीरजी गोसावी महंतानी २६ ऑगस्ट १७५४ रोजी बांधून पूर्ण केले. त्यांचे वंशज इंदूरला घामपूर गावात राहत. सरकारी नोंदीत इ.स. १९१७ पर्यंत मंदिराला मालकच नव्हता. मंदिरासमोर असलेल्या झाडाची एक फांदी जवळच्या नेर्लेकर यांच्या घरावर गेली म्हणून त्यांनी पालिकेत तक्रार केली; तेव्हा पालिकेने चौकशी केली. मंदिराचे मालक इंदूरला गोसावी नावाचे गृहस्थ असल्याचे समजले. त्यांना इंदूरहून बोलावून आणले. त्यांनी झाड समूळ तोडून टाकले. नंतर मंदिराच्या पुढच्या भागात लाकडाची वखार चालू केली; तर मंदिराच्या सभामंडपाला कोळशाचे गोदाम केले. पुढे ही वखार कुलकर्णी नावाच्या मित्राला देऊन ते इंदूरला निघून गेले. १९४५ साली वहिवाटदार म्हणून कैलासगीर गोसावींचे नाव लागले. पण, कागदोपत्री पुरावा देता न आल्याने त्यांचा मंदिरावरचा हक्क गेला. सन १९८५ साली मंदिराच्या देखभालीसाठी एक ट्रस्ट स्थापन झाला.

मंदिर

संपूर्णपणे काळ्या पाषाणात केलेले मंदिर पेशवाईतील शिल्पकलेचा अनोखा नमुना आहे. मंदिराची मांडणी करताना वर मंदिर व खाली तळघर, समाधी व हठयोग्यांची पाठशाळा चालावी, अशी योजना होती. सर्व दिनचर्येची सोय तळघरात होती. प्रातर्विधीसाठी नागझरीजवळ जाण्याची भुयारी पाऊलवाट होती. विहिरीच्या भिंतीत पाण्याच्या पातळीवर एक मोठी खोली होती. तेथे तंत्रसाधकांच्या प्रमुख गुरुवर्यांसाठी स्नानाचा संगमरवरी चौरंग होता.

तळघरातील खोल्यांना दरवाजे व खोल्यांच्या भिंतींना कोनाडे आहेत. खोलीच्या छताला दगडात दोन खाचा असून त्या खोबणीतून दोराच्या साह्याने छताला उलटे टांगून घेऊन पेटत्या निखार्‍यावर काही ठरावीक वनस्पतींचा धूर करून तो तोंडावर घ्यावयाचा, हा धूर साधनेचा विधी असे.

मंदिराचे गर्भगृह, दर्शनमंडप, सभामंडप असे तीन भाग आहेत. मंदिर जमिनीपासून साडेतीन फूट उंच चौथर्‍यावर आहे. सभामंडप व मूळ गर्भगृह खोलवर आहे.

गर्भगृहात गजाननाच्या मूर्तीमागे जो कोनाडेवजा भाग आहे. त्यात शेषशायी भगवानांची एक साडेतीन फूट उंचीची रेखीव मूर्ती आहे, पण गर्भगृहातील अंधार व गणेशमूर्तीमुळे ती दिसत नाही.

गणपतीच्या मूर्तीची मूर्तीची बैठक चौकोनी असून मयूरावर त्रिशुंड गणपती बसलेला आहे. तीन शुंडांपैकी उजवी सोंड खालच्या हातात असलेल्या मोदकपात्रास स्पर्श करीत आहे. मधली सोंड पोटावर रुळत आहे आणि डावी सोंड डाव्या मांडीवर बसलेल्या शक्तीच्या हनुवटीस स्पर्श करीत आहे.

मंदिराला शिखर नाही. वरच्या बाजूस कासव आहे. मंदिरावर शिखराऐवजी एकावर एक अशी शिवलिंगे आहेत. त्रिशूंड गणपती मंदिराच्या आसपास इतर मंदिरेही आहेत. त्यापैकी सर्वांत लोकप्रिय म्हणजे नागेश्वर मंदिर. त्याभोवती इतर लहान मंदिरे आहेत. त्यात विठ्ठल, मारुती, काळाराम आणि विष्णू यांच्या मूर्ती आहेत. जुने बेलबाग मंदिर म्हणूनही हे प्रसिद्ध आहे.

मंदिर

रांजणगावचे श्री महागणपतीचे मंदिर पूर्वाभिमुख असून, मुख्य रस्त्यावर उजवीकडे आहे. दक्षिणायन आणि उत्तरायण यांचा मध्य काळात सूर्याचे किरण मूर्तीवर पडतील, अशी मंदिराची वैशिष्ट्यपूर्ण बांधणी केली आहे. मूळ मूर्तीला "महोत्कट' असे नाव असून, तिला दहा सोंडा व वीस हात आहेत, असे म्हणतात, परंतु ती तळघरात ठेवलेली आहेत. येथील पूजेकरिता ठेवलेल्या मूर्तीच्या बाजूला ऋद्धी-सिद्धी आहेत. हा गणपती नवसाला अगदी हमखास पावतो, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. 

सभामंडपातून आत गेल्यावर गाभाऱ्यात गणेशाची डाव्या सोंडेची आसन घातलेली रेखीव मूर्ती आहे. मूर्तीचे कपाळ रुंद असून दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धी आहेत. या मूर्तीच्या खालच्या बाजूला तळघर आहे. तळघरात महागणपतीची अजून एक लहान मूर्ती आहे. ही गणपतीची मूळ मूर्ती असून, तिला दहा सोंडा व वीस हात आहेत, असे सांगतात.

पौराणिक कथा

आराधनेद्वारे गणपतीला प्रसन्न करवून भगवान शंकराशिवाय इतर कोणी आपला वध करू शकणार नाही, असा वर त्रिपुरासुराने मिळवला. या वरामुळे त्रिपुरासूर उन्मत्त झाला. सर्व देवांना त्याने पराभूत केले. सर्व देव हिमालयात दडून बसले. त्रिपुरासूर मोठ्या ऐटीत इंद्राच्या आसनावर जाऊन बसला व त्याने आपली वक्रदृष्टी शंकराकडे वळवली. त्याच्याकडे जाऊन त्याने कैलास पर्वताची मागणी केली. त्रिपुरासुराचे दोन सेनापती भीमकाय व वज्रदंत यांनी भूलोकी सर्वांना त्रास देण्यास प्रारंभ केला. तेव्हा एका ब्राह्मणाचे रूप घेऊन शंकर त्रिपुरासुराकडे आले व मला चौसष्ट कला येतात, त्या दाखवण्यासाठी आलो आहे, असे सांगितले. त्रिपुरासुराने तुझी कला आवडली तर तू जे मागशील ते देईन असे सांगितले. ब्राह्मणाने तीन विमाने करून दिली व त्याला सांगितले, "यातून तू कुठेही जाऊ शकशील, मात्र शंकराने बाण मारल्यास तुझा नाश होईल. त्रिपुरासुराने आनंदाने त्या ब्राह्मणाला दहा गावे बक्षीस दिली. नंतर त्रिपुरासुर व शंकर यांच्यात तुंबळ युद्ध झाले. शंकराने "प्रणम्य शिरसा देवम्‌' या श्‍लोकाचे स्मरण करून, एका बाणात त्रिपुरासुराचा वध केला. कार्तिक शुद्ध पौर्णिमेला ही घटना घडली म्हणून या दिवसाला "त्रिपुरी पौर्णिमा' म्हणतात. शंकराने गणेशाचे जेथे स्मरण केले ते मणिपूर गाव होय. तिथे शंकराने गजाननाची स्थापना केली. आज तेच गाव रांजणगाव म्हणून ओळखले जाते.

पुणे-अहमदनगर रस्त्यावर व पुण्यापासून ५० किलोमीटरवर रांजणगाव येथे हे देऊळ आहे.

यावर्षी 7 सप्टेंबरला सर्वीकडे गणेश चतुर्थीचा उत्सव साजरा करण्यात येणार आहे. 10 दिवसीय गणेशोत्सवचे आयोजन महाराष्ट्रमध्ये खूप भव्य दिव्य केले जाते. यादरम्यान महाराष्ट्रातील प्रत्येक गल्लीमध्ये पंडाल मध्ये गणपतीची विशाल मूर्ती स्थापित करण्यात येते. तसेच राजधानी मुंबई मध्ये वेगवेगळे गणेश मंडळ गणपती बसवतात. जे खूप भव्य आणि विशाल असतात. मुंबईमधील काही प्रतिष्ठित पंडाल मधील गणेशोत्सव पूर्ण देशात प्रसिद्ध आहे. तुम्ही देखील नक्की पहा मुंबई मधील हे प्रसिद्ध गणेश पंडाल. 

लालबागचा राजा-

सेंट्रल मुंबई मधील लालबाग बाजार येथील लालबाग स्टेशनजवळ स्थित ‘लालबागचा राजा’ हा मुंबई मधील सर्वात प्रतिष्ठित आणि प्रसिद्ध गणेश पंडाल आहे. या पंडाल मध्ये भक्तांना गणपती बाप्पाचे विशालकाय स्वरूप पाहावयास मिळते. लालबाग मध्ये विराजित होणारी बाप्पाची मूर्ती नवसाचा गणपती नावाने ओळखली जाते. गणपती बाप्पाचे हे भव्य स्वरूप सर्वांच्या मनोकामना पूर्ण करणारे आहे. 10 दिवसीय गणेशोत्सव मध्ये रोज लाखोंच्या संख्येने भक्त दर्शन घेतात. 

अंधेरीचा राजा-

मुंबई मधील गणेशोत्सव मध्ये सहभागी होणाऱ्या लोकांनी अंधेरीच्या राजा याचे दर्शन जरूर करावे. अंधेरीचा राजाला ‘नवसाला पावणारा गणपती’ म्हणून देखील ओळखले जाते. जो आपल्या भक्तांची इच्छा पूर्ण करतो. प्रत्येक वर्षी अंधेरीचा राजा पंडालची थीम वेगळी आणि सुंदर असते. जी लोकांना आकर्षित करते. 

मुंबईचा राजा-

मुंबईमधील सर्वात प्रसिद्ध लालबागचा राजा गणेश पंडाल पासून काही अंतरावर शहरातील आणखीन एक प्रसिद्ध गणेश पंडाल आहे. गणेश गल्ली मध्ये असलेल्या या गणपती पंडालला  लोक मुंबईचा राजा म्हणून ओळखतात. मुंबई मधील सर्वात जुने गणेश पंडाल पैकी सहभागी मुंबईचा राजा मध्ये वर्ष 1928 पासून  गणपती बाप्पाची पूजा केली जाते. या गणेश पंडालची थीम प्रत्येक वर्षी वेगवगेळी असते. प्रत्येक वर्षी लाखो लोक गणपतीचे दर्शन घ्यायला येतात.

जीएसबी सेवा मंडळ-

मुंबई मधील किंग्स सर्कल मध्ये असलेला जीएसबी सेवा मंडळाची गणपती प्रतिमा देशभरामध्ये समृद्ध आणि भव्य मानली जाते. या आकर्षक मूर्तीला सोने आणि चांदीच्या दागिन्यांनी सजवले जाते. पंचधातू पासून बनलेली ही मूर्ती गणेशोत्सवाला भव्य आणि दिव्या बनते.

खेतवाडीचा गणराज-

चमकदार लाइट आणि फुलांनी सजलेला खेतवाडीचा गणराज पंडाल दक्षिण मुंबईच्या खेतवाडी परिसरामध्ये स्थित एक प्रसिद्ध गणेश पंडाल आहे. इथे गणपती बाप्पाची 40 फूट पेक्षा उंच प्रतिमा स्थापित आहे.1959 मध्ये स्थापित ही पूजा पंडाल मुंबईतील प्रतिष्ठित गणेश मंडळांपैकी एक आहे. जे पाहण्यासाठी खूप सुंदर आहे. 

इतिहास-

जळगांव जिल्ह्यातील श्री पद्मालय हे भारतातील अडीच श्री गणपती पीठांपैकी एक आहे. या मंदिराच्या गर्भगृहामध्ये दोन स्वयंभू गणेश मूर्ती आहे. ज्यातील एका गणपतीचे नाव आहे "आमोद" आणि दुसऱ्या गणपतीचे नाव आहे "प्रमोद". पण या दोन गणेशजींची सोंड विरुद्ध दिशेला आहे. एका गणपतीची सोंड डाव्या बाजूला आहे तर दुसऱ्या गणपतीची सोंड उजव्या बाजूला आहे. मंदिराच्या समोर कमळाच्या फुलांनी भरलेला एक तलाव आहे. म्हणून या जागेला ''पद्मालय'' असे नाव पडले. तसेच मुख्य मंदिराच्या चारही बाजूंनी छोटे छोटे मंदिरे आहे. मंदिराच्या समोर श्री गोविंद महाराज यांचा पादुका स्थापित आहे. पदमालय मंदिराचे पुनःनिर्माण 1912 मध्ये सदगुरू गोविंद महाराज यांनी केले होते. पादुकांच्या जवळच 440 किलोची एक विशाल, भव्य घंटा आहे. तसेच या गणपती मंदिरापासून काही अंतरावर भीमकुंड आहे. म्हणजे भीमाच्या भल्यामोठ्या पायाचा ठसा इथे उमटलेला आहे. व या पायामध्ये सदैव पाणी भरलेले असते म्हणून याला भीमकुंड असे नाव देण्यात आले. महाभारतात पांडवांना वनवास झाला असतांना पांडव फिरत फिरत एकचक्रीनगरात आले होते. एकचक्रीनगर म्हणजे आताचे जळगांव जिल्ह्यातील एरंडोल होय.  

आख्यायिका-

पौराणिक आख्यायिका अनुसार महाभारतातील कुंती पुत्र भीम ने राक्षस बकासुर याच्याशी युद्ध केले होते. व या युद्धामध्ये हा राक्षस ठार झाला होता, या युद्धानंतर भीमाला तहान लागली. याकरिता त्यांनी आपला पाय जमिनीतावर आपटून एक कुंड तयार केले. या कुंडाला भीमकुंड असते संबोधले जाते. तसेच हे भीमकुंड मंदिरापासून काही अंतरावर आहे.  

सण उत्सव-

पद्मालय येथील गणपती मंदिरात सर्व सण मोठ्या उत्साहात साजरे करण्यात येतात. विशेष करून अंगारिका चतुर्थी, गणेश चतुर्थीला इथे भक्तांची मोठी गर्दी पाहावयास मिळते. तसेच दरवर्षी येणार गणेशउत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा करण्यात येतो. मंदिर फुलांनी, माळांनी, पताक्यांनी सजवण्यात येते. दहा दिवस इथे हजारोच्या संख्येने भक्त दर्शन घेण्यास येतात. 

गणेश मंदिर पद्मालय जावे कसे?

रस्ता मार्ग- नॅशनल हायवे सहा हा मुंबई नागपूर जोडलेला आहे याच हायवेवर असणारे एरंडोल वरून पद्मालय येथे जाण्यासाठी खासगी वाहन किंवा रिक्षा करून मंदिरापर्यंत पोहचता येते. तसेच रेल्वे मार्गाने जायचे असल्यास जळगांव जंक्शन स्टेशनवर उतरल्यानंतर बस ने एरंडोल पर्यंत जाऊन तिथून रिक्षाने मंदिरापर्यंत सहज पोहचता येते. 

गणेश चतुर्थीच्या पवित्र पर्वावर अनेक लोक देशातील प्रसिद्ध आणि पवित्र गणेश मंदिरांचे दर्शन घेण्यासाठी निघतात. तसेच आपण आज एक केरळमध्ये असलेल्या प्रसिद्ध मधुर महागणपती मंदिराबद्दल जाणून घेऊ या. तसेच या गणपती पर्वावर तुम्ही नक्कीच भेट देऊ शकतात या अप्रतिम मंदिराला. केरळमध्ये असलेले मधुर महागणपती देखील एक असे गणेश मंदिर आहे. जिथे दर्शनासाठी लाखो लोकांची गर्दी होते. या मंदिराला केरळचे सिद्धिविनायक मंदिर म्हणून देखील ओळखले जाते. तर चला जाणून घ्या मधुर महागणपतीशी संबंधित काही रंजक गोष्टी ज्या आज देखील भक्तांना आकर्षित करतात.

मधुर महागणपती मंदिर इतिहास-

मधुर महागणपती मंदिराला अनेक लोक मधुर मदनंतेश्वर सिद्धिविनायक मंदिर नावाने देखील ओळखतात. हे प्रसिद्ध मंदिर केरळच्या कासरगोडमधील मधुर मध्ये स्थित आहे. तसेच हे मंदिर भगवान गणेश यांना समर्पित आहे. 

मधुर महागणपती मंदिरचा इतिहास अतिशय प्राचीन मानला जातो. असे सांगितले जाते की या मंदिराचे निर्माण 10 व्या शतकात दक्षिण भारताच्या मायपदी शासकव्दारा करण्यात आले होते. या मंदिराचा 15 शतकात जीर्णोद्धार करण्यात आला होता.

मधुर महागणपती मंदिर वास्तुकला-

मधुर महागणपती मंदिराची वास्तुकला पर्यटकांना खूप आकर्षित करते. हे मंदिर त्रिस्तरीय गजप्रतिष्ठा वास्तुकलेने बांधले आहे. त्रिस्तरीय गजप्रीथा हत्तीच्या पाठीसारखी दिसते.

मधुर महागणपती मंदिर बद्दल सांगितले जाते की, याला बनवण्यासाठी लाकडाचा उपयोग करण्यात आला आहे. लाकडावर असलेले नक्षीकाम रामायणमधील काही दृश्य दर्शवतात. तसेच या मंदिराचा इतिहास टिपू सुल्तानाशी जोडलेला आहे. ज्याने अनेक वेळेस मंदिराला नष्ट करण्याचा विचार केला होता. 

मधुर महागणपती मंदिर पौराणिक कथा-

मधुर महागणपती मंदिराची पौराणिक कथा खूप मनोरंजक आहे. या पवित्र मंदिराबद्दल असे म्हटले जाते की सुरुवातीला हे शिवाचे मंदिर होते, परंतु एके दिवशी वृद्धाच्या धाकट्या मुलाने भिंतीवर गणेशाची मूर्ती बनवली.

असे म्हणतात की मुलाने बनवलेली मूर्ती हळूहळू मोठी होऊ लागली आणि हळूहळू लोक गणेशाची पूजा करू लागले. तेव्हापासून या मंदिरात गणपतीच्या रूपात पूजा केली जाऊ लागली. त्यामुळे मधुर महागणपती मंदिरातील भिंतीवरून गणेशाचे दर्शन झाल्याचे या मंदिराविषयी सांगितले जाते.

तसेचमधुर महागणपती मंदिर स्थानीय लोकांसाठी खूप महत्वाचे आहे. मान्यताअनुसार हे मंदिर शहराचे रक्षण करते. तसेच इथे एक तलाव आहे त्याचे पाणी औषधी गुंणांनी परिपूर्ण आहे. गणेश चतुर्थी पर्वावर मधुर महागणपती मंदिरला भव्यदिव्य सजवले जाते. 

मधुर महागणपती मंदिर केरळ कसे जावे?

मधुर महागणपती मंदिरापर्यंत पोहोचणे सोपे आहे. यासाठी तुम्ही केरळमधील कोणत्याही शहरातून रेल्वे, बस किंवा टॅक्सी ने कासारगोड शहरा पर्यंत पोहोचू शकता. 7 किमी अंतरावर असलेल्या कासरगोड शहरातून स्थानिक टॅक्सी किंवा कॅबने मधुर महागणपती मंदिरापर्यंत पोहोचता येते.

हे मंदिर भारतातील सर्वात प्रसिद्ध हिंदू मंदिरांपैकी एक आहे. बुधवार आणि रविवारी बहुतेक लोक या मंदिरात प्रार्थना करण्यासाठी येतात. स्थानिक परंपरेनुसार या मंदिरात पूजा करणाऱ्या भाविकांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. विनायक चतुर्थी हा मंदिराचा मुख्य सण ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यात मोठ्या थाटात साजरा केला जातो. 

खजराना गणेश मंदिर परिसरात एकूण 33 छोटी-मोठी मंदिरे आहेत. भगवान राम, शिव, माँ दुर्गा, साईबाबा, हनुमानजी यांच्यासह अनेक देवतांची मंदिरे आहेत. मंदिराच्या आवारात एक प्राचीन पिंपळाचे झाडही आहे. हे पीपळ वृक्ष इच्छापूरक वृक्ष मानले जाते.

परंपरेनुसार, लग्न किंवा वाढदिवसासारखे शुभ कार्य असल्यास, सर्व भक्त प्रथम या मंदिराला भेट देतात आणि शेंदुरी तिलक लावतात. इंदूर आणि आसपासच्या परिसरात आयोजित सर्व धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे पहिले निमंत्रण खजराना गणेश येथे दिले जाते, असा स्थानिकांचा विश्वास आहे.

उलटे स्वस्तिकचा चमत्कार काय आहे?

खजराना मंदिरात लोक गणपतीच्या मंदिरामागील भिंतीवर म्हणजेच गणेशजींच्या पाठीशी उलटे स्वस्तिक चिन्ह बनवतात आणि नवस पूर्ण झाल्यावर पुन्हा येऊन सरळ स्वस्तिक बनवतात. गेल्या अनेक वर्षांपासून ही प्रथा येथे सुरू असल्याचे सांगितले जाते. असे मानले जाते की या मंदिरात उलटा स्वस्तिक बनवल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात. 

मंदिराची तीन प्रदक्षिणा करुन लाल मौली अर्थात धागा बांधल्याने मनोकामना पूर्ण होतात, अशी आणखी देखील मान्यता आहे.

इंदूरचे खजराना मंदिर हे सर्वात श्रीमंत मंदिरांपैकी एक

हे मंदिर भारतातील सर्वात श्रीमंत मंदिरांपैकी एक आहे. भक्तांनी अर्पण केलेल्या संपत्तीमुळे भारतातील सर्वात श्रीमंत मंदिरांमध्ये त्याचा समावेश होतो. जेव्हापासून येथे ऑनलाइन देणगी, अर्पण करण्याची व्यवस्था निर्माण झाली, तेव्हापासून लोक ऑनलाइनद्वारेही मोठ्या संख्येने देणगी पाठवतात.

खजराना मंदिराचा इतिहास

खजराना गणेश मंदिराच्या पुजाऱ्याच्या मते हे मंदिर खूप प्राचीन आहे. हे मंदिर सर्वात जुने असल्याचा अंदाज यावरुन बांधला येईल की देवी अहिल्येने स्वतः समोर या मंदिराचे निर्माण केले आहे. पुजारी भट्ट सांगतात की, औरंगजेबाने मंदिरावर दहशत माजवली होती, त्यावेळी देवाची मूर्ती सुरक्षित ठेवण्यासाठी गणेशाची मूर्ती विहिरीत लपवून ठेवली होती. जेव्हा वेळ निघून गेली आणि परिस्थिती नियंत्रणात आली आणि मूर्ती लपवून ठेवणारे भक्त विसरले, तेव्हा स्वतः भगवान गणेशाने मंगल भट्ट नावाच्या भक्ताला स्वप्नात दर्शन घेत एका विशिष्ट ठिकाणी खोदण्यास सांगितले. त्या ठिकाणी उत्खनन केल्यास तेथे गणेशमूर्ती सापडेल, असा आदेश स्वप्नातच दिला होता. इतकेच नाही तर स्वतः आई अहिल्या यांनाही असेच स्वप्न पडले होते आणि भक्त भट्ट यांच्याशी संपर्क साधण्याचा संदेश आला होता.

माता अहिल्या आणि भक्त भट्ट यांनी स्वप्नात सांगितलेल्या ठिकाणी उत्खनन सुरू केले तेव्हा एक पाषाणयुगीन मूर्ती सापडली. माता अहिल्या स्वतः शिवभक्त होत्या. श्रीगणेशाची मूर्ती मिळाल्याने त्या स्वतः खूप आनंदी होत्या. त्यानंतर राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी 1735 मध्ये इंदूरमधील खजराना येथे गणेश मंदिराची स्थापना केली. 

हे एका छोट्या झोपडीतून मोठ्या मंदिरात आणि शहरातील सर्वात पूज्य मंदिर बनले आहे. या मंदिरात सोने, हिरे आणि इतर मौल्यवान रत्नांचे दान केले जाते. गर्भगृहाचा दरवाजा आणि बाहेरील भिंत चांदीची आहे. देवतेचे डोळे हिर्‍यांचे आहेत जे इंदूरच्या एका व्यावसायिकाने दान केले आहेत. गर्भगृहाची वरची भिंत चांदीची आहे.

इंदूरमध्ये असलेल्या खजराना गणेश मंदिरात कधी आणि कसे जायचे

तुम्ही या मंदिराला कधीही भेट देऊ शकता आणि मंदिरात जाण्यासाठी तुम्ही तुमचे वाहन किंवा टॅक्सी बुक करू शकता. भाविकांच्या श्रद्धेनुसार मंगळवार, बुधवार आणि सोमवार हे मंदिरात दर्शनासाठी उत्तम मुहूर्त असल्याने या दिवशी मोठ्या संख्येने लोक दर्शनासाठी येतात.

जवळचे बस स्टँड : इंदूर बस स्टँड

जवळचे रेल्वे स्टेशन: इंदूर रेल्वे स्टेशन

जवळचे विमानतळ: अहिल्याबाई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ इंदूर

भारतात तेलंगणा येथे गणेशाची मूर्ती आहे

नागरकुर्नूलजवळ, तेलंगणातील अवंचा (Avancha)येथील थिम्माजीपेठ येथे बाप्पाची महाकाय मूर्ती आहे. हे महबूबनगर जिल्ह्यातील अवंचा येथे बांधले आहे.या गणपतीचे नाव ऐश्वर्या गणपती आहे. 

ऐश्वर्या गणपतीचा इतिहास-

पाश्चात्य चालुक्य राजघराण्यातील राजाने बांधलेली, एका दगडाच्या ठोकळ्यापासून बांधलेली सर्वात उंच अखंड मूर्ती, 12व्या शतकातील आहे. या मूर्तीची प्रतिष्ठापना कृषी क्षेत्रात करण्यात आली आहे. भगवान गणेशाची भारतातील सर्वात उंच मोनोलिथिक मूर्ती एका मोठ्या ग्रॅनाइटच्या दगडावर कोरलेली आहे, जी ऐश्वर्या गणपती म्हणून प्रसिद्ध आहे.

ही मूर्ती राजा थिलापादू यांनी बांधली होती, ज्याने अवांचावर दीर्घकाळ राज्य केले. या घराण्याने तेलंगणा प्रदेशावर 200 वर्षांहून अधिक काळ राज्य केले. 

सर्वात मोठ्या गणपतीच्या मूर्तीच्या या यादीत गुजरातच्या सिद्धिविनायक मंदिराचेही नाव आहे. गुजरातच्या या मंदिराचे वर्णन देशातील सर्वात मोठे गणपती मंदिर म्हणून केले जाते. ज्याचे नाव 'सिद्धिविनायक'. हे मंदिर देशातील सर्वात मोठे गणेश मंदिर आहे. अहमदाबादजवळील मेहमदाबादमध्ये वात्रक नदीच्या काठी हे मंदिर 2011 मध्ये बांधण्यात आले होते.

या मूर्तीची लांबी: 120

फूट उंची: 71 फूट

रुंदी: 80 फूट आहे. 

Edited by - Priya Dixit

या देऊळाच्या प्रवेश दारावर चार द्वारपाल आहे. या पैकी पहिल्या आणि चवथ्या द्वारपालाच्या हातात शिवलिंग आहे.गणपती ज्या प्रमाणे आपल्या पाल्यांचे आदर करतात त्याच प्रमाणे आपल्या सर्वांना देखील आपल्या वडिलधाऱ्यांचे आदर केले पाहिजे.

इथले देऊळ पूर्वाभिमुख आहे.या देऊळाच्या भिंतींवर रेखीव आणि सुंदर चित्रे आणि शिल्पे आहे.या देऊळाचे कळस आणि शिखर सोनेरी आहे.हे देऊळ 20 फूट लांब असून मुख्य हॉल 10 फुटी लांब आहे.या देऊळात गणपतीची मूर्ती पूर्वाभिमुख असून डाव्या सोंडेची आहे. डोळे माणिकचे आहे.गणपतीच्या बाजूस रिद्धी-सिद्धीच्या मुर्त्या आहे.गणपतीच्या मूर्तीच्या वरील भिंतीवर शेषनाग आणि वास्तूपुरुष आहे.इथे भक्तांना ध्यान करण्यासाठी  लहान -लहान ओवऱ्या आहे. 

या ओझरच्या गणपतीच्या दर्शनाची वेळ सकाळी 5 ते रात्री 11 आहे.अंगारकीचतुर्थीला इथे गणेश भक्तांची प्रचंड गर्दी बघायला मिळते.इथे महाप्रसाद देखील मिळतो.

इथे गणेश जयंती आणि गणेश चतुर्थीला उत्सव साजरे केले जाते.भाविक आपल्या लाडक्या बाप्पाचे दर्शन घेण्यासाठी दूरवरून येतात.कार्तिक पौर्णिमेला इथे दीपमाळांची रोषणाई केली जाते.ही रोषणाई बघण्याजोगती असते. श्री क्षेत्र विघ्नेश्वर गणपतीची एक कथा आहे.चला तर मग जाणून घेउ या.

प्राचीन काळातील ही कथा आहे.आख्यायिकेनुसार,एकदा अभिनंदन नावाच्या राजा ने इंद्राचे पद मिळविण्याची इच्छा बाळगली आणि त्यासाठी त्याने यज्ञ केला.इंद्राला हे कळतातच ते फार चिडले आणि त्या राजाचा यज्ञ थांबविण्यासाठी विघ्नासुराला त्या ठिकाणी पाठविले.विघ्नासुराने त्या राजाच्या यज्ञ कार्यात फार अडथळे निर्माण केले.पृथ्वीलोकातील सर्व लोकं ब्रह्मदेव आणि शंकराकडे मदत घेण्यासाठी गेले.त्यांनी गणपती तुझी मदत करतील त्यांच्या कडे जा असे सांगितले.

 पृथ्वीलोकातील सर्वानी गणेशाचे स्तवन केले.त्यांच्या प्रार्थनेला स्वीकारून त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन गणपतीने पाराशर ऋषींच्या पुत्राच्या रूपात अवतार घेतला आणि विघ्नासुराशी युद्ध करून त्याचा प्रभाव केला आणि राजाचे सर्व विघ्न दूर केले.त्यावेळी पासून ते विघ्नेश्वर म्हणून प्रख्यात झाले. सर्वानी गणेशाचे वंदन करून त्यांचे आभार मानले.त्यांनी या ठिकाणी गणेशाच्या विघ्नेश्वर स्वरूपाची स्थापना केली.सर्वांचे विघ्न हरणारे असे हे विघ्नेश्वर आहे .

जाण्याचा मार्ग :  पुणे नाशिक रस्त्यावर पुण्यापासून 85 किलोमीटरवर ओझर हे गाव आहे. त्रिपुरी पौर्णिमेला येथे चार दिवस मोठा उत्सव साजरा केला जातो.

Edited by - Priya Dixit    

अमरावती जिल्ह्यातील चिखलदराजवळ एक अनोखं मूर्ती संग्रहालय आहे. तिथं तब्बल 6000 पेक्षाही अधिक नक्षी काम केलेल्या मूर्ती आहेत.

इंडोनेशिया, नेपाळ, सिंगापूर, चीन, बँकॉकसह वेगवेगळ्या देशांमधून आणलेल्या गणेशमूर्ती तिथं लोकांना पाहाण्यासाठी ठेवण्यात आल्या आहेत.

अकोला येथील व्यावसायिक प्रदीप नंद यांनी हे संग्रहालय उभारलं आहे. बालपणापासून त्यांनी या मूर्ती गोळा गेल्या आहेत.

एकएक करून तब्बल दोन हजार मूर्ती संकलित केल्यांनतर त्या ठेवायच्या कुठे असा प्रश्न त्यांच्यापुढे होता. तेव्हा त्यांना या संग्रहालयाची संकल्पना सुचली

ते म्हणतात “ मला अगदी बाल वयापासून गणेश मूर्ती आकर्षित करायची. त्यामुळ मिळेल तेथून गणेश मूर्ती उचलून घरी आणायचो. सावर्जनिक गणेश मंडळाचे ज्यावेळी सदस्य होतो तेव्हाही विविध प्रकारचे गणपती निवडण्यासाठी मी जायचो. तेव्हापासूनच गणपती संकलनाची आवडणं निर्माण झाली, ती आजतागायत निरंतर सुरू आहे.”

“जेव्हा 2000 गणेश मूर्ती घरात आणल्या तेव्हा आणखी मूर्ती ठेवायच्या कुठे असा प्रश्न होता. मग चिखलदऱ्यात आमची जमीन होतीच, तेव्हा ती जमीन न विकता, संग्रहालय सुरू केलं,” नंद सांगत होते.

चिखलदरा नजीक मोथा या गावाजवळ 2021 मध्ये जवळपास 2.50 एकरात हे संग्रहालय उभारण्यात आलं. वेगवेगे धातू, काच, माती, दगड, लाकूड तसंच पेन्सिलसह वेगवेगळ्या वस्तूंपासून तयार करण्यात आलेले गणपती इथं ठेवण्यात आले आहेत.

सलमान खानच्या वॉन्टेड या चित्रपटात वापरण्यात आलेली 21 मुखी गणरायाची मूर्तीसुद्धा इथं ठेवण्यात आलीय.

आसाम, वाराणसी, ओडिशा, कर्नाटक, केरळसह इतर राज्य आणि शहरांमधल्या वेगवेगळ्या शैलीतील गणपतींच्या मूर्ती नंद यांनी जमा केल्या आहेत.

काश्मीरचे राजे करणसिंह यांच्या काळातील बेगलबॉक्सवरील गणपतीची मूर्ती या संग्रहालयात आहे. श्रीलंकेतून आणलेली दहा हातांची तसंच कोणार्कच्या मंदिरासाठी वापरलेल्या दगडापासून बनवलेली गणेश मूर्ती या संग्रहालयात आहेत.

नंद यांच्या संग्रहालयात आता काही लोक स्वतःहून गणपती मुर्ती आणून देतात. कोलकात्यातल्या एका महिला वकीलने अडीच फुटाची सुंदर गणेश मूर्ती संग्रहालयाला भेट दिली आहे.

या संग्रहालयात चार दालनं आहेत.

गणपतीची विविध नाणीही याठिकाणी बघायला मिळतात.

खेळ खेळणारा, सनई, तबला, हार्मोनियम वाजवणारा, वाचन करणारा अशा गणपती आपल्याला इथं पाहायला मिळतो.

गणेशाच्या काही पेंटिंग्जही इथं ठेवण्यात आल्या आहेत.

अतिशय सूक्ष्म म्हणजे दुर्बिणीतून पाहता यावे इतके सूक्ष्म गणपतीही इथे आहेत. तीळावर, मोहरीवर, पेन्सिलच्या टोकावर, तांदळावर आणि औषधांचा गोळ्यांवर कोरलेल्या गणेशमूर्ती इथलं आकर्षण आहेत.

संग्रहालय उभारण्यात मित्र माधव देशपांडे यांच मोठं सहकार्य लाभल्याचं नंद सांगतात.

माधव देशपांडे बीबीसी मराठीशी बोलतांना सांगतात, “गणपतीच्या 64 कला आणि 21 विद्या याठिकाणी साकारण्यात आल्या आहे. 64 कला जशा आहेत तश्याच गणेश मूर्ती इथं आहेत.”

इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्डनेही या संग्राहलयाची नोंद घेतली आहे.

चिंतामणी (थेऊर) हे पुणे जिल्ह्यातील गणपतीचे देऊळ आहे. हे देऊळ अष्टविनायकांपैकी एक आहे. ब्रम्हदेवाने आपले चित्त स्थिर करण्यासाठी गणपतीची या जागी आराधना केली. त्यामुळे या गावाला थेऊर असे नाव पडले, अशी अख्यायिका आहे.  

पौराणिक कथा

राजा अभिजीत व राणी गुणवतीचा मुलगा गुणाने कपिलमुनींकडे असलेला चिंतामणी हे रत्‍न चोरले. कपिलमुनींना हे कळले तेव्हा त्यांनी गणपतीला ते रत्‍न गुणाकडून परत आणण्याची विनंती केली. गणपतीने गुणाचा वध करून ते रत्‍न कपिलमुनींना दिले. मात्र, कपिलमुनींनी हे रत्‍न गणपतीला अर्पण केले. गणपतीच्या गळ्यात त्यांनी ते घातले व त्यांची चिंताही दूर झाली. त्यामुळे गणपतीला येथे चिंतामणी या नावाने ओळखले जाऊ लागले.

मंदिर

श्री चिंतामणीचे मंदिर भव्य असून मंदिराच्या आवारात एक मोठी घंटा आहे. मंदिरातील मूर्ती स्वयंभू असून डाव्या सोंडेची, आसन घातलेली व पूर्वाभिमुख आहे. त्याच्या दोन्ही डोळ्यात लाल मणी व हिरे आहेत. हे मंदिर आजही मजबूत स्थितीत आहे. 

थेऊरच्या कदंब वृक्षाखाली हे श्री गणेशाचे ठिकाण आहे. भक्तांच्या चिंतेचे हरण करणारा म्हणून याला चिंतामणी म्हणतात. येथील विनायकाची मूर्ती स्वयंभू असून डाव्या सोंडेची आहे. तसेच, डोळ्यात माणिकरत्न आहेत.

गणपतीचे मंदिर हे धरानिधर महाराज देव यांनी बांधले. १०० वर्षांनंतर पेशव्यांनी तेथे भव्य व आकर्षक मंदिर व सभागृह बांधले. हे मंदिर पूर्णपणे लाकडापासून बनवले आहे. त्याकाळी हे मंदिर बांधायला ४० हजार रूपये लागले होते. युरोपीयांकडून पेशव्यांना पितळाच्या दोन मोठ्या घंटा मिळाल्या होत्या. त्यातील एक महाडला असून दुसरी येथे आहे. वयाच्या २७व्या वर्षी माधवराव पेशव्यांना क्षयरोग झाला. तेव्हा त्यांना येथे आणण्या‍त आले. या गणपतीसमोरच त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांची पत्‍नी रमाबाई त्यानंतर सती गेल्या. त्यांच्या स्मरणार्थ येथे बाग तयार करण्यात आली आहे. मोरया गोसावी यांना येथेच सिद्धी प्राप्त झाल्याचेही सांगितले जाते.

मोरेश्वर मंदिर

मोरेश्वराचे मंदिर काळ्या दगडापासून तयार करण्यात आले असून ते बहामनी काळात बांधले गेले आहे. गावाच्या मध्यभागी असलेल्या या देवळाला चारही बाजूंनी मनोरे आहेत. मोगल काळात देवळावर आक्रमण होऊ नये म्हणून या देवळाला मशिदीसारखा आकार दिला आहे. देवळाच्या बाजूने ५० फूट उंचीची संरक्षण भिंत आहे. गाभार्‍यातील मयूरेश्वराची मूर्ती बैठी, डाव्या सोंडेची, पूर्वाभिमुख आणि अत्यंत आकर्षक आहे. मूर्तीच्या डोळ्यात व बेंबीत हिरे बसवले आहेत. मस्तकावर नागराजाचा फणा आहे. मूर्तीच्या डाव्या- उजव्या बाजूस ऋद्धिसिद्धीच्या पितळी मूर्ती असून पुढे मूषक व मयूर आहेत.

कथा

असे मानले जाते की, पूर्वी सिंधू नावाच्या असुराने पृथ्वीतलावर उत्पात माजवला होता, त्याचा नाश करण्यासाठी देवांनी अखेर गणपतीची आराधना केली, तेव्हा गणपतीने मयूरावर आरूढ होऊन येथे सिंधू असुराचा वध केला.त्यामुळे गणपतीला येथे मयूरेश्वर असे नाव पडले. या गावात मोरांची संख्या जास्त असल्यामुळे त्याला मोरगाव असे म्हणतात.

या मंदिरात मयूरेश्वराबरोबर ऋद्धी व सिद्धी यांच्याही मूर्ती आहेत. असे म्हणतात की ब्रम्हदेवाने दोन वेळा या मयूरेश्वराची मूर्ती बनवली आहे. पहिली मूर्ती बनवल्यावर ती सिंधुसुराने तोडली. म्हणून ब्रम्हदेवाने पुन्हा एक मूर्ती घडवली.

सध्याची मयूरेश्वराची मूर्ती खरी नसून त्यामागे खरी मूर्ती असल्याचे मानले जाते. ती मूर्ती लहान वाळू व लोखंडाचे अंश व हिर्‍यांपासून बनलेली आहे. या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या मंदिराच्या समोर एक नंदीची मूर्ती आहे. असे सांगितले जाते की शंकराच्या मंदिरासाठी नंदीची मूर्ती एका रथातून नेली जात होती, मात्र येथे आल्यावर त्या रथाचे चाक तुटले. त्यामुळे या नंदीला येथेच ठेवण्यात आले.

मोरगाव नाव मोरावर पडल्याची कथा

मोरगावचे श्री मयुरेश्वर मंदिर हे अष्टविनायकाच्या आठ प्रमुख मंदिरांपैकी एक आहे. असे म्हटले जाते की मोरगाव हे नाव मोरावर पडल्याची कथा देखील आहे, त्यानुसार एक काळ होता जेव्हा ही जागा मोरांनी भरलेली होती. हे गाव पुण्यापासून 80 किमी अंतरावर करहा नदीच्या काठावर आहे. मयुरेश्वर मंदिराला बुरुज आणि उंच दगडी भिंती आहेत. मंदिराला चार दरवाजे आहेत जे चार युग, सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग यांचे प्रतीक मानले जातात. नंदी बैलाची मूर्ती, शिवाचे वाहन, मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर स्थापित केली आहे, ज्याचा चेहरा गणपतीच्या मूर्तीकडे आहे. काही प्राचीन दंतकथांनुसार, एकदा भगवान शिव आणि नंदी या मंदिर परिसरात विश्रांतीसाठी राहिले होते. नंदीला ही जागा इतकी आवडली की त्याने तिथून जाण्यास नकार दिला आणि इथेच राहिला, तेव्हापासून त्याचा पुतळा येथे बसवला आहे. शिवाचा नंदी आणि गणपतीचा उंदीर, दोन्ही मंदिराचे संरक्षक म्हणून येथे उपस्थित आहेत. 

स्थानिक लोकांप्रमाणे सुरुवातीला ही मूर्ती आकाराने लहान होती, परंतु त्यावर अनेक दशके सिंदूर लावल्यामुळे ती आता खूप मोठी दिसते. अशीही एक धारणा आहे की भगवान ब्रह्मदेवाने स्वत: ही मूर्ती दोनदा पवित्र केली आहे, ज्यामुळे ती अविनाशी झाली आहे.

धार्मिक श्रद्धा आणि महत्त्व:

मोरगाव हे एक आद्यपीठ आहे - गणपतीच्या सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक आणि गणपतीला येथील सर्वोत्तम देवता मानले जाते. हे मंदिर अष्टविनायकाला भेट देणाऱ्या हजारो भाविकांना आकर्षित करते.

मुद्गल पुराणातील 22 व्या अध्यायात मोरगावच्या महानतेचे वर्णन केले आहे. गणेश पुराणानुसार मोरगाव हे गणपतीच्या 3 मुख्य आणि सर्वात महत्वाच्या ठिकाणांपैकी एक आहे.

इतर दोन ठिकाणी स्वर्गात स्थापित कैलास आणि अधोलोकात बांधलेले आदिशेष यांचा समावेश आहे. परंपरेनुसार, या मंदिराचा कोणताही प्रारंभ आणि शेवटचा बिंदू नाही. तर इतर परंपरेनुसार, प्रलद दरम्यान गणपती येथे आले होते.

या मंदिराचे पावित्र्य पवित्र हिंदू शहर काशीशी तुलना केली जाते.

उत्सवातून प्रबोधन

समाजातील ऐक्य भावना वाढावी, या हेतूने पूजाअर्चादी धार्मिक विधींबरोबर कीर्तने, प्रवचने, व्याख्याने आदी सांस्कृतिक व धार्मिक कार्यक्रम तसेच मेळे, पोवाडे, भावगीते, नकला, जादूचे प्रयोग असे मनोरंजनाचे कार्यक्रम सुरू झाले. गणेशोत्सव  हे प्रचाराचे एक प्रभावी साधन करून पारतंत्र्यातील आपल्या बांधवांना संघटित करावे आणि राष्ट्रीय अस्मिता जागृत करावी, हाही त्यात उद्देश होता. नकळत धार्मिक प्रवृत्तीबरोबर राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना वाढीस लागावी, या उद्देशाने मेळ्यातील पदे व पोवाडे रचण्यात आले. भारताच्या स्वातंत्र्य आंदोलनात सार्वजनिक गणेशोत्सवाने केलेले लोकजागृतीचे कार्य उल्लेखनीय ठरते.

सार्वजनिक गणेशोत्सवामुळे नवे नवे कलाकार उदयास आले. सर्वसामान्य नागरिकांनीही या उत्सवाशी स्वत:ला जोडून घेतले. स्वातंत्र्यपूर्व काळात सार्वजनिक गणेशोत्सवात व्याख्याने व प्रवचने देण्यासाठी बहुश्रुत पंडित, निष्णात वक्ते व थोर पुढारी येत. धार्मिक सलोखा राखण्यात सार्वजनिक गणेशोत्सव हे प्रभावी साधन  ठरले होते.

स्वातंत्र्योत्तर काळातील बदलते स्वरुप

गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप आल्यापासून आजतागायत त्यात अनेक स्थित्यंतरे झाली. स्वातंत्र्यपूर्व काळात या उत्सवाचे स्वरूप धार्मिक, सामाजिक व राष्ट्रीय होते. त्यात राष्ट्रीय एकात्मता, स्वदेशी यांवर भर असे. स्वातंत्र्योत्तर काळात सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे स्वरूप बदलले. सामाजिक प्रबोधनाचे देखावे, विकासात्मक कामाचे देखावे, विविध क्षेत्रात होत असलेल्या प्रगतीचा आढावा घेणारे देखावे, त्या अनुषंगिक कार्यक्रम आयोजित करण्यात ही मंडळे आता पुढाकार घेताना दिसतात. गेल्या साठसत्तर वर्षांच्या अनुभवावरून लोकजागृती आणि सामाजिक प्रबोधनाचा वारसा अनेक सार्वजनिक मंडळांनी जपला आणि अव्याहतपणे तो अजूनही सुरुच आहे असे दिसून येते. अशा सामाजिक भावना, लोकजागृती, प्रबोधनात्मक काम करणाऱ्या नोंदणीकृत सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांना प्रोत्साहन देण्याची भूमिका राज्य शासनाने घेतली आहे.

राज्य शासनाचा पुढाकार

सन 2022 पासून नोंदणीकृत सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांचा राज्य शासन पारितोषिके देऊन गौरव करते. यावर्षीही गणेशोत्सवात राज्यातील उत्कृष्ट सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांना शासनाकडून पुरस्कार देण्यात येणार आहेत. राज्यस्तरावर प्रथम, द्वितीय व तृतीय क्रमांकांना अनुक्रमे पाच, अडीच आणि एक लाख रुपयांचे पारितोषिके देण्यात येणार आहेत. राज्य समितीकडे जिल्हास्तरीय समितीने निवड केलेल्या 44 सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांपैकी वरीलप्रमाणे तीन विजेत्या गणेशोत्सव मंडळांना वगळून उर्वरित 41 सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळास राज्य शासनाकडून प्रत्येकी 25 हजार रुपयांचे पारितोषिक व प्रमाणपत्र देऊन गौरविण्यात येणार आहे.

15 सप्टेंबरपर्यंत नावनोंदणी

या स्पर्धेत अधिकाधिक नोंदणीकृत गणेशोत्सव मंडळांनी सहभाग नोंदवावा. स्पर्धेत सहभागी होण्यासाठी पु. ल. देशपांडे महाराष्ट्र कला अकादमी, मुंबई यांच्या mahotsav.plda@gmail.com या ई- मेल आयडीवर अथवा संबंधित जिल्हाधिकारी कार्यालयात 15 सप्टेंबर 2023 पर्यंत नोंदणी करणे आवश्यक आहे. स्पर्धेची अधिक माहिती आणि अर्ज htttp://pldeshpandekalaacademy.org या संकेतस्थळावरही उपलब्ध करुन देण्यात आले आहेत. विविध माध्यमातून या स्पर्धेबाबतची माहिती राज्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांपर्यंत पोहोचवली जात आहे. अधिक माहितीसाठी नोंदणीकृत गणेश मंडळांनी संपर्क क्रमांक 8169882898, 022-243122956 / 022-24365990 या क्रमांकावर कार्यालयीन वेळेत (सकाळी 10 ते सायंकाळी 6) अथवा स्थानिक जिल्हाधिकारी कार्यालयात संपर्क साधावा.

स्पर्धेचे निकष

या पुरस्कारांसाठी निवड होणाऱ्या सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांसाठी विविध निकष असतील. धर्मादाय आयुक्तांकडे नोंदणी केलेल्या किंवा स्थानिक पोलिसांकडे परवानगी घेतलेल्या किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्थेची परवानगी घेतलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांना सहभागी होता येईल.

….असे होणार गुणांकन

या स्पर्धेसाठी पर्यावरणपूरक मूर्ती, पर्यावरणपूरक सजावट (थर्मोकोल, प्लास्टिक विरहित), ध्वनिप्रदूषण रहित वातावरण, पाणी वाचवा, मुलगी वाचवा, अंधश्रद्धा निर्मूलन आदी समाजप्रबोधन, सामाजिक सलोख्यासंदर्भातील सजावट, देखावा, स्वातंत्र्याच्या चळवळीसंदर्भात, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या 350 व्या राज्याभिषेक वर्षानिमित्ताने सजावट, देखावा, गणेशोत्सव मंडळाने रक्तदान शिबिर, वर्षभर गडकिल्ले संवर्धन, पर्यावरण रक्षण, सेंद्रीय शेती, सौर ऊर्जेबद्दल जागरुकता निर्माण करणे, रुग्णवाहिका (ॲम्ब्युलन्स) चालविणे, वैद्यकीय केंद्र चालविणे आदी सामाजिक कार्य, शाळकरी व महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक, आरोग्य आदीबाबत केलेले कार्य, महिला, ग्रामीण भागातील वंचित घटकांच्या शैक्षणिक, आरोग्य, सामाजिक आदीबाबत केलेले कार्य, पारंपरिक सांस्कृतिक कार्यक्रम, स्पर्धा, पारंपरिक, देशी खेळांच्या स्पर्धा, गणेश भक्तांसाठी देत असलेल्या प्राथमिक सुविधा उदा. पाणी, प्रसाधनगृह, वैद्यकीय प्रथमोपचार, वाहतुकीस अडथळा येणार नाही, असे आयोजन, आयोजनातील शिस्त, परिसरातील स्वच्छता अशा विविध निकषांसाठी गुणांकन दिले जाणार आहे.

निवड समिती

विजेत्यांच्या निवडीसाठी जिल्हास्तरावर जिल्हाधिकारी कार्यालयातील उपजिल्हाधिकारी दर्जाचा अधिकारी या समितीचा अध्यक्ष असेल. याशिवाय या समितीत शासकीय कला महाविद्यालयातील कला प्राध्यापक, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे अधिकारी, आरोग्य अधिकारी, पोलिस अधिकारी सदस्य असतील, तर जिल्हा नियोजन अधिकारी सदस्य सचिव असतील. निवड समिती प्रत्यक्ष उत्सवस्थळी भेट देतील तसेच मंडळाकडून व्हीडीओग्राफी व कागदपत्र जमा करुन घेतील. जिल्हास्तरीय समितीकडून प्रत्येक गणेशोत्सव मंडळाबाबत अभिप्रायासह गुणांकन करण्यात येईल. सदर समिती मुंबई, मुंबई उपनगर, पुणे, ठाणे या 4 जिल्ह्यातून प्रत्येकी 3 व अन्य जिल्हयातून प्रत्येकी 1 उत्कृष्ट गणेशोत्सव मंडळाची शिफारस करुन त्यांची नावे सर्व कागदपत्र व्हीडीओसह राज्य समितीकडे सादर करेल.

गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणाऱ्या मंडळांना प्रोत्साहन देण्याचे काम राज्य शासन करीत आहे. गणेश मंडळांकडून त्याला अधिकाधिक प्रतिसाद मिळतोय. तो वाढताच राहील, यात शंका नाही. गणपती बाप्पा मोरया!!!
Edited by : Ratnadeep Ranshoor

भारतात अनेक मोठी आणि प्राचीन गणपती मंदिरे आहेत. सर्वात प्रसिद्ध गणेश मंदिरे महाराष्ट्रात आहेत. यापैकी एक मुंबईत आहे जिथे लोक लांबून येतात. सेलिब्रिटीही या मंदिराला भेट देतात. येथे श्रीगणेशाचे दर्शन व पूजा केल्याने मनोकामना पूर्ण होतात, असा विश्वास आहे. त्यामुळे या मंदिराचे नाव सिद्धिविनायक मंदिर आहे.

मुंबईचे सिद्धिविनायक मंदिर खूप प्रसिद्ध आहे. येथे नेहमीच भाविकांची गर्दी असते. गणपती उत्सवानिमित्त तुम्हाला मुंबईतील सिद्धिविनायक मंदिरात जायचे असेल तर जाणून घ्या मंदिर उघडण्याच्या आणि बंद करण्याच्या वेळा काय आहेत आणि दर्शनासाठी कधी जावे. 

सिद्धिविनायक मंदिराचा इतिहास-

महाराष्ट्र राज्यातील मुंबई शहरात गणपतीची सर्वात लोकप्रिय मंदिरे आहेत, त्यापैकी एक सिद्धिविनायक मंदिर आहे. येथे बसवलेल्या गणेश मूर्तीची सोंड उजवीकडे वाकलेली असल्यामुळे या मंदिराचे नाव सिद्धिविनायक आहे. गणपतीची अशी मूर्ती असलेले मंदिर हे सिद्धपीठ मानले जाते. गणपतीचे दुसरे नाव विनायक आहे, म्हणून या मंदिराला सिद्धिविनायक म्हणतात. हे मंदिर 19 नोव्हेंबर 1801 रोजी बांधले गेले.

कसे जायचे-

सिद्धिविनायक मंदिरात जाण्यासाठी मुंबईच्या लोकल ट्रेन किंवा कॅबने किंवा बसने प्रवास करू शकता. मंदिर दक्षिण मुंबईत आहे लोकल ट्रेनने प्रवास करायचा असेल तर सिद्धिविनायक मंदिरासाठी दादर रेल्वे स्टेशनला जा, तेथून टॅक्सीने प्रभादेवीला जा. रेल्वे स्टेशनपासून मंदिराचे अंतर फक्त 15 मिनिटांचे आहे, इच्छा असेल तर पायी चालतही मंदिरापर्यंत पोहोचू शकता.

मंदिर कधी उघडते आणि कधी बंद होते-

सिद्धिविनायक मंदिराचे दरवाजे उघडण्याची आणि बंद करण्याची वेळ आहे. सिद्धिविनायक मंदिर सकाळी 5:30 ते रात्री 9:50 पर्यंत खुले असते. दरम्यान, भाविक दर्शनासाठी मंदिरात येऊ शकतात. मंगळवारी मंदिरात खूप गर्दी असते. 

मंदिरात प्रवेश करण्याचे दोन मार्ग आहेत. एक सिद्धी गेट आणि दुसरा रिद्धी गेट. दोन्ही दरवाज्यातून मंदिरात प्रवेश करता येतो. सिद्धी गेटमध्ये मोफत प्रवेश मिळतो, या मार्गाने कोणीही मंदिरात प्रवेश करू शकतो, त्यामुळे गेटवर खूप गर्दी असते. रिद्धी गेटवर गर्दी कमी आहे, कारण या दरवाजातून मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी प्रवेश शुल्क भरावे लागते.

जर तुमच्याकडे कमी वेळ असेल आणि दर्शनासाठी लांब रांगेत उभे राहायचे नसेल तर तुम्ही पैसे भरून दर्शनाचा हा पर्याय अवलंबू शकता. तसेच ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले असलेल्या माता, अनिवासी भारतीय आणि दिव्यांग यांच्यासाठी मंदिरात प्रवेशाची विशेष व्यवस्था करण्यात आली आहे.

Edited by - Priya Dixit

या गणेशोत्सवात अशा काही गणेश मंदिरांची माहिती देत आहोत जे नवसाला पावणारे आहे. या ठिकाणी एकदा तरी आवर्जून भेट द्या. तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारे हे गणपती आहे. चला तर मग जाणून घेऊ या. 

दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिर, पुणे

दगडूशेठ हलवाई मंदिर हे असेच एक मंदिर आहे ज्याला दरवर्षी एक लाखाहून अधिक भाविक भेट देतात. गणेशोत्सवाच्या काळात या मंदिरांना भेट देण्यासाठी गर्दी वाढते. दगडूशेठ नावाच्या मिठाईने 1893 मध्ये मंदिराची स्थापना केली असे मानले जाते, परंतु काही काळानंतर तो एक श्रीमंत व्यापारी बनला. त्यामुळे याच व्यापाऱ्याच्या नावावरून या मंदिराचे नाव दगडूशेठ पडले. 

सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई -

10 दिवसांच्या गणेशोत्सवादरम्यान मुंबईतील सिद्धिविनायक मंदिरात जाणे अत्यंत शुभ मानले जाते. हे मंदिर जगभर प्रसिद्ध आहे. या मंदिरात असा विश्वास आहे की जो कोणीही भाविक येथे दर्शनासाठी आला तर त्याच्या मनोकामना लगेच पूर्ण होतात. या बाप्पाच्या मंदिराची खास गोष्ट म्हणजे येथे परमेश्वराची सोंड उजवीकडे वाकलेली आहे. अशी मूर्ती असलेला गणपती लवकर प्रसन्न होतो, असे म्हणतात. याशिवाय मुंबईत गणेश चतुर्थीचा सणही खास पद्धतीने साजरा केला जातो. गणेश विसर्जन आणि स्‍थापनाच्‍या दिवशी अशी गर्दी रस्त्यावर जमते, हे पाहण्यासारखे आहे. 

कानिपकम विनायक मंदिर, चित्तूर-

आंध्र प्रदेशात असलेल्या या मंदिराच्या चमत्काराची कथा खूप जुनी आहे. या मंदिरात ठेवलेल्या देवाच्या मूर्तीचा आकार सतत वाढत असल्याचे मानले जाते. येथे येणारे लोक सांगतात की जो कोणी येथे येतो, देव त्याच्या मनोकामना नक्कीच पूर्ण करतो

Edited by - Priya Dixit  

Major Ganesha Mandals

मुंबईत अनेक गणेश मंडळे आहेत. मात्र, त्यातील गिरगाव येथील केशवजी नाईक चाळमधील गणपती, चिंचपोकळी येथील चिंतामणी, लालबागचा राजा, परळ येथील नरे पार्कचा गणपती, गणेश गल्लीचा राजा हे मुंबईतील गणपती विशेष प्रसिद्ध आहेत. गणेशोत्सवात महाराष्ट्राच्या विविध ठिकाणाहून या गणपतींच्या दर्शनासाठी भाविक मुंबईत येत असतात.

केशवजी नाईक चाळ, गिरगाव

मुंबईतील सर्वात जुन्हा गणेश मंडळ म्हटले की, गिरगाव येथील केशवजी नाईक चाळीचा गणपती डोळ्या समोर येतो. हे मंडळ 1893 साली मुंबईत सुरू झाले होते. हे मंडळ आपल्या पर्यावरण-अनुकूल उत्साहासाठी आणि लहान गणेश मूर्तीसाठी विशेष ओळखले जाते. तसेच स्वातंत्र्यपूर्व काळात हा गणपती राजकीय आणि सामाजिक चळवळींचे व्यासपीठ बनले होते. यंदा हे गणेश मंडळाला 127 वर्ष पूर्ण होऊन 128 व्या वर्षात पदार्पण करणार आहे. तर मुंबईल पहिला गणेश मंडळ म्हणून या मंडळाकडे पाहिले जाते.

चिंचपोकळीचा चिंतामणी, चिंचपोकळी

चिंचपोकळीचा चिंतामणी

चिंचपोकळीचा चिंतामणी (चिंचपोकळी सार्वजनिक उत्सव मंडळ) 1920 मध्ये स्थापना झाली होती. तर मुंबईतले दुसरे सर्वात जुन्या गणेश मंडळापैकी एक आहे. तसेच हे मंडळ अनेक सामाजिक उपक्रमांसाठी प्रसिद्ध आहे. यंदा या मंडळाला 100 वर्ष पूर्ण झाले आहेत.

कसे पोहचाल ?

चिंचपोकळी स्टेशनवरून तुम्ही पायी चालत जाऊन चिंतामणीचे दर्शन घेऊ शकता.

मुंबईचा राजा, गणेश गल्ली

गणेशगल्लीत गणेश मूर्ती

गिरणगाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या लालबाग-परळच्या कष्टकरी, गिरणी कामगारांनी 1928 साली गणेशगल्लीत गणेश मूर्ती बसवण्यास सूरूवात केली होती. सर्वप्रथम 1977 साली या गणेश मंडळाने 22 फुट उंच गणेशमूर्ती बसवली होती. तेव्हापासून आजपर्यंत मंडळांने एकापेक्षा एक आकर्षक उंच गणेशमूर्ती हे गणेश गल्लीचे वैशिष्ट आहे. गणेश गल्लीचा गणपतीचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक रिघ लावतात.

कसे पोहचाल ?

बेस्ट बस, टॅक्सी किंवा करी रोडवरून अगदी चालत जाऊन गणपतीचे दर्शन घेऊ शकतात. 24 तास गणपती दर्शन सुरू असल्याने रात्रीच्या वेळीही गणपती मंडळांना भेट देण्याची मज्जा काही औरच असते.

लालबागचा राजा, लालबाग

‘लालबागचा राजा’

सन १९३१ साली लालबागच्या पेरू चाळीतली बाजारपेठ बंद पडली. बाजारपेठेसाठी नवी जागा मिळाल्यास गणपती बसवू, असा नवस तेव्हा स्थानिक मच्छिमारांनी आणि व्यापाऱ्यांनी केला. त्यानुसार १२ सप्टेंबर १९३४ रोजी सध्याच्या लालबाग मार्केटमध्ये गणपती बसवायला सुरूवात झाली. मात्र, तोच गणपती आता ‘लालबागचा राजा’ या नावाने जगभरात ओळखला जातो.

कसे पोहचाल ?

मुंबईत ट्राफिक टाळायचा एक पर्याय म्हणजे रेल्वेप्रवास. त्यामुळे लालबागच्या राजाचे दर्शन घ्यायचे असल्यास मध्य रेल्वेच्या करी रोड स्टेशनवर उतरा. स्टेशनवरून लालबागचा राजा अवघ्या काही मिनिटांत पायी पोहचू शकता.

तेजुकाया गणपती, लालबाग

तेजुकाया सार्वजनिकग गणेशोत्सव मंडळ हा लालबाग मधील प्रसिद्ध गणेश मंडळांपैकी एक आहे. 1947 सालापासून या मंडळाला सुरूवात झाली होती. हत्तीसारखे गंडस्थळ, सुपासारखे कान आणि लंबोदर अशी 21 फूट उंचीची गणेशमूर्ती हे या मंडळाचे वैशिष्ट्य. तसेच 2 कोटींपेक्षा जास्त सोन्याच्या दागिन्याने हा गणपती नटलेला आहे.

जीएसबी गणपती, किंग्ज सर्कल

जीएसबी गणपती

कर्नाटकातून आलेल्या गौड सारस्वत ब्राह्मण समुदायाने माटुंगा, किंग्ज सर्कल येथे १९५५ सालापासून सार्वजनिक गणपती बसवायला सुरूवात केली होती. मुंबईतला सर्वात श्रीमंत गणपती अशी या जीएसबी गणपतीची ओळख आहे. कारण या गणपतीची आभूषणे तर शुद्ध सोन्याची आहेतच, आणि गणपतीचे अनेक अवयवही चक्क सोन्याने बनवलेले आहेत. कोट्यवधी रुपयांच्या दागिन्यांनी मढवलेल्या हा गणपती आहे.

कसे पोहचाल ?

दादर, माटुंगाहून बेस्ट बस किंवा टॅक्सीने तुम्ही वडाळ्यात येऊ शकता.रेल्वेच्या हार्बर मार्गावरील किंग्ज सर्कल स्टेशनवरून तुम्ही अगदी चालत काही मिनिटांत वड्याळ्याच्या जीएसबी गणपतीचे दर्शन घेऊ शकता.

नरे पार्कचा, परळचा राजा

या मंडळाची 1947 साली उत्साहाने सुरूवात झाली. नरे पार्कचा राजा किंवा परळचा राजा अशा नावाने सर्वत्र ओळखला जातो. परळच्या राज्याला भेट देण्यासाठी असंख्य भाविक दर वर्षी येत असतात. यंदा या मंडळाला 72 वर्ष पूर्ण झाले आहे.

मुंबईतील प्रसिद्ध  मंडाळाची  कलाकृती पाहण्यासाठी सगळेच उत्सुक असतात. परंतु रस्ता माहिती नसल्यामुळे भाविकांचा गोंधळ उडून जातो. यंदा१९  सप्टेंबरच्या रात्री पासून ते वरील मंडळाच्या गणेश मूर्तीचे दर्शन गणेशभक्तांना मिळणार आहे.
Edited by : Ratnadeep Ranshoor
 

त्रिनेत्र गणेश मंदिर राजस्थानच्या सवाई माधोपूर जिल्ह्यातील विंध्याचल आणि अरवली डोंगराच्या मधोमध वसलेले आहे, देश-विदेशातील लोकांच्या श्रद्धेचे मुख्य केंद्र असलेला रणथंबोर किल्ल्यात आहे.

त्रिनेत्र गणेश मंदिराचा इतिहास -

रणथंबोरचा राजा हमीरदेव चौहान याचे दिल्लीचा शासक अलाउद्दीन खिलजीशी युद्ध सुरु होते. युद्ध बराच काळ चालल्यामुळे राजा हमीर देव याला आवश्यक असलेल्या गोष्टी हळूहळू संपत होत्या, म्हणून राजा हमीर देव यांनी भगवान गणेशाला आळवले आणि युद्ध लवकर सम्पस्थत  जेणेकरून अल्लाउद्दीन खिलजीसोबतचे त्यांचे युद्ध लवकर संपुष्टात यावे आणि त्यांच्या राज्यात कसलीही कमतरता भासू नये. अशी इच्छा केली.

त्याच रात्री गणपती राजा हमीर देव यांच्या स्वप्नात आले आणि त्यांनी आश्वासन दिले की युद्ध लवकरच संपेल आणि त्याच रात्री रणथंबोर किल्ल्याच्या भिंतीवर गणेशजींची तीन डोळ्यांची मूर्तीची स्थापना केली गेली. युद्ध संपल्यानंतर लगेचच राजा हमीर देव याने विंध्याचल आणि अरावलीच्या टेकड्यांमध्ये गणेशाची मूर्ती स्थापित केली आणि 1579 फूट उंच असलेल्या मंदिराचे बांधकाम केले. 

जगातील हे एकमेव मंदिर आहे जिथे तीन डोळ्यांची गणेशाची मूर्ती आहे. त्रिनेत्र गणेश मंदिरात गणेशजींची पत्नी रिद्धी-सिद्धी आणि त्यांची मुलं शुभ-लाभ यांचीही मूर्ती आहे. तसेच या मंदिरात गणेशजींचे वाहन असलेले मूषकराज देखील आहे.

रणथंबोरच्या त्रिनेत्र गणेश मंदिरात दररोज 10 ते 15 किलो पत्रे येतात, ज्यामध्ये लग्न, नोकरी, पदोन्नती आणि भरती तसेच घरातील इतर समस्यांवरून कर्ज घेण्याबाबत लिहिलेले असते. असे म्हणतात की त्रिनेत्र गणपती आपल्या भाविकांच्या सर्व समस्या ऐकतात आणि त्या समस्या दूर करतात. म्हणून भाविक त्यांना पत्र पाठवून आपल्या समस्या सांगतात. 

 बहुतेक लोक हे पत्र गणेशजींच्या मंदिरात पोस्ट ऑफिसमधून पाठवतात आणि दररोज 10 ते  15 किलो पत्र येतात. भाविकांची ही पत्र दररोज एक पोस्टमन 5 किमीची चढण चढून गणेश मंदिरा पर्यंत पोहोचतो. पोस्टमनने पत्र मंदिरात पोहोचवल्यानंतर, ती सर्व पत्रे पुजारी वाचून गणेशजींना ऐकवतात. प्राचीन काळापासून अशी आख्यायिका आहे की असे केल्याने घरातील सर्व संकटे दूर होतात.

त्रिनेत्र गणेश मंदिराचा पिन कोड -

रणथंबोर किल्ल्यामध्ये स्थापन केलेल्या त्रिनेत्र गणेश मंदिराचा पिन कोड 322021 आहे, जेणेकरून भाविकांना त्यांची पत्रे पोस्ट ऑफिसद्वारे सहजपणे त्रिनेत्र गणेश मंदिरात पोहोचवता येतील.

त्रिनेत्र गणेश मंदिरात कसे जायचे?

त्रिनेत्र गणेश मंदिर सवाई माधोपूर जिल्ह्यात आहे, जे देशाच्या इतर भागातून ट्रेन आणि बसने पोहोचणे अगदी सोपे आहे.

विमानाने- रणथंबोर येथील त्रिनेत्र गणेश मंदिरासाठी सर्वात जवळचे विमानतळ जयपूरमध्ये आहे, जे या मंदिरापासून सुमारे किमी अंतरावर आहे. अंतरावर स्थित आहे. जयपूर विमानतळावरून तुम्ही बस किंवा ट्रेनने सवाई माधोपूरला पोहोचू शकता आणि तिथून तुम्हाला त्रिनेत्र गणेश मंदिरात जाण्यासाठी कॅबची सुविधा उपलब्ध आहे, जिथून तुम्ही मंदिरात सहज पोहोचू शकता.

रेल्वेने-सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन सवाई माधोपूर आहे, जिथे तुम्ही देशातील प्रमुख शहरांमधून ट्रेनने आणि तेथून कॅबने त्रिनेत्र गणेश मंदिरापर्यंत पोहोचू शकता.

बसने-सर्वात जवळचे बसस्थानक सवाई माधोपूर आहे, जिथे राजस्थानच्या इतर भागातून येण्यासाठी नियमित बसेस धावतात.

10 दिवसांच्या गणेशोत्सवादरम्यान, लोक त्यांच्या घरी, परिसरात गणेश मूर्तीची स्थापना करतात किंवा पूजेसाठी शहरातील गणपती पंडालमध्ये जातात. या निमित्ताने अनेक गणेश मंदिरांनाही भेट देता येईल. गणेशोत्सवानिमित्त तुम्ही कुठेतरी फिरण्याचा विचार करत असाल तर तुम्ही देशातील सर्वात मोठ्या गणपती मंदिरांना भेट देऊ शकता.हे प्राचीन काळातील मंदिर आहेत. चला तर मग जाणून घेऊ या. 

सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई-

भगवान गणेशाच्या सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक म्हणजे मुंबई, महाराष्ट्र येथे स्थित सिद्धिविनायक मंदिर. गणेशाच्या सर्वात मोठ्या मंदिरांमध्येही याचा समावेश आहे. सिद्धिविनायक मंदिर जगभर प्रसिद्ध आहे. केवळ भारतातूनच नाही तर परदेशातूनही लोक इथे येतात. मंदिर 1801 मध्ये बांधले गेले. अनेकदा नेते, उद्योगपती, सेलिब्रिटी येथे दर्शनासाठी पोहोचतात. सिद्धिविनायक मंदिरात खरी मनोकामना मागणाऱ्यांची मनोकामना पूर्ण होते, असे मानले जाते.

रणथंबोर गणेश मंदिर, राजस्थान-

हे राजस्थानातील गणपतीचे जगप्रसिद्ध मंदिर आहे. मंदिराचा इतिहास 100 वर्षांचा असल्याचे सांगितले जाते. रणथंबोरच्या गणेश मंदिरात देश-विदेशातून भाविक दर्शनासाठी येतात. या मंदिरात गणेशाच्या तीन डोळ्यांच्या रूपाची पूजा केली जाते. 

खजराना गणेश मंदिर, इंदूर-

तुम्ही गणेश उत्सवादरम्यान मध्य प्रदेशातील गणपती मंदिराला भेट देऊ शकता. इंदूरच्या खजराना येथे गणेशाचे मंदिर आहे. हे स्वयंभू मंदिर आहे. देशातील सर्वात श्रीमंत गणेश मंदिरांमध्येही याची गणना होते. असे मानले जाते की या मंदिरात भाविक मनोकामना करतात आणि त्यांची इच्छा पूर्ण झाल्यावर ते गणेश मूर्तीच्या पाठीवर उलटे खाली स्वस्तिक काढतात. येथील गणेशमूर्ती तीन फूट उंच आहे.

चिंतामण गणेश मंदिर, उज्जैन-

गौरीपुत्र गणेशाचे प्रसिद्ध मंदिर उज्जैन, महाकाल शहरामध्ये देखील आहे. महाकालेश्वरच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांना चिंतामण गणेश मंदिरात गणपतीच्या दर्शनासाठी येता येईल. मंदिराच्या गाभार्‍यात श्रीगणेशाच्या तीन मूर्ती बसविलेल्या आहेत. यातील पहिली चिंतामण, दुसरी इच्छामन आणि तिसरी सिद्धिविनायक गणेश मूर्ती. 

डोडा गणपति मंदिर, बेंगलुरु-

दक्षिण भारत आपल्या नैसर्गिक दृश्यांसाठी तसेच धार्मिक स्थळांसाठी लोकप्रिय आहे. गणपतीच्या डोडा गणपती मंदिरासह येथे अनेक मोठी मंदिरे आहेत. बेंगळुरूमध्ये असलेल्या या मंदिरातील गणपतीची मूर्ती खूप मोठी आहे. डोडा म्हणजे मोठा, हे नावावरूनच स्पष्ट होते. नावाप्रमाणे मंदिरात 18 फूट उंच आणि 16 फूट रुंद गणेशाची मूर्ती आहे. ही मूर्ती काळ्या ग्रॅनाइट दगडावर कोरलेली आहे.

Edited by - Priya Dixit  

आंजर्ले गावातील हे श्रीगणेशाचे जागृत देवस्थान `कड्यावरचा गणपती’ म्हणून प्रसिध्द आहे. दापोलीहून सुमारे 20 किमी अंतरावर स्थित या मंदिराला जाताना रस्ता दाट झाडीतून जातो. मंदिरातील श्री गणेशाची मूर्ती साडेतीन ते चार फुटांची असून मूर्तीच्या बाजूला ॠध्दि-सिद्धीच्या मुरत्या आहेत.

मंदिराची स्थापना 600 वर्षांपूर्वी म्हणजे इ.स. 1430 च्या सुमारास झाली असल्याचे सांगितले जाते. या मंदिराचे पूर्वीचे बांधकाम लाकडी होते. नंतर मंदिराचा इ.स. 1780 मध्ये जीर्णोध्दार ऊन सध्याचे मंदिर अस्तित्वात आले. हे मंदिर पेशवेकालीन वास्तुरचनेचा उत्तम नमुना आहे. मंदिर परिसरातील वातावरण खूपच शांत आणि आसपासचा परिसर अत्यंत रमणीय आहे. 

विशेष म्हणजे या चारही मंदिरांची स्वतःची आख्यायिका असून गणेश चतुर्थीच्या दिवशी चारही मंदिरांवर भव्य जत्रा भरवली जाते. यातील एक मंदिर भगवान श्री राम यांनी बांधले आणि दुसरे राजा विक्रमादित्य यांनी बांधले. चला तर मग जाणून घेऊया या मंदिरांच्या दंतकथा

* चिंतामण गणेश सिहोर- 

भोपाळपासून 2 किमी अंतरावर असलेल्या सिहोर येथील चिंतामण गणेश मंदिर राजा विक्रमादित्यने बांधले होते. या मंदिरात बसवलेली मूर्ती खुद्द राजाला गणेशाने  देऊन मंदिर बांधण्यास सांगितले होते. पौराणिक कथेनुसार, एकदा राजाला स्वप्नात गणपती ने दृष्टांत दिले आणि त्याने पार्वती नदीच्या काठावर आपली मूर्ती फुलांच्या रूपात ठेवण्याचे संकेत दिले आणि मंदिरात स्थापित करण्यास सांगितले. जेव्हा राजा विक्रमादित्यला ते फूल पार्वती नदीच्या काठी सापडले, राजा परत येताना वाटेत अंधार झाला आणि त्याने ते फूल तिथेच ठेवून विश्रांती घेऊ लागले  आणि मग त्या फुलाचे रूपांतर गणपतीच्या मूर्तीत झाले आणि ते जमिनीत गाडले गेले. अंगरक्षकांनी रथाला साखळदंडाने बांधून मूर्ती जमिनीतून बाहेर काढण्याचा खूप प्रयत्न केला, मात्र मूर्ती बाहेर आली नाही. त्यानंतर विक्रमादित्याने तेथे गणपतीची मूर्ती बसवून हे मंदिर बांधले.

येथील मूर्तीचे डोळे हिऱ्यांचे होते, मंदिरात बसवलेल्या गणपतीच्या मूर्तीचे डोळे

एकेकाळी हिऱ्यांचे होते, मात्र चोरीनंतर चांदीचे डोळे देवाला बसवण्यात आले आहेत. हिऱ्याचा डोळा चोरीला गेल्यावर डोळ्यातून दुधाचा धारा वाहू लागल्याचे सांगितले जाते. 

इथे दर महिन्याला गणेश चतुर्थीला भंडारा भरतो. प्लेगच्या प्रादुर्भावामुळे येथील लोकांनी साखळे घातले आणि नवस केले. आणि प्लेग संपल्यावर दर महिन्याच्या गणेश चतुर्थीला भंडारा सुरू झाला.

* अवंतिका गणपती उगौन- येथे येणारे भाविक मंदिराच्या मागील बाजूस उलटे स्वस्तिक करून नवस करतात आणि पूर्ण झाल्यानंतर पुन्हा येऊन सरळ स्वस्तिक बनवतात .

* चिंतामणी गणेश उज्जैन-

त्रेतायुग चिंतामण मंदिराची स्थापना भगवान रामाने केली होती. वनवासात सीताजींना एकदा तहान लागली, तेव्हा प्रथमच लक्ष्मणजींनी रामाची आज्ञा मोडून पाणी आणण्यास नकार दिला. तेथील वारे दोषपूर्ण आहेत हे रामाला त्यांच्या दिव्य दृष्टीतून कळले आणि त्यावर मात करण्यासाठी गणपतीचे हे चिंतामण मंदिर बांधले. लक्ष्मणाने नंतर मंदिराशेजारी एक तलाव बांधला, जो आजही लक्ष्मण बावडी म्हणून ओळखला जातो, असे म्हणतात. या मंदिरात तीन गणपतीच्या मूर्ती एकत्र बसवल्या आहेत.

GSB सेवा मंडळ

विमा घेणारे GSB सेवा मंडळ, किंग्ज सर्कल हे मुंबईतील सर्वात श्रीमंत मंडळांपैकी एक आहे. यामध्ये पंडालपासून ते वैयक्तिक अपघात कव्हरपर्यंतचा समावेश आहे. GSB सेवा मंडळाचे अमित पै म्हणाले- "आम्ही 316.40 कोटी रुपयांचे विमा संरक्षण घेतले आहे. प्रत्येक नैसर्गिक आपत्ती आणि आपत्तीचे संरक्षण केले आहे. विम्यामध्ये मंडप, देवाचे दागिने, आमचे कर्मचारी, भक्त आणि आमची मशीन यांचा समावेश आहे."

गणपतीला करोडोंचे सोने धारण केले जाते

येथील महागणपती सुमारे 66 किलो सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवण्यात आला आहे. सोन्याबरोबरच 295 किलो चांदीचे दागिनेही गणपतीला घातले जातात. याशिवाय इतरही अनेक मौल्यवान वस्तूंनी गणपती तयार केला जातो.

यामुळे कव्हर वाढले आहे

यावेळी उत्सव मंडळाने अवलंबलेल्या तंत्राचा अवलंब हे विमा संरक्षणात उडी घेण्याचे कारण असल्याचे मंडळाने सांगितले. कोरोनामुळे बंदी असताना मंडळाने स्वतःला आणि तांत्रिकदृष्ट्या बळकट केले आहे. प्रसाद, पूजा, बॅक-एंड कूपन इत्यादींसाठी QR कोड स्कॅनिंगसह. कोणत्याही मंडळाचे gsbsevamandal.org. वेबसाइटला भेट देऊन तुम्ही या सुविधा वापरू शकता.

या सर्व गोष्टींचा अंतर्भाव आहे

जीएसबी सेवा मंडळाचे अध्यक्ष विजय कामथ यांनी माहिती दिली की, 10 दिवसांच्या उत्सवासाठी सर्व सार्वजनिक दायित्वे आणि मंडळाला भेट देणाऱ्या प्रत्येक भाविकांना विम्याचे संरक्षण देण्यात आले आहे. अधिकाऱ्याच्या म्हणण्यानुसार, 316.4 कोटी रुपयांच्या विमा संरक्षणामध्ये सोने, चांदी आणि इतर मौल्यवान वस्तूंसाठी 31.97 कोटी रुपयांचे संरक्षण आहे. याशिवाय, पंडाल, स्वयंसेवक, पुजारी, स्वयंपाकी, शू 'स्टॉल'वर काम करणारे कामगार, पार्किंग कर्मचारी आणि सुरक्षा कर्मचारी यांच्यासाठी 263 कोटी रुपयांचे वैयक्तिक विमा संरक्षण आहे.

पुण्यात प्रत्येक गोष्टीला इतिहास आहे असं म्हटलं जातं आणि गणपती मंडळ देखील याला अपवाद नाहीत. गणपती मंडळच काय पण या मंडळांच्या देखाव्यांना देखील एक परंपरा आहे, इतिहास आहे.

जसं पुणे बदलत गेलं तसे देखावे देखील बदलले. त्यामुळे गणपती मंडळाचे देखावे हा केवळ पाहण्याच नाही तर विचार करण्याचा अभ्यास करण्याचा विषय आहे, असं देखील तुम्हाला एखादा पुणेकर सांगू शकतो.

गणेशोत्सवासोबत प्रत्येकाच्या कुठल्या ना कुठल्या स्वरूपातल्या आठवणी जोडलेल्या असतात. हा उत्सव संपुर्ण महाराष्ट्रात मोठ्या आनंदात आणि उत्साहात साजरा केला जातो.

125 वर्षं उलटल्यावरही पुण्यातल्या गणेशोत्सवाबदद्लची उत्सुकता, कुतूहल आणि अप्रूप कायम आहे. गणेशोत्सवादरम्यान गणपतींचे देखावे बघणे हा भाग ओघाने आलाच. पुण्यातला गणेशोत्सव पाहण्यासाठी तर महाराष्ट्रातील कानाकोपऱ्यातून लोक येतात.

काही भव्य सजावटीचा सेट उभारतात. काही पुरातन मंदिरं किंवा ऐतिहासिक वास्तूंच्या प्रतिकृती तयार करुन त्यात सार्वजनिक गणपतीची प्रतिष्ठापना करतात.

तर काही गणेश मंडळं हे हलते देखावे तयार करतात. त्यामध्ये विविध हलणाऱ्या मूर्ती असतात आणि व्हॉइस ओव्हरवरुन एखादी गोष्ट सांगतली जाते. त्याच्या अनुषंगाने मूर्तींच्या हालचाली असतात.

काही गणेश मंडळं तर या पुढे जाऊन जिवंत देखावे सादर करतात. जिवंत किंवा सजीव देखावा म्हणजे 15-20 मिनिटांचं एक छोटंसं नाटक कलाकारांकडून सादर केलं जातं. असे जिवंत देखावे पुण्यातल्या गणेशोत्सवाचा आता अविभाज्य भाग बनले आहेत.

1893 सालापासून सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात झाली. स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणा त्यामागे होती. पण स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत सार्वजनिक गणेशोत्सवाची परंपरा समाजात रुजली होती आणि स्वातंत्र्यानंतरही या सणाचा उत्साह आणि चैतन्य कायम राहिला.

यामध्ये काळानुरुप काही बदल निश्चितच झाले. काळासोबत गणेश मंडळांकडून तयार केल्या जाणाऱ्या देखाव्यांच्या पद्धतींमध्येसुद्धा विविधता आणि नाविन्य आलंय.

तेव्हापासून ते आतापर्यंत सार्वजनिक गणपती देखाव्यांच्या निरनिराळ्या पद्धती तयार झाल्या आहेत. 129 वर्षांत हे बदल कसे होत गेले यावर आपण एक नजर टाकणार आहोत.

स्वातंत्र्याआधीचा गणेशोत्सव

1893 साली सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात झाली. तेव्हा गणपती मंडळांतर्फे मेळे भरवले जात असत. मेळे हे सुरुवातीपासूनच गणेशोत्सवाचं प्रमुख अंग होतं.

स्वातंत्र्य लढ्यासाठी जनजागृती, प्रबोधन, सामाजिक संघटन अशा विविध विषयांवर काव्य लिहिली जायची आणि त्याला चाली लावून ते उत्सवात सादर केले जायचे. अशा काव्यात्मक पदांनी राष्ट्रीय भावनेच्या मराठी कवितांमध्ये फर घातली. शिवाजी महाराजांनी उभ्या केलेल्या स्वराज्याच्या इतिहासावरुनही मेळे आणि पोवाडे लिहिले गेले.

स्वातंत्र्यपूर्व काळातील गणेशोत्सवाबद्दल आनंद सराफ यांनी अधिक माहिती दिली. आनंद सराफ हे पुण्यातील गणेशोत्सवाचे अभ्यासक आहेत.

"गणेशोत्सवाच्या परिवर्तनाची वाटचालीचा जेव्हा आपण विचार करतो, तेव्हा स्वातंत्र्यपूर्व काळ आणि स्वातंत्र्योत्तर काळ अशी ढोबळमानाने विभागणी होऊ शकते. तर स्वातंत्र्यपूर्व काळात ही स्वातंत्र्याची चळवळ होती. चळवळ म्हटल्यानंतर लोकजागृती आली. परकीय सत्तेविरोधात बंड करणं, त्याच्याविरोधात आंदोलन करुन परकीयांचं आक्रमण मोडीत काढणं हे सगळे विचार स्वातंत्र्यपूर्व काळात होते."

सराफ पुढे सांगतात, "लोकमान्य टिळक आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी सर्व जनतेला, जात-पात धर्म विसरुन एकत्र आणू शकेल असा उत्सव कोणता असा जेव्हा विचार केला तेव्हा त्यांच्या समोर गणेशोत्सवाचा प्राधान्याने पर्याय समोर आला. त्याच्या आधी पुण्यातली मंडळी ग्वाल्हेरला गेली होती."

"तिथे मराठी संस्थानाचा गणेशोत्सव त्यांनी पाहिला होता. सर्व जनता एका दिशेने एका विचाराने गणपती बाप्पाचा जयघोष करत जातेय. हाच जनप्रवाह स्वातंत्र्याचा चळवळीकडे वळवता येईल का याचा विचार लोकमान्य टिळक, भाऊ रंगारी, घोटावडेकर, खासगीवाले, तरवडे यांनी एकत्र येऊन केला," अशी माहिती सराफ देतात.

ही स्वातंत्र्यपूर्व काळातली चळवळ झाली. गणेशोत्सवातील धार्मिक बाबींना जनजागृती करायची म्हटल्यानंतर स्थानिक भाषेत जी कवणं तयार झाली, त्यालाच नृत्य नाट्य संगीत अभिनय याची जी जोड मिळाली त्यातून मेळ्यांची निर्मिती झाली.

या मेळ्यांमध्ये कलाकारांना भरपूर वाव मिळाला. या कलेचा वापर गणेशोत्सव मंडळांमार्फत जनजागृती आणि परकीय शक्तींविरोधात जनमानस तयार करण्यासाठी समाजधुरिणींनी करुन घेतला.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात जे देखावे केले जात होते त्यात प्रामुख्याने मेळे आणि ऐतिहासिक प्रसंगांचा समावेश असायचा. ऐतिहासिक प्रसंग ज्यामध्ये शौर्य पराक्रम आहेत असे प्रसंग दाखवून लोकांना चेतना देण्याचं काम गणेशोत्सवात होत होतं. स्थिर देखावे पण मांडले जायचे.

"आता या देखाव्यांमध्ये काळनुरुप बदल होणं आवश्यक होतं. मग देखाव्यांमध्ये राजे आणि चाकरमानी त्यांचा दिवाणखाना, कुंड्या आणि डेकोरेशन असं साधारणपणे देखाव्यांचं स्वरूप होतं. विशेषतः तत्कालिन प्रसंग, युद्धकालिन, पौराणिक प्रसंग ज्या देखाव्यांमध्ये केला जात होता," असं आनंद सराफ यांनी सांगितलं.

स्वातंत्र्यानंतरचा गणेशोत्सव

स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर गणेशोत्सवात देखाव्यातून मांडल्या जाणाऱ्या विषयांमध्ये काही बदल झाल्याचं अभ्यासक सांगतात. स्वराज्य मिळालं होतं. सुराज्य आणण्याचे प्रयत्न सुरू होते.

अभ्यासक सांगतात की, या काळात हळूहळू सामाजिक प्रश्न, वेगवेगळ्या समस्या, तत्कालिन युद्ध यांसारखे मुद्दे देखाव्यांमधून मांडायला सुरुवात झाली.

"हे जे काही देखावे मांडायला सुरुवात झाली त्यात गणेशाची रूपं सुद्धा बदलत गेली. युद्धकाळात गणेशाला भारतीय सैनिकाचा वेष चढवला गेला. नेहरुंच्या वेशातल्या गणेशमूर्तीही आधी देखाव्यात मांडल्या गेलेल्या आहेत. ज्या ज्या ठिकाणी उदात्त असे काही प्रसंग घडले ते सुद्धा देखाव्यांमधून मांडले गेले.

विशेषतः कसबा, सोमवार पेठ, रास्ता पेठ या भागांत जाज्वल्य देखावे मांडण्याची परंपरा होती. हे देखावे मात्र स्थिर देखावे होते. कालांतराने या स्थिर देखाव्यांमध्ये चलत चित्राची मांडणी करुन, त्याला हलतं-चालतं स्वरूप देऊन त्यात काही जिवंतपणा आणता येईल का हा विचार होत गेला," असं आनंद सराफ यांनी सांगितलं.

हलते आणि सजीव देखाव्यांची सुरुवात

अभ्यासक सांगतात की, साधारणपणे ऐंशीच्या दशकात चलत देखाव्यांची निर्मिती होत गेली. तंत्रज्ञानातल्या बदलांसोबतच गणेशोत्सवातल्या देखाव्याची पद्धतही बदलली. या विषयी या क्षेत्रात काम करणाऱ्या कलाकारांकडून आम्ही अधिक जाणून घेतलं.

विलास मोकाटे हे गेली 36 वर्षं विविध मंडळांसाठी हलते देखावे तयार करण्याचं काम करतात. पुण्यातल्या टिळक रोडवरच्या हत्ती गणपतीसाठी मंडळासाठी 1986 पासून हलता देखावा तयार करण्याचं काम ते आणि त्यांचे सहकारी करतात.

कोरोनामुळे दोन वर्ष गणेशोत्सवावर बंधनं होती. यावर्षी कोणतीही निर्बंध नसल्याने विलास मोकाटे परत याच कामात गुंतले आहेत. हत्ती गणपती मंडळाचा हलता देखाव्याच्या सेटअपचं ते काम करत असतानाच आम्ही त्यांच्याशी संवाद साधला.

हलत्या किंवा चलत देखाव्यांमधल्या आत्ताच्या मूर्ती हा फायबरच्या असतात. मोकाटे यांनी सांगतिलं की ही पद्धत सुरू झाली तेव्हा मूर्ती प्लॅस्टर ऑफ पॅरिसच्या असायच्या.

"पूर्वी आम्ही दोरीच्या साहाय्याने देखाव्यामधली वेगवेगळी पात्र हलवायचो. आता तंत्रज्ञान बरंच पुढे गेलं आहे. आता फायबरच्या मूर्तीमध्ये मोटर बसवली जाते आणि या मोटरच्या मदतीने मूर्तींच्या हालचाली होतात. पूर्वी एकाच मोठ्या मूर्तीला मूव्हमेंट देण्याची पद्धत होती. पण आता हा ट्रेंड बदलला आहे. छोट्या मूर्ती बनवून त्यांना मूव्हमेंट देऊन ती गोष्ट किंवा प्रसंग सादर केला जातो," असं हलते देखाव्यांच्या मूर्ती तयार करणारे कलाकार विलास मोकाटे यांनी सांगतिलं.

हलत्या देखाव्यांमध्येही काळानुरूप बदल होत गेले. त्यामध्ये अधिक वेगळेपण, जिवंतपणा कसा आणता येईल याचा विचार सातत्याने केला गेला.

"स्वातंत्र्यपूर्व काळात देखावे हे मेळ्यांच्या स्वरूपात होते. मग स्थिर मूर्ती हा प्रकार होता. गणपतीच्या मूर्ती भोवती ऐतिहासिक, पौराणिक प्रसंग स्थिर मूर्तींच्या स्वरूपात अनेक वर्षं दाखवण्यात आले. चलत चित्रांचा जेव्हा जमाना आला आणि मूर्तींना जेव्हा हलतं चालतं स्वरूप दिलं गेलं, तेव्हा देखाव्यांना बोलतं करता येईल का, या देखाव्यांमध्ये अधिक तांत्रिक हालचाली वाढवता येतील का, याचा विचार झाला.

"हलते देखावे हे अधिक बोलके झाले त्यात राहूल सोलापूरकर, ऋषीकेश परांजपे, नंदू पोळ या लोकांचं योगदान मोठं आहे. हे देखावे बोलके करायचे म्हटल्यावर त्या त्या मूर्तीमागे असलेल्या व्यक्तिरेखेचा आवाज, त्याचं लेखन इतर साऊंड इफेक्ट असं मिळून देखावे आधी हलते-चालते झाले. मग ते बोलके झाले," असं आनंद सराफ यांनी सांगितलं.

गणेशोत्सवानंतर हे देखावे दुसऱ्या मंडळांना स्वस्त दराने विकलेही जातात.

सजीव देखावे कसे सुरू झाले?

हलत्या देखाव्यांनतर काही गणेश मंडळांनी स्वातंत्र्यआधी असलेल्या मेळ्यांच्या पद्धतीचं एक वेगळं रूप देखाव्यांच्या स्वरूपात पुढे आणलं. ते म्हणजे जिवंत किंवा सजीव देखावे.

आपल्यातलेच काही कलाकार, काही मुलं यांच्याकडून जर आपण जिवंत नाट्य करुन घेतलं तर ते नाटक बजेटमध्ये परवडेल आणि कलाकारांना वाव मिळेल यातून जिवंत नाट्य हा विचार पुढे आला.

"साधारण 1995 नंतर हा विचार प्राधान्याने पुढे आला. त्यामध्ये नाट्य क्षेत्रात काम करणारी मंडळी जसं की दादा पासलकर, त्यांचे सहकारी , वृंदा साठे आणि इतर कलाकारांची नावं घेता येतील. रंगभुमीचा अनुभव असलेले ज्येष्ठ कलाकार, उदयोन्मुख कलाकार यांचा आणि मंडळाचं बजेट वगरे गोष्टींचा मेळ बसवून तीन चार पात्रांचं नाटक बसवले गेले," असं आनंद सराफ यांनी सांगितलं.

साधारणपणे 15-20 मिनिटांचं नाटक आणि बॅकग्राऊंडमध्ये रेकॉर्डिॅगवर वाजणारे संवाद आंणि त्यावर अभिनय करणारे कलाकार असं या जिवंत देखाव्यांचं स्वरूप आहे.

ऐतिहासिक घटना, पर्यावरण, राजकारण, किंवा वाहतूक व्यवस्था, शिक्षण व्यवस्था, खासगी शिक्षण, स्त्री भ्रूण हत्या, हुंडाबळी, वृद्धांचे प्रश्न अशा अनेक गोष्टी या देखाव्यांमधून मांडल्या जातात.

काळासोबतच जिवंत देखाव्यांचे सेट अधिक भव्य आणि आकर्षक करण्याकडेही गणेश मंडळांचा रोख वाढला.

कसबा पेठेतल्या साईनाथ गणपती मंडळ हे 2004 सालापासून जिवंत देखावे सादर करत आहे. पियुष शाह हे साईनाथ गणपती मंडळ ट्रस्टचे अध्यक्ष आहेत. त्यांच्याशी आम्ही संवाद साधला.

"नाटक या माध्यमाचं रसायनच असं आहे की, जो मेसेज द्यायचा आहे तो थेट लोकांपर्यंत पोहोचतो. त्यात जिवंतपणा असतो. आम्ही आतापर्यंत जे विषय घेतलेले आहेत ते काळाच्या पुढचे विषय घेतले आहेत. ऊदा स्त्री भ्रूण हत्या, लोकसंख्येचा भस्मासूर, पर्यावरण, पावसाचं पाणी जिरवणे, अन्न भेसळ, अवयवदान, शाळेच्या दप्तराचं ओझं. यात स्थानिक मुलांना व्यासपीठ मिळतं. नाटकाचं ड्यूरेशन कमी असावं लागतं," शाह सांगतात.

"कारण लोक बोअर होतात. 16-18 मिनिटं एवढा कालावधी असतो. कमी कालावधी असला की जास्त प्रयोग होतात. लोकांपर्यंत जास्त पोहोचतात. आम्ही लार्जर दॅन लाईफ सेट करतो. लोकांना व्हिज्यूअली पण देखावा रिच दिसायला हवा. माझ्याकडे आता 14-16 कलाकार आहेत. त्यात मोस्टली मुली आहेत," असं शाह सांगतात.

"यानिमित्ताने एक कुटूंब मंडळासोबत जोडलं जातं. त्यांचे नातेवाईक येतात. ते प्रयोग बघायलाही येतात. एक चांगलं वातावरण तयार होतं. पुण्यात आता जिवंत देखाव्यांची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. पहिले काही मोजकी मंडळं करायची. पण आता हे प्रमाण वाढलं आहे. यामुळे स्थानिक लोकांना रोजगार मिळतो. आमचे 10 दिवसांत 100 पेक्षा जास्त प्रयोग होतात," शाह माहिती देतात.

"ज्या दिवशी रात्री बारापर्यंत परवानगी असते त्या दिवशी जास्त शो होतात," असं पियुष शाह यांनी सांगितलं.

जिवंत देखाव्यांसाठी काय तयारी केली जाते?

जिवंत देखाव्यातील संवाद, संगीत यांचे आधी रेकॉर्डिंग केलं जातं. व्हॉइसओवर वर हे देखावे होतात. शेवटच्या माणसापर्यंत हा आवाज पोहोचणं आवश्यक असतं, त्यामुळे हा पर्याय वापरला जातो.

साधारणपणे अंधार पडायला सुरुवात झाली की, देखाव्यांच्या सादरीकरणाला सुरुवात होते. जिवंत देखाव्यांच्या सादरीकरणात काम करण्याचा हा अनुभव कलाकारांसाठीही वेगळा असतो.

रंगभूमीवर ते नाटक एका दिवसात एकदाच सादर करावं लागतं, पण इथे मात्र एका संध्याकाळीच त्याच नाटकाचे कित्येक प्रयोग होतात. या कामाच्या अनुभवाविषयी कलाकारांना काय वाटतं? हे समजून घेण्यासाठी बीबीसीने अभिनेता-दिग्दर्शक राजेंद्र पालवे यांच्याशी संवाद साधला. ते कसबा पेठेतल्या फणी आळी तालीम मित्र मंडळ या गणेश मंडळासाठी जिवंत देखावा बसवतात.

राजेंद्र सांगतात, "अभिनेता म्हणून मी 2008 पासून काम करतोय. दिग्दर्शक म्हणून 2016 पासून काम करतोय. हा अनुभव सुखावह असतो. एनर्जी टिकवून ठेवावी लागते. प्रेक्षकांसोबत आय टू आय कॉन्टॅक्ट असतो. आवाज आपला नसला तरीही भूमिका तर आपणच करतो ना.

"होतकरू कलाकार, रंगमंच सेट करणारे, लाईट, स्पीकर, मेकअप, ड्रेपरी अशा सगळ्या कलाकारांना वाव मिळतो. कंटेन्टवर बजेट अवलंबून असतं. शिवाजी महाराजांची भूमिका असेल तर तसे कपडे आणि मेकअप करावाच लागेल.

"महिनाभरापासून आधी तालमी सुरु होतात. व्यवस्थित बसवून घेतलं जातं. ओपन स्टेजवर प्रेझेंटेशन असतं. संध्याकाळी 7 पासून जे सुरू होतं ते रात्री 10-10.30 पर्यंत आणि शेवटच्या काही दिवसांमध्ये 12 पर्यंत परवानगी असते. तसं करावं लागतं कलाकारांना.

"पुन्हा तोच प्रयोग सादर करावा लागतो. कारण समोरचे बघणारे बदलले असतात. आधीचे प्रयोग बघून पुढे गेलेले असतात. पुन्हा नवीन गर्दी येते. त्यांच्या प्रतिसादाने परत उत्साह वाढतो," असं अभिनेता आणि दिग्दर्शक राजेंद्र पालवे यांनी सांगतिलं.

सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा उत्साह आणि औत्सुक्य हे शतक उलटल्यावरही टिकून आहे. काळानुरुप बदल करत जाणे हे या मागचं मुख्य कारण असल्याचं आनंद सराफ यांना वाटतं.

"गणेशोत्सवाची दोन वैशिष्टये आहेत- व्यापकता आणि परिवर्तनशीलता. हा उत्सव इतकी वर्षं झाली तरीही जनमानसात टिकून आहे. जो काळानुरूप बदल करुन घेतो तो उत्सव काय किंवा व्यक्ती काय टिकून राहते," असं आनंद सराफ यांनी सांगितलं.

फोटो शेअर केला

शाहरुखने त्याच्या अधिकृत इंस्टाग्राम अकाऊंटवरून मन्नत या बंगल्यात बसलेल्या गणेशाच्या मूर्तीचा फोटो त्याच्या चाहत्यांसह शेअर केला आहे. या फोटोसोबत त्याने कॅप्शनही दिले आहे. त्यांनी लिहिले की, 'माझ्या आणि माझ्या धाकट्या मुलाने गणपतीचे स्वागत केले. आम्ही मोदक खाल्ले जे खूप चवदार होते. कठोर परिश्रम आणि देवावर विश्वास ठेवल्यास सर्व स्वप्ने पूर्ण होऊ शकतात. सर्वांना गणेश चतुर्थीच्या खूप खूप शुभेच्छा.

 

 

 

 

View this post on Instagram

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A post shared by Shah Rukh Khan (@iamsrk)

चाहते प्रतिक्रिया देत आहेत

शाहरुखने पोस्ट केलेल्या फोटोवर आता लोकांच्या प्रतिक्रिया येऊ लागल्या आहेत. चाहते किंग खानचे जोरदार कौतुक करत आहेत आणि त्याला खरा हिरो म्हणत आहेत. एका यूजरने लिहिले की, 'भारताची शान शाहरुख खान'. त्याचवेळी दुसऱ्या यूजरने लिहिले की, 'पठाणच्या वादळाची वाट पाहत आहे.' याशिवाय, बहुतेक वापरकर्ते गणेश चतुर्थीच्या या पोस्टवर त्यांच्या आवडत्या स्टारला शुभेच्छा देत आहेत.

विशेष म्हणजे शाहरुख खान गेल्या चार वर्षांपासून चित्रपटांपासून दूर आहे. तो शेवटचा 'झिरो' चित्रपटात दिसला होता. हा चित्रपट प्रसिद्ध दिग्दर्शक आनंद एल राय यांनी दिग्दर्शित केला होता. या चित्रपटाकडून अभिनेत्याला खूप आशा होत्या पण बॉक्स ऑफिसवर तो अपयशी ठरला. यानंतर बॉलिवूडच्या बादशाहांनी चित्रपटांपासून दुरावले. आता बऱ्याच कालावधीनंतर शाहरुख पुढच्या वर्षी तीन चित्रपट घेऊन पुनरागमन करत आहे. त्याचा पहिला चित्रपट 'पठाण' 25 जानेवारीला रिलीज होत आहे. त्याचवेळी त्यांचा 'जवान' जूनमध्ये आणि 'डंकी' डिसेंबरमध्ये प्रदर्शित होणार आहे.

1 मुंबईचा 'लालबागचा राजा'-

लालबाग बाजार, जीडी गोएंका रोड, मुंबई येथील सर्वात प्रसिद्ध गणेश पंडाल सजवतो. या पंडालला 'लालबाग चा राजा' म्हणतात. मुंबईतील लालबागच्या राजाच्या या पंडालला दरवर्षी लाखो भाविक भेट देतात. 1934 पासून येथे गणपतीची मूर्ती बसवली जात आहे. या गणपतीच्या पंडालमध्ये विराजमान असलेल्या गणेशाला नवसाचा गणपतीही मानले जाते. गणेशोत्सवाला हजेरी लावण्यासाठी अनेक सेलिब्रिटीही येथे येतात.

2 गणेश गली मुंबईचा राजा-

'मुंबईचा राजा' हे मुंबईतील गणेश गल्ली आणि गल्लीत वसलेले आहे. लालबागच्या राजापासून हाकेच्या अंतरावर हा गणपती पंडाल आहे. हे देखील मुंबईतील प्रसिद्ध पंडालपैकी एक आहे.1928 मध्ये गिरणी कामगारांसाठी हा गणपती पंडाल सुरू करण्यात आला होता. गणेश गली मुंबईचा राजा येथे दरवर्षी थीमवर आधारित गणेश मंडळाचे आयोजन केले जाते.

3 अंधेरीचा राजा-

गणेशोत्सवात मुंबईच्या गणपती पंडालमध्ये 'अंधेरीचा राजा'ही प्रसिद्ध आहे. 1966 पासून येथे गणपती पंडालचे आयोजन केले जाते. येथील 10 दिवसांच्या गणेशोत्सवात अनेक सेलिब्रिटी हजेरी लावतात. अंधेरीचा राजा गणपती पंडालची सजावट अतिशय सुंदर आणि मंत्रमुग्ध करणारी आहे.

4 GBS सेवा मंडळाचा गणपती-

मुंबईचा सुवर्ण गणेश म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या GBS सेवा मंडळाचा गणपतीही खूप प्रसिद्ध आहे. येथील गणपतीची मूर्ती खऱ्याखुऱ्या सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेली आहे. हे शहरातील सर्वात श्रीमंत मंडळ मानले जाते. वडाळ्यातील कटक रोडवरील द्वारकानाथ भवन येथे जीबीएस सेवा मंडळाचा गणपती पंडाल आहे. गणेश उत्सवाच्या 10 दिवसांत 24 तास विधी केले जातात, असा हा एकमेव पंडाल आहे. इथली सजावट आणि संगीत दोन्ही खास आहेत.

5 खेतवाडीचा राजा-

गणेशोत्सवाच्या उत्सवात खेतवाडीचा राजा देखील भेटू शकतो. या मंडळाची स्थापना 1959 मध्ये झाली. या पंडालची विशेष बाब म्हणजे येथील गणेशमूर्तीचा आकार वर्षानुवर्षे सारखाच आहे. हाच मूर्तीकार वर्षानुवर्षे गणपतीची मूर्ती बनवत आहे. 13 लेन आहेत आणि सर्व गणेश पंडालने सजलेले आहेत, जरी 12 व्या लेनचे गणपती पंडाल सर्वात लोकप्रिय आहे.

सिद्धिविनायक मंदिरातील श्री गणेशाची मूर्ती अडीच फूट रुंद असून ती काळ्या रंगाच्या दगडांच्या तुकड्यांनी बनलेली आहे. कृपया सांगा की मंदिरातील श्री गणेशाच्या मूर्तीची सोंड उजवीकडे वाकलेली आहे आणि त्याला चार हात आहेत आणि त्यामुळे त्याला 'चतुर्भुज' असेही म्हणतात. श्री गणेशाच्या मुर्तीमध्ये वरच्या उजव्या हातात कमळ, वरच्या डाव्या हातात एक छोटी कुऱ्हाड आणि खालच्या डाव्या हातात पुष्पहार आणि त्यांच्या आवडत्या 'मोदकाने' भरलेली वाटी आहे.

सिद्धिविनायक मंदिर खास का आहे

सिद्धिविनायक मंदिर हे भारतातील असेच एक प्रसिद्ध मंदिर आहे जे भगवान गणेशाला समर्पित आहे. सर्वात महत्वाचे आणि व्यस्त मंदिर महाराष्ट्र राज्यातील मुंबई शहरातील प्रभादेवी येथे आहे, जे लक्ष्मण विठू आणि देउबाई पाटील यांनी 1801 साली बांधले होते. या जोडप्याला मूलबाळ नसल्याचं म्हटलं जातं आणि नंतर वंध्य महिलांच्या इच्छा पूर्ण व्हाव्यात म्हणून त्यांनी मंदिर बांधण्याचा निर्णय घेतला.

सिद्धिविनायक मंदिराचा इतिहास

सिद्धिविनायक मंदिराच्या उभारणीमागे एक कथा आहे, जी तुम्हाला कदाचित माहीत नसेल. लक्ष्मण विठू आणि देउबाई पाटील दाम्पत्याला मूलबाळ नव्हते म्हणून त्यांनी 1801 मध्ये गणपतीचे मंदिर बांधण्याचा निर्णय घेतला, जेणेकरून त्या मंदिरात येऊन अपत्यहीन जोडप्यांची इच्छा पूर्ण होऊ शकेल. आशीर्वाद म्हणून मूल मिळवा.

या मंदिराची मूळ रचना चौकोनी बिंदू असलेल्या घुमटाच्या आकाराच्या शीराने सुशोभित केलेली आहे. एकदा संत अक्कलकोट स्वामी समर्थ यांचे शिष्य रामकृष्ण जांभेकर महाराज यांनी त्यांच्या गुरूंच्या आज्ञेनुसार मंदिराच्या प्रमुख देवतेसमोर दोन दैवी मूर्ती साकारल्या. स्वामी समर्थांच्या भविष्यवाणीनुसार, 21 वर्षांच्या कालावधीनंतर, दफन केलेल्या मूर्तींमधून एक मंदार वृक्ष वाढला, ज्याच्या फांद्यांमध्ये स्वयंभू देवता गणेशाची प्रतिमा दिसू लागली.

सिद्धिविनायक मंदिर वास्तुकला

सिद्धिविनायक मंदिराच्या भव्य रचनेत एक प्राथमिक 'कलश' आहे, ज्याची उंची 12 फूट आहे, तीन बाय 5 फूट आहे आणि इतर 33 3.5 फूट उंचीवर आहेत. अशा प्रकारे हे 37 घुमट मुख्य मंदिर परिसर आकर्षित करतात. सिद्धिविनायक मंदिराच्या जुन्या भागात सभामंडप, मुख्य गर्भगृह, व्हरांडा आणि पाण्याची टाकी आहे. या मंदिराची भव्यता वाढावी यासाठी नवीन मंदिर परिसर बांधण्यात आला आहे.

वास्तुविशारद शरद आठले यांनी मंदिराच्या डिझाइनला अंतिम स्वरूप देण्यापूर्वी राजस्थान आणि तामिळनाडूमधील मंदिरांचा अभ्यास केला. सर्व आवश्यक व्यवस्था केल्यानंतर 1990 साली सिद्धिविनायक मंदिराचे बांधकाम सुरू करण्यात आले. देवतेची जुनी मूर्ती सोन्याचा मुलामा असलेल्या घुमटाच्या वर बांधलेली, बहुकोनी सहा मजली ठेवण्यात आली होती. आत जाण्यासाठी तीन मुख्य प्रवेशद्वार करण्यात आले असून या मंदिराच्या मुकुटालाही नवे रूप देण्यात आले आहे.

सिद्धिविनायक मंदिर आरतीच्या वेळा

सिद्धिविनायक मंदिरातील गणपतीची आरती विशेष असते. येथे आम्ही तुम्हाला या मंदिराच्या आरतीबद्दल संपूर्ण माहिती देत ​​आहोत जी तुम्हाला सिद्धिविनायक येथे साजऱ्या होणाऱ्या विशेष सण आणि उत्सवानुसार तुमच्या सहलीचे नियोजन करण्यास मदत करेल.

बुधवार ते सोमवार आरतीच्या वेळा

काकड आरती किंवा सकाळची प्रार्थना – सकाळी 5:30 ते संध्याकाळी 6

श्री दर्शन – सकाळी 6.०० ते दुपारी 12.15

नैवेद्य - दुपारी 12:15 ते 12:30 पर्यंत

श्री दर्शन - दुपारी 12:30 ते संध्याकाळी 7:20

आरती किंवा संध्याकाळची प्रार्थना विधी - संध्याकाळी 7:30 ते 8:00 पर्यंत

श्री दर्शन – रात्री 8.00 ते रात्री 9.50

शेज आरती किंवा मंदिर बंद होण्यापूर्वीची शेवटची आरती – सकाळी 9.50

मंगळवारी आरतीच्या वेळा

श्री दर्शन - पहाटे 3:15  ते 4:45

काकड आरती किंवा सकाळची प्रार्थना - सकाळी 5:00 ते संध्याकाळी 5:30

श्री दर्शन – पहाटे 5:30 ते 12:15 

नैवेद्य - दुपारी 12:15 ते 12:30 पर्यंत

श्री दर्शन - दुपारी 12:30 ते रात्री 8:45 पर्यंत

आरती किंवा रात्रीची प्रार्थना - 9:30 PM ते 10:00 PM

शेज आरती किंवा मंदिर बंद होण्यापूर्वीची शेवटची आरती - 12:30 AM

विनायकी चतुर्थी

काकड आरती किंवा सकाळची प्रार्थना – सकाळी 5.30 ते संध्याकाळी 6.00 पर्यंत

श्री दर्शन - सकाळी 6.00 ते संध्याकाळी 6.30 पर्यंत

अभिषेक, नैवेद्य आणि पूजा आरती - सकाळी 7:30 ते दुपारी 1 वाजेपर्यंत (यावेळी मंदिरातील भाविक प्रवेशास परवानगी नाही)

श्री दर्शन - दुपारी 1:30 ते 7:20 पर्यंत

आरती किंवा संध्याकाळची प्रार्थना - संध्याकाळी 7:30 ते रात्री 8:00 पर्यंत

श्री दर्शन – रात्री 8:00 ते रात्री 9:50

शेज आरती किंवा मंदिर बंद होण्यापूर्वीची शेवटची आरती – रात्री 9:50

संकष्टी चतुर्थी

श्री दर्शन सकाळचे दर्शन - 4:00 AM ते 4:45 PM

काकड आरती किंवा सकाळची प्रार्थना - सकाळी 5:00 ते संध्याकाळी 5:30

श्री दर्शन किंवा सकाळचे दर्शन - रात्री 5:30 पासून चंद्रोदयाच्या 90 मिनिटे आधी

पूजा, अभिषेक, नैवेद्य – चंद्रोदयाच्या 90 मिनिटे आधी (या वेळी मंदिरात भक्तांना परवानगी नाही)

रात्रीची आरती किंवा प्रार्थना - चंद्रोदयानंतर (अभिषेकानंतर पूजा)

शेज आरती किंवा मंदिर बंद होण्यापूर्वीची शेवटची आरती - चंद्रोदयानंतर 90 मिनिटांनी शेजार

माघी श्रीगणेश जयंती

श्री दर्शन किंवा सकाळचे दर्शन – पहाटे 4.00 ते 4.45 पर्यंत

काकड आरती किंवा सकाळची प्रार्थना - सकाळी 5:00 ते संध्याकाळी 5:30

श्री दर्शन किंवा सकाळचे दर्शन - सकाळी 5:30 ते 10:45 पर्यंत

पूजा, अभिषेक, नैवेद्य आणि आरती - सकाळी 10:45 ते दुपारी 1:30

श्री दर्शन - दुपारी 1:30 ते 7:20 पर्यंत

आरती किंवा प्रार्थना - संध्याकाळी 7:30 ते रात्री 8:00 पर्यंत

श्री दर्शन किंवा रात्रीचे दर्शन: रात्री 8.00 ते शेजारती

शेज आरती किंवा मंदिर बंद होण्याच्या आदल्या दिवशीची शेवटची आरती – रथ-शोभा यात्रेनंतरची शेज आरती

भाद्रपद श्री गणेश चतुर्थी

श्री दर्शन किंवा सकाळचे दर्शन – पहाटे 4.00 ते 4.45 पर्यंत

काकड आरती किंवा सकाळची प्रार्थना - सकाळी 5:00 ते संध्याकाळी 5:30

श्री दर्शन किंवा सकाळचे दर्शन - सकाळी 5:30 ते 10:45 पर्यंत

पूजा, अभिषेक, नैवेद्य आणि आरती - सकाळी 10:45 ते दुपारी 1:30

श्री दर्शन - दुपारी 1:30 ते 7:20 पर्यंत

संध्याकाळची आरती किंवा प्रार्थना - संध्याकाळी 7:30 ते रात्री 8:00 पर्यंत

श्री दर्शन किंवा रात्री दर्शन – रात्री 8.00 ते रात्री 10.00

शेज आरती किंवा मंदिर बंद होण्याच्या आदल्या दिवशीची शेवटची आरती - रात्री 10:00

सिद्धिविनायक मंदिराला भेट देण्याची उत्तम वेळ

मुंबईत जाण्यासाठी ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा सर्वोत्तम काळ आहे. मुंबईत पावसाळ्यात चांगला पाऊस पडतो. उन्हाळा हा मुंबईला भेट देण्यासाठी चांगला काळ नाही कारण तो अत्यंत उष्ण आणि दमट असतो. मुंबईत थंडीचा ऋतू खूप आल्हाददायक असतो. जर आपण मंदिराबद्दल बोललो तर सिद्धिविनायक मंदिरात जाण्यासाठी दुपारची वेळ ही सर्वोत्तम वेळ आहे कारण यावेळी मंदिरात कमी गर्दी असते. तसेच, तुम्ही विनायकी चतुर्थी, संकष्टी चतुर्थी, माघी श्री गणेश जयंती आणि भाद्रपद श्री गणेश चतुर्थी या सणांमध्ये मंदिराला भेट देऊ शकता ज्यात विशेष प्रार्थना सेवा आहेत.

सिद्धिविनायक मंदिरात कसे जायचे-

तुम्हाला सिद्धिविनायक मंदिरात जायचे असेल तर दादरहून प्रभादेवीला जाण्यासाठी मुंबई शहराच्या कोणत्याही कोपऱ्यातून तुम्हाला बेस्टची बस मिळेल. दादरला जाण्यासाठी तुम्ही लोकल ट्रेनचीही मदत घेऊ शकता, यासोबतच दादर ते प्रभादेवीपर्यंत कॅब सेवाही उपलब्ध आहे. कॅबच्या मदतीने तुम्ही शहराच्या कोणत्याही भागातून प्रभादेवीला पोहोचू शकता. तुम्ही देशातून किंवा परदेशातून सिद्धिविनायक मंदिराच्या दर्शनासाठी मुंबईत येत असाल तर आम्ही तुम्हाला मुंबईत कसे पोहोचायचे याची माहिती देणार आहोत.

विमानाने सिद्धिविनायक मंदिरात कसे पोहोचायचे

जर तुम्ही मुंबई विमानातून सिद्धिविनायक मंदिरात दर्शनासाठी येत असाल तर सांगा की मुंबई देशाबरोबरच जगाच्या हवाई मार्गानेही चांगली जोडलेली आहे. छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ शहराच्या उत्तरेस 30 किमी अंतरावर आहे.येथे पोहोचल्यानंतर तुम्ही प्रभादेवीला जाण्यासाठी कॅब किंवा बसने जाऊ शकता.

ट्रेनने सिद्धिविनायक मंदिरात कसे पोहोचायचे

मुंबई शहर भारताशी रेल्वेने खूप चांगले जोडलेले आहे. मध्य, पूर्व आणि पश्चिम भारतातून निघणाऱ्या गाड्या छत्रपती शिवाजी टर्मिनस किंवा व्हीटी येथे येतात. आणि उत्तर भारतातील गाड्या मुंबई सेंट्रल स्टेशनवर येतात.

रोडने सिद्धिविनायक मंदिरात कसे पोहोचायचे

भारतातील अनेक राज्ये आणि शहरांमधून बसेस मुंबई सेंट्रल बस स्थानकावर येतात. या स्थानकावर बहुतांश आंतर-महाराष्ट्र बसेस येतात. परंतु पुणे आणि नाशिक येथून प्रवास करणारे लोक दादर रेल्वे स्थानकाजवळील ASIAD बस स्टँडवर पोहोचू शकतात.

ही पद्धत सुरु कशी झाली, मानाच्या गणपतींच्या पाच सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांचा इतिहास काय आहे, हे  जाणून घेऊया.

1893 साली सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात झाल्यानंतर गणपती मंडळांची संख्या वाढत गेली. असं सांगितलं जातं की दुसऱ्याच वर्षी गणपती मंडळांची संख्या 100 वर गेली होती.

त्यामुळे विसर्जन मिरवणुकीचं नियोजन आणि त्याची रुपरेषा कशी असावी यावर चर्चा सुरु झाली. कसबा गणपती हे पुण्याचं ग्रामदैवत मानलं जातं. कसबा गणपतीचं मंदिर हे शिवाजी महाराजांच्या काळातलं आहे.

ग्रामदैवत म्हणून कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळाच्या गणपतीला मानाचा पहिला गणपती हा मान देण्यात आला. या मंडळाच्या सार्वजनिक गणपतीला विसर्जनाचा पहिला मान देण्याचं लोकमान्य टिळक आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ठरवलं. म्हणून मग आजही कसबा गणपती हा विसर्जन मिरवणुकीत पहिला असतो.

त्यानंतर मानाच्या दुसऱ्या गणपतीचं स्थान हे पुण्याची ग्रामदेवी मानल्या जाणाऱ्या तांबडी जोगेश्वरी मंदिराच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवातील गणपतीला मिळाला.

हिंदू मुस्लिम ऐक्याचं प्रतीक मानल्या जाणार गुरुजी तालिम गणपतीला मानाचा तिसरा म्हणून तर तुळशीबाग मंडळाच्या गणपतीला मानाचं चौथं स्थान मिळालं. यानंतर स्वतः लोकमान्य टिळकांनी स्थापन केलेल्या केसरीवाडा गणपती हा मानाचा पाचवा गणपती मानला जातो.

पुण्यात मुख्य विसर्जन मिरवणुकीची सुरुवात महात्मा फुले मंडईमधून होते. नंतर ती लक्ष्मी रस्त्यावरून पुढे जाते. मुठा नदीच्या पात्रात गणपती विसर्जन होतं.

दरवर्षी मिरवणुक सुमारे 25 ते 30 तास चालते. मिरवणुकीतल्या गणपती रथांसमोर, ढोल ताशा पथकांचं वादन, विविध कला सादर करणारे पथकं असतात.

विसर्जन मिरवणुकीतल्या या पहिल्या पाच गणपती मंडळांविषयी अधिक जाणून घेऊया

1 कसबा गणपती मंडळ-

पुण्यातल्या कसबा पेठेत मध्ययुगीन गणपतीचं मंदिर आहे. या गणपतीला पुण्याचं ग्रामदैवतही मानलं जातं. कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात 1893 साली झाली. या सार्वजनिक गणपती मुर्तीची स्थापना सुरुवातीचे काही वर्षं कसबा गणपतीच्या मंदिरातच व्हायची.

1925 पर्यंत ही व्यवस्था होती. यानंतर मंदिरासमोरच्या वाड्यात हा गणपती बसवला जाऊ लागला. या गणपतीसमोर मेळे, मोठ्या गायकांचे जलसे होत असत.

आताही कसबा सार्वजनिक गणेशोत्सवात सांस्कृतिक कार्यक्रमांचं आयोजन केलं जातं. पुरातन मंदिरं, ऐतिहासिक वास्तूंच्या प्रतिकृती बनवून सजावट केली जाते.

2 तांबडी जोगेश्वरी गणपती मंडळ

तांबडी जोगेश्वरी देवी ही पुण्याची ग्रामदैवता मानली जाते. बुधवार पेठेत, आप्पा बळवंत चौकाजवळ हे मंदिर आहे. तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात 1893 साली झाली. हा मानाचा दुसरा गणपती आहे.

देवाच्या मंदिराच्या बाजूलाच मांडव घालून गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवादरम्यान मंडळाकडून विविध कार्यक्रमांचं आयोजन केलं जातं.

3 गुरुजी तालीम गणपती मंडळ

गुरुजी तालीम मगणपती मंडळ हे पुण्यातलं सगळ्यांत जुनं मंडळ असल्याचं सांगितलं जातं. या मंडळाची स्थापना 1887 साली झाली. हा गणपती हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचं प्रतिक म्हणून ओळखला जातो.

भिकू शिंदे, नानासाहेब खासगीवाले, शेख कासम वल्लाद यांच्या प्रेरणेतून या मंडळाची स्थापना झाली.

पुण्यात असलेल्या एका तालमीमध्ये हा गणपती बसवण्याची सुरुवात झाली होती. आता ही तालिम अस्तित्त्वात नाही. आता लक्ष्मी रोड जवळच्या गणपती चौकात हा गणपती बसवला जातो. या गणपती मंडळाची सजावट हा दरवर्षी औत्सुक्याचा विषय असतो.

4 तुळशीबाग गणपती मंडळ

पुण्यातली तुळशीबाग शॉपिंग साठी प्रसिद्ध आहे. तुळशीबागेत ऐतिहासिक असं रामाचंही मंदिर आहे. मानाचा चौथा गणपती म्हणजे तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळाचा गणपती.

या गणपतीची स्थापना 1901 साली करण्यात आली. तुळशीबाग ही पुण्यातली एक महत्त्वाची बाजारपेठ राहीली आहे. तुळशीबागेतल्या मोक्याच्या आणि वर्दळीच्या ठिकाणी हा गणपती बसवला जातो.

5 केसरीवाडा गणपती मंडळ

या गणपती उत्सवाची सुरुवात स्वतः लोकमान्य टिळकांनी केली. केसरीवाड्यात हा उत्सव साजरा केला जातो. गणेशोत्सवादरम्यान केसरीवाड्याच्या आवारात विविध कार्यक्रमांचं आयोजन केलं जातं.

त्यात व्याख्यानं, सांस्कृतिक कार्यक्रम अशा कार्यक्रमांची रेलचेल असते. भव्य सजावट किंवा मोठे देखावे यापेक्षा या मंडळाकडून अशा कार्यक्रमांवर भर दिला जातो.

1 सिद्धिविनायक मंदिर मुंबई -

सिद्धिविनायक मंदिर हे मुंबई, महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या गणेश मंदिरांपैकी एक आहे. सिद्धिविनायक मंदिर जगभर प्रसिद्ध आहे. गणपतीचे हे प्राचीन मंदिर 1801 मध्ये बांधले गेले. असे मानले जाते की जो कोणी मनापासून या मंदिराचे दर्शन घेतात  त्याच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. हा गणपती नवसाला पावणारा आहे .सेलिब्रिटी आणि राजकारणी अनेकदा या मंदिराला भेट देतात.

2 अष्टविनायक मंदिर महाराष्ट्र - अष्टविनायक हे म्हणजे महाराष्ट्रातील आठ मानाची व प्रतिष्ठेची गणपतीची देवळे आहेत. याला गणपतीची आठ तीर्थे म्हणतात आणि आठ मंदिरांपैकी 6 मंदिरे पुणे जिल्ह्यात आणि 2 महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यात आहेत. ज्या प्रमाणे भगवान शंकराच्या 12 ज्योतिर्लिंगांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे, त्याच प्रमाणे महाराष्ट्रातील अष्टविनायकाची आठ पवित्र मंदिरे आहेत. या मंदिरांना पौराणिक महत्त्व आणि इतिहास आहे. श्रीगणेशाच्या मूर्ती स्वयंभू आहे. गणेश आणि मुद्गल पुराणात या सर्व मंदिरांचा उल्लेख केला आहे. ही मंदिरे आहेत- 1 मयूरेश्वर, किंवा मोरेश्वर मंदिर पुणे, 2 सिद्धिविनायक मंदिर अहमदनगर, 3 बल्लाळेश्वर मंदिर रायगड, 4 वरदविनायक  मंदिर रायगड, 5 चिंतामणी मंदिर पुणे,6 गिरिजात्मज अष्टविनायक मंदिर पुणे,7 विधेश्वर अष्टविनायक मंदिर ओझर, 8 महागणपती मंदिर रांजणगाव.

3 खजराना गणेश मंदिर, इंदूर -

खजराना गणेश मंदिर मध्य प्रदेशातील इंदूर येथे आहे. हे स्वयंभू मंदिर आहे. देशातील सर्वात श्रीमंत गणेश मंदिरांमध्ये खजराना मंदिराचे नाव समाविष्ट आहे. येथे भक्ताची प्रत्येक इच्छा पूर्ण होते असे मानले जाते. नवस पूर्ण झाल्यानंतर भाविक येथे येतात आणि गणेशमूर्तीच्या पाठीवर उलटे स्वस्तिक बनवतात आणि भोग अर्पण करून देवाची कृतज्ञता व्यक्त करतात. या मंदिरात गणेशाची तीन फूट उंचीची मूर्ती असून ती विहिरीतून बाहेर काढण्यात आली आहे.

4 रणथंबोर गणेश मंदिर, राजस्थान -

राजस्थानच्या रणथंबोरमध्ये बांधलेले हे गणेश मंदिर केवळ भारतातीलच नव्हे तर जगातील पहिले गणेश मंदिर मानले जाते. या मंदिरात गणेशाची त्रिनेत्री मूर्ती आहे. ही प्रतिमा स्वतः पृथ्वीवर प्रकट होते. 1000 वर्षांहून अधिक जुने हे मंदिर रणथंबोर किल्ल्यातील सर्वात उंच ठिकाणी बांधले आहे. विशेष बाब म्हणजे हे गणेश मंदिर राजस्थानमधील पहिले आहे, जिथे गणपतीचे संपूर्ण कुटुंब त्यांच्यासोबत आहे. या मंदिरात गणेशजींची पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी आणि दोन मुले शुभ-लाभ देखील आहेत.

5 डोडा गणपती मंदिर, बंगळुरू-

दक्षिण भारतातील सर्वात आश्चर्यकारक मंदिरांपैकी एक म्हणजे गणेशाचे डोडा गणपती मंदिर. डोडा म्हणजे मोठा. त्याच्या नावाप्रमाणेच, बंगळूरमध्ये असलेल्या या मंदिरात 18 फूट उंच आणि 16 फूट रुंद गणेशाची मूर्ती आहे. विशेष म्हणजे ही मूर्ती काळ्या ग्रॅनाइटच्या एकाच खडकावर कोरण्यात आली आहे

यावेळी गणेशमूर्तींना मोठी मागणी असल्याचे कारागीर सांगतात. मूर्ती खरेदीसाठी ग्राहक मोठ्या संख्येने येत आहेत. यावेळी मूर्ती बनवल्या जात आहेत. त्यामध्ये मातीचा वापर केला जात नाही. प्रत्यक्षात घडवलेल्या मातीच्या मूर्तींना फिनिशिंग नसते, त्यामुळे यंदा पीओपी आणि ज्यूट मिसळून मूर्ती बनवल्या जात आहेत. मूर्तींची रंगीबेरंगी सजावट करण्यात येत आहे.

काम 5 महिन्यांपूर्वी सुरू होते

पीओपी आणि ज्यूट मिक्सच्या मूर्ती बनवण्याचे काम 5 महिने अगोदर सुरू केल्याचे मूर्तीकार सांगतात. पावसाळ्याच्या दिवसात मूर्ती बनवता येत नाही, त्यामुळे 3 महिने अगोदरच मूर्ती तयार करून ठेवल्या जातात. सण जवळ आला की या मूर्ती रंगांनी सजवून तयार केल्या जातात.

11 हजारांपर्यंत मूर्ती

देशांतर्गत टॅब्यूच्या आकाराच्या मूर्ती बनवणाऱ्या कारागिरांशी पैशांबद्दल बोलले असता त्यांनी सांगितले की, यावेळी 40 रुपयांपासून ते 11,000 रुपयांपर्यंतच्या मूर्ती बाजारात आहेत. मूर्तींचे बुकिंग सुरू झाल्याचे कारागीर सांगतात. लोक येऊन मूर्ती खरेदी करत आहेत. गणेश चतुर्थीसाठी आम्ही पूर्णपणे तयार आहोत.

भारताची मंदिरे ही इथली ओळख आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यात अशी अनेक मंदिरे आहेत जी विलक्षण, चमत्कारिक आहेत आणि त्यांच्या खास वैशिष्ट्य साठी ओळखली जातात. असेच एक मंदिर तामिळनाडू राज्यात आहे, जिथे गणपतीच्या गजमुख (हत्तीची सोंड) रूपाची पूजा केली जात नाही तर मानवी चेहऱ्याची पूजा केली जाते. हे प्राचीन मंदिर भगवान श्रीरामाशी संबंधित असून येथे दर्शन घेतल्यानेच पितरांना मोक्ष प्राप्त होतो.

तिलतर्पणपुरी हे तामिळनाडूच्या तिरुवरूर जिल्ह्यातील कुटनूरपासून सुमारे 3 किमी आहे. येथे भगवान गणेशाचे आदि विनायक मंदिर आहे, जे कदाचित केवळ भारतातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील एकमेव असे मंदिर आहे, जेथे भगवान गणेशाच्या मानवी चेहऱ्याची पूजा केली जाते, म्हणजेच गणपती गजमुखी नसून मानवमुखी आहे. या मंदिराबद्दल लोकांची धार्मिक श्रद्धा आहे की दरवर्षी संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी महागुरू अगस्त्य भगवान आदिविनायकाची पूजा करण्यासाठी येथे येतात. याशिवाय येथे गणेशाची पूजा केल्याने घरात सुख-शांती नांदते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे दूरदूरवरून भाविक येथे पूजेसाठी येतात.

मंदिराचा इतिहास

एका आख्यायिकेनुसार, प्रभू श्रीराम वडिलांच्या मृत्यूनंतर जेव्हा पिंड दान करत होते तेव्हा त्यांनी बनवलेल्या तांदळाचे पिंड किड्यात बदलत होते. श्रीरामांनी जितक्या वेळा तांदळाचे पिंड बनवले तेवढ्यावेळा  ते पिंड किड्यात बदलले. शेवटी त्यांनी  भगवान शिवाची प्रार्थना केली, मग महादेवाने त्यांना आदिविनायक मंदिरात जाऊन  पूजा करण्यास सांगितले. यानंतर भगवान राम आदि विनायक मंदिरात आले आणि महाराज दशरथासाठी पूजा केली. त्यांनी बनवलेल्या तांदळाचे चार गोळे नंतर शिवलिंगात रुपांतरित झाले , ते आदिविनायक मंदिराजवळ असलेल्या मुक्तेश्वर महादेव मंदिरात स्थापित केले आहेत.

या मंदिरात भगवान रामाने महाराज दशरथ आणि त्यांच्या पूर्वजांना केलेल्या पिंडदाना नंतर  देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक आपल्या पूर्वजांच्या आत्मेच्या शांतीसाठी येथे येतात. तिलतर्पणपुरी हा देखील दोन शब्दांपासून बनलेला आहे, तिलतर्पण म्हणजे पूर्वजांच्या मुक्तीशी संबंधित आणि पुरी म्हणजे शहर. त्यामुळे या ठिकाणाला पितरांचे मोक्ष किंवा मुक्ती नगरी म्हटले जाते. पूर्वजांच्या आत्मेच्या शांतीसाठी, पिंड दान नदीच्या काठावर केले जाते परंतु धार्मिक विधी मंदिरातच होतात

या मंदिरात गणेशाच्यासह माता सरस्वतीचेही मंदिर आहे. प्राचीन कवी ओट्टाकुथर यांनी या देवीच्या मंदिराची स्थापना केली. गणपतीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांनी माता सरस्वतीचेही दर्शन घेतलेच पाहिजे. तसेच येथे मुक्तेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे, जिथे पूर्वी वर्णन केलेले तेच चार शिवलिंग स्थापित आहेत.

कसे पोहोचायचे?

विमान मार्गे- तिरुवरूर शहराच्या मुख्यालयापासून आदि विनायक मंदिराचे अंतर सुमारे 22 किलोमीटर (किमी) आहे. सर्वात जवळचे विमानतळ तिरुचिरापल्ली येथे आहे, जे सुमारे 110 किमी अंतरावर आहे. याशिवाय चेन्नई विमानतळापासून या ठिकाणाचे अंतर सुमारे 318 किमी आहे.

रेल्वे मार्गे- तिरुवरूर रेल्वे स्टेशन मंदिरापासून सुमारे 23 किमी अंतरावर आहे. येथून तंजावर मार्गे तमिळनाडूच्या जवळपास सर्व शहरांपर्यंत रेल्वेची सुविधा उपलब्ध आहे. 

रस्ते मार्गे- तामिळनाडूच्या सर्व प्रमुख शहरांशी रस्त्याने जोडलेले असल्यामुळे येथे रस्त्याने पोहोचणे देखील सोपे आहे.

चिंचपोकळीच्या चिंतामणी गणेशोत्सव मंडळ गिरणगावातील सर्वात जुन्या गणेशोत्सव मंडळापैकी एक आहे. अलीकडेच याचा आगमन सोहळा मोठ्या उत्साहाने पार पडला. 

चिंचपोकळीच्या चिंतामणीचा आगमन सोहळ्यात मुंबईत मुंबईकरांनी मोठी गर्दी केली होती. बाप्पाच्या मूर्तीची एकूण उंची 20 फुटाची असून मुख्य मूर्तीची उंची ही 12 फुटाची आहे. यावर्षी यक्षिणी देवीच्या दरबारातील मूर्ती साकारण्यात आली आहे.

मूर्तिकार रेशमा खातू यांच्या भायखळ्यातील मूर्ती कारखान्यातून ही मूर्ती घडवण्यात आली आहे.

गणपतीवर घर कसे सजवायचे

इको फ्रेंडली गणपती सजावट

गणपतीच्या सजावटीच्या कल्पनांच्या यादीत इको-फ्रेंडली जाणे हे नवीन नाव नाही. आजच्या काळात ती गरज बनली आहे. गणपतीवर फुलांची सजावट हा सर्वोत्तम आणि सर्वाधिक पसंतीचा पर्याय आहे. फुलांच्या थीममुळे गणपतीच्या सजावटीला वेगळा लूक मिळू शकतो आणि तो सुंदर दिसू शकतो. कागदाचे पंखे ही गणेश चतुर्थीला सजावटीची कल्पना देखील आहे. कागदाचे पंखे बनवणे खूप सोपे आहे आणि तुम्ही त्यांना विविध रंग आणि आकारांसह बनवू शकता. त्यांना आकर्षक दिसण्यासाठी, तुम्ही आरशांना चिकटवू शकता किंवा कागदाच्या पंखांवर चमकदार रंग वापरू शकता.

गणेश चतुर्थीला रंगीत कागदाची सजावट

रंगीत कागदांसह सजावट करणे कधीही ट्रेंडच्या बाहेर जात नाही. फुले, कागदाचे पंखे, हार, वॉल हँगिंग्ज इत्यादी सजावटीच्या वस्तू बनवण्यासाठी तुम्ही फ्लूरोसंट पेपर किंवा वेगवेगळ्या रंगातील ग्लिटर शीटमधून निवडू शकता. गणेशमूर्तीच्या दोन्ही बाजूला कागदी फुले ठेवू शकता. तुम्ही फुलपाखरे आणि छत्री यांसारख्या काही डिझाइन्स देखील बनवू शकता.

फुग्यांनी गणपतीची सजावट

फुगे वापरून गणपतीची सजावट करता येते. घरातील सजावटीसाठी, बलून थीम निवडली जाऊ शकते. एक फूल बनवण्यासाठी तुम्ही अनेक फुगे मिक्स करू शकता किंवा संपूर्ण भिंत फुग्याने कव्हर करू शकता.

साध्या सजावटीसाठी

जर तुमच्याकडे सजावट करण्यासाठी वेळ नसेल किंवा खूप सर्जनशील नसेल तर काळजी करू नका. साध्या गणपतीच्या सजावटीसाठी, तुम्ही लहान तयार केलेले मंडप किंवा वेगवेगळ्या आकारात गणपतीचे पंडाल घेऊ शकता. हे तयार गणपती मंडप साधारणपणे थर्माकोलच्या पत्र्या आणि फुलांनी बनवलेले असतात. मूर्तीला आकर्षणाचे केंद्र बनवण्यासाठी तुम्ही स्ट्रिंग लाइट्स, स्पॉटलाइट्स आणि फॅन्सी कंदील यांसारख्या आणखी काही वस्तू जोडू शकता.

लालबागचा राजा गणपती उत्सवाचे हे 89 वे वर्षे आहे. मुंबईतील लालबागचा राजा या गणपतीची पाद्यपूजा जून महिन्यात झाली होती. दरवर्षी लालबागच्या राजाच्या पाऊल पूजनालाही गणेशभक्तांची मोठी गर्दी होते.

'नवसाला पावणारा बाप्पा' अशी ख्याती असलेल्या मुंबईतील 'लालबागचा राजा' च्या दर्शनाला केवळ मुंबईतून नव्हे तर देशभरातून भक्तांची रांग लागते. लालबागच्या राजाची  मूर्ती या ठिकाणीच घडवली जाते. त्याच्या पाद्यपूजनाच्या सोहळ्यानंतर मूर्ती घडवण्याच्या कामाला सुरूवात होते.

कोरोनाच्या निर्बंधामुळे 2 वर्षांपासून भाविकांना लालबागच्या राजाचे प्रत्यक्ष दर्शन घेता आले नाही. भाविकांना फक्त ऑनलाइन दर्शनाची परवानगी होती. अशा परिस्थितीत यावेळची तयारी खूप खास आहे. शहरातील सर्वात प्रसिद्ध गणेश मंडळांमध्ये लालबागच्या राजाचे आशीर्वाद घेण्यासाठी भाविक मोठ्या संख्येने जमतात. अशा परिस्थितीत, सर्वात मोठ्या गणेश मंडळांपैकी एक असलेल्या लालबागच्या राजापर्यंत कसे पोहोचायचे याबद्दल आम्ही तुम्हाला सर्व काही सांगत आहोत.

लालबागचा राजा हे केवळ मुंबईतीलच नव्हे तर महाराष्ट्रातील सर्वात प्रसिद्ध सार्वजनिक गणपती मंडळांपैकी एक आहे. असे म्हणतात की श्रीगणेश आपल्या भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करतात. हा पंडाल 1934 मध्ये सुरू झाला.

लालबागचा राजा पत्ता: पुतलाबाई चाळ, श्री गणेश नगर, लालबाग, परेल, मुंबई, महाराष्ट्र 400012

रेल्वेने लालबागच्या राजाला कसे पोहोचायचे: रेल्वेने लालबागचे सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन सेंट्रल लाईनवरील परळ किंवा करी रोड आहे. लालबागच्या राजामध्ये दर्शनासाठी दोन ओळी आहेत, एक मुख दर्शन आणि दुसरी नवस किंवा चरण स्पर्श दर्शन. येथे दर्शनासाठी भाविकांची नेहमीच गर्दी असते, 24 तास दर्शन सुरू असते.

जर तुम्हाला मुख दर्शन (केवळ श्रीगणेशाचे मुख) करायचे असेल तर वेगळी ओळ आहे. तिथे जाण्यासाठी चिंचपोकळी, भायखळा (मध्य लाईन) किंवा कॉटन ग्रीन (हार्बर लाईन) स्टेशन्स हे सर्वात जवळचे पर्याय आहेत. जर तुम्हाला रेल्वे स्थानकांबद्दल जास्त माहिती नसेल, तर तुम्ही मध्य आणि पश्चिम मार्गावरून जाणाऱ्या दादर स्थानकावरून लालबागलाही जाऊ शकता. तिथून तुम्ही कॅब घेऊ शकता.

रस्त्याने लालबागच्या राजाला कसे जायचे- परळ आणि दादरहून लालबागसाठी बसेस जातात. तुम्ही येथून थेट कॅब देखील घेऊ शकता. दादरपासून ते हिंदमाता फ्लायओव्हर आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोडने सुमारे 3.3 किमी अंतरावर आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोडने तुम्ही थेट लालबागला जाऊ शकता. लक्षात घ्या की तुम्हाला काही तासांत मुख दर्शन मिळेल पण तुम्हाला नवस किंवा चरण स्पर्श दर्शनासाठी खूप वेळ वाट पाहावी लागेल.

त्याकाळी पुण्यामध्ये आलेल्या प्लेगच्या साथीमध्ये श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई यांच्या मुलाचे देहावसान झाले. त्या घटनेने ते स्वतः व त्यांच्या पत्नी सौ. लक्ष्मीबाई हे दोघेही दुःखी झाले. दरम्यान त्यांच्या गुरू श्री. माधवनाथ महाराजांनी त्यांचे सांत्वन करत त्यांना धीर देत सांगितले की आपण एक दत्ताची आणि एक गणपतीची मूर्ती तयार करा आणि ही दोन्ही दैवते आपल्या मुलाप्रमाणे सांभाळा. भविष्यात जसे आपले अपत्य आपल्या मातापित्यांचे नाव उज्‍ज्वल करते त्याप्रमाणे ही दोन दैवते तुमचे नाव उज्‍ज्वल करतील. 

महाराजांनी सांगितल्याप्रमाणे शेटजींनी दत्ताची एक संगमरवरी मूर्ती व गणपतीची मातीची मूर्ती बनवून घेतली. ह्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा लोकमान्य टिळकांच्या हस्ते झाली होती. गणपतीची ही पहिली मूर्ती शुक्रवार पेठेतील अकरा मारूती मंदिरात ठेवलेली आहे. 

सन १८९६ साली श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपतीची दुसरी मूर्ती तयार करण्यात आली व तिचा उत्सव होऊ लागला. नंतर शेटजींचे निधन झाल्यावरही गणेशोत्सवाची परंपरा सुरू ठेवण्यात आली.

सन १८९६ साली बनवलेल्या मूर्तीची अवस्था थोडी जीर्ण झाली होती. त्यामुळे सन १९६७ साली कर्नाटकचे प्रसिद्ध शिल्पकार आणि यंत्रविज्ञेचे अभ्यासक शंकरअप्पा शिल्पी यांना पाचारण केले गेले. ही मूर्ती तयार करत असताना सूर्यग्रहण आले असून त्या ग्रहणातील एका विशिष्ट वेळेत मूर्तीमध्ये गणेशयंत्र बसविले. यामुळे मूर्तीचे तेज उत्तरोत्तर वाढेल आणि मूर्तीला देवत्व प्राप्त होईल अशी शिल्पी यांची श्रद्धा होती.

१९८४ मधील गुढीपाडव्याच्या मुहूर्तावर मंदिरामध्ये गणपतीची स्थापना झाली. 

सुखरूप बरे झाल्यानंतर अमिताभ आणि जया बच्चन या दांपत्याने सोन्याचे कान अर्पण केले होते. पूर्वीचे मंदिर अपुरे पडू लागल्यानंतर २००२ मध्ये सध्याचे भव्य मंदिर उभारण्यात आले. बैठ्या मूर्तीचे चारही हात सुटे असून डाव्या हातामध्ये मोदक आहे, तर उजवा हात वरद म्हणजे आशीर्वाद देणारा आहे. अन्य दोन हातांमध्ये कमळ आणि डोक्यावर मुगूट आहे. मूर्तीच्या सोंडेवरील नक्षीकाम हाही उत्कृष्ट कलाकारीचा नमुना आहे. या मूर्तीचे डोळे हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य. कोठूनही पाहिले तरी गणपती आपल्याकडेच पाहात आहे याची प्रचिती दर्शन घेणाऱ्या भाविकांना येते. हा गणपती लोकमान्य टिळक यांचा काळात बसवला गेला. त्याकाळी ही मूर्ती बनविण्याचा खर्च सुमारे ११२५/- (एक हजार एकशे पंचवीस रुपये) इतका आला होता.

PR

कोराईगडाच्या कुशीतला बाप्पा

WD

सह्याद्री पर्वतातील डोंगराळ भागात विराजलेली नैसर्गिक मूर्ती आणि जवळच पश्चिमेला अरबी समुद्रामुळे हे मंदिर आगळेवेगळे आहे. गणपतीची मूर्ती डोंगराच्या बाजूला असल्याने तिला प्रदक्षिणा घालण्यासाठी संपूर्ण डोंगराला प्रदक्षिणा घालणे क्रमप्राप्त असते. एक किलोमीटर लांबीचा हा प्रदक्षिणामार्ग समुद्र, वाळूचा किनारा आणि नारळ पोफळीच्या झाडांमुळे अतिशय विलोभनीय आहे.

गणपतीपुळे हे रत्नागिरीपासून 24 किलोमीटर अंतरावर आहे. गणपतीपुळ्याला सुंदरसा समुद्र किनारा लाभला आहे. आसपासचा परिसर अतिशय आल्हाददायक आहे. इथून जवळच 2 किमी अंतरावर मालगुंड ह्या गावात कवी केशवसुत ह्यांचे स्मारक आहे. हे स्थान रेवस रेड्डी सागरी महामार्गावर वसलेले पर्यटन स्थळ आहे. गणपतीपुळे आणि आसपासच्या नेवरे, मालगुंड आणि भंडारपुळे या गावांत गणेशोत्सव काळात गणपतीची मूर्ती आणून आराधना केली जात नाही. गणपतीपुळ्याचा लंबोदर हाच ग्रामस्थांचा गणपती अशी येथील ख्याती आहे. 

लालबागच्या राजची स्थापना 

लालबागच्या राजाचा इतिहास

विसर्जन 

MH News

तुम्ही तुमचे फोटो येथे बघू शकता.... यूजर्स क्लिक

MH News MHNEWS

MH News MHNEWS

मुंबईतील गुप्ते कुटुंबात अश्वारूढ गणेशाच्या मूर्तीची परंपरा आहे. विशेष म्हणजे ही मूर्ती मुंबईत बनवून येते ती मध्य प्रदेशातील इंदूरहून.

PR

PR

PR

WD

WD

WD WD

PR

दोन मूर्ती असलेले गणेशाचे हे कदाचित एकमेव मंदिर असावे. मंदिरातील या मूर्ती एक सहस्त्रअर्जुनाने आणि दुसरी श्रीशेषाने स्थापन केल्‍याचा उल्‍लेख श्रीगणेश पुराणातील उपासना खंडात आढळतो. या मूर्तींना श्रीप्रवाळ गणेश म्हणतात.

PR

PR

PR

PR

PR PR

PR PR

PR PR

मोरया मोरया मी बाळ तान्हे

तुझी सेवा करू काय जाणे ।

अन्याय माझे कोट्यानुकोटी

मोरेश्वराबा तू घाल पोटी ॥