विनायकी: विनायक हे गणेशाचे एक नाव आहे, आणि विनायकी हे त्याचे स्त्रीलिंगी रूप आहे. याचा अर्थ आहे "अडथळे दूर करणारी". 

विघ्नहन्त्री: विघ्नहर्ता (अडथळे दूर करणारा) गणेशाच्या नावावरून विघ्नहन्त्री हे नाव दिले जाऊ शकते.

चिन्मयी: चिन्मयी हे एक सुंदर नाव आहे, ज्याचा अर्थ आहे "जागरूक". 

आर्विका - या नावाचा अर्थ आहे शाश्वत.

गन्वी- या नावाचा अर्थ भक्ती असा होतो.

शुभायी- अतिशय शुभ.

सिद्धिदा- या नावाचा अर्थ आहे यश.

इहिका- या नावाचा अर्थ बलवान असा आहे.

एहिका: एहिका म्हणजे "सर्व अडथळे दूर करणारी". 

कृतिका: कृतिका म्हणजे "कुशल" किंवा "कौशल्यपूर्ण". 

गानवी: गानवी हे देखील गणपतीशी संबंधित एक नाव आहे. 

शाश्वता: शाश्वता म्हणजे "अमर" किंवा "अखंड".

निर्विघ्ना - विघ्नहर्ता श्री गणेशाच्या नावावरून मुलीला निर्विघ्ना नाव देऊ शकता. 

रिद्धिता - सिद्धी प्रमाणेच रिद्धिता नाव देखील मुलीला देता येते. हे अतिशय यूनिक नाव आहे.

यश्वसीन - जिच्यावर लोकांचा विश्वास आहे.

परीन - बाप्पाचे सुंदर नाव

लविन - बाप्पाचा सुगंध शरीरात असावा असे नाव लविन

श्रीजा - हे अतिशय वेगळं नाव आहे.

दुर्जा - अपराजेय

नित्या - बाप्पाचे कायमस्वरूपी राहणारे नाव

स्वोजसी - बाप्पाप्रमाणे तेजस्वी

बिनका- गणपतीचे यूनिक नाव

मोदिनी- गणेशाच्या मोदकावरील प्रेमाने प्रेरित

विद्या- ज्ञान, शिक्षण किंवा "विद्वत्ता"

विनायकी- अडथळे दूर करण्याचे प्रतीक

ALSO READ: लाडक्या मुलीला देवी सीतेशी संबंधित हे सुंदर नाव द्या Unique Baby Girl Name

हरसिद्धि- सर्व प्रकाराच्या सिद्धीला प्राप्त करणारी

महाप्रज्ञा- महान ज्ञान असलेली

सर्वज्ञ- सर्व ज्ञानी

मायावी- दिव्य मायेनं संपन्न

चंद्रमुखी- चंद्रासारखे तेजस्वी मुख असलेली

फणिप्रिया- सर्वांना प्रिय असणारी

विशालाक्षी - मोठे आणि सुंदर डोळे असलेली

गणेश्वरी- गणेशाच्या पत्नीने प्रेरित, ज्ञानाची देवी

अवनी- पृथ्वी, गणेशाच्या घटकाशी असलेल्या संबंधाने प्रेरित

ALSO READ: मुलींसाठी राजमाता जिजाऊंच्या गुणांशी संबंधित यूनिक नावे

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 : भगवान गणेशाला एकदंत का म्हणतात

भक्तीचे अनोखे आवाहन

"गणपती बाप्पा मोरया" चा उच्चार हा भक्त आणि देव यांच्यातील एक अनोखा संवाद आहे. यामध्ये, भगवान गणेशाला प्रेमाने "गणपती बाप्पा" या शब्दाने हाक मारली जाते, तर "मोरया" भक्ताची खोल श्रद्धा आणि आत्मीयता दर्शवते. ही हाक भक्ताच्या हृदयातील भावना व्यक्त करते, ज्यामध्ये तो भगवान गणेशाला त्याच्या कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे मानतो. म्हणूनच प्रत्येक भक्त हा नारा मोठ्या श्रद्धेने आणि प्रेमाने जपतो.

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 : गणपतीने उंदराला आपले वाहन का बनवले

'मोरया' चा अर्थ काय आहे?

"मोरया" या शब्दाबद्दल अनेक समजुती आहेत. सर्वात प्रसिद्ध समजुतीनुसार, "मोरया" हा शब्द 14 व्या शतकातील महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध गणेश भक्त मोरया गोसावीशी संबंधित आहे. त्यांच्या भक्ती आणि साधनेने प्रभावित होऊन लोकांनी भगवान गणेशाच्या नावापुढे "मोरया" हा शब्द जोडण्यास सुरुवात केली. ते केवळ देवाबद्दलच्या श्रद्धेचे प्रतीक बनले नाही तर भक्त आणि देव यांच्यातील खोल संबंध देखील दर्शवू लागले.

दुसऱ्या समजुतीनुसार, "मोरया" या शब्दाचा अर्थ "लवकर या"  असा होतो. जेव्हा भक्त "गणपती बाप्पा मोरया" म्हणतात, तेव्हा ते देवाला त्यांच्या आयुष्यात पुन्हा पुन्हा येण्याचे आमंत्रण देतात. म्हणजेच, ही हाक म्हणजे देवाला हाक मारण्याची आणि त्याला तुमच्या हृदयात बसवण्याची भावना आहे.

जेव्हा भक्त "गणपती बाप्पा मोरया" म्हणतात, तेव्हा ते केवळ भक्तीच नाही तर आपलेपणा, प्रेम आणि श्रद्धा देखील प्रतिबिंबित करते. या शब्दामुळे भक्तांना असे वाटते की गणेशजी केवळ एक पूजनीय देवता नाही तर कुटुंबातील सदस्य आणि मित्र देखील आहेत. म्हणूनच या मंत्रात एक आत्मीयता आणि सहजता आहे, ज्यामुळे सर्वांना जोडलेले वाटते.

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 : श्वेतार्क गणपती म्हणजे काय? स्थापित केल्याने घरात सुख आणि समृद्धी राहते

गणेश उत्सव आणि "मोरया" चा जयघोष 

गणेश चतुर्थी आणि गणेश उत्सवादरम्यान "गणपती बाप्पा मोरया" चा जयघोष  संपूर्ण वातावरण पवित्र बनवतो. मूर्ती प्रतिष्ठापनेपासून ते विसर्जनापर्यंत प्रत्येक क्षणी हा जयघोष  गुंजतो. विशेषतः विसर्जनाच्या वेळी, भक्त भावनिक होतात आणि "गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी  लवकर या"  असे म्हणतात. त्यात निरोपाचे दुःख आहे आणि पुढच्या वर्षी पुन्हा भेटण्याची आशाही आहे. ही भावना या आनंदाला आणखी चैतन्य देते.

अस्वीकरण: आरोग्य, सौंदर्य काळजी, आयुर्वेद, योग, धर्म, ज्योतिष, वास्तु, इतिहास, पुराण इत्यादी विषयांवर वेबदुनियामध्ये प्रकाशित/प्रसारित होणारे व्हिडिओ, लेख आणि बातम्या केवळ सार्वजनिक हित लक्षात घेऊन तुमच्या माहितीसाठी आहेत. वेबदुनिया याची सत्यता पडताळत नाही. ते वापरण्यापूर्वी तज्ञांचा सल्ला घ्या.

Edited By - Priya Dixit  

freepik

ALSO READ: जेव्हा श्री गणेश वृद्ध महिलेच्या हुशारीने प्रसन्न झाले

विष्णूने गणेशाला शंख परत करण्याची विनंती केली, परंतु गणेशाने नकार दिला. त्यानंतर विष्णूने भगवान शिवाची मदत मागितली. शिवाने स्पष्ट केले की तो देखील गणेशाच्या इच्छेवर प्रभाव टाकू शकत नाही, म्हणून त्यांनी विष्णूला गणेशाच्या सन्मानार्थ पूजा करण्याचा सल्ला दिला. विष्णूने नम्रपणे सूचना स्वीकारली आणि पूर्ण भक्तीने पूजा केली. विष्णूच्या प्रामाणिक पूजेने प्रसन्न होऊन, गणपतीने अखेर भगवान विष्णूंना त्यांना शंख परत केला.

Edited By - Priya Dixit 

ALSO READ: जेव्हा श्री गणेशाने 7 बहिणींची परीक्षा घेतली

महादक्षिणा, पूजा साहित्य व ब्राह्मण दक्षिणा

हळद, कुंकू, गुलाल, रांगोळी, तांब्या, ताम्हण, पळी, भांडे, पाट, गंध, अक्षता, बुक्का, फुले, तुळशी, दूर्वा, उदबत्ती, कापूर, निरांजन, विड्याची पाने 12, कापसाची वस्त्रे, जानवे, सुपार्‍या 12, फळे, 2 नारळ, गूळ-खोबरे, बांगड्या, फणी, गळेसरी, पंचामृत- साहित्य (दूध, दही, तूप, मध, साखर), 5 खारका, 5 बदाम, वाळू 1 भाडे भरुन, 2 हरतालिकेच्या मूर्ती, सौभाग्यवायनाचे साहित्य, तांदूळ, 1 नारळ, 1 फळ, 1 सुपली, आरसा, फणी, हिरव्या बांगड्या 4, हळद-कुंकू डब्या 2, सुटे पैसे, सौभाग्यवायन देणे शक्य नसल्यास दक्षिणा द्यावी.

हरितालिकेच्या पूजेला लागणारी फुले व पत्री-

1. अशोकाची पाने 2. आवळीची पाने, 3. दूर्वांकुर पत्रे, 4. कण्हेरीची पाने, 5. कदंबाची पाने, 6. ब्राह्मीची पाने, 7. धोतर्‍याची पाने, 8. आघाड्याची पाने, 9. सर्व प्रकाराची पाने, 10. बेलाची पाने,

1. चाफ्याची फुले, 2. केवडा, 3. कण्हेरीची फुले, 4.  बुकुळीची फुले, 5. धोतर्‍याची फुले, 6. कमळाची फुले, 7. शेवंतीची फुले, 8. जास्वंदीची फुले, 9. मोगर्‍याची फुले, 10. अशोकाची फुले.

अथ पूजाप्रारंभ:

प्राण प्रतिष्ठा: प्रथम आपल्या इष्ट देवतांना हळदकुंकू वाहून देवापुढे विडा ठेवावा. विड्याची दोन पाने, त्यावर सुटे पैसे व त्यावर 1 सुपारी ठेवून देवाला नमस्कार करावा. गुरुजींना म्हणजे आपल्या उपाध्यायांना व वडिलमंडळींना नमस्कार करुन आसनावर बसावे. नंतर उपाध्यायांनी चौरंगावर अक्षता ठेवून त्यावर हरितालिकेच्या दोन मूर्ती ठेवून नंतर वाळूचे लिंग तयार करावे. नंतर प्राण प्रतिष्ठा करावी.

अथ प्राणप्रतिष्ठाप्रारंभ: । संपूर्ण प्राण प्रतिष्ठेचे मंत्र होयपर्यंत मूर्तीच्या हृदयाला हात लावून ठेवावा.

अस्य श्री प्राण प्रतिष्ठामंत्रस्य ब्रह्माविष्णुमहेश्वरा ऋषय: । ऋग्यजु: सामाथर्वाणि छंदांसि। पराप्राणशक्तिर्देवता। आं बीजम्। र्‍हीं शक्ति: । क्रों कीलकम्।

अस्यां (मृन्मय) मूर्तो प्राणप्रतिष्ठापने। विनियोग:। ऊँ आं र्‍हीं क्रों। अं यं रं लं वं शंषं सं हं ळं क्षं अ:। क्रों र्‍हीं आं। हंसा: सोऽहम्।।

अस्यां मूर्तो जीव इह स्थितः ॥ ॐ आं र्‍हीं क्रोम् ॥ अं यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः ॥ क्रों र्‍हीं आम्। हंस: सोऽहम्।।

अस्यां मूर्तो प्राणा इह प्राणा: ॥ ॐ आं र्‍हीं क्रोम् ॥ अं यं रं लं वं शं षं सं हं ळं क्षं अः ॥ क्रों र्‍हीं आम्। हंस: सोऽहम्।।

अस्यां मूर्तो सर्वेन्द्रियाणि वाडमनस्त्वकचक्षुः श्रोत्रजिह्वा घ्राणपाणिपाद पायूपस्थानी हैवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा ॥ ॐ असुनीते पुनरस्मासु । चक्षुः पुनः प्राणमिह नो धेहि भोगं । ज्योक् पश्येम सूर्यमुच्चरन्तमनुमते मृळया नः स्वस्ति ॥ ॐ चत्वारि वाक् परिमिता पदानि । तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि । निहिता नेगयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ गर्भाधानादि पंचदशसंस्कार सिद्धयर्थं पंचदशप्रणवावृत्तिः करिष्ये ॐ १५

( मूर्तीच्या ह्रदयाला हात लावून ओंकार पंधरा वेळा म्हणावा . )

रक्तांभोधिस्थपो तोल्लसदरुण सरोजाधि रुढाकराब्जैः पाशं कोदंडमिक्षू द्भवमय गुणमप्यंकुशं पंचबाणान् ॥ विभ्राणासृक्कपालं त्रिनयन लसितापीन वक्षोरुहाडया देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः पराः नः ॥१॥

तच्चक्षुर्देवहितं शुक्रमुच्चरम् ॥ पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं ।

( या मंत्राने देवाच्या डोळयांना दूर्वांनी तूप लावावे . )

श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः सकलपूजार्थे गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि धूपदीपौ च समर्पयामि , नैवेद्यं समर्पयामि , सुवर्णपुष्पार्थे दक्षिणां समर्पयामि । अनेक कृतपूजनेन तेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीयेताम् ।

वरील दिलेल्या नाममंत्राने देवास गंध, अक्षता व फुले वाहावी. नंतर उदबत्ती ओवाळावी. निरांजन ओवाळावे. दुधाचा नैवेद्य दाखवावा. नंतर दोन विडयाची पाने व सुपारी वर दक्षिणा ठेवावी . नमस्कार करुन डाव्या हातात पळीभर पाणी घेऊन उजव्या हातावरुन ताम्हणात पाणी सोडावे.

अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च । अस्यै देवत्वमर्चायै मामहेत्विचकच्चन ।

ज्या वेळेस वरील प्राणप्रतिष्ठा करणे अशक्य असेल त्या वेळी ( अस्यै प्राणाः ) हा मंत्र म्हणून प्राणप्रतिष्ठा करावी 

॥ अथ पूजाप्रारंभः ॥

प्रथम आपल्या इष्ट देवतांना हळदकुंकू वाहून देवापुढे विडा (विडयाची पाने दोन त्यावर एक सुपारी) ठेवून देवाला नमस्कार करावा. गुरुजींना म्हणजे उपाध्यायांना व वडील मंडळींना नमस्कार करुन आसनावर बसावे. नंतर पूजेला सुरुवात करावी.

द्विराचम्य ० पुढे दिलेल्या चोवीस नावांपैकी पहिल्या तीन नावांचा उच्चार करुन प्रत्येक नावाच्या शेवटी संध्येच्या पळीने उजव्या हातावर पाणी घेऊन प्राशन करावे. चौथ्या नावाचा उच्चार करुन संध्येच्या पळीने उजव्या हातावर पाणी घेऊन उदक सोडावे. याप्रमाणे दोन वेळा करावे.

१) केशवाय नमः २) नारायणाय नमः ३) माधवाय नमः ४) गोविंदाय नमः ५) विष्णवे नमः ६) मधुसूदनाय नमः

७) त्रिविक्रमाय नमः ८) वामनाय नमः ९) श्रीधराय नमः १०) ह्रषीकेशाय नमः ११) पद्मनाभाय नमः १२) दामोदराय नमः १३) संकर्षणाय नमः १४) वासुदेवाय नमः १५) प्रद्युम्नाय नमः १६) अनिरुद्धाय नमः १७) पुरुषोत्तमाय नमः १८) अधोक्षजाय नमः १९) नारसिंहाय नमः २०) अच्युताय नमः २१) जनार्दनाय नमः २२) उपेंद्राय नमः २३) हरये नमः २४) श्रीकृष्णाय नमः

येथून पुढे ध्यान करावे ते असेः - हातात अक्षता घेऊन दोन्ही हात जोडावे व आपली दृष्टी आपल्या समोरील देवाकडे लावावी.

श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । स्थानदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । मातापितृभ्यां नमः । श्रीलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः ॥ निर्विघ्नमस्तु । सुमुखश्चैकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः । लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ॥ धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचंद्रो गजाननः । द्वादशैतानि नामानि यः पठेत् शृणुयादपि ॥ विद्यारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥ शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ॥ प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशांतये ॥ सर्वमंगलमांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ॥ शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोस्तु ते ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममंगलम् । येषां ह्रदिस्थो भगवान् मंगलायतनं हरिः । तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेंघ्रियुगं स्मरामि ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ॥ येषामिंदीवरश्यामो ह्रदयस्थो जनार्दनः ॥ विनायकं गुरुं भांनुं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥ सरस्वतीं प्रणौम्यादौ सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ अभीप्सितार्थ सिद्धयर्थं पूजितो यः सुरासुरैः ॥ सर्वविघ्न हरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ सर्वेष्वारब्धकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वरः ॥ देवा दिशंतु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ॥

श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे विष्णुपदे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वंतरे कलियुगे प्रथमचरणे भरतवर्षे भरतखंडे जंबुद्वीपे दंडकारण्ये देशे गोदावर्याः दक्षिणे तीरे शालिवाहनशके अमुकनाम संवत्सरे दक्षिणायने वर्षाऋतौ भाद्रपद मासे शुक्ल पक्षे तृतीयां तिथौ अद्यवासरः वासरस्तु अमुक वासरे अमुक दिवस नक्षत्रे अमुकस्थिते वर्तमाने चंद्रे अमुकस्थिते श्रीसूर्ये अमुकस्थिते श्रीदेवगुरौ शेषेषु गृहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु शुभनामयोगे शुभकरणे एवंगुण विशेषण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम आत्मनः सकलशास्त्र पुराणोक्त फलप्राप्तर्थे श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थे मम इह जन्मनि जन्मांतरे च अखंडित सौभाग्य पुत्रपौत्रादि अभिवृद्धि धनधान्य दीर्घायुष्यादिसकल सिद्धि द्वारा हरितालिका व्रतांगत्वेन प्रतिवार्षिक विहितं उमामहेश्वर देवता प्रीत्यर्थं यथाज्ञानेन यथामिलित उपचारद्रव्यैः षोडशोपचार पूजनमहं करिष्ये ॥

(उजव्या हातात पाणी घेऊन ताम्हणात सोडावे.)

तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्धयर्थं महागणपतिपूजनं कलशघंटापूजनं च करिष्ये ॥

(नंतर तांदुळावर सुपारी ठेवून गणपतीचे ध्यान करावे.)

वक्रतुंड महाकाय सूर्यकोटिसमप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥१॥

(या मंत्राने गणपतीवर अक्षता वाहाव्या.)

अस्मिन् पूगीफले ऋद्धिबुद्धिसहितं महागणपतिं सांगं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकं आवाहयामि ॥ महागणपतिं ध्यायामि ॥ महागणपतये नमः ॥ आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥ महागणपतये नमः पाद्यं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने पळीभर पाणी घालावे.)

महागणपतये नमः अर्घ्यं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने गंधाक्षतामिश्रित पाणी घालावे.)

महागणपतये नमः आचमनीयं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने पळीभर पाणी घालावे.)

महागणपतये नमः स्नानं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवाला स्नान घालावे.)

महागणपतये नमः सुप्रतिष्ठितमस्तु ॥ महागणपतये नमः वस्त्रोपवस्त्रार्थे कार्पासवस्त्रे समर्पयामि ॥

(या मंत्राने कापसाची दोन वस्त्रे गणपतीला वाहावी.)

महागणपतये नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने जानवे वाहावे.)

महागणपतये नमः विलेपनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने गंध लावावे.)

महागणपतये नमः अलंकारार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥ ऋद्धिसिद्धिभ्यां नमः ॥ हरिद्रां कुंकुमं सौभाग्यद्रव्यं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने हळदकुंकू वाहावे.)

महागणपतये नमः ॥ सिंदूरं नानापरिमलद्र्व्याणि समर्पयामि ॥

(या मंत्राने शेंदूर व बुक्का अर्पण करावा.)

महागणपतये नमः ॥ पूजार्थे ऋतुकालोद्भव पुष्पाणि दूर्वांकुरांश्च समर्पयामि ॥

(या मंत्राने तांबडी फुले व दूर्वा वाहाव्या.)

महागणपतये नमः ॥ धूपं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने उदबत्ती ओवाळावी)

महागणपतये नमः ॥ दीपं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने निरांजन ओवाळावे)

महागणपतये नमः ॥ नैवेद्यार्थे गुडखाद्यनैवेद्यं समर्पयामि ॥

(पाण्याने चौकोनी मंडळ काढून त्यावर गूळखोबरे ठेवून त्याचा नैवेद्य गणपतीला समर्पण करावा व पुढील मंत्राने म्हणावे)

प्राणाय नमः ॥ अपानाय नमः ॥ व्यानाय नमः ॥ उदानाय नमः ॥ समानाय नमः ॥ ब्रह्मणे नमः ॥ नैवेद्यमध्ये प्राशनार्थे पानीयं समर्पयामि ॥

(असे म्हणून ताम्हनात पळीभर पाणी सोडावे)

प्राणाय नमः हे मंत्र पुन्हा एकदा म्हणावे . नंतर

उत्तरापोशनं समर्पयामि ॥ हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि ॥ मुखप्रक्षालनं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने तीन वेळा पाणी सोडावे)

करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने गणपतीला गंध लावावे)

मुखवासार्थे पूगीफलतांबूलं सुवर्णनिष्क्रय दक्षिणां समर्पयामि ॥

(या मंत्राने विड्यावर दक्षिणा ठेवून त्यावर पाणी सोडावे)

महागणपतये नमः ॥ मंत्रपुष्पं समर्पयामि ॥

(गणपतीला फूल वाहावे . नंतर हात जोडून प्रार्थना करावी)

कार्ये मे सिद्धिमायातु प्रसन्ने त्वयि धातरि ॥ विघ्नानि नाशमायांतु सर्वाणि सुरनायक ॥ अनया विघ्नेश्वरपूजया सकलविघ्नहर्ता महागणपतिः प्रीयताम् ॥

॥ कलशपूजा ॥

(नंतर तांब्याची पूजा करावी)

कलशस्य मुखे विष्णुः कंठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणास्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्विपा वसुंधरा । ऋग्वेदोथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अंगैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः ॥ अत्र गायत्रीसावित्री शांतिः पुष्टिकरी तथा । आयांतु देवपूजार्थं दुरितक्षयकारकाः ॥ गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वतिः ॥ नर्मदे सिंधु कावेरि जलेस्मिन् सन्निधिं कुरु । कलशाय नमः ॥ सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने तांब्याला गंध, अक्षता व फूल लावावे)

॥ घंटापूजा ॥

आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् ॥ कुर्वे घंटारवं तत्र देवताह्वानलक्षणम् ॥१॥

घंटाद्रेव्यै नमः ॥ सर्वोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने घंटेला, गंध, अक्षता व फूल लावावे)

घंटानादं कुर्यात् ।

(या मंत्राने घंटा वाजवावी)

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोपि वा ॥ यः स्मरेत् पुंडरीकाक्षं स बाह्याभ्यंतरः शुचिः पूजाद्रव्याणि संप्रोक्ष्य आत्मानं च प्रोक्षेत् ॥

(या मंत्राने फुलाने पूजेच्या साहित्यावर पाणी शिंपडून नंतर आपल्या अंगावर शिंपडावे)

अथ ध्यानम् ।

(हातात अक्षता घेऊन हरतालिकेचे ध्यान करावे)

पीतकौशेयवसनां हेमाभां कमलासनाम् ॥ भक्तानां वरदां नित्यं पार्वतीं चिंतयाम्यहम् ॥ विधाय वालुकालिंगमर्चयंती महेश्वरम् ॥ पूर्णेंदुवदनां ध्यायेद्धरितालीं वरप्रदाम् ॥१॥

मंदारमाला कुलितालकायै कपालमालां कितशेखराय ॥ दिव्यांबरायै च दिगंबराय नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ ध्यायामि

(अक्षता वाहाव्या)

देवि देवि समागच्छ प्रार्थयेहं जगन्मये ॥ इमां मया कृतां पूजां गृहाण सुरसत्तमे ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः । आवाहनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

(या मंत्राने अक्षता वाहाव्या)

भवानि त्वं महादेवि सर्वसौभाग्यदायके ॥ अनेक रत्नसंयुक्तमासनं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

(या मंत्राने अक्षता वाहाव्या)

सुचारुशीतलं दिव्यं नानागंध समन्वितम् ॥ पाद्यं गृहाण देवेशि महादेवि नमोस्तु ते ॥ श्रीउमा महेश्वराभ्यां नमः ॥ पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने पळीभर पाणी घालावे)

श्रीपार्वति महाभागे शंकरप्रियवादिनि ॥ अर्घ्यं गृहाण कल्याणि भर्त्रा सह पतिव्रते ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ।

(या मंत्राने गंध अक्षता व फूलमिश्रित पाणी घालावे)

गंगाजलं समानीतं सुवर्णकलशे स्थितं ॥ आचम्यतां महाभागे रुद्रेण सहितेनघे ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः । आचमनीयं समर्पयामि ।

(या मंत्राने एक पळीभर पाणी घालावे)

दद्याज्य मधुसंयुक्तं मधुपर्कं मयानघे ॥ दत्तं गृहाण देवेशि भवपाशविमुक्तये ॥ मधुपर्कं समर्पयामि ।

(या मंत्राने दही व मध एकत्र करुन वाहावे)

गंगासरस्वती रेवापयोष्णी नर्मदाजलैः ॥ स्नापितासि मया देवि तथा शांतिं कुरुष्व मे ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ स्नानीयं समर्पयामि ।

(या मंत्राने देवाला पाणी घालावे)

पंचामृतैः स्नपयिष्ये ॥

(असे म्हणून ताम्हनात पळीभर पाणी सोडावे)

सौरभेयं महद्दिव्यं पवित्रं पुष्टिवर्धनं ॥ स्नानार्थं ते मया दत्तं दुग्धं गृहणीष्व ते नमः ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः पयः स्नानं समर्पयामि ॥ पयःस्नानानंतरं शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥

(देवाला दूध घालावे. नंतर दोन पळया पाणी घालावे)

सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

(असे म्हणून देवाला अक्षता वाहाव्या)

जगदेतद्दधासि त्वं त्वमेव जगतां हितम् ॥ मया निवेदितं भक्त्या दधि स्नानाय गृह्यताम् श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ दधिस्नानं समर्पयामि ॥ दधिस्नानानंतरं शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदक स्नानानंतरं आचमनीयं समर्पयामि ।

(या मंत्राने दही घालून नंतर दोन पळया पाणी घालावे)

सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

(असे म्हणून देवाला अक्षता वाहाव्या)

घृतकुंभसमायुक्तं घृतयोने घृतप्रिये ॥ घृतभुग्घृतधामासि घृतस्नानाय गृह्यताम् । श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ घृतस्नानं समर्पयामि ॥ घृतस्नानानंतरं शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानानंतरं आचमनीयं समर्पयामि ।

(या मंत्राने देवाला तूप लावून नंतर दोन पळया पाणी घालावे)

सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

(असे म्हणून अक्षता वाहाव्या)

सर्वोषधिसमुत्पन्नं पीयूषसदृशं मधु ॥ स्नानार्थं ते प्रयच्छामि गृहाण परमेश्वरि । श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ मधुस्नानं समर्पयामि ॥ मधुस्नानानंतरं शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानानंतरं आचमनीयं समर्पयामि ।

(या मंत्राने देवाला मध लावून नंतर दोन पळया पाणी घालावे)

सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

(असे म्हणून अक्षता वाहाव्या)

इक्षुदंडसमुत्पन्ना रस्या स्निग्धतरा शुभा ॥ शर्करेयं मया दत्ता स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् । श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः । शर्करास्नानं समर्पयामि । शर्करास्नानानंतरं शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदक स्नानानंतरं आचमनीयं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवाला साखर लावावी. नंतर देवाला दोन पळया पाणी घालावे)

सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

(असे म्हणून देवाला अक्षता वाहाव्या)

कर्पूरैलाकुंकुमादि सुगंधिद्र्व्यसंयुतम् ॥ गंधोदकमुभे शुद्धं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ गंधोदकस्नानं समर्पयामि ॥ गंधोदक स्नानानंतरं शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।

(या मंत्राने देवाला गंधमिश्रित पाणी घालावे . नंतर पळीभर पाणी घालावे)

श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ नाममंत्रेण गंधादिना संपूज्य श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ।

(देवाला गंध, अक्षता व फुले वाहावी)

श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ हरिद्रांकुंकुमं सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि ।

(देवाला हळद, कुंकू वगैरे वाहावे)

श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः धूपं समर्पयामि ॥

(देवाला उदबत्ती ओवाळावी)

श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः दीपं समर्पयामि ।

(देवाला दिवा ओवालावे)

श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ नैवेद्यार्थे पयोनैवेद्यं समर्पयामि ॥ प्राणाय नमः ॥ अपानाय नमः ॥ व्यानाय नमः ॥ उदानाय नमः ॥ समानाय नमः ॥ ब्रह्मणे नमः ॥

(या मंत्रांनी पाण्याने चौकोनी मंडळ करुन त्यावर दुधाची वाटी ठेवून नैवेद्य दाखवावा . नंतर पुढील मंत्राने ताम्हनात पाणी सोडून पुन्हा नैवेद्य दाखवावा)

मध्येप्राशनार्थे पानीयं समर्पयामि ॥ प्राणाय नमः ॥ अपानाय नमः ॥ व्यानाय नमः ॥ उदानाय नमः ॥ समानाय नमः ॥ ब्रह्मणे नमः ॥ उत्तरापोशनं समर्पयामि ॥ ह्स्तप्रक्षालनं समर्पयामि ॥ मुखप्रक्षालनं समर्पयामि ॥ करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥

(वरील मंत्राने तीनदा ताम्हनात पाणी सोडून देवाला गंध लावावे)

श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ मुखवासार्थे पूगीफलतांबूलं सुवर्णनिष्क्रय दक्षिणां समर्पयामि ।

(वरील मंत्राने देवापुढे विडयावर दक्षिणा ठेवून त्यावर पाणी सोडावे)

श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ मंत्रपुष्पं समर्पयामि ॥ नमस्करोमि ॥

(या मंत्राने देवाला फूल वाहून नमस्कार करावा)

अनेन कृतपंचोपचारपूजनेन तेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीयेताम् ॥

(असे म्हणून ताम्हनात पळीभर पाणी सोडावे)

उत्तरे निर्माल्यं विसृज्य अभिषेकं कुर्यात् ॥

(वरील मंत्राने देवावरील निर्माल्य उत्तर दिशेला टाकून नंतर देवावर अभिषेक करावा)

महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ॥ अथावाच्चः सर्वः स्वमतिपरिणामाबधि ग्रुहणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥१॥

अतीतः पंथानं तव च महिमा वाडमनसयोरतद्वयावृत्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥२॥

मधुस्फीता वाचः परममृतं निर्मितवतस्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगरोर्विस्मयपदं । मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेस्मिन् पुरमथनबुद्धिर्व्यवसिता ॥३॥

तवैश्वर्ये यत्तज्जगदुदय रक्षाप्रलयकृत् त्रयीवस्तुव्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु ॥ अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं विहंतुं व्याक्रोशीं विद्‍धत इहैके जडधियः ॥४॥

किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ॥ अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसर दुःस्थो हतधियः कुतर्कोयं कांश्चिन् मुखरयति मोहाय जगतः ॥५॥

अमृताभिषेकोस्तु शांतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः महाभिषेकं समर्पयामि ॥ स्नानांते आचमनीयं समर्पयामि ।

(वरील मंत्राने देवावर अभिषेक केल्यावर आचमनाकता एक पळीभर शुद्ध पाणी घालावे)

काश्मीरागरुकस्तूरीकर्पूरमलयान्वितं । उद्वर्तनं मया वृत्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ।

(या मंत्राने देवाला सुवासिक तेल लावून ऊन पाण्याने स्नान घालावे)

सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ वस्त्रोपवस्त्रे समर्पयामि ।

(या मंत्राने देवाला कापसाची वस्त्रे वाहावी)

मंत्रभयं मया दत्तं परब्रह्ममयं शुभं उपवीतमिदं सूत्रं गृहाण जगदंबिके ॥ श्रीमहेश्वराय नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवाला जानवे वाहावे)

कुंकुमागरुकर्पूर कस्तुरीचंदनैर्युतम् । विलेपनं महादेवि तुभ्यं दास्यामि भक्तितः ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ विलेपनार्थे चंदनं समर्पयामि ।

(या मंत्राने देवाला गंध लावावे)

रंजिताः कुंकुमौघेन अक्षताश्चातिशोभनाः ॥ भक्त्या समर्पितस्तुभ्यं प्रसन्ना भव पार्वति ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः अलंकारार्थे अक्षतां समर्पयामि ।

(या मंत्राने देवाला अक्षता वाहाव्या)

हरिद्रां कुंकुमं चैव सिंदुरं कज्जलान्वितम् ॥ सौभाग्यं द्र्व्यसंयुक्तं गृहाण परमेश्वरि ॥ उमायै नमः ॥ सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवीला हळदकुंकू लावावे)

नवरत्नादिभिर्बद्धां सौवर्णेन च तंतुभिः ॥ निर्मितां कंचुकीं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि ॥ श्रीउमायै नमः ॥ कंचुकीं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने कंचुकीबद्दल अक्षता वाहाव्या)

पट्टसूत्रभवं दिव्यं स्वर्णादिमणिभिर्युतम् ॥ सौमंगल्याभिवृद्धयर्थं कंठसूत्रं ददामि ते ॥ श्रीउमायै नमः ॥ कंठसूत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवीला गळेसरी वाहावी)

ताडपत्राणि दिव्यानि विचित्राणि शुभानि च । कराभरणयुक्तानि गौरि त्वं प्रतिगृह्यताम् ॥ उमायै नमः ताडपत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवीला ताडपत्र वाहावे)

सुनीलभ्रमराभासं कज्जलं नेत्रमंजनम् ॥ मया दत्तमिदं भक्त्या कज्जलं प्रतिगृह्यताम् । श्रीउमायै नमः ॥ कज्जलं समर्पयामि ।

(या मंत्राने देवीला काजळ लावावे)

विद्युदरुणसंकाशं जपाकुसुमंसन्निमं ॥ सिंदुरं ते प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मे चिरम् ॥ श्रीउमायै नमः सिंदुरं ते प्रदास्यामि सौभाग्यं देहि मे चिरम् ‍ ॥ श्रीउमायै नमः सिंदूरं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवीला शेंदूर वाहावा)

स्वभावसुंदरांगी त्वं नानारत्नदिभिर्युता ॥ भूषणानि विचित्राणि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमायै नमः आभरणानि समर्पयामि ॥

(या मंत्राने आभरणाबद्दल अक्षता वाहाव्या)

नानासुगंधिकं द्रव्यं चूर्णीकृत्या प्रयत्नतः । ददामि ते महादेवि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ उमायै नमः नानापरिमल द्रव्यं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने बुक्का, अष्टगंधादि वाहावे)

करवीरैर्जाति कुसुमैश्चंपकैर्बकुलैः शुभैः । शतपत्रैश्च कहलरिरर्चयेत् परमेश्वरि ॥ सेवंतिका बकुल चंपक पाटलाब्जै पुन्नागजातिकरवीर रसालपुष्पैः । बिल्वप्रवाल तुलसीदल मालतीभिस्त्वां पूजयामि जगदीश्वर मे प्रसीद ॥ नानाविधानि पुष्पाणि अनेकैः पुष्पजातिभिः । मया समर्पितानि त्वं गृहाण परमेश्वरि ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ ऋतुकालौद्भव पुष्पाणि समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवाला नाना प्रकारची फुले वाहावी)

॥ अथांगपूजा ॥

(पुढील प्रत्येक नाममंत्राने अवयवांना उद्देशून देवाला अक्षता वाहाव्या)

श्रीउमायै नमः पादौ पूजयामि ॥ गौर्यै नमः गुल्फौ पूजयामि ॥ पार्वत्यै नमः जानुनी पूजयामि ॥ जगद्धात्र्यै नमः जंघे पूजयामि ॥ जगत्प्रतिष्ठायै नमः ऊरु पूजयामि ॥ शांतिरुपिण्यै नमः कटिं पूजयामि ॥ हरायै नमः गुह्यं पूजयामि ॥ माहेश्वर्यै नमः नाभिं पूजयामि ॥ शांभव्यै नमः ह्रदयं पूजयामि ॥ शूलपाणये नमः कंठं पूजयामि ॥ पिनाकधृषे नमः बाहूं पूजयामि ॥ शिवायै नमः मुखं पूजयामि ॥ पशुपतिप्रियायै नमः नेत्रे पूजयामि ॥ गंगायै नमः ललाटं पूजयामि ॥ महालावण्यायै नमः शिरः पूजयामि ॥ सच्छिदानंदरुपिण्यै नमः सर्वांगं पूजयामि ॥

॥ अथ पत्रपूजा ॥

अशोकायै नमः अशोकपत्रं समर्पयामि ॥

(या नाममंत्राने देवाला अशोकाची पाने वाहावी)

जगद्धात्र्यै नमः धात्रीपत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने आवळीची पाने वाहावी)

माहेश्वर्यै नमः दूर्वापत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने दूर्वा वाहाव्या)

कपर्दिन्यै नमः करवीरपत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने कण्हेरीची पाने वाहावी)

कपालधारिण्यै नमः कदंबपत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने कदंबाची पाने वाहावी)

पार्वत्यै नमः ब्राह्मीपत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने ब्राह्मीची पाने वाहावी)

धूर्जटायै नमः धत्तूरपत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने धोतर्‍याची पाने वाहावी)

त्रिपुरांतकायै नमः अपामार्गपत्रं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने आघाडयाची पाने वाहावी)

सर्वेश्वर्यै नमः नानाविधपत्राणि समर्पयामि ॥

(या मंत्राने अनेक प्रकारची पत्री वाहावी)

॥ अथ पुष्पपूजा ॥

चतुर्वर्गप्रदायै नमः चंपकपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने चाफ्याची फुले वाहावी)

बुद्धिप्रियायै नमः केतकीपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने केवडा वाहावा)

कौमार्ये नमः करवीरपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने कण्हेरीची फुले वाहावी)

कुमार्यै नमः बकुलपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने बकुळीची फुले वाहावी)

धनदायै नमः धत्तूरपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने धोतर्‍याची फुले वाहावी)

शांभव्यै नमः शतपत्रपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने सूर्यकमळ वाहावे)

चामुंडायै नमः पद्मपुष्पं समर्पयामि ।

(या मंत्राने कमळाचे फूल वाहावे)

जगद्धात्र्यै नमः जपापुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने जास्वंदीची फुले वाहावी)

माहेश्वर्यै नमः मल्लिकापुष्पं समर्पयामि ।

(या मंत्राने मोगरीची फुले वाहावी)

मेरुमंदारवासिन्यै नमः अशोकपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने अशोकाची फुले वाहावी)

त्रिदलं त्रिगुणाकारं त्रिनेत्रं च त्र्यायुधं त्रिजन्मपाप संहारमेकबिल्वं शिवार्पणम् । त्रिशाखैर्बिल्वपत्रैश्च अश्चिद्रैः कोमलैः शुभैः । तव पूजां करिष्यामि अर्पयामि सदाशिव ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ बिल्वपत्राणि समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवाला बेलाची पाने वाहावी)

देवदुमरसोद्भूतः कृष्णागरुसमन्वितः ॥ अनीतोयं मया धूपो भवानि प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ धूपं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने देवाला उदबत्ती ओवाळावी)

त्वं ज्योतिः सर्वदेवानां तेजसां तेज उत्तमम् । आत्मज्योतिः परं धाम दीपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ दीपं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने नीरांजन ओवाळावे)

अन्नं चतुर्विधं चारुरसैः षडभिः समन्वितम् । भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ रंभाफलादिनैवेद्यं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने नैवेद्य दाखवावा)

प्राणाय नमः ॥ अपानाय नमः ॥ व्यानाय नमः ॥ उदानाय नमः ॥ समानाय नमः ॥ ब्रह्मणे नमः ॥ नमस्ते देवदेवेशि सर्वतृप्तिकरं परम् । मया निवेदितं तुभ्यं गृहाण जलमुत्तमम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ मध्येपानीयं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने ताम्हणात पळीभर पाणी सोडावे. नंतर वरील सहा मंत्र म्हणून पुन्हा नैवेद्य दाखवावा)

मलयाचलसंभृतं कर्पूरेण समन्वितम् । करोद्वर्तनकं चारु गृह्यतां जगतः पते ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ करोद्वर्तनार्थे चंदनं समर्पयामि ॥

(मंत्राने गंध वाहावे)

कर्पूरैलालवंगादि तांबूलीदलसंयुतम् । क्रमुकस्य फलं चैव तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः तांबूलं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने विडा ठेवावा)

इदं फलं मया देवि स्थापितं पुरतस्तव । तेन मे सुफलावाप्तिर्भवे ज्जन्मनि जन्मनि ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ फलानि समर्पयामि ॥

(या मंत्राने खारीक, बदाम इतर फळे ठेवावी)

हिरण्यगर्भ गर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः । अनंतपुण्यफलदमतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ सुवर्णपुष्पदक्षिणां समर्पयामि ।

(या मंत्राने दक्षिणा ठेवावी)

वज्रमाणिक्य वेडूर्यमुक्ता विद्रुममंडितम् । पुष्परागसमायुक्तं भूषणं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः सर्वोपचारार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

(या मंत्राने अक्षता वाहाव्या)

चंद्रादित्यौ च धरणिर्विद्युदग्निस्तथैव च । त्वमेव सर्वज्योतीषिं आर्तिक्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ नीरांजनं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने निरांजन ओवाळावे. नंतर कापूर लावून ओवाळावा)

नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे । उमाकांताय शांताय शंकराय नमो नमः ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ नमस्कारं समर्पयामि ।

(या मंत्राने नमस्कार करावा)

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । तानि सर्वाणि नश्यंतु प्रदक्षिणपदे पदे ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ प्रदक्षिणां समर्पयामि ॥

(या मंत्राने प्रदक्षिणा घालाव्या)

विद्याबुद्धि धनैश्वर्यपुत्र पौत्रादिसंपदा । पुष्पाज्जलि प्रदानेन देहि मे ईप्सितं वरम् ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः मंत्रपुष्पं समर्पयामि ॥

(या मंत्राने फुले वाहावी)

हरितालिका व्रतांगभूतं अर्घ्यंप्रदानं करिष्ये ।

(ताम्हणात उदक सोडावे) पुढील तीन मंत्रांनी पळीमध्ये गंध, अक्षता, फूल, पैसा, सुपारी घेऊन ताम्हनात पाण्यासह प्रत्येक मंत्राला एक अर्घ्य याप्रमाणे तीन अर्घ्ये सोडावीत .

शिवरुपे शिवे देवि शंकरप्राणवल्लभे । उमे सर्वार्थदे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ इदमर्घ्यं समर्पयामि ॥१॥

(या मंत्राने पहिले अर्घ्य सोडावे)

नमस्तेऽस्तु मृडानीश अपर्णाप्राणवल्लभा । भक्त्यानीतं मया हीदं गृहाणर्घ्यं नमोऽस्तु ते ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ इदमर्घ्यं समर्पयामि ॥२॥

(या मंत्राने दुसरे अर्घ्य सोडावे)

अनेन अर्घ्यंप्रदानेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीयेताम् ।

(पुढील मंत्राने हातात फूल घेऊन हात जोडून प्रार्थना करावी)

हरितालिके नमस्तेऽस्तु सशिवे भक्तवत्सले । संसारभयभीताऽहं त्वमेव शरणं मम ॥ जन्मजन्मनि सौभाग्यमक्षय्यं देहि मेऽव्यये । रुपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि ॥ पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वान् कामांश्च देहि मे । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥ तस्मात् कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष परमेश्वरि ॥ श्रीउमामहेश्वराभ्यां नमः ॥ प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि ।

(या मंत्राने देवाला फुले वाहावी)

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपःपूजाक्रियादिषु । न्यूनं संपूर्णतां याति सद्यो वंदे तमच्युतम् ॥ अनेन यथाज्ञानेन कृतपूजनेन तेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीयेताम् ।

(वरील मंत्राने हातात पाणी घेऊन ताम्हनात सोडावे)

अद्य पूर्वोच्चरित वर्तमान एवंगुण विशेषणविशिष्टायां हरितालिकाव्रत पूजासांगता सिद्धयर्थं ब्राह्मणाय सौभाग्यवायन प्रदानं करिष्ये । तदंगं वायनपूजनं ब्राह्मणपूजनं च करिष्ये ॥

(वरील मंत्राने हातात पाणी घेऊन ताम्हणात सोडावे)

वायनदेवतायै नमः समस्तोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पं हरिद्रां कुंकुमं च समर्पयामि ॥

(आरंभी सांगितल्याप्रमाणे सौभाग्य वायनावर गंध, अक्षता, फूल व हळदकूंकू वाहावे. नंतर पुढील मंत्राने ब्राह्मणपूजा करावी)

महाविष्णुस्वरुपिनी ब्राह्मणाय इदमासनम् ‍ ॥ स्वासनम् ॥ इदं पाद्यम् ॥ सुपाद्यम् ॥ इदमर्घ्यंम् ॥ अस्त्वर्घ्यंम् । इदमाचमनीयम् ॥ अस्त्वाचमनीयम् ॥ गंधाः पांतु ॥ सौमंगल्यं चास्तु ॥ अक्षताः पांतु ॥ आयुष्यमस्तु ॥ पुष्पं पांतु ॥ सौश्रेयमस्तु ॥ तांबूलं पांतु ॥ ऐश्वर्यमस्तु ॥ दक्षिणाः पांतु ॥ बहुदेयं चास्तु ॥ दीर्घमायुः श्रेयः शांतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु ॥ नमोस्त्वनंताय सहस्त्रमूर्तये सहस्त्रपादा क्षिशिरोरुबाहवे ॥ सहस्त्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्त्रकोटि युगधारिणे नमः ॥ सकलाराधनैः स्वर्चितमस्तु ॥ अस्तु सकलाराधनैः स्वर्चितम् ॥

(वरील मंत्रांनी ब्राह्मणाला गंध अक्षता, फूल व दक्षिणा देऊन हातावर पाणी सोडावे. नंतर ब्राह्मणाच्या मस्तकावर अक्षता वाहून नमस्कार करावा. नंतर पुढील मंत्राने ब्राह्मणाला सौभाग्यवायन द्यावे)

वायनमंत्रः

उपायनमिदं देवि व्रतसंपूर्तिहेतुतः वायनं द्विजवर्याय सहिरण्यं ददाम्यहम् ॥ इदं सौभाग्य वायन - प्रदानं सदक्षिणाकं सतांबूलं अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यसहं संप्रददे । प्रतिगृह्यताम् । प्रतिगृह्णामि ॥ तेन ब्रह्मसावित्र्यौ प्रीयेताम् ॥

(वरील मंत्राने ब्राह्मणाला सौभाग्यवायन देऊन ब्राह्मणाच्या हातावर पळीभर पाणी घालून नमस्कार करावा)

अनेन वायनप्रदानेन श्रीउमामहेश्वरौ प्रीयेताम् ॥

॥ ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ॥ इति हरितालिकापूजा समाप्त ॥

ALSO READ: Hartalika Aarti Marathi हरतालिका आरती मराठी

ALSO READ: हरतालिका व्रत कहाणी Hartalika Tritiya Vrat Katha

ज्ञानदीपकळिके।। धृ.।।

हरअर्धांगी वससी। जासी यज्ञा माहेरासी।

तेथें अपमान पावसी। यज्ञकुंडींत गुप्त होसी। जय. ।।1।।

जय देवी हरितालिके। सखी पार्वती अंबिके। आरती ओवाळीतें।

ज्ञानदीपकळिके।।

रिघसी हिमाद्रीच्या पोटी। कन्या होसी तू गोमटी।

उग्र तपश्चर्या मोठी। आचरसी उठाउठी ।।जय. ।।2।।

जय देवी हरितालिके। सखी पार्वती अंबिके। आरती ओवाळीतें।

ज्ञानदीपकळिके।।

तापपंचाग्निसाधनें। धूम्रपानें अधोवदनें।

केली बहु उपोषणें। शंभु भ्रताराकारणें। ।।जय.।।3।।

जय देवी हरितालिके। सखी पार्वती अंबिके। आरती ओवाळीतें।

ज्ञानदीपकळिके।।

लीला दाखविसी दृष्टी। हें व्रत करिसी लोकांसाठी।

पुन्हां वरिसी धूर्जटी। मज रक्षावें संकटीं।। जय.।। 4।।

जय देवी हरितालिके। सखी पार्वती अंबिके। आरती ओवाळीतें।

ज्ञानदीपकळिके।।

काय वर्ण तव गुण। अल्पमति नारायण।

मातें दाखवीं चरण। चुकवावें जन्म मरण। जय. देवी।।5।।

जय देवी हरितालिके। सखी पार्वती अंबिके। आरती ओवाळीतें।

ज्ञानदीपकळिके।।

******************************

कहाणी हरतालिकेची

एके दिवशी शंकरपार्वती कैलास पर्वतावर बसली होती. पार्वतीनं शंकराला विचारलं, महाराज सर्व व्रतात चांगलं असं व्रत कोणते? श्रम थोडे आणि फळ पुष्कळ असं एखादं व्रत असलं तर मला सांगा. मी कोणत्या पुण्याईनं आपले पदरी पडले हेही मला सांगा. तेव्हा शंकर म्हणाले, जसा नक्षत्रांत चंद्र श्रेष्ठ, ग्रहात सूर्य श्रेष्ठ, चार वर्णात ब्राह्मण श्रेष्ठ, देवात विष्णू श्रेष्ठ, नद्यांत गंगा श्रेष्ठ त्याप्रमाणे हरितालिका हे व्रत सर्वांत श्रेष्ठ आहे. ते तुला सांगतो. तेच तू पूर्वजन्मी हिमालय पर्वतावर केलंस आणि त्याच पुण्यानं तू मला प्राप्त झालीस, ते व्रत ऐक.

हे व्रत भाद्रपद महिन्यातील पहिल्या तृतीयेला करावं. ते पूर्वी तू कसं केलंस ते मी तुला आता सांगतो. तू लहानपणी मी तुला प्राप्त व्हावं म्हणून मोठं तप केलंस. चौसष्ट वर्षं तर झाडाची पिकली पानं खाऊन होतीस. थंडी, पाऊस, ऊन ही तिन्ही दु:ख सहन केलीस. हे तुझे श्रम पाहून तुझ्या बापाला फार दु:ख झालं व अशी कन्या कोणाला द्यावी? अशी ‍त्याला चिंता पडली. इतक्यात तिथं नारदमुनी आले. हिमालयानं त्यांची पूजा केली व येण्याचं कारण विचारलं. तेव्हा नारद म्हणाले, तुझी कन्या उपवर झाली आहेत ती विष्णूला द्यावी, तो तिचा योग्य नवरा आहे. त्यांनीच मला तुजकडे मागणी करण्यास पाठविलं आहे म्हणून इथं मी आलो आहे. हिमालयाला मोठा आनंद झाला. त्यांने ही गोष्ट कबूल केली.

नंतर नारद तेथून विष्णूकडे गेले. नारद गेल्यावर तुझ्या बापानं ही गोष्ट तुला सांगितली, ती गोष्ट तुला रुचली नाही. तू रागावलीस असं पाहून तुझ्या सखीनं रागावण्याचं कारण विचारलं, तेव्हा तू सांगितलंस, महादेवावाचून मला दुसरा पती करायचा नाही, असा माझा निश्चय आहे, असं असून माझ्या बापानं मला विष्णूला देण्याचं कबूल केलं आहे, ह्याला काय उपाय करावा? मग तुला तुझ्या सखीनं एका घोर अरण्यात नेलं. तिथं गेल्यावर एक नदी दृष्टीस पडली. जवळच एक गुहा आढळली. त्या गुहेत जाऊन तू उपास केलास. तिथं माझं लिंग पार्वतीसह स्थापिलस. त्याची पूजा केलीस. तो दिवस भाद्रपद शुद्ध तृतिये चा होता. रात्री जागरण केलंस. त्या पुण्यानं इथलं माझं आसन हाललं. नंतर मी तिथं आलो, तुला दर्शन दिलं. आणि वर मागण्यास सांगितलं तू म्हणाली, तुम्ही माझे पती व्हावं, याशिवाय दुसरी इच्छा नाही! नंतर ती गोष्ट मी मान्य केली. मी गुप्त झालो.

पुढे दुसर्‍या दिवशी ती व्रतपूजा विसर्जन केलीस. मैत्रिणीसह त्याचं पारणं केलंस. इतक्यात तुझा बाप तिथं आला: त्यांन तुला इकडं पळून येण्याचं कारण विचारलं. मग तू सर्व हकीकत सांगितलीस. पुढं त्यानं तुला मलाच देण्याचं वचन दिलं. तुला घेऊन घरी गेला. मग काही दिवसांनी चांगला मुहूर्त पाहून मला अर्पण केली. अशी या व्रतानं तुझी इच्छा पूर्ण झाली. याला हरतालिका व्रत असं म्हणतात. याचा विधी असा आहे.

ज्या ठिकाणी हे व्रत करावयाचं असेल, त्या ठिकाणी तोरण बांधावं, केळीचे खांब लावून ते स्थळ सुशोभित करावं. पुढं रांगोळी घालून पार्वतीसह महादेवाचं लिंग स्थापन करावं. षोडशोपचारांनी त्याची पूजा करावी, मनोभावे त्याची प्रार्थना करावी. नंतर ही कहाणी करावी व रात्री जागरण करावं. या व्रतानं प्राणी पापापासून मुक्त होतो. साता जन्मांचं पातक नाहीसं होतं. राज्य मिळतं. स्त्रियांचं सौभाग्य वाढतं ह्या दिवशी बायकांनी जर काही खाल्लं तर सात जन्म वंध्या होतात. दळिद्रं येतं व पुत्रशोक होतो. कहाणी ऐकल्यावर सुवासिनींना यथाशक्ति वाण द्यावं. दुसरे दिवशी उत्तरपूजा करावी आणि व्रताचं विसर्जन करावं. ही साठ उत्तराची कहाणी पाचा उत्तरी देवाब्राह्मणांचे द्वारी, गाईचे गोठी, पिंपळाचे पारी सुफळ संपूर्ण.

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 गणपतीला लंबोदर का म्हणतात?

श्वेतार्क गणपती म्हणजे काय? 

शास्त्रानुसार, श्वेतार्क गणेशजी आंकडे म्हणजेच रुईच्या वनस्पतीच्या मुळात दिसतात. अंकडेला आक वनस्पती असेही म्हणतात. या वनस्पतीची फुले शिवलिंगावर देखील अर्पण केली जातात. पांढरा अंकडे हा अंकडे वनस्पतीचा एक दुर्मिळ प्रकार आहे. या पांढऱ्या अंकडेच्या मुळात श्वेतार्क गणपतीची प्रतिकृती बनवली जाते.  

ALSO READ: दीड दिवसाचा गणपती म्हणजे नेमकं काय? मुहूर्त, प्रथा, इतिहास आणि महत्त्व जाणून घ्या

श्वेतार्क गणपतीचे महत्त्व

हे गणेशाचे नैसर्गिक आणि चमत्कारिक रूप आहे. असे मानले जाते की जर हे मूळ म्हणजेच श्वेतार्क गणपती तुमच्या घरात स्थापित केले आणि दररोज त्याची पूजा केली तर ही मूर्ती सिद्ध होते आणि गणपती त्यात वास करतो. ज्या कुटुंबात अंकडे गणेशाची दररोज पूजा केली जाते, तिथे दारिद्र्य, रोग आणि संकटे वास करत नाहीत. या प्रकारच्या गणेशमूर्तीची पूजा केल्याने धन आणि समृद्धीसह सुख आणि यश मिळते. श्वेतार्क गणपतीची पूजा केल्याने सर्व प्रकारच्या अडथळ्यांपासून संरक्षण होते आणि भय राहत नाही.

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 घरगुती गणपती मूर्ती बनवण्याच्या सोप्या टिप्स

freepik

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 : भगवान गणेशाला एकदंत का म्हणतात

एकदा इंद्रसभेत गंभीर विषयावर चर्चा सुरू होती परंतू क्रौंच नावाच्या गंधर्वाचे मन अजून कुठेतरी रंगलेले होते. क्रौंच तेथे उपस्थित असलेल्या अप्सरांसोबत थट्टा करत होते. हे बघून इंद्र नाराज झाले आणि त्यांनी गंधर्वाला शाप दिला, की आता तू उंदीर होशील. शापाने क्रौंचाचे बलवान उंदरात परिवर्तन झाले. तो उंदीर पराशर ऋषींच्या आश्रमाजवळ पडला.

ALSO READ: जेव्हा श्री गणेश वृद्ध महिलेच्या हुशारीने प्रसन्न झाले

या उंदराने पराशर ऋषींच्या आश्रमात खूप धुमाकूळ घातला. आश्रमातल्या अन्नधान्याची नासाडी करण्यास सुरुवात केली. आश्रमातील ग्रंथ-पोथ्या, कपडेसुद्धा त्याने कुरतुडून टाकले. त्याने आश्रमवासी आणि पराशरऋषींना भंडावून सोडले. शेवटी पराशरऋषींनी श्रीगजाननाची प्रार्थना केली, ‘ हे गजानन! आम्हाला या उंदराच्या त्रासापासून सोडव.’

मग गणपतीने तेथे प्रकट होऊन आपला पाश उंदरावर टाकला. पाताळात उंदीराचा पिच्छा करत पाशने त्याचा कंठ बांधला गेला आणि गणपतीसमोर प्रस्तुत झाला. तेव्हा तो उंदीर आपली सुटका करावी म्हणून गणपतीकडे गयावया करु लागला. उंदीर शरण आला म्हणून गणपतीने त्याला वर मागण्यास सांगितले.

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 : गणपती आणि मूठभर तांदळाची खीर

Edited By - Priya Dixit 

गणेशाचे एक दांत तुटल्याने त्यांना एकदंत म्हणतात. अखेर त्यांना हे नाव कसे मिळाले हे जाणून घ्या.

ALSO READ: जेव्हा श्री गणेशाने 7 बहिणींची परीक्षा घेतली

एका आख्यायिकेनुसार, भगवान गणेश आणि परशुराम यांचे युद्ध झाले. झाले असे की, एकदा परशुराम भगवान शंकराला भेटण्यासाठी गेले तेव्हा भगवान गणेशाने त्यांना आत भेटण्यासाठी जाऊ नाही दिले.

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 : गणपती आणि मूठभर तांदळाची खीर

ALSO READ: जेव्हा श्री गणेश वृद्ध महिलेच्या हुशारीने प्रसन्न झाले

भगवान गणेशाची पूजा केल्याने जीवनातील सर्व समस्या दूर होतात. भगवान गणेशाला दुर्वा अर्पण केल्याने त्यांचे आशीर्वाद मिळतात. भगवान गणेशाला मोदक देखील अर्पण केला जातो.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By - Priya Dixit  

ALSO READ: जेव्हा श्री गणेशाने 7 बहिणींची परीक्षा घेतली

आई! तुला जे हवे ते माग.'

म्हातारी बाई म्हणाली- 'मला कसे मागायचे ते माहित नाही. मी कसे आणि काय मागावे?'

मग गणेश म्हणाला- 'विचारण्यापूर्वी तुझ्या सून आणि मुलाला विचार.'

मग ती वृद्ध महिला तिच्या मुलाला म्हणाली- 'गणेशजी म्हणतात 'तू काहीतरी माग', मला सांग मी काय मागावे?'

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 : गणपती आणि मूठभर तांदळाची खीर

मुलगा म्हणाला- 'आई! पैसे माग.'

जेव्हा तिने सुनेला विचारले तेव्हा ती म्हणाली- 'नातू माग.'

मग त्या वृद्ध महिलेला वाटले की ते सर्व स्वतःच्या फायद्यासाठी बोलत आहेत. म्हणून त्या वृद्ध महिलेने शेजाऱ्यांना विचारले, मग ते म्हणाले- 'म्हातारी बाई!' तू काही दिवस जगशील, पैसे का मागायचे आणि नातू का मागायचे. तू तुझी दृष्टी मागायला हवी, जेणेकरून तू तुझे आयुष्य आरामात घालवू शकशील.'

ALSO READ: बालगणेशजींची खीर कथा

यावर वृद्ध महिला म्हणाली- 'जर तू आनंदी असशील, तर मला नऊ कोटी रुपये दे, मला निरोगी शरीर दे, मला शाश्वत आनंद दे, मला दृष्टी दे, मला नातू दे, संपूर्ण कुटुंबाला आनंद दे आणि शेवटी मला मोक्ष दे.'

हे ऐकून गणेशजी म्हणाले- 'वृद्ध आई! तू आम्हाला फसवले आहेस. तरीही तू जे काही मागितले आहेस ते तुला तुझ्या वचनानुसार मिळेल.' आणि असे म्हणत गणेशजी गायब झाले. दुसरीकडे, वृद्ध आईला तिने मागितलेले सर्व काही मिळाले. हे गणेशजी महाराज! जसे तू त्या वृद्ध आईला सर्व काही दिलेस, तसेच सर्वांनाही तेच दे.

Edited By - Priya Dixit 

ALSO READ: Ganesh Chaturthi 2025 : गणपती आणि मूठभर तांदळाची खीर

एकेकाळी सात बहिणी होत्या. सहा बहिणी पूजा करायच्या पण सातवी बहिणीची नाही. एकदा गणेशजींना वाटले की मी या सात बहिणींची परीक्षा घेईन. ते संताच्या रूपात आले आणि दार ठोठावले.

ALSO READ: श्री संतानगणपति स्तोत्रम्

गणेशजी पहिल्या बहिणीला म्हणाले - माझ्यासाठी खीर बनवा, मी खूप दूरवरून आलो आहे. तिने नकार दिला. सहा बहिणींनी नकार दिला पण सातवी बहिणीने हो म्हटले. तिने भात निवडायला सुरुवात केली आणि नंतर खीर बनवायला सुरुवात केली.

तिने अर्धवट शिजलेली खीर चाखली आणि नंतर साधूंना  खीर दिली. संत म्हणाले - तुम्हीही खीर खा. सातवी बहिणी म्हणाली की मी खीर बनवताना ती खाल्ली आहे.

ALSO READ: Ganesha Chaturthi 2025 गणपतीची मुर्ती कशी असावी

गणेशजी त्याच्या पूर्वीच्या रूपात आले आणि म्हणाले, 'मी तुला स्वर्गात घेऊन जाईन'. बहिणीने सांगितले की मी एकटी स्वर्गात जाणार नाही. माझ्या सहा बहिणींनाही घेऊन जा. गणेशजी आनंदी झाले आणि सर्वांना स्वर्गात घेऊन गेले. स्वर्गात फिरल्यानंतर सर्वजण परत आले. कथा संपते.

Edited By - Priya Dixit 

मग गणेशजी एका गरीब वृद्ध महिलेकडे गेले आणि तिला खीर बनवण्याची विनंती केली. त्या वृद्ध महिलेला लहान मुला गणेशची दया आली आणि ती खीर बनवण्यास तयार झाली. तिने तिच्या घरात चुलीवर एक भांडे ठेवले.  गणेशजी म्हणाले की आई, घरातील सर्वात मोठे भांडे चुलीवर ठेव. त्या वृद्ध महिलेने बाळगणेशाचे मन दुखी होऊ नये म्हणून घरातील सर्वात मोठे भांडे चुलीवर ठेवले आणि बाळ गणेशाच्या हातातील साहित्य घेऊन त्यात घातले. तिने घरातील तांदूळ आणि उरलेले दूध देखील त्यात घालण्यासाठी आत गेली जेणे करून खीर जास्त बनेल. ती घरातून बाहेर येई पर्यंत चुलीवरील संपूर्ण पात्र भरलेले होते. 

म्हातारी बाहेर येईपर्यंत गणेशजी तिथून निघून गेले होते. दरम्यान, म्हातारीचे नातवंडे आले आणि त्यांना भूक लागली. म्हातारीने त्यांना पात्रामधील खीर ​​खायला दिली. तिने शेजाऱ्यालाही खीर दिली. 
 

यानंतर, जेव्हा त्या वृद्ध महिलेला भूक लागली तेव्हा तिनेही खीर खायला सुरुवात केली. पण जेवण्यापूर्वी तिने देवाला हाक मारली आणि म्हणाली, 'ये गणेशा, खीर खा.' तेव्हा गणेशजी तिथे पोहोचले आणि म्हणाले, जेव्हा तुमचे नातवंडे, शेजारी आणि सून खीर खात होते, तेव्हा त्यांना पाहून माझे पोट भरले होते. गणेशजींचे दर्शन घेतल्यानंतर वृद्ध महिलेला आशीर्वाद मिळाला आणि बाप्पाच्या इच्छेनुसार तिने उरलेली खीर संपूर्ण शहरात वाटली.
 

म्हातारी बाई खीर वाटत असल्याची बातमी राजापर्यंत पोहोचली. राजाने म्हातारी बाईला दरबारात बोलावले. म्हातारीने खरे सांगितले. सत्य कळल्यानंतर राजाने म्हातारी बाईच्या खीरच्या भांड्याला आपल्या राजवाड्यात बोलावले. पण राजवाड्यात भांडे उघडताच त्यात कीटक आणि विषारी प्राणी तरंगताना दिसले. राजाने ते भांडे वृद्ध महिलेला परत दिले.

त्या वृद्ध महिलेची कढई पुन्हा स्वादिष्ट खीरने भरली. मग वृद्ध महिलेने पुन्हा गणेशजींना विचारले की उरलेल्या खीरचे काय करायचे, म्हणून गणेशजींनी ते झोपडीच्या कोपऱ्यात पुरण्यास सांगितले. वृद्ध महिलेने रात्री कोपऱ्यात खड्डा खोदून खीर पुरली. पण देवाच्या आशीर्वादाने सकाळी तांदळाचा प्रत्येक दाणा हिरे आणि रत्नांमध्ये बदलला आणि अशा प्रकारे भगवान गणेशाने त्याच्या भक्ताला त्यांच्या त्रासांपासून मुक्त केले.जय श्री गणेश 

Edited By - Priya Dixit

गणपतीच्या संतान गणपती स्तोत्राचा जप केल्याने अनेकांना संतती प्राप्त झाली आहे. या स्तोत्राला कोणत्याही पुराव्याची आवश्यकता नाही, कारण जेव्हा तुम्ही श्रद्धेने स्तोत्र पठण करता तेव्हा सर्वकाही शक्य होते. येथे आम्ही श्री गणेशाचे श्री संतान गणपती स्तोत्र मराठी अर्थासह सादर करत आहोत. 

स्पष्ट उच्चार आणि योग्य पद्धतीने या स्तोत्राचा जप केल्याने सर्व यश मिळते. संतती प्राप्तीसाठी हे भगवान गणेशाचे सर्वोत्तम स्तोत्र मानले जाते.

1. श्री संतानगणपतिस्तोत्रम् पाठ विधी:

हे स्तोत्र कोणत्याही मंगळवार या दिवसापासून सुरु करावे.

संतान प्राप्ती संकल्प करुन या स्तोत्राचे अनुष्ठान करावे.

स्तोत्र पाठ स्वयं करण्यात सक्षम नसल्यास एखाद्या विद्वानाकडून करवून घेऊ शकता.

स्तोत्र स्पष्ट उच्चारणासह जपावे.

2. श्री संतानगणपतिस्तोत्रम् पाठ लाभ:

हे स्तोत्र संतती प्राप्तीतील अडथळे दूर करते.

जो भक्त या स्तोत्राचा जप करतो त्याला भगवान गणेशाचे विशेष आशीर्वाद मिळतात.

संतती प्राप्तीबरोबरच भक्ताला सर्व प्रकारचे सुख आणि शांती मिळते.

3. श्री संतान गणपति स्तोत्र व अर्थ:

श्री संतानगणपतिस्तोत्रम्

नमोऽस्तु गणनाथाय सिद्धिबुद्धियुताय च।

सर्वप्रदाय देवाय पुत्रवृद्धिप्रदाय च॥

अर्थ: सिद्धी-बुद्धी सहित त्या गणनाथाला नमन, जो पुत्र वृद्धी प्रदान करणारा आणि सर्वकाही देणारे देवता आहे।

गुरूदराय गुरवे गोत्रे गुह्यासिताय ते।

गोप्याय गोपिताशेषभुवनाय चिदात्मने॥

अर्थ: ज्ञान देणारा, रक्षक, रूपाने गूढ आणि सर्व बाजूंनी गौर, ज्याचे स्वरूप आणि सार गुप्त आहेत आणि सर्व जगांचे रक्षक, त्या चिदात्मा (आत्मा) गणेशाला नमस्कार असो.

विश्वमूलाय भव्याय विश्वसृष्टिकराय ते।

नमो नमस्ते सत्याय सत्यपूर्णाय शुण्डिने॥

अर्थ: विश्वाचे मूळ कारण, कल्याणाचे स्वरूप, विश्वाचा निर्माता, सत्याचे मूर्त स्वरूप, सत्याने परिपूर्ण आणि सूक्ष्मसूत्र असलेल्या गणेशाला वारंवार नमस्कार असो.

एकदन्ताय शुद्धाय सुमुखाय नमो नमः।

प्रपन्नजनपालाय प्रणतार्तिविनाशिने॥

अर्थ: एक दात आणि सुंदर चेहरा असलेल्या, शरण आलेल्या भक्तांचे रक्षण करणाऱ्या आणि शरण येणाऱ्यांचे दुःख दूर करणाऱ्या, गणपतीच्या शुद्ध रूपाला, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार असो.

शरणं भव देवेश संततिं सुदृढां कुरु।

भविष्यन्ति च ये पुत्रा मत्कुले गणनायक॥

अर्थ: हे देवेश्वर ! आपण माझ्यासाठी आश्रय देणारे आहात। माझ्या संतती-वंशाला बळकटी दे. हे गणनायक! माझी मूल होण्याची इच्छा पूर्ण कर, मला मूल देऊन माझे कुळ बळकट कर.

ते सर्वे तव पूजार्थं निरताः स्युर्वरो मतः।

पुत्रप्रदमिदं स्तोत्रं सर्वसिद्धिप्रदायकम्॥

अर्थ: हे गणनायक! माझ्या कुटुंबातील सर्व मुले तुमची पूजा करण्यास सदैव तत्पर राहोत, मला हे वरदान हवे आहे.

ज्योतिषशास्त्रानुसार, भगवान गणेशाला समर्पित केलेले हे स्तोत्र भगवान श्री गणेशाच्या पूजेसाठी खूप फलदायी आहे. असे मानले जाते की संततीची इच्छा असलेल्या जोडप्यांनी भादोच्या शुक्ल पक्षाच्या चतुर्थीला हे स्तोत्र पठण करावे.

आजीबाईचा शेजारीण वरतुन हे पाहत होती. आजीबाईने विचार केला की ही आपली चुगली करेल म्हणून आजीने एक वाटी भरून तिला खीर खावयास दिली. आजीच्या सुनेने चोरून एक वाटी खीर खाल्ली. तसेच वाटी जात्याच्या खाली लपवली. अजून पर्यंत गणेश आले न्हवते. आजीबाईला देखील आता भूक लागत होती. तिनेही खीरची वाटी भरली आणि दाराच्या मागे बसली आणि पुन्हा म्हणाली की गणेश जी तुमच्या भोगासाठी तयार आहे आणि ते खाऊ लागली, तेवढ्यात गणेशजी आले.

आजीबाई म्हणाली “गणेश ये खीर खायला मी तुझीच वाट पाहत होते” गणेश म्हणाले की, “आजी मी तर खीर पहिलेच खाल्ली” आजीबाई म्हणाली केव्हा खाल्ली “केव्हा खाल्ली” गणेशजी म्हणाले “तेव्हा जेव्हा तुझ्या नातवंडांनी खाल्ली, तुझ्या शेजारीण ने खाल्ली तेव्हा,तुझ्या सुनेने खाल्ली तेव्हा. आता तू खाल्लीस तर माझे पोट आता तुडुंब भरले.

“आजीबाई गणेश यांना म्हणाली तुझे सर्व म्हणणे बरोबर आहे. पण माझी सून तर सकाळपासून काम करीत आहे तिने कधी खीर खाल्ली. गणेशजी म्हणाले काकू जवळ बघ उष्टी वाटी पडलेली आहे. तसेच तू मला नैवेद्य वाढलास तसेच तिने खाल्ले. आता आजीबाई म्हणाली की, मला सांग आता या राहिलेल्या खिरीचे करू काय? तेव्हा श्री गणेश म्हणाले की, पूर्ण नगरीमध्ये वाटून ये. आजीबाईने पूर्ण नगरीमध्ये खीर वाटली पण खीर काही संपायचे नाव घेते नव्हती. राजाला जेव्हा हे कळले तेव्हा त्याने त्या वृद्ध महिलेला बोलावून सांगितले की, “आजीबाई आमच्या घरी असे भांडे पाहिजे?” आजीबाई म्हणाली, “राजा, तू घे.” राजाने वाड्यात खीर मागवली, ती आणताच ती खीर किडे, विंचू, झुरळांनी भरून उग्र वास देऊ लागली.

हे पाहून राजा म्हातारीला म्हणाला की, “आजीबाई हे भांडे परत घेऊन जा,जे तू आम्हाला दिले आहेस” आजीबाई म्हणाली, “महाराज तुम्ही देण्यापूर्वी हे भांडे मला गणेश ने दिले आहे” आजीबाईने भांडे परत घेतले. व ते भांडे सुगंधित झाले. घरी आल्यावर आजीबाई गणेशजी यांना म्हणाली की, “राहिलेल्या खिरीचे काय करावे?“तेव्हा गणेश म्हणाले की झोपडीच्या कोपऱ्यात खड्डा खणून गाडून दे. दुसऱ्यादिवशी त्याच ठिकाणी परत खोदशील तर धन मिळेल. असे सांगून गणेश जी अदृश्य झाले. पण जातांना झोपडीला लाथ मारत गेले. तर झोपडीच्या जागी महाल तयार झाला. सकाळी सुनेने पूर्ण घर खोदून काढले. पण काहीही मिळाले नाही. सून म्हणाली सासूबाई गणेश जी खोटे बोलले.

तेव्हा आजीबाई म्हणाली सुनबाई माझा गणेश खोटा नाही दे मी पाहते. तिने सुई सुई ने पहिले तर दोन वेळेस धन निघाले. सून म्हणाली सासूबाई गणेश खरं बोलत होते. तेव्हा आजीबाई म्हणाली की, गणेश तर भावनेचा, श्रद्धेचा भुकेला आहे.  

तात्पर्य-देव फक्त भावाचा, श्रद्धेचा भुकेला असतो. प्रामाणिक पणाने देवाची आराधन केल्यास देव नेहमी साथ देतो. 

Edited By- Dhanashri Naik 

तसेच विविध चविष्ट पदार्थांचा आस्वाद घेतल्यानंतर बालगणेश यांचे पोट तुंडुंब भरले. नंतर बालगणेशजी उंदरावर स्वार होऊन आपले पुढे आलेले म्हणजे तुडुंब भरलेले पोट घेऊन घरी जात असताना चंद्र त्यांच्याकडे पाहून हसू लागला. व त्यांची चेष्टा करू लागला. चंद्राने केलेल्या या उपहासामुळे बालगणेश दुखावले गेले.

व त्यांनी चंद्राला आकाशातून लुप्त होण्याचा श्राप दिला. चंद्र श्रापामुळे क्षणात लुप्त झाला. पण यामुळे सृष्टीवर संकट निर्माण झाले. ज्यामुळे पोर्णिमामध्ये खंड पडू लागला. तसेच चंद्राला आपली चूक समजली. व देवदेवतांनी देखील बालगणेश यांना समजाविले. व चंद्राने चूक कबूल करीत बालगणेश यांची माफी मागितली. चंद्राच्या प्रामाणिकपणाने प्रभावित होऊन बालगणेश यांनी चंद्राला उशाप दिला. ज्यामुळे चंद्राचे गेलेले तेज पुन्हा परत आहे व चंद्र पूर्णपणे अदृश्य होण्याऐवजी काही दिवस तेजस्वी दिसू लागले. व ते पूर्णपणे लुप्त न होता काही दिवस त्यांचा आकार मोठा होऊ लागला तर काही दिवस त्यांचा आकार लहान होऊ लागला. 

तात्पर्य : दुसऱ्यांवर कधीही हसू नये. कारण आपण जसे कर्म करू तसे आपल्याला परत मिळते. 

भगवान विष्णू यांच्याजवळ एक शंख होता. ज्याला ते नेहमी जवळ ठेवायचे. एक दिवस त्यांनी पहिले की शंख गायब झाला आहे व तो कुठेही भेटत नाही आहे. यामुळे ते नाराज झाले व त्यांनी शंख शोधण्यासाठी आपली सर्व शक्ती पणाला लावली. 

भगवान विष्णू शंख शोधत होते. तेव्हा भगवान विष्णूंना अचानक दुरून शंखनाद ऐकू आला. त्यांनी त्या दिशेला शोधायला सुरवात केली. व त्यांना जाणीव झाली की हा ध्वनी कैलास पर्वतावरून ऐकाला येत आहे. जेव्हा ते कैलाशवर पोहचले आणि त्यांनी पाहिले की शंख तर गणेशजींजवळ आहे. व ते शंख वाजवण्यात गुंग आहे. तसेच गणेश लवकर हार मानणार नाही हे जाणून त्यांनी भगवान शंकरांचा शोध घेतला आणि गणेशाला शंख परत करण्याची विनंती करण्यास सांगितले.

तसेच भगवान शंकर म्हणाले की गणेशाची इच्छा पूर्ण करण्याची शक्ती देखील त्याच्यात नाही आणि त्याला प्रसन्न करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे त्याची पूजा करणे. म्हणून भगवान विष्णूने तेच केले. पूजेसाठी लागणारे सर्व साहित्य त्यांनी तयार केले आणि मनातल्या मनात गणेशाची पूजा केली. हे पाहून गणेशाला खूप आनंद झाला आणि त्याने विष्णूचा शंख त्यांना परत केला.

तात्पर्य : ही कथा आपल्याला नम्रता शिकवते, हे दर्शविते की भगवान विष्णूसारख्या महान देवाने गणेशाची उपासना करण्यास संकोच केली नाही.

Edited By- Dhanashri Naik 

ही कथा आहे पुण्यातील चिंचवड गावातील. या गावात 1375 मध्ये  गोसावी यांचा जन्म पुण्याजवळील मोरगाव येथे झाला.ते  एक मोठे संत होते ते गणेशाचे एकनिष्ठ आणि अनन्य भक्त होते. त्यांनी तपश्चर्या केली आणि मोरगावातच मोरेश्वराची (भगवान गणेशाची) पूजा केली.ते मयूरेश्वराच्या दर्शनासाठी प्रत्येक गणेश चतुर्थीला चिंचवडपासून 95 किलोमीटर अंतरावर जायचे. ते वयाच्या 117 वर्षापर्यंत जात असे. नंतर वृद्धापकाळामुळे त्यांना जाणे शक्य नसे. त्यांना वाईट वाटायचे. ते दुखी राहू लागले. एके दिवशी बाप्पाने त्यांच्या स्वप्नात दर्शन देऊन मी तुला उद्याच  दर्शन देईन.

दुसऱ्या दिवशी चिंचवडच्या कुंडात स्नान करताना त्यांनी पाण्यात डुबकी लावली आणि बाहेर येतांना त्यांच्या हातात गणपतीची लहान मूर्ती होती. ही मूर्ती त्यांनी मोरया गोसावी मंदिरात स्थापिली. मोरया यांची समाधीदेखील या ठिकाणी बांधण्यात आली आहे. 

मोरया गोसावी यांचा मुलगा चिंतामणी हा देखील गणेशाचा अवतार मानला जातो. मोरया गोसावींनी संजीवन समाधी घेतली... आजही मोरया गोसावींची समाधी आणि त्यांनी स्थापन केलेले मोरया गोसावी गणेश मंदिर चिंचवडमध्ये आहे. अष्टविनायक (महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध आठ गणेश मंदिरे) यात्रा सुरू करण्याचे श्रेय त्यांना जाते. त्याचप्रमाणे महान आणि परम गणेश भक्ताच्या अद्भूत भक्ती, समर्पण आणि तपश्चर्येमुळे त्यांचे नाव गणपती बाप्पा बरोबर एक झाले आणि गणपती बाप्पा मोरया...मोरया मोरया...गणपती बाप्पा मोरया...असे म्हटले जाऊ लागले.

Edited by - Priya Dixit  

पण काही कारणांमुळे ते येऊ शकले नाही. तसेच भगवान शंकरांना कुबेर जे स्वतःला सर्वश्रेष्ठ मानत होते त्यांचा अहंकार तोडण्यासाठी त्यांनी आपला पुत्र बाल गणेश यांना पाठवले. जे अगदी लहान होते.

गणेशजी जेवायला बसले. तसेच गणेश यांनी सर्व भोजन खाण्यास सुरुवात केली. व असे करता करता सर्व भोजन संपले.

आता तर त्यांनी कुबेर नगरी अलकापुरी मधील सर्व भांडे व इतर वस्तू खाण्यास सुरवात केली. हा सर्व प्रकार पाहून धनाचे देवता कुबेर भयभीत झाले. कारण त्यांना ज्या दौलतीवर ज्या श्रीमंतीवर गर्व होता. तीच श्रीमंती त्यांचे भांडे, इतर मूल्यवान वस्तु बालगणेश आपल्या पोटात समाविष्ट करीत होते. 

देवता कुबेर धावतधावत भगवान शंकर आणि माता पार्वती यांच्या जवळ गेले व मदत मागितली. व भगवान शंकरानी एक वाटी भाजलेले धान्य बाल गणेशाला यांना दिले आणि त्याची अन्नाची भूक लगेच मिटली.  

आता देवता कुबेर यांना आपल्या चुकीची जाणीव होऊन त्यांचा अहंकार निवळला. त्यांनी त्यांना झालेल्या अभिमानबद्दल क्षमा मागितली. बालगणेशांनी आपल्या बुद्धीचातुर्याने गर्विष्ठ कुबेर यांचा गर्व मोडला होता. 

तात्पर्य : कधीही कोणत्याही गोष्टीचा गर्व बाळगू नये. कारण गर्वाचे घर हे नेहमी खाली असते. 

Edited By- Dhanashri Naik 

गणेश चतुर्थीला चंद्र का पाहू नाही?

हिंदू धार्मिक श्रद्धा भाद्रपद शुक्ल पक्षाच्या चतुर्थी तिथीला म्हणजेच गणेश चतुर्थी आणि पार्वती नंदन या दिवशी गणेशाच्या प्रकट दिनाला चंद्रदर्शन करण्यास मनाई करतात. या तिथीला विनायक चतुर्थी, गणेश चौथ असेही म्हणतात. गणेश चतुर्थीच्या दिवशी चंद्र पाहू नये असे मानले जाते. कारण या दिवशी चंद्र पाहण्याने खोटा आरोप किंवा खोटा कलंक लागतो. या दिवशी चंद्र पाहणाऱ्या व्यक्तीवर चोरीचा खोटा आरोप लावला जातो.

पौराणिक कथेनुसार एकदा भगवान श्रीकृष्णाने भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या दिवशी चंद्र पाहिला होता. यानंतर त्याच्यावर जामवंतचे स्यामंतक मणी चोरल्याचा खोटा आरोप करण्यात आला. यामुळे भगवान श्रीकृष्ण खूप दुःखी झाले. यावर नारद ऋषींनी त्यांना सांगितले की, हे भगवंता, तम्ही भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या दिवशी चंद्र पाहिला होता आणि त्यामुळे तुमच्यावर खोटा आरोप लावण्यात आला आहे. देवर्षी नारदांनीही त्यांना यामागील गणेशजींची कथा सांगितली.

देवर्षी नारदांनी भगवान श्रीकृष्णाला सांगितले की, प्राचीन काळी भगवान गणेशाने चंद्र देवाला शाप दिला होता की, जो व्यक्ती भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला चंद्र पाहतो त्याला मिथ्या दोष (खोटा आरोप) शाप मिळेल आणि तो समाजात चोरीचा बळी होईल खोट्या आरोपांनी कलंकित होईल. नारद ऋषींच्या सांगण्यावरून श्रीकृष्णाने खोट्या दोषांपासून मुक्त होण्यासाठी गणेश चतुर्थीचे व्रत पाळले आणि खोट्या दोषांपासून मुक्त झाले.

खोटे आरोप टाळण्यासाठी मंत्र

चतुर्थी तिथीच्या प्रारंभाच्या आणि समाप्तीच्या वेळेनुसार, चंद्रदर्शनास सलग दोन दिवस मनाई असू शकते. धर्मसिंधु धर्मग्रंथाच्या नियमानुसार संपूर्ण चतुर्थी तिथी दरम्यान चंद्र पाहू नये आणि त्याच नियमानुसार चतुर्थी तिथी चंद्रास्ताच्या आधी संपल्यानंतरही चतुर्थी तिथीला उगवणाऱ्या चंद्राचे दर्शन चंद्रास्त होईपर्यंत प्रतिबंधित आहे.

ALSO READ: गणेशजींनी चंद्राला शाप दिला होता, त्यामुळे चंद्रदेवाचा प्रकाश हरवला होता

धार्मिक ग्रंथानुसार गणेश चतुर्थीच्या दिवशी चुकून चंद्र दिसला तर खोट्या दोषांपासून स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी या मंत्राचा जप अवश्य करावा…

सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः।

सुकुमारक मारोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः॥

गणेश चतुर्थीला आपण चंद्रदर्शन का करत नाही?

पौराणिक कथेनुसार असे मानले जाते की, माता पार्वतीच्या आज्ञेनुसार श्रीगणेश मुख्य दरवाजाचे रक्षण करत होते. तेव्हा भगवान शिव तिथे आले आणि आत जाण्यासाठी पावले टाकू लागले. तिथे उपस्थित गणेशजींनी शिवजींना आत जाण्यापासून रोखले. पण तरीही भगवान शिव पुन्हा पुन्हा आत जाण्याचा आग्रह करू लागले. गणेशजींनी समजावल्यानंतरही भगवान शिव राजी झाले नाहीत. शेवटी संतापलेल्या शिवाने गणेशाचे मस्तक कापले. त्याचवेळी माता पार्वती तेथे आल्या. आई पार्वतीने भगवान शंकरांना सांगितले की हा पुत्र गणेश आहे. आपण त्यांना लवकरच पुनरुज्जीवित केले पाहिजे. तेव्हा भगवान शंकराने गणेशाला गजानन मुख देऊन जीवन दिले.

सर्व देवता श्रीगणेशाला पुन्हा जीवन मिळावे म्हणून आशीर्वाद देत होते. मात्र तेथे उपस्थित चंद्रदेव हसत उभे होते. तेव्हा गणेशजींना समजले की हा चंद्रदेव त्यांच्या तेजस्वी चेहऱ्यावर हसत आहे. त्यामुळे संतापलेल्या गणेशजींनी चंद्रदेवांना शाप दिला की, 'तू कायमचा काळा होशील'. गणेशाच्या या शापामुळे चंद्रदेव काळे झाले. तेव्हा चंद्रदेवांना आपली चूक लक्षात आली आणि त्यांनी श्रीगणेशाकडे क्षमा मागितली, गणेशाने सांगितले की एक दिवस सूर्यप्रकाश मिळाल्यावर तू पूर्ण होशील, परंतु चतुर्थीचा हा दिवस तुला शिक्षा करण्यासाठी नेहमी स्मरणात राहील. भगवान गणेशाने चंद्राला शाप दिला होता की जो कोणी भाद्रपदाच्या शुक्ल पक्षाच्या चतुर्थीच्या दिवशी तुला बघेल त्याच्यावर खोटा आरोप केला जाईल.

याला कलंक चतुर्थी का म्हणतात?

तुम्हाला माहीत आहे का की भगवान श्रीकृष्णाने चतुर्थीच्या दिवशी चंद्राचे दर्शन घेतले होते. याच कारणावरून त्याच्यावर पैसे चोरीचा खोटा आरोप करण्यात आला. म्हणून भाद्रपदाच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला 'कलंक चतुर्थी' असेही म्हणतात. त्यामुळे या दिवशी चंद्र पाहण्यास सर्वांना मनाई आहे.

चुकून चंद्र दिसला तर काय करावे?

भाद्रपदाच्या शुक्ल पक्षाच्या चतुर्थीच्या दिवशी तुम्हाला चंद्र दिसला तर तुम्ही या मंत्राचा जप करू शकता. या मंत्राचा जप केल्याने कलंक लागत नाही असे मानले जाते.

सिंहः प्रसेन मण्वधीत्सिंहो जाम्बवता हतः।

सुकुमार मा रोदीस्तव ह्मेषः स्यमन्तकः।।

कथा

रुद्रकेतू आणि शारदा नावाच्या दाम्पत्याला मूलबाळ नव्हते. याचं दोघांनाही दु:ख होतं. ते भगवान गणेशाचे परम भक्त होते.

सुदैवाने एके दिवशी श्रीगणेशाच्या कृपेने शारदा गरोदर राहिली आणि नंतर तिने देवांतक आणि नरांतक नावाच्या दोन मुलांना जन्म दिला. एकदा नारद मुनी त्यांना भेटायला आले, त्यांनी त्यांना सांगितले, "तुझी ही मुले महान विद्वान असतील, परंतु ते अनिष्टाचे संकेत देखील दर्शवत आहेत." असे सांगून, त्यांचे पुत्र मोठे झाल्यावर त्यांनी त्यांना भगवान शंकराची तपश्चर्या करण्यास सांगितले. त्यानंतर त्या दोघांनी भगवान शंकराची तपश्चर्या केली आणि त्यांच्याकडे वरदान मागितले, "जर तुम्ही आमच्यावर खूप प्रसन्न असाल तर आम्हाला असे वरदान द्या की आम्ही दोघे भाऊ तिन्ही लोकांवर राज्य करू." मग त्यांनी दहशत निर्माण केली.

नरांतकने इंद्र आणि देवांतकने पृथ्वीवरील सर्व राजांचा पराभव केला. त्यानंतर देवांना अडचणींचा सामना करावा लागला. अदितीला आपल्या मुलांची अवस्था पाहून दया आली. तिने पती कश्यप प्रजापतीकडे उपाय विचारला. त्यांनी महागणपतीजींची तपश्चर्या करण्यास सांगितले. 

याने महागणपतीजी प्रसन्न झाले आणि त्यांनी अदितीला वर मागायला सांगितले. अदिती म्हणाली, "माझ्या पोटी तुम्ही माझा मुलगा म्हणून जन्म घ्या."

तथास्तु म्हणत महागणपतीजी अंतर्धान पावले. मध्यरात्री ते अदितीच्या गर्भातून दहा भुजा आणि सूर्यासमान तेजाने प्रकट झाले. त्यांनी नरांतक आणि देवांतक यांचा वध केला आणि देवता आणि पृथ्वीवरील सर्व रहिवाशांना त्यांच्या अत्याचारांपासून मुक्त केले.

या पाच कारणांमुळे गणपतीला मोदक आवडतात

पहिले कारण: प्रचलित कथेनुसार, एकदा भगवान शिव झोपले होते आणि भगवान गणेश दरवाजावर पहारा देत होते. परशुराम तिथे पोहोचल्यावर गणेशजींनी त्यांना दारात थांबवले. परशुराम रागावले आणि गणेशाशी भांडू लागले. युद्धात परशुरामाने भगवान शंकराने दिलेल्या परशु ने गणेशजींवर हल्ला केला. त्यामुळे गणेशजींचा एक दात तुटला. तुटलेल्या दातांमुळे गणेशजींना अन्न चघळण्यास त्रास होऊ लागला, म्हणून त्यांच्यासाठी मोदक तयार करण्यात आले. मोदक मऊ असतात आणि त्यांना चावायची गरज नसते. म्हणूनच गणेशजींनी मनापासून मोदक खाल्ले. तेव्हापासून मोदक हा गणपतीचा आवडता पदार्थ बनला.

दुसरे कारण: एक कथा भगवान गणेश आणि आई अनुसूया यांच्याशी संबंधित आहे. एकदा गणपती माता पार्वती आणि भगवान शिव यांच्यासोबत अनुसूयाच्या घरी गेले होते. आई अनुसुईयाने विचार केला की प्रथम श्रीगणेशाला भोजन द्यावे. ती श्रीगणेशाला अन्न भरवत राहिली पण श्रीगणेशाची भूक काही संपत नव्हती. अनुसुईयाला वाटले की तिला काहीतरी गोड खाऊ घातलं तर कदाचित गणपतीचं पोट भरेल. आई अनुसुईयाने गणेशजींना मोदकांचा तुकडा खाऊ घातला, तो खाताच गणेशजींचे पोट भरले आणि त्यांनी जोरात ढेकर दिली. यानंतर भगवान शिवाने 21 वेळा जोरात ढेकर दिली. तेव्हापासून मोदक हा गणपतीचा आवडता पदार्थ म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

तिसरे कारण: असे मानले जाते की गणपतीला 21 मोदक अर्पण केल्यास त्याच्यासोबत इतर सर्व देवी-देवतांचे पोटही भरते. यासाठी गणपतीला मोदक अर्पण केले जातात. जेणेकरून त्यांच्यासोबत इतर सर्व देवी-देवतांचे आशीर्वादही मिळू शकतील. 

चौथे कारण: जर आपण शब्द बघितले तर मोद म्हणजे आनंद  गणेशजी सदैव प्रसन्न राहतात आणि त्यांच्या भक्तांचे संकट दूर करून त्यांच्या जीवनात आनंद आणतात. म्हणूनच श्रीगणेशाला  विघ्नाला दूर करणारे देखील म्हटले जाते. गणेशाला प्रसन्न करण्यासाठी भक्त मोदक म्हणजेच आनंद देतात.   

पाचवे कारण : मोदक अमृतापासून बनतो असे म्हणतात. ते बनवल्यानंतर देवांनी माता पार्वतीला एक दिव्य मोदक दिला. जेव्हा गणेशाला अमृतापासून बनवलेल्या दैवीय मोदकाची माहिती मिळाली तेव्हा त्याला ते खाण्याची इच्छा झाली. त्यांनी माता पार्वतींकडून मोदक घेतले आणि ते खाल्ले आणि तेव्हापासून त्यांना मोदकांची आवड निर्माण झाली.

Edited by - Priya Dixit   

एके काळी संपत्तीचे देव कुबेर यांना आपल्या अफाट संपत्तीचा अभिमान वाटू लागला. एके दिवशी त्यांच्या मनात विचार आला की "माझ्यापेक्षा श्रीमंत जगात कोणीही नाही, मी माझ्या संपत्तीचे प्रदर्शन केले पाहिजे." आपली संपत्ती दाखवण्यासाठी भगवान कुबेरांनी सर्व देवतांना भोजनासाठी आमंत्रित केले.

जेव्हा ते भगवान शिव आणि माता पार्वती यांना भोजनासाठी आमंत्रित करण्यासाठी आले तेव्हा भगवान शिव यांना कुबेरचा हेतू समजला की ते त्यांना केवळ आपली संपत्ती दाखवण्यासाठी आपल्या महालात आमंत्रित करत आहे.

त्याचा अभिमान मोडण्यासाठी भगवान शिवाने गणेशाला कुबेरासोबत पाठवायचे ठरवले. भगवान शिव म्हणाले, "मी काही महत्त्वाच्या कामात व्यस्त आहे, तुम्ही माझा मुलगा गणेश यांना तुमच्यासोबत न्या."

भगवान शिवाच्या आज्ञेचे पालन करून, कुबेर गणेशासह आपल्या महालात परतले. तेथे त्यांनी गणेशासमोर आपल्या संपत्तीबद्दल बढाई मारली आणि त्यानंतर त्यांनी गणेशाला जेवण ग्रहण करण्यास सांगितले. गणेशजींना विविध प्रकारचे पदार्थ देण्यात आले आणि हळूहळू गणपतीने संपूर्ण जेवण उरकले.

यानंतर त्यांनी कुबेरजींना आणखी अन्न आणण्यास सांगितले, त्यांना पुन्हा भरपूर जेवण देण्यात आले आणि त्यांनी तेही पूर्ण केले. अशा प्रकारे त्यांनी राजवाड्याच्या स्वयंपाकघरात तयार केलेले संपूर्ण अन्न खाल्ले, तरीही त्यांची भूक भागली नाही आणि त्यांनी कुबेरजींना आणखी अन्न मागितले.

जेव्हा कुबेरजी, सर्वात श्रीमंत देव असूनही, गणेशजींना पूर्ण आहार देऊ शकले नाहीत, तेव्हा त्यांना खूप लाज वाटली. त्याच वेळी त्यांना देवाचे खेळ समजले आणि त्यामुळे त्याचा अभिमान भंग झाला.

यानंतर त्याने गणेशजींची माफी मागितली आणि गणेशजी तेथून निघून गेले. वाटेत ते मुषकवर स्वार होते. मध्यभागी मुषकला साप दिसला आणि त्याने घाबरून उडी मारली. त्यामुळे त्याचा तोल गेला आणि ते खाली पडला. खाली पडल्यामुळे त्यांचे सर्व कपडे घाण झाले, ते उठला आणि इकडे तिकडे पाहू लागले. तेवढ्यात त्यांना कुठूनतरी हसण्याचा आवाज आला, पण गणेशजींना आजूबाजूला कोणी दिसले नाही. थोड्या वेळाने त्याचं लक्ष आकाशातल्या चंद्राकडे गेलं आणि मग त्याला जाणवलं की चंद्र देव त्यांच्या पडण्याची चेष्टा करत आहे.

हे पाहून भगवान गणेश अत्यंत क्रोधित झाले आणि त्यांनी चंद्राला शाप दिला आणि म्हणाले, “हे चंद्र! तू माझ्या असहायतेची अशी चेष्टा करतोस, हे तुला शोभत नाही. मला मदत करण्याऐवजी तू माझ्यावर हसत आहेस, जा, मी तुला शाप देतो की आजच्या नंतर तू या विशाल आकाशावर राज्य करू शकणार नाहीस आणि तुला कोणीही पाहू शकणार नाही.

या शापाच्या प्रभावामुळे आजूबाजूला अंधार पसरला आणि चंद्र देवाचा प्रकाश नाहीसा झाला. चंद्राला आपली चूक समजली आणि त्याने आपल्या चुकीची वारंवार श्रीगणेशाची माफी मागितली.

चंद्राला असहाय्य पाहून श्रीगणेशाचा राग शांत झाला. चंद्रदेव पुन्हा गणेशजींना म्हणाले, "कृपया मला क्षमा करा आणि मला तुमच्या या शापातून मुक्त करा. जर मी माझा प्रकाश या जगावर पसरवू शकलो नाही तर माझ्या अस्तित्वाचा अर्थ नाहीसा होईल.”

हे ऐकून गणेशजी म्हणाले, “आता मी माझा शाप मागे घेऊ शकत नाही. पण या शापाचा प्रभाव मी नक्कीच कमी करू शकतो. प्रत्येक महिन्यातील केवळ चंद्र अमावस्येला कोणीही तुम्हाला पाहू शकणार नाही. यानंतर तुमचे कौशल्य वाढेल आणि पौर्णिमेच्या दिवशी तुम्ही पूर्ण रुपात प्रकट व्हाल. पौर्णिमेनंतर तुमची क्षमता पुन्हा कमी होईल. गणेशजी पुढे म्हणाले की आज गणेश चतुर्थीच्या दिवशी तू माझा अपमान केला आहेस, आज कोणी तुला पाहिलं तर तो पापाचा भागीदार होईल.

यानंतर श्रीगणेश कैलास पर्वतावर परतले. मान्यतेनुसार आजही गणेश चतुर्थीच्या दिवशी चंद्र दिसणे अशुभ मानले जाते.

श्री गणेश चालिसाचे महत्व

लोक पूजेत त्यांच्या आवडीच्या वस्तूंचा वापर त्यांच्या देवतेला प्रसन्न करण्यासाठी करतात, जेणेकरून देव लवकर प्रसन्न होऊन त्यांच्या मनोकामना पूर्ण होतात. गणपतीला तूप, मोदक, दुर्वा इत्यादी खूप आवडतात हे आपणा सर्वांना माहीत आहे. या सर्वांशिवाय आणखी एक गोष्ट आहे ज्याद्वारे तुम्ही गणपतीला सहज प्रसन्न करू शकता, आणि ती म्हणजे श्री गणेश चालिसा. कोणत्याही पूजेमध्ये प्रथम गणपतीचे आवाहन करणे अत्यंत आवश्यक आहे, अन्यथा पूजा अपूर्ण समजली जाते. गणपतीचे आवाहन करण्यासाठी श्री गणेश चालिसा हे सर्वोत्तम माध्यम मानले जाते. असे म्हटले जाते की गणेश चालिसाचा प्रामाणिक अंतःकरणाने पाठ केल्याने व्यक्तीच्या जीवनातील दुःख दूर होते आणि त्याच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. श्रीगणेशाची आराधना केल्याने कुटुंबातील सर्व समस्या दूर होतात. भगवान गणेश हे रिद्धी आणि सिद्धी दाता आहेत, त्यांच्या कृपेने भक्तांच्या जीवनात शुभ मुहूर्त येतो. 'गणेश चालीसा'चे नियमित पठण करणाऱ्या भक्तांना आयुष्यभर कशाचीही कमतरता भासत नाही आणि कुटुंबात सदैव सुख-शांती नांदते.

श्री गणेश चालीसा - Ganesh Chalisa

|| दोहा ||

जय गणपति सदगुणसदन, कविवर बदन कृपाल।

विघ्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥

|| चौपाई ||

जय जय जय गणपति गणराजू। मंगल भरण करण शुभ काजू॥

जय गजबदन सदन सुखदाता। विश्व विनायक बुद्घि विधाता॥

वक्र तुण्ड शुचि शुण्ड सुहावन। तिलक त्रिपुण्ड भाल मन भावन॥

राजत मणि मुक्तन उर माला। स्वर्ण मुकुट शिर नयन विशाला॥

पुस्तक पाणि कुठार त्रिशूलं। मोदक भोग सुगन्धित फूलं॥

सुन्दर पीताम्बर तन साजित। चरण पादुका मुनि मन राजित॥

धनि शिवसुवन षडानन भ्राता। गौरी ललन विश्व-विख्याता॥

ऋद्घि-सिद्घि तव चंवर सुधारे। मूषक वाहन सोहत द्घारे॥

कहौ जन्म शुभ-कथा तुम्हारी। अति शुचि पावन मंगलकारी॥

एक समय गिरिराज कुमारी। पुत्र हेतु तप कीन्हो भारी॥

भयो यज्ञ जब पूर्ण अनूपा। तब पहुंच्यो तुम धरि द्घिज रुपा॥

अतिथि जानि कै गौरि सुखारी। बहुविधि सेवा करी तुम्हारी॥

अति प्रसन्न है तुम वर दीन्हा। मातु पुत्र हित जो तप कीन्हा॥

मिलहि पुत्र तुहि, बुद्धि विशाला। बिना गर्भ धारण, यहि काला॥

गणनायक, गुण ज्ञान निधाना। पूजित प्रथम, रुप भगवाना॥

अस कहि अन्तर्धान रुप है। पलना पर बालक स्वरुप है॥

बनि शिशु, रुदन जबहिं तुम ठाना। लखि मुख सुख नहिं गौरि समाना॥

सकल मगन, सुखमंगल गावहिं। नभ ते सुरन, सुमन वर्षावहिं॥

शम्भु, उमा, बहु दान लुटावहिं। सुर मुनिजन, सुत देखन आवहिं॥

लखि अति आनन्द मंगल साजा। देखन भी आये शनि राजा॥

निज अवगुण गुनि शनि मन माहीं। बालक, देखन चाहत नाहीं॥

गिरिजा कछु मन भेद बढ़ायो। उत्सव मोर, न शनि तुहि भायो॥

कहन लगे शनि, मन सकुचाई। का करिहौ, शिशु मोहि दिखाई॥

नहिं विश्वास, उमा उर भयऊ। शनि सों बालक देखन कहाऊ॥

पडतहिं, शनि दृग कोण प्रकाशा। बोलक सिर उड़ि गयो अकाशा॥

गिरिजा गिरीं विकल हुए धरणी। सो दुख दशा गयो नहीं वरणी॥

हाहाकार मच्यो कैलाशा। शनि कीन्हो लखि सुत को नाशा॥

तुरत गरुड़ चढ़ि विष्णु सिधायो। काटि चक्र सो गज शिर लाये॥

बालक के धड़ ऊपर धारयो। प्राण, मंत्र पढ़ि शंकर डारयो॥

नाम गणेश शम्भु तब कीन्हे। प्रथम पूज्य बुद्घि निधि, वन दीन्हे॥

बुद्धि परीक्षा जब शिव कीन्हा। पृथ्वी कर प्रदक्षिणा लीन्हा॥

चले षडानन, भरमि भुलाई। रचे बैठ तुम बुद्घि उपाई॥

धनि गणेश कहि शिव हिय हरषे। नभ ते सुरन सुमन बहु बरसे॥

चरण मातु-पितु के धर लीन्हें। तिनके सात प्रदक्षिण कीन्हें॥

तुम्हरी महिमा बुद्ध‍ि बड़ाई। शेष सहसमुख सके न गाई॥

मैं मतिहीन मलीन दुखारी। करहुं कौन विधि विनय तुम्हारी॥

भजत रामसुन्दर प्रभुदासा। जग प्रयाग, ककरा, दुर्वासा॥

अब प्रभु दया दीन पर कीजै। अपनी भक्ति शक्ति कछु दीजै॥

श्री गणेश यह चालीसा। पाठ करै कर ध्यान॥

नित नव मंगल गृह बसै। लहे जगत सन्मान॥

|| दोहा ||

सम्वत अपन सहस्त्र दश, ऋषि पंचमी दिनेश।

पूरण चालीसा भयो, मंगल मूर्ति गणेश॥

गणेश चालिसाचे पठण करण्याची योग्य पद्धत

नित्यनेमाने गणपतीची आराधना करणाऱ्या भक्तांच्या जीवनातून दु:खाची छाया दूर होते. श्री गणेश चालिसाचे यथायोग्य पठण केल्याने गणपती लवकर प्रसन्न होतो, आणि व्यक्तीला अपेक्षित फळ मिळते. चला तर मग जाणून घेऊया, श्री गणेश चालिसा पठणाची योग्य पद्धत

हिंदू धर्मग्रंथानुसार सकाळी लवकर उठून गणपतीची पूजा करावी.

दैनंदिन कामे आटोपल्यानंतर आंघोळीनंतर सर्व प्रथम स्वच्छ कपडे घाला.

आता पूजेच्या ठिकाणी गणपतीचे चित्र किंवा मूर्ती स्वच्छ करा.

गणपतीची पूजा तूप, उदबत्ती, दिवा, फुले, मोदक, रोळी, मोळी, लाल चंदन, दुर्वा इत्यादींनी करावी.

यानंतर श्री गणेशाची आरती करावी.

पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून आसनावर बसावे.

आता मनापासून श्री गणेश चालिसाचे पठण करावे.

गणेश चालीसा पठण करताना ही खबरदारी अवश्य घ्या- 

श्री गणेश चालिसाचा पाठ नेहमी स्वच्छ धुतलेल्या कपड्यांमध्ये करावा.

चालीसा जपाच्या वेळी प्रसाद म्हणून फक्त बुंदीचे लाडू किंवा मोदक अर्पण करावेत.

गणेश चालिसाचे पठण करताना कोणतेही वाईट विचार मनात येऊ देऊ नका.

पाठ करताना नेहमी पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे तोंड करावे.

भगवान गणेशाचा आशीर्वाद मिळवण्यासाठी भगवान शिव आणि माता पार्वतीचेही ध्यान केले पाहिजे.

पठण करताना गणपतीच्या मूर्तीवर दुर्वा अर्पण करायला विसरू नका.

श्री गणेश चालिसाचा जप सुरू करण्यापूर्वी गणेशासमोर तुपाचा दिवा लावायला विसरू नका.

मूळ

1934 मध्ये, कांबळी पाटील नावाच्या दयाळू मच्छिमाराने अरबी समुद्रात मासेमारी करताना एक विलक्षण शोध लावला – गणपतीची मूर्ती. त्याच्या दैवी उपस्थितीने उत्सुकतेने, त्याने मूर्ती किनाऱ्यावर आणली आणि लोकांना तिची पूजा करण्याची परवानगी देण्यासाठी एक तात्पुरता पंडाल उभारला. त्याला माहीत नव्हते की ही भक्ती कृती मुंबईतील सर्वात आदरणीय गणेशोत्सव सोहळ्यांपैकी एकाची पायाभरणी करेल.

वाढती भक्ती

अनोख्या मूर्तीची बातमी झपाट्याने पसरली आणि भाविकांना लालबागच्या तात्पुरत्या पंडालकडे आकर्षित केले. 1935 मध्ये, जबरदस्त प्रतिसाद पाहून, स्थानिक रहिवासी सैन्यात सामील झाले आणि लालबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळाची स्थापना केली, लालबागच्या राजाच्या पूजेला औपचारिकता दिली. समर्पित स्वयंसेवकांचा समावेश असलेल्या, मंडळाने उत्सवाचे आयोजन आणि मूर्तीच्या घडामोडींचे व्यवस्थापन करण्याची जबाबदारी घेतली.

आकार देण्याच्या परंपरा

लालबागचा राजा त्याच्या विशिष्ट विसर्जन प्रक्रियेसह उभा आहे. उत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी विसर्जन केल्या जाणाऱ्या इतर गणेशमूर्तींप्रमाणे, लालबागच्या राजाचे विसर्जन 10 किंवा 11 दिवसांनी होते. ही परंपरा 1939 मध्ये सुरू झाली जेव्हा मुसळधार पावसामुळे विसर्जनाची पहिली मिरवणूक उशीर झाली. विलंबाला दैवी संदेश म्हणून स्वीकारून, मंडळाने लालबागच्या राजाच्या पूजेचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणून त्याचा समावेश केला. ही अनोखी विसर्जन प्रक्रिया मूर्तीच्या परंपरेचा एक अविभाज्य भाग बनली आहे, जी दरवर्षी भक्तांचा उत्साह आणि उत्सुकता मोहून टाकते.

परोपकाराचा आत्मा

लालबागच्या राजाने नेहमीच परोपकार आणि समाजसेवेची भावना मूर्त केली आहे. मंडळाने वंचितांना मदत करण्यासाठी आणि सामाजिक कल्याणासाठी विविध सेवाभावी उपक्रम सुरू केले. त्यांनी रक्तदान मोहीम, वैद्यकीय शिबिरे आणि शैक्षणिक शिष्यवृत्तीची स्थापना केली, ज्यामुळे समाजातील उपेक्षित घटकांना अत्यंत आवश्यक आधार दिला गेला. या परोपकारी दृष्टिकोनामुळे मंडळाला प्रचंड आदर आणि आराधना मिळाली आहे, ज्यामुळे भक्त आणि मूर्ती यांच्यातील बंध दृढ झाला आहे.

रेकॉर्डब्रेकिंग फूटफॉल्स

गेल्या काही वर्षांत, लालबागच्या राजाच्या भक्तांच्या संख्येत झपाट्याने वाढ झाली आहे. एका तात्पुरत्या पंडालमध्ये लहान मूर्ती म्हणून जे सुरू झाले ते एका अप्रतिम तमाशात रूपांतरित झाले आहे, जे दरवर्षी लाखो भक्तांना आकर्षित करते. विविध पार्श्वभूमीतील लोक, त्यांच्या धार्मिक विश्वासाची पर्वा न करता, आशीर्वाद घेण्यासाठी आणि लालबागच्या राजाच्या सभोवतालच्या दिव्य आभा अनुभवण्यासाठी एकत्र येतात. भक्त अनेकदा तासन्तास लांब रांगेत उभे राहतात, धीराने मूर्तीचे दर्शन घेण्यासाठी आणि त्यांची प्रार्थना करण्यासाठी प्रतीक्षा करतात.

विश्वासाची शक्ती

लालबागच्या राजाची लोकप्रियता ही श्रद्धेच्या शाश्वत शक्तीचा पुरावा आहे. हे आशा, लवचिकता आणि उच्च शक्तीवरील अतुलनीय विश्वासाचे प्रतीक आहे. अगणित चमत्कार आणि जीवन बदलणारे अनुभव लालबागच्या राजाच्या आशीर्वादाचे श्रेय देतात, ज्यामुळे मूर्ती आणि त्याच्या भक्तांमधील आध्यात्मिक संबंध अधिक दृढ होतो. इच्छा पूर्ण करण्याच्या आणि दुःखाच्या वेळी सांत्वन देण्याच्या मूर्तीच्या क्षमतेवरील विश्वासामुळे ती मुंबईच्या सांस्कृतिक जडणघडणीचा अविभाज्य भाग बनली आहे.

निष्कर्ष

लालबागचा राजा, त्याच्या मनमोहक इतिहासासह, समृद्ध परंपरा आणि समाजावर महत्त्वपूर्ण प्रभाव असलेला, मुंबईच्या सांस्कृतिक आचारसंहितेला मूर्त रूप देतो. या भव्य गणेश मूर्तीचा प्रवास, अरबी समुद्राच्या खोलीपासून लाखो लोकांच्या हृदयापर्यंत, भक्तीची शाश्वत शक्ती आणि विविध समुदायांमध्ये ती वाढवणारी एकता दर्शवते. प्रत्येक उत्तीर्ण वर्षासह, लालबागच्या राजाच्या सभोवतालचा उत्साह वाढत जातो, आणि मुंबईच्या गणेशोत्सव उत्सवांचे राज्य दैवत म्हणून त्याचे स्थान पुष्टी करतो. लालबागच्या राजाचे आशीर्वाद त्यांच्या दैवी सान्निध्यात सांत्वन शोधणार्‍या सर्वांचे जीवन प्रेरणा आणि प्रकाश देत राहोत.

गणेश चतुर्थी उत्सवादरम्यान भाविक लालबागच्या राजाच्या पंडालला जाऊन दर्शन घेऊ शकतात. तथापि, प्रचंड गर्दीमुळे, त्यानुसार भेटीचे नियोजन करणे आणि लांब रांगा आणि प्रतीक्षा कालावधीसाठी तयार राहण्याचा सल्ला दिला जातो.लालबागचा राजा मुंबई, महाराष्ट्र, भारतातील लालबाग परिसरात आहे. गणेश चतुर्थी उत्सवादरम्यान मूर्तीची स्थापना खास बांधलेल्या पंडालमध्ये केली जाते.

Edited By - Ratnadeep Ranshoor

भगवान गणेशाला हिंदू धर्मातील पहिले पूज्य देवता मानले जाते. कोणतेही शुभ किंवा शुभ कार्य करण्यापूर्वी त्याचे नाव घेतले जाते. त्यांची नावे घेतल्याशिवाय कोणतेही काम सुरळीतपणे पूर्ण होऊ शकत नाही. आम्हाला कळू द्या. त्याच्याशी संबंधित 3 लोकप्रिय कथा.

1. पहिली कथा: पुराणानुसार, माता पार्वतीने पुत्राच्या जन्मासाठी पुण्यक नावाचे व्रत केले होते. या व्रतामुळे माता पार्वतीला पुत्ररूपात श्री गणेश प्राप्त झाला. या व्रतासाठी भगवान शिवाने इंद्राला पारिजात वृक्ष देण्यास सांगितले, पण इंद्राने नकार दिल्याने त्याने पार्वतीच्या व्रतासाठी पारिजाताचे वन निर्माण केले.

शिव महापुराणानुसार गणेशजीच्या निर्मितीची कल्पना माता पार्वतीला त्यांच्या सखा जया आणि विजयाने दिली होती. त्यांच्या मैत्रिणींनी त्यांना सांगितले की नंदी आणि सर्व गण फक्त महादेवाच्या आज्ञेचे पालन करतात, म्हणून तू असा गण तयार कर, जो फक्त तुझ्या आदेशाचे पालन करेल. या कल्पनेने प्रभावित होऊन माता पार्वतीने आपल्या शरीरातील घाणीतून श्री गणेशाची निर्मिती केली.

2. दुसरी कथा: एका कथेनुसार, शनीच्या दर्शनामुळे बाळ गणेशाचे डोके जळून राख झाले. यावर ब्रह्मदेव दुःखी पार्वतीला (सती नव्हे) म्हणाले - 'ज्याचे मस्तक आधी सापडेल ते गणेशाच्या मस्तकावर घाल.' पहिले डोके सापडले ते हत्तीच्या बाळाचे होते. अशा प्रकारे गणेश 'गजानन' झाला.

दुसऱ्या कथेनुसार पार्वतीजींनी गणेशजींना दारात बसवले आणि स्नानाला सुरुवात केली. इतक्यात शिव आला आणि पार्वतीच्या घरात शिरू लागला. गणेशाने त्याला थांबवल्यावर संतप्त झालेल्या शिवाने त्याचे मस्तक कापले. या गणेशाची निर्मिती पार्वतीने चंदनाच्या मिश्रणातून केली होती. आपल्या मुलाचा शिरच्छेद झाल्याचे पाहून पार्वतीजींना राग आला. त्याचा राग शांत करण्यासाठी भगवान शिवाने हत्तीच्या बाळाचे डोके गणेशाच्या डोक्यावर ठेवले आणि तो पुन्हा जिवंत झाला.- स्कंद पुराण

3. तिसरी कथा: एकदा, भगवान शिवाप्रमाणेच, भगवान गणेशाने परशुरामला कैलास पर्वतावर जाण्यापासून रोखले होते. त्यावेळी परशुराम कार्तवीर्य अर्जुनाचा वध करून शिवाच्या दर्शनाच्या इच्छेने कैलासात गेले होते. ते शिवभक्त होते. गणेशाने त्याला थांबवल्यावर परशुराम गणेशाशी भांडू लागला. गणेशजींनी त्याचा पराभव केल्यावर त्याला शिवाने दिलेली कुऱ्हाड त्याच्यावर वापरण्यास भाग पाडले, त्यामुळे गणेशजींचा डावा दात तुटला. तेव्हापासून ते एकदंत म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

त्याच्या आगमनापुर्वीपासुनच कितीतरी दिवस आधीपासुन तयारी सुरू होते. प्रत्येक जण आपल्या पंरपंरेप्रमाणे त्याची पुजा अर्चना करतात.कुठे बाप्पा संपुर्ण दहा दिवस, कुठे पाच दिवस, कुठे दिड दिवस तर कुठे अगदी एक दिवसाकरीता देखील येतो.

ज्योतिषशास्त्रात देव, मानव आणि दानव या तीन गणांचे वर्णन आहे. देवलोक, भूलोक आणि दानलोकात गणपती पूजनीय आहे. गणपती ब्रह्मस्वरूपात असून त्यांच्या पोटात सर्व काही सामावलेले आहे. आणि हे तिन्ही जग त्याच्या पोटात सामावलेले असल्यामुळे त्याला लंबोदर म्हणतात आणि गणपतीमध्ये सर्वकाही पचवण्याची क्षमता आहे. लंबोदर असणे म्हणजे त्यांच्या पोटात जे जाते ते तिथून बाहेर पडत नाही. गणपती हे लंबोदर म्हणवले जाते.   

गणेशाची कथा -

एकदा माता पार्वतीला स्नानासाठी जायचे असतांना बाहेर कुणी पहारेकरी नसल्याने तिने  मातीची एक मुर्ती बनवुन त्यात प्राण फुंकले त्याला पहारेकरी नेमुन ती स्नानाला गेली असता बाहेर भगवान शंकर आले.

त्यांना बाळ पहारेकऱ्याने रोखले आणि महालात प्रवेश देण्यास मनाई केली. भगवान शंकर आणि बाळ गणेशामध्ये युद्ध सुरु झाले. आणि त्यात भगवान शंकराने बाळ गणेशाचे संतापून शिरविच्छेद केले. 

माता पार्वती स्नानाहुन आल्यानंतर झालेल्या प्रकाराने प्रचंड संतापल्या आणि क्रोधीत झाल्या त्याने शंकराला बाळ गणेशाला पुन्हा जिवंत करण्याचे सांगितले. माता पार्वतीचा क्रोध शांत करण्यासाठी भगवान शंकराने आपल्या सेवकांना प्रथम जे कोणी दिसेल त्याचे शिर आणावयास सांगितले सेवक हत्तीच्या बाळाचे शिर घेउन आले असता ते शिर त्या धडावर बसविण्यात आले.तो दिवस भाद्रपद महिन्यातला शुध्द चतुर्थीचा दिवस होता आणि तेंव्हापासुन श्री गणेशाचा उत्सव साजरा करण्याची  प्रथा सुरू झाली.भगवान गणेशाला दुर्वा प्रिय असल्याने त्यांच्या शिरावर दुर्वा वाहाण्याची प्रथा आहे.त्याचप्रमाणे त्यांना मोदक आवडत असल्याने गणेशाला मोदकांचा नैवेद्य दिला जातो. 

गणेश महोत्सवाचा इतिहास-

गणेश चतुर्थीच्या उत्सवाची पूजा केव्हा सुरू झाली याची नेमकी तारीख कोणालाच माहीत नाही, तथापि इतिहासानुसार, गणेश चतुर्थी हा सार्वजनिक उत्सव म्हणून छत्रपती शिवाजी (मराठा साम्राज्याचे संस्थापक) यांच्या काळात  1630-1680  मध्ये सुरू झाल्याचा अंदाज आहे.पुढे छत्रपती शिवरायांनी पुण्यात हा उत्सव सुरू केला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा सण मोठ्या उत्साहात आणि आनंदात साजरा केला. या महोत्सवातून त्यांनी लोकांमध्ये जनजागृती केली. यानंतर पेशव्यांनीही गणपती महोत्सवाचा क्रम पुढे नेला. गणपती  हे त्यांचे कुलदैवत होते, त्यामुळे तेही मोठ्या उत्साहाने गणेशाची पूजा करायचे. पेशवाईच्या समाप्तीनंतर, हा एक कौटुंबिक उत्सव राहिला, तो 1893 मध्ये बाळ गंगाधर लोकमान्य टिळक (एक भारतीय स्वातंत्र्य सेनानी आणि समाजसुधारक) यांनी पुनरुज्जीवित केला

त्यांनी श्री गणेशजींना लोकांचे देव असे संबोधले. लोकांनी ते मोठ्या उत्साहाने स्वीकारले, त्यानंतर गणेशोत्सव हे जनआंदोलनाचे माध्यम बनले. त्यांनी या उत्सवाला लोकांशी जोडून स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी जनजागरण करण्याचे माध्यम बनवले आणि त्यात ते यशस्वीही झाले. आजही संपूर्ण महाराष्ट्र हा या उत्सवाचा केंद्रबिंदू आहे आणि हा उत्सव लोकांना जोडतो.या उद्धेशाने हा सण सुरु करण्यात आला. गणपती उत्सव माणसांना एका धाग्यात जोडतो. 

या काळात रोज सकाळी व संध्याकाळी त्याच्यापुढे आरती म्हटली जाते. मोदकाचा प्रसाद दिला जातो. अकरा दिवसांनी म्हणजे अनंत चतुर्थीला मूर्तीचे नदीत किंवा तलावात विसर्जन केले जाते. 1892 साली लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी हा गणेशोत्सव सार्वजनिक स्वरूपात साजरा करायला सुरवात केली.

पारतंत्र्याचा काळ असल्याने लोकांनी एकत्र यावे, त्यांच्यात जागृती निर्माण व्हवी हा हेतु त्यामागे होता. सरदार खाजगीवाले यांनी सर्वात प्रथम गणेशोत्सव ग्वाल्हेरला साजरा केला. गणपत घोवडेकर, भाऊ वैद्य, भाऊ रंगारी यांनी गणपतीच्या मूर्तीची प्रतिष्ठपना करुन हा उत्सव साजरा केला.

हे पाहून टिळक यांनी पुण्यात केसरीवाड्‌यात सार्वजनिक स्वरुपात गणेशोत्सवाची सुरुवात केली. गणेश चतुर्थीला गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यानंतर काही लोक दीड दिवसांनी, काही पाच, सात किंवा अकराव्या दिवशी गणपतीचे विसर्जन करतात.

 गणेशोत्सवाचे महत्त्व-

भाद्रपद चतुर्थीच्या दिवशी गणपती महाराजांच्या स्थापनेपासून ते चतुर्दशीच्या विसर्जनापर्यंत, गणपती जी विविध रूपात संपूर्ण देशात विराजमान असतात. त्याला मोदक तर आवडतातच, पण तो गणपती अकिंचनचाही आदर करतो, म्हणून त्याला दुर्वा आणि नैवेद्यही तितकेच प्रिय आहेत. या सणामुळे किती तरी हातांना रोजगार मिळतो. 

सर्वांना सोबत घेऊन जाणारे आपल्या धर्माचे आणि संस्कृतीचेही दर्शन या सणातून होते. सामाजिक एकोपा वाढवुन चांगल्या विचारांची देवाण घेवाण करणे, गरजवंताना सहाय्य करणे, विविध स्पर्धाचे आयोजन करून लोकांमधील चांगल्या गुणांचा प्रचार होण्यासाठी गंणेशोत्सव साजरा केला जातो. 

महाराष्ट्रातील मुंबईत या गणेशोत्सवाला एक आगळे वेगळे महत्त्व आहे. इथे गणपतीच्या मोठ्या मोठ्या मुर्त्या बसवतात. सार्वजनिक मंडळे या काळात आकर्षक देखावे उभारतात.यात ऐतिहासिक, पौराणिक, सामाजिक देखावे असतात.मुंबईतील लालबागाच्या राजाचे दर्शन घेण्यासाठी लांबवरून लोक येतात. हा नवसाला पावणारा गणपती आहे. 

गणपतीची मूर्ती निवडताना हे नियम लक्षात ठेवा-

मूर्ती शक्यतो बसलेली असावी एक ते दीड फुटांपेक्षा जास्त मोठी मूर्ती नसावी ...

एकदंत, चतुर्भुज, पाश आणि अंकुश धारण करणारा ...

मुर्तीचे हात, पाय, डोळे, कान सुबक असावे ...

चित्रविचित्र आकारातील गणपती मुळीच घेऊ नये 

गणेशाची मूर्ती सुंदर, मोहक आणि सुबक असावी. 

अनंत चतुर्दशी च्या दिवशी वाजत गाजत मिरवणूक काढून गणपतींच्या मूर्तींचे विसर्जन केले जाते.

Edited by - Priya Dixit 

हिंदू धर्मात सर्वप्रथम पूजनीय देवता भगवान गणेश आहे. गणपती भोलेनाथ आणि पार्वती देवीचे पुत्र आहे आणि कार्तिकेय हे त्यांचे भाऊ आहे. गणेश त्याच्या हत्तीचे डोके आणि मानवी शरीराने अतिशय ओळखण्यायोग्य आहे. त्याचे डोके (आत्मा) आणि मानवी शरीर (माया) चे प्रतिनिधित्व करणे. ते लेखक, प्रवासी, विद्यार्थी, वाणिज्य आणि नवीन प्रकल्पांचे संरक्षक आहे भारतात गणेश चतुर्थीच्या रूपात गणपतीची 10 दिवस पूजा केली जाते.

गणपतीची जन्मकथा

जरी गणपतीच्या जन्माच्या अनेक कथा प्रसिद्ध आहेत, परंतु सर्वात लोकप्रिय कथा पार्वती आणि शिवाची आहे. एकदा देवी पार्वती आंघोळीला जात असताना त्यांनी आपल्या उबटनातून मानवासारखे बालक निर्माण केले, त्याच्यामध्ये प्राण फुंकले आणि त्याला स्नानागृहाच्या बाहेर उभे केले. आंघोळ करून बाहेर येईपर्यंत कोणालाही आत येऊ देऊ नये, असा आदेश माता पार्वतीने दिला.

बालक मुख्य दरवाजावर पहारा देत असताना भगवान शिव त्यांची तपश्चर्या करून हिमालयात परतले. माता पार्वतीला भेटण्यासाठी मुलाने त्याला आत जाऊ दिले नाही तेव्हा भगवान शिव क्रोधित झाले आणि त्यांनी आपल्या त्रिशूळाने त्याचे डोके तोडले आणि आत प्रवेश केला. जेव्हा माता पार्वती बाहेर आली आणि त्यांनी आपला मुलगा या अवस्थेत पाहिला तेव्हा रडायला सुरुवात केली आणि भगवान शिवाला त्याला पुन्हा जिवंत करण्याची विनंती केली.

पार्वतीजींच्या सांगण्यावरून, भगवान शिव त्यांचे प्राण परत आणण्यास तयार झाले परंतु शीश परत आणणे अशक्य होते. अशात मुलासाठी नवीन डोके शोधण्यासाठी, शिवाने नंदीला बोलावले आणि त्याला उत्तरेकडे जाण्याचा आदेश दिला आणि म्हटले की मुलाकडे पाठ करुन झोपत असलेल्या मातेच्या मुलाचे शीश घेऊन ये. जेव्हा नंदी पृथ्वीवर गेला तेव्हा त्याने सर्वात पहिले हत्तीचे बाळ बघितले आणि त्याचे डोके आणले.

भगवान भोलेनाथांनी मुलाला जीवनदान दिले. आपल्या मुलाला पाहून पार्वतीजींना खूप आनंद झाला असला तरी सर्वजण आपल्या मुलाची चेष्टा करतील याची त्यांना भीती वाटत होती. त्यांच्या मुलाला देवांमध्ये स्थान मिळणार नाही. शिवजींना माहित होते की पार्वतीजी नाराज आहेत. म्हणून त्यांनी सर्व देवांना बोलावले आणि आपल्या पुत्र गणेशाला आशीर्वाद देण्यास सांगितले. भगवान शिवाने बाळाचे नाव गणेश किंवा गणपती ठेवले. गणपती म्हणजे प्राणी किंवा गणांच्या सर्व वर्गांमध्ये सर्वोच्च. देवतांनी आशीर्वाद दिला की कोणत्याही विधीची सुरुवात गणपतीच्या पूजेने होईल आणि त्याच्या पूजेशिवाय कोणतेही कार्य पूर्ण होणार नाही.

गणपती कुटुंब

पौराणिक कथेनुसार, भगवान गणेशाचा विवाह रिद्धी (समृद्धीची देवी) आणि सिद्धी (ज्ञानाची देवी) या जुळ्या बहिणींशी झाला होता, ज्यांनी आपल्या दोन मुलांना शुभ आणि लाभ यांना जन्म दिला. पण दक्षिण भारतात गणेश ब्रह्मचारी असल्याचे मानले जाते.

गणपतीचे स्वरूप: जर आपण पहिल्या पूज्य गणपतीच्या देखाव्याबद्दल बोललो तर त्यांचा चेहरा गजसारखा आहे, हे मोठे डोके मोठ्या विचारांचे प्रतिनिधित्व करते. त्याच वेळी, त्यांचे मोठे कान नेहमी लक्षपूर्वक ऐकण्याचे सूचित करतात. गणपतीच्या चेहऱ्यावरील लहान डोळे तीक्ष्ण दृष्टी आणि एकाग्रता दर्शवतात.

भगवान गणेशाला चार हात आहेत, त्यापैकी एका हातात कुऱ्हाडी आहे, जी सर्व बंधनांपासून मुक्तता दर्शवते. दुसर्‍यामध्ये एक दोरी आहे जी तुम्हाला कठीण ध्येये साध्य करण्याचे आणि तुमच्या प्रियजनांना जवळ आणण्याचे प्रतिनिधित्व करते. तर मोदक हे कष्टाचे फळ आहे आणि चौथ्या हाताने ते आपल्या भक्तांना आशीर्वाद देतात.

अथर्वशीर्ष

श्री गणेश अथर्वशीर्ष किंवा गणेश अथर्वशीर्षोपनिषद हा गणपतीविषयीचे प्रधान उपनिषद आहे. या ग्रंथात गणपतीस सर्व देवीदेवतांच्या रूपात पाहण्यात आले असून सर्व देवतांपेक्षा श्रेष्ठ मानण्यात आले आहे. या ग्रंथावर तंत्रमताचाही प्रभाव आहे. ‘गं’ हा गणपतीचा बीजमंत्र आहे असा उल्लेख या ग्रंथात येतो. गणेशाच्या तत्त्वज्ञानात्मक रूपाचे वर्णन हे उपनिषद करते.

गणेश चतुर्थी

भाद्रपद महिन्यातील चतुर्थीला महासिद्धीविनायकी चतुर्थी असे म्हणतात. कर्नाटक व आंध्र प्रदेश राज्यात महाराष्ट्राप्रमाणे भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीपासून गणपतीचा उत्सव साजरा करतात. गणेश चतुर्थीची प्रचलित आख्यायिका याप्रकारे आहे की एकदा गणपती चतुर्थीचे स्वतःचे आवडीचे मोदक खाऊन उंदराच्या पाठीवरून जात होता. वाटेत साप पाहिल्याने उंदिर भयाने कापू लागला. यामुळे गणपती उंदराच्या पाठीवरून खाली पडला व त्याचे पोट फाटून मोदक बाहेर पडले. गणपतीने ते सारे मोदक पुनः पोटात टाकले व पोटावर साप बांधला. हे दृश्य पाहून आकाशातील चंद्र हसू लागला. म्हणून तुझे चतुर्थीस कोणी दर्शन करणार नाही असा शाप दिला अशी आख्यायिका प्रचलित आहे.

गणेश जन्म

माघ महिन्यातील चतुर्थीला माघी चतुर्थी असे म्हटले जाते. हा गणपतीचा जन्म दिन होय. जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती आणि तुरीय अशा चार अवस्था मानल्या गेल्या आहेत. चतुर्थी ही तुरीयावास्था म्हणजे आत्मिक साधनेची एक अवस्था मानली गेली आहे असे भारतीय तत्त्वज्ञान मानते.

गणपतीची बारा नावे

गणेशाची अनेक नावे आहेत पण ही 12 नावे महत्त्वाची आहेत - सुमुख, एकदंत, कपिल, गजकर्णक, लंबोदर, विकट, विघ्न-नाश, विनायक, धुम्रकेतू, गणाध्यक्ष, भालचंद्र, गजानन. वरील बारा नावे नारद पुराणात गणेशाच्या बारा नावांमध्ये प्रथमच आली आहेत.

गणपतीच्या आवडत्या गोष्टी

सिंदूर - भगवान गणेशाने सिंधू नावाच्या राक्षसाचा वध करून त्याचे रक्त त्याच्या अंगावर लावले होते, तेव्हापासून गणेशाला सिंदूर अर्पण केला जातो.

दुर्वा - अनलासुर नावाच्या राक्षसाला गिळल्यानंतर श्री गणेशाच्या पोटात तीव्र जळजळ होऊ लागली. सर्व उपचार करूनही बरा झाला नाही, त्यानंतर कश्यप मुनींनी त्याला दुर्वाच्या 21 गुंठ्या बनवून दुर्वा खायला दिल्या, तेव्हापासून भगवान गणेशाने दुर्वा आपली आवडती वस्तू बनवली.

लाल धोतर आणि हिरवे कपडे

शमी पत्र

गुळाचे मोदक

लाडू

लाल फुलं

केशर दूध

केळी

हे रोप लावण्यासाठी वास्तूमध्ये विशेष दिशा आणि नियम दिलेले आहेत. तुमच्या घरातही हे रोप असेल तर काही गोष्टी लक्षात घेऊनच ते लावावे. वास्तविक असे मानले जाते की ही गवत गणपतीला खूप प्रिय आहे, त्यामुळे त्याची योग्य काळजी घेतली नाही तर गणपतीचा कोप होऊ शकतो.

दुर्वा रोपासाठी योग्य दिशा

खोलीच्या एका कोपऱ्यात दुर्वा ठेवणे महत्त्वाचे आहे. जर तुम्हाला योग्य कोपरा सापडत नसेल तर तो पूर्व किंवा उत्तर दिशेला ठेवण्याचा प्रयत्न करा. हे रोप विसरूनही दक्षिण दिशेला ठेवू नये, कारण ते अशुभ ठरु शकतं. वास्तुशास्त्रानुसार रोप कोणत्याही चुकीच्या ठिकाणी ठेवल्यास घरामध्ये अशांतता येऊ शकते. असे मानले जाते की जर रोप पूर्व किंवा उत्तर दिशेला लावले आणि त्याला योग्य प्रकाश मिळाला तर घराची आर्थिक स्थिती सुधारते.

नियमित पाणी द्यावे

जर तुमच्या घरात दुर्वाचे रोप असेल तर त्याला नियमित पाणी देणे आवश्यक आहे कारण या रोपाला सुकवणे घराच्या समृद्धीसाठी चांगले मानले जात नाही. याव्यतिरिक्त ते सूर्यप्रकाशात ठेवावे. आपण हे सुनिश्चित करावे की आपल्या दुर्वाची योग्य प्रकारे वाढ होईल आणि आपल्या घरामध्ये समृद्धी येईल. असे मानले जाते की या वनस्पतीची पाने जितकी हिरवीगार असतील तितकाच घरात आनंद येतो.

सकारात्मक ऊर्जा वाढवते

वास्तू तत्त्वांनुसार असे मानले जाते की दुर्वा सकारात्मक ऊर्जा वाढवते आणि विशिष्ट उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी घराच्या वेगवेगळ्या भागात ठेवली जाऊ शकते. जर तुम्हाला या वनस्पतीचे चांगले परिणाम पहायचे असतील तर तुम्ही येथे नमूद केलेल्या ठिकाणी लागवड करावी.

पैसे मिळविण्यासाठी ईशान्य कोन

वास्तूनुसार असे मानले जाते की जर तुम्ही घरात धन-समृद्धी शोधत असाल तर घराच्या उत्तर-पूर्व कोपऱ्यात रोप लावा. जर तुम्ही ते घराच्या मंदिराभोवती लावले तर ते तुमच्यासाठी खूप फलदायी ठरू शकते.

प्रेमासाठी आग्नेय कोपरा

असे मानले जाते की जर तुम्हाला घरामध्ये प्रेम आणि सौहार्द टिकवून ठेवायचे असेल आणि नात्यांमध्ये सौहार्द प्रस्थापित करायचा असेल तर घराच्या दक्षिण-पूर्व कोपऱ्यात रोप लावा. जरी तुम्ही प्रेम किंवा जीवनसाथी शोधत असाल, तरी या दिशेने लावलेले रोप तुम्हाला नवीन नात्यात जोडण्यास मदत करते.

कलह दूर करण्यासाठी दक्षिण-पश्चिम दिशा

जर तुम्हाला घरात शांतता राखायची असेल आणि अनावश्यक कलह कमी करायचा असेल तर तुम्ही रोप लावण्यासाठी घराचा नैऋत्य कोपरा निवडावा.

लक्ष केंद्रित राहण्यासाठी रोप कोठे ठेवावे

तुम्‍हाला तुमच्‍या अभ्यासात किंवा करिअरमध्‍ये लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर तुम्ही तुमच्या डेस्कवर हे रोप ठेवावे. तुम्ही तुमच्या ऑफिसच्या डेस्कवर गणपतीची छोटी मूर्ती आणि दुर्वा प्लांट देखील ठेवू शकता. यामुळे करिअरमध्ये येणाऱ्या चढ-उतारांपासून सुटका होईल आणि करिअरमध्ये यश मिळण्याची शक्यता निर्माण होईल.

ही वनस्पती दारे आणि खिडक्यांवर ठेवू नका

असे मानले जाते की दुर्वा वनस्पती घरात सौभाग्य आणि समृद्धी आणते. त्यामुळे ही वनस्पती दारे, खिडक्या किंवा नकारात्मक उर्जेच्या इतर कोणत्याही स्रोताजवळ ठेवू नका. ही वनस्पती नेहमी मातीच्या किंवा तांब्याच्या भांड्यात ठेवावी. वास्तूनुसार या वनस्पतीची मृत पाने आणि फांद्या नियमितपणे काढल्या पाहिजेत.

दुर्वासाठी सांगितलेल्या काही वास्तु नियमांचे तुम्ही पालन केले तर ही वनस्पती तुमच्या घरात आनंद आणू शकते. केवळ वास्तु ज्योतिषातच नाही तर या वनस्पतीचे महत्त्व सांगितले आहे आणि दर बुधवारी गणपतीला अर्पण करण्याचा सल्ला दिला आहे.

वेळ: खाली दिलेली गणेश पूजा पूर्ण करण्यासाठी पंधरा मिनिटे वेळ लागतो. ज्या व्यक्तीकडे वेळ नाही किंवा मोठी पूजा करण्याची इच्छा नाही. तसेच संस्कृतचे ज्ञान नाही ते या विधीद्वारे सुलभ मराठीत गणेश प्रतिष्ठापना करू शकतात. 
 

विधी: पूजा करण्यासाठी विधी व मंत्रांचा भावार्थ मराठीत दिला आहे. त्यामुळे संस्कृत न येणाऱ्यांची अडचण दूर होईल. 
 

मुहूर्त: मूहूर्त पंचांगात पहा.
 

वस्त्र: पूजा सूरू करण्यापूर्वी आंघोळ करून नवीन वस्त्र परिधान करा.
 

गंध: कपाळाला गंध लावून पूजा करा.
 

दिशा: दिवसा पूर्वेला तोंड करून किंवा संध्याकाळी उत्तरेला तोंड करून पूजा करावी.
 

मूर्ती: गणपतीच्या दोनपेक्षा अधिक मूर्ती घरात ठेवू नये.
 

प्रदक्षिणा: श्री गणेशाला नेहमी एकच प्रदक्षिणा घालतात. अनेक नाही.
 

आसन: कुशाचे आसन किंवा लाल उशीच्या आसनावर बसून पूजा करा. फाटलेले किंवा कपड्याचे आसन किंवा दगडाच्या आसनावर बसून पूजा करू नये. 
 

पूजेचे साहित्य: पूजा सूरू करण्यापूर्वी सर्व साहित्य जवळ आणून ठेवा. शुद्ध पाणी एखाद्या पवित्र भांड्यात घ्या.

वस्त्र : हात धुण्यासाठी स्वच्छ कपडा आपल्याजवळ ठेवा. परिधान केलेल्या वस्त्राने हात धुऊ नये.
 

मूर्ती स्थापना: पूजा सुरू करण्यापूर्वी श्री गणेशाची मूर्ती एखाद्या लाकडाच्या पाटावर किंवा गहू, मूग, ज्वारीच्या धान्यावर लाल कपडा अंथरून स्थापित करा.

पूजन प्रारंभ 

पूजा करणार्‍या व्यक्तीने प्रत्येक क्रियेबरोबर मराठीत दिलेली माहिती वाचून त्याचे अनुकरण करावे. प्रत्येक क्रियेच्या माहितीसह विधी दिलेला आहे. संपूर्ण विधी दोन-तीन वेळा वाचून त्याप्रमाणे कृती करावी. 

दीप पूजन:  तूपाने भरलेल्या पात्रात दिवा प्रज्वलित करा. दिवा लावून हात धुवा. खाली अक्षता टाकून त्यावर दिवा ठेवा. हातात फुलांच्या पाकळ्या घेवून खालील मंत्र म्हणा.
 

'हे दीप देवा ! मला नेहमी सुखी ठेव. जोपर्यंत हे पूजन चालू आहे तोपर्यंत आपण शांत किंवा स्थिर प्रज्वलित रहा.' यानंतर पाकळ्या दिव्याच्या खालील बाजूस टाका.

पवित्रकरण 

विधी : पूजा सुरू करण्यापूर्वी स्वत: किंवा पूजन साहित्य पवित्र करण्यासाठी हा मंत्र म्हटला जातो. आपल्या उजव्या हातावर जल पात्र घेऊन डाव्या हातात पाणी भरा आणि मंत्र म्हणत स्वत: वर आणि पूजन साहित्यावर पाणी शिंपडा.
 

मंत्र: 'भगवान श्री पुंडरीकाक्षाच्या नाव उच्चारणाने पवित्र अथवा अपवित्र कोणत्याही अवस्थेत मनुष्य अंतरंगातून पावित्र्य प्राप्त करू शकतो. भगवान पुंडरीकाक्ष मला हे पावित्र्य प्रदान कर! (हे तीन वेळा म्हणावे.)

आसन पूजा: 

विधी: आपण ज्या आसनावर बसून पूजा करणार आहात त्या आसनाची शुद्धी केली जाते.

मंत्र: 'हे माता पृथ्वी! आपण समस्त लोकांना धारण केले आहे, भगवान विष्णूलाही धारण केले आहे, अशा प्रकारे आपण मला धारण करून हे आसन पवित्र करा. (आसनावर पाणी शिंपडा)

स्वस्ती पूजन 

विधी: शुभ कार्य आणि शांतीसाठी हा मंत्र जप केला जातो.
 

मंत्र: 'हे त्रिलोका! मला शांतता लाभू दे. हे अंतरीक्षा! मला शांतता मिळू दे. हे पृथ्वी! मला शांतता लाभू दे. हे जला! मला शांतता लाभू दे. हे औषधीदेवा! मला शांती मिळू दे. हे विश्वदेवी! मला शांती मिळू दे. जी शांती परब्रम्हापासून सर्वांना मिळते ती मला मिळू दे.' हे सदा कार्यात मग्न असणार्‍या सूर्य कोटीप्रमाणे महातेजस्वी विशाल गणपती देवा माझे दु:ख निवारण कर. 'हे नारायणी! सर्व प्रकारची मंगल कामना करणारी त्रिनेत्रधारी मंगलदायिनी देवी! आपण सर्व पुरूषांना सिद्धी देणारी देवी आहात. मी आपल्या शरण आलो आहे. माझा नमस्कार आहे. तिन्ही देवांचे स्वामी ब्रम्हा, विष्णू आणि महेशाने सुरू केलेल्या सर्व कार्यात आम्हाला सिद्धी मिळू दे.' 

संकल्प

हातात पाणी घेऊन म्हणा:- गणेश चतुर्थीच्या शुभ मुहूर्तावर श्री महागणपती देवाची प्रसन्नतेने पूजा करतो.

श्री गणेशाचे ध्यान
 

विधी: ध्यान म्हणून प्रणाम केला जातो. 
 

ध्यान मंत्र: 'सृष्टीच्या प्रारंभकाळात प्रकट झालेले जे या जगाचे परमकारण आहे त्या गणेशाला चार भुजा आहेत, गजवदन असल्यामुळे त्यांचे दोन्ही कान सुपाच्या आकाराचे आहेत, त्यांना केवळ एकच दात आहे. तो लंबोदर असून त्यांचा रंग लाल आहे. त्यांला लाल रंगाचे वस्त्र, चंदन आणि फुले प्रिय आहेत. त्याच्या चार हातापैकी एका हातात पाश, दुसर्‍या हातात अंकुश, तिसर्‍या हातात वरद मुद्रा आणि चौथ्या हातात अभय मुद्राबरोबर मोदक आहे. त्याचे वाहन उंदीर आहे. जो व्यक्ती श्रीगणेशाची नित्य पूजा करतो त्याला योगीत्व प्राप्त होते.' हे गणराया! आपल्याला प्रणाम असो.

आवाहन व प्रतिष्ठापना 

विधी: हातात अक्षता घेऊन खाल‍ील मं‍त्र म्हणून अक्षता अर्पण कराव्यात. 

मं‍त्र: ॐ गणपती देवा! सिद्धी बुद्धीसहीत प्रतिष्ठीत हो.

स्नान:

विधी: गणेशाला प्रथमत: पाण्याने, नंतर पंचामृत आणि पुन्हा शुद्ध पाण्याने स्नान घातले जाते. याला स्नानीय समर्पण, पंचामृत समर्पण, शुद्धोदक स्नान असे म्हणतात.
 

महत्त्वाचे: गणेशाची मूर्ती मातीची असल्यास एका पूजेच्या सुपारीत गणेश आहे आहे, असे मानावे. व त्याला स्नान घालावे. मूर्तीवर फक्त हलक्या हाताने पाणी शिंपडावे. सुपारीला ताम्हनात ठेवून खालील क्रिया करा. मंत्र-स्नानीय समर्पण (शुद्ध पाण्याने स्नान): 'हे देवा! गंगाजल जे सर्व पापांचा नाश करणारे आणि शुभ आहे. त्याने आपल्याला स्नान घालत आहे. आपण त्याचा स्वीकार करावा'.

पंचामृत स्नान:

'हे प्रभू! दूध, दही, तूप, मध आणि साखरयुक्त पंचामृताने आपल्याला स्नान घालत आहे. आपण त्याचा स्वीकार करा.' शुद्धोदक स्नान (पुन्हा शुद्ध पाण्याने स्नान): 'हे प्रभू! या शुद्ध पाण्याच्या रूपात गंगा, यमुना, सरस्वती, नर्मदा, सिंधू, कावेरी आणि गोदावरी उपस्थित आहेत. आपण स्नानासाठी हे जलग्रहण करा.' ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून स्नान समर्पित करा. (स्नानानंतर शुद्ध वस्त्राने सुपारी किंवा गणेश मूर्तीला पुसून पुन्हा पाटावर ठेवा.)

वस्त्र किंवा उपवस्त्र: 

विधी: वस्त्र किंवा उपवस्त्र अशी दोन वस्त्रे अर्पण केली जातात. ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून वस्त्र समर्पित करा.
 

उपवस्त्र समर्पण: 'हे प्रभू! विविध प्रकारचे चित्र, सुशोभित वस्त्र आपल्याला समर्पित आहे. आपण याचा स्वीकार करा किंवा मला यशस्वी होऊ द्या'. ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून स्नान समर्पित करा. गंध, शेंदूर, दुर्वांकूर, फुले किंवा फुलमाळा. 
 

विधी: गणपतीला रक्त चंदनही अर्पित केले जाते. खालील मंत्र म्हणून गंध, शेंदूर व दुर्वांकूर वहा.

मंत्र: चंदन अर्पण 
 

ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून चंदन अर्पित करा. 

(वरील मं‍त्र म्हणून चंदनाचा लेप लावा)

शेंदूर अर्पण

ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून शेंदूर अर्पण करा.

(वरील मंत्र म्हणून शेंदूर अर्पण करा)

दुर्वांकूर अर्पण

ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून दुर्वांकर अर्पित करा. (दुर्वांकूर अर्पित करा) फुले किंवा हार अर्पण

ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून फुले आणि हार अर्पण करा.

(वरील मंत्र म्हणून फुले आणि हार अर्पण करा) 

सुगंधी धूप 

विधी: पूजेमध्ये मनमोहक सुगंधी अगरबत्ती लावली पाहिजे. अगरबत्ती लावून धूप पसरवा.

मंत्र: उत्तम गंधयुक्त वनस्पतीच्या रसापासून तयार केलेला धूप, जो सर्व देवतांना सुवास घेण्यास योग्य आहे. 'हे प्रभू! हा धूप आपल्या सेवशी समर्पित आहे. आपण याचा स्वीकार करावा. ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून धूप समर्पित करा.

(वरील मंत्र बोलून धूप पसरवा)

ज्योती दर्शन

विधी: या विधीसाठी एक दिवा लावून हात धुवा.

मंत्र: 'हे देवा! कापसाच्या वातीने प्रज्वलित दीपक आपल्या सेवेसाठी अर्पण करत आहे. तो त्रैलोक्याचा अंधःकार दूर करणारा आहे. हे दीप ज्योतिर्मय देवा! माझ्या परमात्मा! मी आपणास हा दीपक अर्पण करत आहे. हे नाथा! आपण मला नरक यातनांपासून वाचवा. माझ्याकडून झालेल्या पापांबद्दल मला क्षमा करा.'

ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून दीप प्रज्वलित करा.

(वरील मंत्र बोलून दिव्याचा प्रकाश गणपतीकडे प्रज्वलित करा) (नंतर हात धुऊन घ्या)

विधी: श्री गणेशाला मोदक सर्वांत जास्त आवडतात. विविध प्रकारचे मोदक, मिठाई, फळे त्यामध्ये केळी, सफरचंद, चिकू इत्यादी अर्पण करावे.
 

मंत्र: 'हे देवा! दही, दूध, तूपापासून तयार केलेले खाद्यपदार्थ नैवद्याच्या रूपात अर्पण करतो. आपण त्याचा स्वीकार करावा.' 'हे देवा! आपण हे नैवद्य ग्रहण करा आणि आपल्या प्रति माझ्या मनात असलेल्या भक्तीचे सार्थक करा. मला परलोकात शांती मिळू दे.' ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून नैवद्याच्या रूपात मोदक व फळे अर्पण करा. हस्तप्रक्षालनासाठी जल अर्पित करत आहे.

(पाणी खाली सोडा)

दक्षिणा किंवा नारळ (श्रीफळ)

विधी: एक श्रीफळ ‍‍किंवा रोख दक्षिणा गणेशाला दान केली जाते. (खालील वाक्य म्हणून दक्षिणा व श्रीफळ अर्पण करा) ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून श्रीफळ व दक्षिणा अर्पण करतो.

आरती

विधी: कापराच्या एक किंवा तीन वड्या प्रज्वलित ठेवून आरती केली जाते. 

ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपती चरणी नमस्कार करा. कापूर निरंजन आपल्याला समर्पित आहे. (हात जोडून प्रणाम करा आरती घेतल्यानंतर अवश्य हात धुवा)

पुष्पांजली 

विधी: हातात फुले अथवा फुलांच्या पाकळ्या घ्या. खालील मंत्र बोलून फुले देवाच्या चरणी समर्पित करा.

(खालील वाक्य बोलून पुष्पांजली अर्पित करा)

ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून मंत्र पुष्पांजली अर्पण करतो.

प्रदक्षिणा

(खालील मंत्र म्हटल्यानंतर एक प्रदक्षिणा पूर्ण करा)

मंत्र: मनुष्याने केलेली सर्व पापे प्रदक्षिणा करतेवेळी पावलापावलावर नष्ट होतात.

ॐ सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपतीला नमस्कार करून प्रदक्षिणा अर्पित करतो. 

प्रार्थना व क्षमाप्रार्थना 

प्रार्थना: 'हे गणराया! आपण विघ्नांवर विजय मिळविणारे आहात. देवांचे प्रिय आहात.' हे विनायका! आपण ज्ञानसंपन्न आहात. आपल्या चरणी माझा नमस्कार, नमस्कार अनेक वेळा नमस्कार. 'हे देवा! आपण नेहमी माझ्या कार्यात येणार्‍या विघ्नांचा सर्वनाश करा.'

क्षमा प्रार्थना-

पूजा, विधी करताना माहितीच्या अभावाने काही चुका होऊ शकतात. त्यासाठी क्षमा प्रार्थना केली जाते. यासाठी हात जोडून खालील मंत्र म्हणा.
 

मंत्र: 'हे प्रभू! मला मंत्र आणि भक्ती येत नाही. मला स्तुतीही करता येत नाही. स्वभावाने मी आळशी असल्यामुळे विविध पूजन साहित्याने तुझी विधीवत पूजा करू शकलो नाही.' 'हे प्रभू! मी अज्ञानाने जी पूजा केली आहे, कृपा करून ती मान्य करून घे. माझ्याकडून झालेल्या चुकांबद्दल मला क्षमा कर. मी केलेल्या पूजेमुळे आपण माझ्यावर प्रसन्न रहाल अशी अपेक्षा करतो.

प्रणाम किंवा पूजा समर्पण 

विधी: पूजेच्या शेवटी साष्टांग प्रणाम केला पाहिजे किंवा पूजा ईश्वराला समर्पित करणे आवश्यक आहे. (प्रथम साष्टांग प्रणाम करा, त्यानंतर हातात पाणी घेऊन खालील मंत्र म्हणा व पाणी पात्रात सोडून द्या)

मंत्र: या पूजेमुळे सिद्धी बुद्धीसहीत महागणपती संतुष्ट होऊ दे. या पूजेवर माझा नाही त्याचा अधिकार आहे.

ॐ शांती: ॐ शांती: ॐ शांती:

ALSO READ: श्री गणेशगीता

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय १

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय २

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय ३

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय ४

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय ५

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय ६

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय ७

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय ८

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय ९

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय १०

ALSO READ: गणेश गीता अध्याय ११

अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्म निवेदनम्॥

गणेशाचे श्रवण,कीर्तन, स्मरण, चरणसेवा, पूजा, वंदन, दास्य व आत्मनिवेदन अशी नवविधाभक्ती निष्काम प्रेमाने जेणेकरून घडेल, ते अध्ययन. आपण हिरण्यकश्यपूच्या बाळाकडून म्हणजेच प्रल्हादाकडून शिकलो. या नवविधाभक्तीचे सरस विवरण समर्थांनी दासबोधात चौथ्या दशकात केलेले आहे. ते आपण जाणतोच. वरील प्रकारच्या कोणत्याही एका भक्तीने अनेक संत, महात्मे, भक्त उद्धरून गेलेले आहेत.

परिक्षित राजा श्रवण भक्तीने, शुक्राचार्य कीर्तन भक्तीने, प्रल्हाद राजा स्मरणाने, लक्ष्मी देवी पादसेवनाने, पृथू राजा पूजनाने, अक्रूर वंदनाने, हनुमंत दास्यभक्तीने, अर्जुन सख्याने, बली आत्मनिवेदन भक्तीने, याप्रमाणे कोणत्याही एका भक्तीच्या जोरावर अनंत जीव तरले आहेत.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज हे महाराष्ट्रातले आद्य भक्तिपंथ प्रवर्तक होते. भक्ती सगुणाचीही करता येते व निर्गुणाचीही करता येते. देव सगुणही आहे आणि निर्गुणही आहे. दोन्हीही देवाचीच अंगे आहेत. हे जरी खरे आहे तथापि सगुण दर्शनावाचून तच भक्तांची भूक शमलेली नाही. नारदांनी स्वतः प्रल्हादध्रुवाधिकांना देवाच्या सगुण रूपाचेच ध्यान देऊन सगुण दर्शन घडविले व ते स्वतः सगुणाचेच उपासक होते. सर्व साधुसंतांना व्यक्तिश:  देवाच्या सगुण रूपाचे दर्शन झाले आहे.

प्रेम हे भक्तीचे स्वरूप आहे. ते परम प्रेम विश्वात्मा जो श्री गणेश त्याच्या ठिकाणी निरतिशय ठेवून आपलेपणा विसरून जाणे ही खरी भक्ती आहे. प्रेमावाचून पूजा, पोथी, पुराण, भजन आणि कीर्तन हे व्यर्थ आहे.

॥ प्रेमेवीण श्रुतिस्मृति ज्ञान ।

प्रेमेवीण ध्यान पूजन।

प्रेमेवीण श्रवण कीर्तन ।

वृथा जाण नृपनाथा ॥

देव सुद्धा प्रेमाचाच भुकेला आहे.

अंतरीची घेतो गोडी। पाहे जोडी भावाची ॥

असा श्री मोरया प्रेमळ आहे.

भक्तीचे वर्म ज्याला सापडले तो, कृतकृत्य होतो. त्याला मरणाची भीती वा काळजी वाटत नाही. सर्व सृष्टी नाशिवंत व मायिक आहे, असेच तो सजतो. तो कसलाही, कोणाचाही द्वेष करीत नाही. तो भक्त अलौकिक विषयांचे सेवन करतो. लौकिक विषयांकडे त्याचे मन सहसा ढळत नाही. नीती ही भक्तीची दासी असून तिच्या  मागोमाग छायेप्रमाणे फिरणारी आहे. म्हणूनच भगवत्‌ प्रे हे जीविताचे खरे सार्थक आहे.

 भक्त श्री गजाननावाचून काहीच इच्छित नाही.

॥ तुझं मागणे ते देवा। घडो तुझी चरणसेवा ॥

॥ तुका म्हणे नाम ।तेणे पुरे माझे काम ॥

पोटामध्ये विष ठेवून देवाचे भजन कधीच करू नये आणि ते खरे भजन नव्हे. ते वाणिज्य आहे. ती खरी भक्तीही नाही. सकाम भक्तीचा सर्व संतांनी विरोधच केला आहे. विषय हवेत का, देव हवा? असा आपण आपल्याशीच विचार करायला हवा आहे. आणि श्री गजाननाबद्दल दृढता ठेवायला हवी आहे. चित्तात एक विषय तरी राहतील, नाहीतर श्री गणेश तरी. दोन्ही कसे राहतील?

अंधार आणि प्रकाश दोघे एकत्र कधीच नांदणार नाहीत. पोहे ही खाईन आणि गीतही गाईन. हे कसे घडू शकेल. भक्ताने कोणत्या कर्माचा न्यास करायचा, ते गीतेमध्ये श्रीकृष्णाने सांगितलेच आहे.

काम्यांना कर्मणां न्यास तो न्यास होय.

नित्य नैमित्तिक काम्य आणि निषिद्ध काम्य ही भक्तीमध्ये असलीच पाहिजेत. 

मध्यमांस सेवन, चौर्य परदाराभिलाषा इत्यादीही त्याज्य ठरले आहेत. काम्य कर्मे बंधक होतात. जन्म – मृत्यूच्या फेर्यांत पाडतात. म्हणून त्यांचा त्याग सांगितलेला आहे.

कर्माच्या मनाने, चित्ताने न्यास करावयाचा आहे. कर्मातून काढून ते मन श्री गजाननाकडे लावावाचे व देहाने लौकिक व अलौकिक वैदिक कर्मे करावयाची, असा न्यास पदाचा अर्थ सर्वसमंत आहे. ईश्वराचे ठिकाणी अनन्य, अव्यभिचारी, एकनिष्ठपणाची अखंड भक्ती ठेवण्यासाठी वरील नऊ भक्तीतून आपल्यला जावे लागेल. तरच देव गजानन आपल्याला सगुण रूपात किंवा निर्गुण रूपात जसा आहे तसा भेटेल. आपले चित्त स्वच्छ, निरामय,  निर्विकार होऊन केवळ त्या श्री गणेशाचेच ध्यान करेल. त्याची सत्यता मानेल.

विठ्ठल जोशी

रूप तुमचं बघता, डोळ्याचं पारणं फिटलं,

रोज तुम्ही होतात, बोलायचे तुमच्याशी,

बोलून तुमच्याशी हलके वाटायचे मनाशी,

आता तुम्ही जाणार, आपल्या गावी निघून,

आमचं घर मात्र जाल सुनं सुनं करून,

पण एक मात्र खरं की एक सकारात्मक ऊर्जा देऊन जाल,

दुःखाशी दोन हात कसे करायचे, ते शिकवून द्याल,

मग तर तुमच्या आशीर्वादाने जिंकूच हो लढाई,

एवढं बळ आमच्यात तुमची श्रद्धा च देई,

जे सेवा केली ती गोड मानून घ्यावी,

पुढच्या वर्षी पुन्हा येऊन त्याची संधी द्यावी!!

...अश्विनी थत्ते

दुर्वा गवत 

गणपतीला दुर्वा गवत खूप आवडते. गणेश चतुर्थीला गणपतीला दुर्वा तृण अर्पण करा. धार्मिक मान्यतेनुसार जो व्यक्ती गणपती महाराजांना दुर्वा अर्पण करतो त्याच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. श्रीगणेशाला दुर्वा अर्पण केल्याने सर्व प्रकारच्या समस्या दूर होतात आणि जीवन आनंदाने परिपूर्ण होते. तुम्ही दररोज गणपतीला दुर्वा घासही अर्पण करू शकता.

मोदक

गणेशाला मोदक अतिशय प्रिय आहेत. या दिवशी तुम्ही गणपतीला मोदकही अर्पण करू शकता. मोदकाचे वर्णन धार्मिक ग्रंथांमध्ये ब्रह्मदेवाच्या बरोबरीचे आहे.

सिंदूर 

श्रीगणेशाला सिंदूर आवडतो. गणेशजींना सिंदूराचा तिलक अवश्य लावा. असे केल्याने श्रीगणेश प्रसन्न होतात. गणपतीला तिलक लावल्यानंतर कपाळावर सिंदूर टिळक लावा.

तूप

गणपतीला तूप खूप आवडते. गणेशाच्या पूजेमध्ये तुपाचा समावेश जरूर करावा. धार्मिक मान्यतेनुसार तूप पुष्टी मिळते

ही गोष्ट आहे अनंत चतुर्दशीची

युधिष्ठिराच्या आज्ञेवरून श्रीकृष्णाने कथा सांगताना सांगितले की, सत्ययुगात सुमंतु नावाच्या ब्राह्मणाला सुशीला नावाची एक सुंदर आणि धर्मनिष्ठ मुलगी होती. ती मोठी झाल्यावर एका ब्राह्मणाने तिचा विवाह कौडिण्य ऋषीशी केला. ऋषी सुशीलासोबत आश्रमाकडे गेले तेव्हा रात्र झाली होती. नदीच्या काठावर बसून तो संध्याकाळ करू लागला. सुशीलाने पाहिले की तेथे अनेक स्त्रिया सुंदर वस्त्रे परिधान करून कोणत्या ना कोणत्या देवतेची पूजा करतात. सुशीलाने विचारल्यावर त्या स्त्रियांनी अखंड व्रताची पद्धत आणि महिमा सांगितला. त्या व्रताचा विधी करून सुशीला हाताला चौदा गाठींचा धागा बांधून पतीकडे आली.

कौडिन्य ऋषींनी विचारल्यावर त्यांनी संपूर्ण गोष्ट सांगितली, परंतु आनंदी होण्याऐवजी संतप्त झालेल्या ऋषींनी तो धागा तोडून आगीत जाळून टाकला. यामुळे भगवान अनंत संतप्त झाले, त्यामुळे कौडिण्य ऋषी आजारी पडू लागले. सर्व काही उद्ध्वस्त झाल्यावर सुशीलाने सांगितले की, पिवळा धागा तुटल्यामुळे ही स्थिती झाली आहे. पश्चाताप करून ऋषी अनंत देवाच्या प्राप्तीसाठी वनाकडे निघाले. चालता चालता थकवा आणि निराश होऊन तो खाली पडला, तेव्हा अनंत देव प्रकट झाले आणि म्हणाले की माझ्या तिरस्कारामुळे तुझी ही अवस्था झाली आहे, पण तुझ्या पश्चात्तापाने मी आनंदी आहे. घरी जा आणि 14 वर्षे विधिपूर्वक व्रत करा, मग तुमचे सर्व दु:ख दूर होतील. व्रत केल्याने कौडिण्य ऋषींना सर्व संकटांपासून मुक्ती मिळाली. भगवान श्रीकृष्णाच्या आज्ञेनुसार युधिष्ठिराने हे व्रत पाळले तेव्हा त्याने महाभारताचे युद्ध जिंकले आणि राजवाडा जिंकला. 

जाशील गौराई आज तू आपल्या घरी,

जातांना घेऊन जा ग माहेरा ची शिदोरी,

कसें गेले तीन दिवस, समजले नाही,

सरबराई त तुझ्या काही कमी राहिले तर नाही?

आताशा न आई, मी पण गोंधळते ग!

करायला जाते एक, अन होते भलतेच ग !

पण मन माझे निर्मळ आहे तितकेच ,

श्रद्धेने करते सगळं, हे मात्र  ही खरचं,

यावं तू दरवर्षी लेकरबाळा सवें, आपुल्या माहेरी,

सडा शिंपून ठेवीन, मखर सजवून करीन तयारी,

दे आशिष गे आई, आपुल्या लेकरास,

अधिक उण झालं असेल तर घे पदरात!

....अश्विनी थत्ते

बाप्पा आपल्या सर्वांच्या घरी विराजमान झाला.

उत्साह नसानसांत वाहतो आहे सर्वांच्या,

विघ्नविनायक आले क्षण असें भाग्याचा.

घराघरांचे जाहले देऊळ,नाद एकच कानी,

झटकून जाईल मरगळ, तो निनाद ऐकुनी,

बुद्धीची देवता ही, कनवाळू असें खुप,

घरोघरी दिसतील आता त्यांचे वेगवेगळे स्वरूप.

मी ही जाईन रंगून भक्तीत तुझ्या रे गजानना,

हात कृपेचा असुदे मजवर, हीच मनी कामना!

...अश्विनी थत्ते

या ओळींमध्ये गणेशपूजेचा उल्लेख आहे

रामचरित मानसच्या बालखंडात शिव आणि पार्वतीच्या विवाहाचा उल्लेख आहे. सतीने आपला देह पिता दक्षाच्या घरी कसा सोडला आणि पुढच्या जन्मी तपश्चर्या करून भगवान शिवाला कसे प्राप्त झाले आणि त्यांचा विवाह कसा संपन्न झाला हे सांगितले आहे. लग्नाच्या या संदर्भात तुलसीदासजी लिहितात की 'मुनि अनुषधी गणपति ही पूजाहु शंभू भवानी' म्हणजेच भगवान शिव आणि पार्वतीने लग्नाच्या वेळी ब्रह्मवेता ऋषींच्या सांगण्यावरून गणपतीची पूजा केली. यामुळे शिव-पार्वतीच्या विवाहापूर्वीच गणेशाचे अस्तित्व कसे समोर आले असा प्रश्न निर्माण झाला.

अशी शंका दूर झाली

रामचरितमानसमध्ये शिव आणि पार्वतीच्या गणेशाच्या पूजेच्या ओळीबरोबरच तुलसीदासजी गणेशजींच्या शिव-पार्वतीच्या आधीच्या जन्माची शंकाही दूर करतात. ते लिहितात की 'कौ सुनी संकट कारे जानी सुर अनादि जिया जानी' म्हणजे शिव-पार्वतीच्या विवाहात गणेशपूजा ऐकल्यानंतर कोणीही संशय घेऊ नये, कारण ते आज, शाश्वत आणि अनंत आहेत, म्हणजेच भगवान गणेश आहेत. लीला पासून भगवान शिव आणि पार्वतीचा मुलगा. तसे, ते असे देव आहेत ज्यांना सुरुवात आणि अंत नाही.

गणेश पुराण देखील  संभ्रम दूर करतात

गणेश पुराण आणि इतर ग्रंथही या संदर्भातील संभ्रम दूर करतात. गणेश पुराणानुसार गणेशाचा एकच अवतार नसून तो प्रत्येक कल्पात दिसतो. गणेश पुराणानुसार, माता पार्वती देखील गणेशाची पूजा करते आणि म्हणते की 'मम त्वम् पुत्रम् याही' म्हणजे तू माझा मुलगा आहेस. हे देखील स्पष्ट आहे की ते शाश्वत आहेत आणि पार्वतीजींच्या इच्छेनुसार त्यांचा पुत्र म्हणून जन्म झाला. प्रत्येक सत्ययुगात गणेश आठ भुजा, त्रेतायुगात सहा, द्वापरयुगात चार आणि कलियुगात दोन भुजांच्या रूपात श्रीगणेश प्रकट होतात असाही उल्लेख इतर पुराणांमध्ये आढळतो. जे त्यांच्या आरंभ आणि अंताशिवाय असण्याचा पुरावा देते.

विवाहात गणेश पूजेचे महत्त्व

हिंदू धर्मानुसार, भगवान गणेशाला प्रथम पूज्य देवतेचे वरदान मिळाले आहे. गणेशाची उपासना केल्याने सर्व बाधा दूर होतात, म्हणून त्यांना विघ्नहर्ता असेही म्हणतात. वैवाहिक जीवनात गणेशपूजेचे विशेष महत्त्व आहे. कोणताही विवाह सोहळा सुरू होण्यापूर्वी, कुटुंबे भगवान गणेशाची पूजा करतात आणि लग्न शांती आणि आनंदाने पार पाडण्याची इच्छा करतात. गणेश हा सौभाग्याचा आश्रयदाता आहे. असे मानले जाते की लग्नापूर्वी गणेशाची पूजा केल्याने दाम्पत्याच्या जीवनात सुख-समृद्धी येते. गणेश पूजनाने चांगले आणि आनंदी आयुष्य लाभते.

धार्मिक मान्यतेनुसार विवाहात कोणत्याही प्रकारचा अडथळा येत असेल तर श्री गणेशाची पूजा करणे शुभ मानले जाते. गणेशजींचा मालपुवा बुधवारी अर्पण करावा असे सांगितले जाते. तसेच बुधवारचे व्रत देखील पाळावे. यामुळे गणेश प्रसन्न होतो आणि लवकर लग्नाला आशीर्वाद देतो.

गणपतीचे रूप हत्तीचे डोके, मोठे पोट आणि उंदरावर स्वार होताना दिसते. गणेश जी बुद्धी आणि ज्ञानाचे प्रतीक मानले जाते. तो सर्व त्रास दूर करतो म्हणून त्याला 'विघ्नेश्वर' म्हणतात. त्यांचे हत्तीचे डोके बद्धीचे प्रतीक आहे आणि त्यांचे मोठे कान हे दर्शवतात की ते त्यांच्या भक्तांचं लक्ष देऊन ऐकतात. गणपतीबद्दल अशा अनेक कथा आहेत ज्या सांगतात की ते बुद्धीचे दैवत आहे.

आम्ही तुम्हाला गणपतीच्या 6 अद्भुत गोष्टी सांगतो ज्या तुम्ही तुमच्या जीवनात लागू करू शकता.

जबाबदारीची भावना 

आपल्या सर्वांना भगवान शिवाची कथा माहीत आहे, गणेशजींना हत्तीचं डोके कसे मिळाले. या कथेतून आपण शिकतो की आपण नेहमी आपले कर्तव्य आणि जबाबदारीचे पालन केले पाहिजे. माता पार्वतीच्या आज्ञेनुसार गणपतीने आपल्या मस्तकाचे बलिदान दिले होते.

आपल्याकडे असलेल्या मर्यादित संसाधनांचा सर्वोत्तम वापर करावा

आपल्यापैकी बहुतेकांना जीवनात मर्यादित संसाधन असल्याची तक्रार असते. पण गणेश आणि कार्तिकेयाची कथा जीवनात मर्यादित संसाधनांचा सर्वोत्तम वापर कसा करावा हे शिकवते. कथेनुसार, एकदा गणेश आणि कार्तिकेय यांच्या दरम्यान, त्यांचे पालक शिव-पार्वती यांनी जगात तीन फेऱ्या करण्याची स्पर्धा आयोजित केली. त्यात, विजेत्याला चमत्कारिक फळाचे बक्षीस ठेवले गेले. कार्तिकेय लगेच त्याच्या मोर वाहनात चढला. गणेशजींना माहीत होते की त्यांची सवारी एक उंदीर आहे, त्यावर बसून ते कार्तिकेयाला मागे सोडू शकत नाहीत. म्हणूनच त्याने त्याच्या पालकांच्या तीन फेऱ्या केल्या आणि सांगितले की त्यांच्यासाठी ते संपूर्ण जग आहेत. अशा प्रकारे मर्यादित संसाधनांनी आणि बुद्धीच वापर करुन स्पर्धा जिंकून गणेशजींना चमत्कारिक परिणाम मिळाले.

चांगले श्रोते व्हा 

गणेश जीचे मोठे कान प्रभावी संवादाचे प्रतीक आहेत. एक चांगला श्रोता परिस्थिती चांगल्या प्रकारे समजू शकतो. इतरांचे नीट ऐकणे तुम्हाला परिस्थिती समजून घेण्यास आणि योग्य निर्णय घेऊन योग्य उपाय शोधण्यास मदत करते.

शक्तीवर नियंत्रण ठेवले पाहिजे

सत्तेचा गैरवापर तुम्हाला नष्ट करू शकतो. गणेशजीची सोंड वाकलेली आहे जी दर्शवते की गणेशजीचे त्यांच्या शक्तीवर नियंत्रण आहे. आपल्यासाठी हा एक धडा आहे की शक्ती आपल्या नियंत्रणाखाली असावी आणि त्यांचा योग्य वापर करावा.

क्षमा भावना

एकदा गणेशजींना मेजवानीला बोलावण्यात आले आणि त्यांनी अधिक खाल्ले. परत येताना चंद्राने त्यांच्या फुगलेल्या पोटाची खिल्ली उडवली. यावर गणेशाने त्याला अदृश्य होण्याचा शाप दिला. चंद्राला त्याची चूक कळली आणि त्याने माफी मागितली. गणेशजींनी लगेच त्याला क्षमा केलं आणि सांगितले की तुम्ही दररोज थोडे थोडे लपाल आणि महिन्यातून फक्त एक दिवस अदृश्य व्हाल. अशा प्रकारे आपण बुद्धीची देवता गणेश यांच्याकडून क्षमा करण्यास शिकतो.

मानवता आणि सन्मानाची भावना

इतरांबद्दल आदर त्याच्या स्वारीमध्ये दिसून येतं. ते एका लहान उंदरावर स्वार होतात. यावरून असे दिसून येते की भगवान गणेश अगदी लहान प्राण्यांचाही आदर करतात. हे आपल्याला सर्वांना आत्मसात करण्यासाठी आणि त्यांचा आदर करण्यास प्रेरित करतात. असे केल्यानेच आपल्याला जीवनात आदरणीय स्थान मिळू शकते.

1. असे म्हटले जाते की गणपतीचे मस्तक किंवा शिरच्छेद करण्यापूर्वी त्याचे नाव विनायक होते. पण जेव्हा त्याचे डोके कापले गेले आणि नंतर त्यांच्यावर हत्तीचे डोके ठेवले गेले, तेव्हा सर्वजण त्याला गजानन म्हणू लागले. मग जेव्हा त्यांना गणांचे प्रमुख बनवण्यात आले तेव्हा त्याने त्याला गणपती आणि गणेश म्हणण्यास सुरुवात केली.

2. पौराणिक कथेनुसार, असे म्हटले जाते की जेव्हा माता पार्वतींनी त्यांची उत्पत्ती केली, तेव्हा त्यांचे नाव विनायक ठेवले गेले. विनायक म्हणजे वीरांचा नायक, विशेष नायक.

3. एका पौराणिक कथेनुसार, शनीच्या दर्शनामुळे बाळ गणेशाचे डोके जळून राख झाले. यावर ब्रह्मदेव दुःखी पार्वतीला म्हणाले (सती नाही) - 'ज्याचं डोके सर्वात आधी मिळेल, ते गणेशाच्या डोक्यावर ठेवा.' पहिले डोके फक्त एका हत्तीच्या बाळाला सापडले. अशा प्रकारे गणेश 'गजानन' झाला.

4. दुसऱ्या कथेनुसार, पार्वतीजींनी गणेशाला दारात बसवल्यानंतर स्नान करायला गेल्या. मग शिव आले आणि पार्वतीच्या घरात प्रवेश करू लागले. गणेशजींनी त्याला थांबवल्यावर रागाच्या भरात शिवाने त्यांचे डोके कापले. या गणेशांची उत्पत्ती पार्वतीजींनी चंदनाच्या मिश्रणातून केली होती. जेव्हा पार्वतीने पाहिले की त्यांच्या मुलाचा शिरच्छेद करण्यात आला आहे, तेव्हा त्या रागवल्या. त्यांचा राग शांत करण्यासाठी भगवान शिवाने हत्तीच्या बाळाचे डोके गणेशाच्या डोक्यावर ठेवले आणि तो जिवंत झाला. - स्कंद पुराण

हे गणेश मंडळ त्याच्या 10 दिवसांच्या उत्सवात लाखो लोकांना आकर्षित करते. या प्रसिद्ध गणपतीला 'नवसाचा गणपती' (इच्छा पूर्ण करणारा) असेही म्हणतात. दरवर्षी दर्शन घेण्यासाठी सुमारे 5 किलोमीटरची लांबच लांब रांग लागते. लालबागच्या गणेशमूर्तीचे विसर्जन दहाव्या दिवशी गिरगाव चौपाटीवर होते.

इतिहास

या मंडळाची स्थापना सन 1934 मध्ये सध्याच्या ठिकाणी (लालबाग, परळ) करण्यात आली. माजी नगरसेवक श्री. कुंवरजी जेठाभाई शहा, डॉ. व्ही.बी. कोरगावकर आणि स्थानिक रहिवाशांच्या अथक प्रयत्नानंतर व पाठिंब्यानंतर मालक राजाबली तय्यबली यांनी मार्केटच्या बांधकामासाठी एक भूखंड देण्याचा निर्णय घेतला. ज्या काळात स्वातंत्र्यलढ्याच्या शिखरावर होती त्या काळात मंडळाची स्थापना झाली. लोकमान्य टिळकांनी "सार्वजनिक गणेशोत्सव" हे ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध लोकांच्या प्रबोधनासाठी चर्चेचे माध्यम बनवले. धार्मिक कर्तव्यांबरोबरच स्वातंत्र्यलढा आणि सामाजिक प्रश्नांवरही येथे चर्चा झाली. मुंबईतील गणेशोत्सवादरम्यान सर्वांच्या नजरा प्रसिद्ध 'लालबागच्या राजा'कडे लागल्या आहेत. त्याला 'नवसाचा गणेश' असेही म्हणतात. लालबागमध्ये बसवण्यात आलेल्या गणेशमूर्ती पाहण्यासाठी लोक लांबून येतात आणि हे भक्त अनेक तास रांगेत उभे असतात. गणेश चतुर्थीच्या दिवशी 'लालबाग के राजा' अर्थात श्रीगणेशाच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केल्यानंतर नवस घेऊन येणाऱ्या भाविकांमध्ये अनेक प्रसिद्ध बॉलीवूड सिनेतारकांचाही समावेश आहे. बॉलीवूड चित्रपटातील व्यक्ती सकाळी लवकर येथे येतात आणि गणपतीची पूजा करतात आणि त्यांच्या मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी प्रार्थना करतात.

दर्शनासाठी दोन रांगा

लालबागचा राजा यांचे दर्शन घेण्यासाठी प्रत्येक वेळी दोन रांगा असतात - नवसाची रांग आणि मुख दर्शनाची रांग. एका रांगेत ते भक्त उभे राहतात ज्यांना आपल्या इच्छा पूर्ण व्हाव्या अशी इच्छा असते त्यांना मंचावर जाऊन देवाच्या पाया पडायचं असतं आणि दुसर्‍या रांगेत लागणार्‍या भक्तांना थोड्या अंतरावरून मूर्तीचे दर्शन घेता येतात.

समाजकार्य

"लालबागचा मंडळ" मध्ये मिळालेल्या देणगीच्या पैशातून अनेक धर्मादाय संस्था देखील चालवल्या जातात. या विभागात स्वतःची अनेक रुग्णालये आणि रुग्णवाहिका आहेत जिथे गरीबांवर मोफत उपचार केले जातात. "लालबागचा मंडळ" नैसर्गिक आपत्तीत मदत निधीसाठी आर्थिक मदत देखील करते. 1959 मध्ये 'कस्तुरबा फंड', 1947 मध्ये 'महात्मा गांधी मेमोरियल फंड' आणि 'बिहार फ्लड रिलीफ फंड' मध्ये देणग्या देण्यात आल्या.

देशातील सर्वात मोठी विसर्जन मिरवणूक निघते

विशेष म्हणजे, मुंबईचा लालबागचा राजा देशातील सर्वात लांब विसर्जन मिरवणूक काढतो. विसर्जनाची प्रक्रिया सकाळी 10 वाजता सुरू होते आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी संपते. दुसरी सर्वात मोठी विसर्जन मिरवणूक काढणारा अंधेरीचा राजा आहे.

Lord Ganesha

जवळपास हिंदूंच्या सर्वच देवी-देवतांचे आपले स्वतंत्र वाद्य यंत्र आहे. विष्णूंकडे शंख तर शिव यांच्याकडे डमरु आहे. नारद मुनी आणि सरस्वती यांच्याजवळ वीणा आहे तर भगवान श्रीकृष्णांकडे बासरी. देवर्षी नारद यांच्या हातात सदैव एकतारा असतो. खजुराहो असो वा कोणार्क येथील मंदिर, प्राचीन मंदिरांच्या भिंतीवर गंधर्वांच्या मूर्तींचा समावेश आहे आणि त्यांच्याकडे सर्व प्रकाराचे वाद्य यंत्र असल्याचे दर्शवले गेले आहे. 

सामवेद त्या वैदिक स्तोत्रांचा संग्रह आहे जे गीतमय आहे. संगीताचे सर्वप्रथम ग्रंथ चार वेदांपैकी एक सामवेद आहे. याच आधारावर भरत मुनी यांनी नाट्यशास्त्र लिहिले आणि नंतर संगीत रत्नाकर, अभिनव राग मंजरी लिहिले गेले. जगभरातील संगीताच्या ग्रंथांचे सामवेद हे प्रेरणा आहे.

गणपतीचे वाद्ययंत्र ढोल : गणपतीची मूर्ती आणि त्यांच्या चित्रांमध्ये वीणा, सितार आणि ढोल वाजवताना दर्शवले जाते. कुठे-कुठे त्यांना बासरी वाजवताना देखील दाखवतात. तसे तर गणपती संगती प्रेमी आहे. तरी बहुधा त्यांना ढोल आणि मृदंग वाजवताना चित्रित केले जाते. ढोल सागर ग्रंथानुसार ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांनी ढोलची निर्मिती केली होती. विष्णूंनी तांबा धातू गळ्याला लावला आणि ब्रह्मा यांनी त्या ढोलमध्ये ब्रह्म कनौटी लावली आणि ढोलच्या दोन्ही बाजूला सूर्य आणि चंद्र या रुपात कातडे लावले. 

जेव्हा ढोल तयार झाला तेव्हा भगवान शंकरांनी आनंदी होऊन नृत्य केले तेव्हा त्यांच्या घामातून एक कन्या 'औजी' ची निर्मिती झाली तिला ढोल वाजवण्याची जवाबदारी देण्यात आली. म्हणतात की औजीने ढोल आलटून पालटून चार शब्द- वेद, बेताल, बाहु आणि बाईल यांचे निर्माण केले होते.

देव गजानन वदती, भूपति भक्‍ता तपांत ते ऐक ।

तीन प्रकार असती, कायिक वाचिक तसेच मानसिक ॥१॥

रुजुतार्जव शुद्धपणा, तत्त्व अहिंसा नि ब्रह्मचर्य कायीक ।

देव गुरु ब्राह्मण नी, पंडितपूजन असेंच कायीक ॥२॥

नित्य स्वधर्मपालन, करणें हेंही तसेंच कायीक ।

१-२.

आतां पुढती कथितों, तप तें दुसरें श्रवार्थ वाचीक ॥३॥

सार्वत्रिक गोष्टींचें, मर्म समजणें नि वेदशास्त्रांचें ।

करणें अध्यायन नी, त्रास न कवणास न होयसें साचें ॥४॥

सत्य तसें हितकारक, भाषण करणें तसेंच आवडिचें ।

३.

या सार्‍या गोष्टींना, वाचिक तप वदति ते तया साचें ॥५॥

निर्मल बुद्धी शांती, इंद्रियनिग्रह अणीक तें मौन ।

४.

चित्तीं प्रसन्नता ही, जाणावि मानसीक तप म्हणुन ॥६॥

इच्छारहीत ऐसें, श्रद्धेनें ज्या तपास अनुसरणें ।

त्यांतें सात्त्विक समजें, ऐकें राजस तपास शांतपणें ॥७॥

अपुली बुद्धी व्हावी, यास्तव पूजादि युक्त सत्कार ।

५.

दांभिकपणेंच करिती, ऐसीं राजस तपेंच साचार ॥८॥

अस्थैर्य जन्ममृत्यू, राजस नामक तपेंच जाणावीं ।

६.

दुसर्‍याला पीडादी, करणें हीं तामसीच समजावीं ॥९॥

जाणून देशकाला, विधिपूर्वक नी सुभक्‍तिनें दान ।

७.

सत्पात्रीं देणें तें, गणती सात्त्वीकसें असें दान ॥१०॥

उपकारास्तव आणिक, फलइच्छेनें तसेंच कष्टानें ।

८.

भक्‍ती धरुन देणें, दान तयासीच राजसी गणणें ॥११॥

जाणे न देशकाला, हेळसुनी नी अनादरें देती ।

९.

देती अपात्रिं दाना, त्याला तामस असेंच वदताती ॥१२॥

कर्ता कर्म नि ज्ञाना, यांमाजीही प्रकार ते तीन ।

१०.

आला प्रसंग म्हणुनी, कथितों भूपा अनुक्रमें करुन ॥१३॥

सार्‍या भूतांमाजी, मी आहें हें नृपा तरी समज ।

तैसा आएह नेश्वरिं, नित्य बघें तूम नृपावरा सहज ॥१४॥

याला सात्त्विक ज्ञानचि, संबोधिति हें तुला कळायास ।

११.

सांगतसें नृपनाथा, सात्त्विकसें ज्ञान साच हें खास ॥१५॥

ज्या ज्या भूतांमाजी, भावासम पाहतात ते पृथक ।

१२.

त्या त्या परि मी भासें, त्या ज्ञानालाच राजसी ऐक ॥१६॥

देह नि आत्मा एकच, मिथ्याला सत्य मानिती ज्ञान ।

१३.

हेतूरहीत असती, याला वदतात तामसी ज्ञान ॥१७॥

फलइच्छेवांचुन जें, कर्म असे तें असेच सात्त्वीक ।

१४.

यापरि सुचिन्हं असती, ऐशीं कर्में सुजाण नृप ऐक ॥१८॥

फलइच्छेनें केलें, क्लेशानें कीं तसेंच केलें तें ।

१५.

दंभानें केलेलें, राजस म्हणती नृपाल हें तूंतें ॥१९॥

शक्‍तीचा अर्थाचा, विचार नाहीं असेंच तें कर्म ।

१६.

आणखि कर्माठायीं, आहे अज्ञान तामसी कर्म ॥२०॥

भूपति आतां तुजला, सात्त्विक कर्ता कसा असे सांगें ।

१७.

उत्साह धैर्य आणिक, सिद्धि असिद्धी समानसा वागें ॥२१॥

गर्वरहित नि अविक्रय, ऐसा मानव असेच सात्त्विक तो ।

१८.

कर्ता राजस म्हणती, तें ऐकें नृपवरा अतां कथितों ॥२२॥

फलप्राप्तीची इच्छा, अशुचि हिंसा प्रमोदसें चित्त ।

१९.

शोक क्रोध नि लोभहि, राजस कर्ता गुणीं असे युक्‍त ॥२३॥

आळशी षठ प्रमादी, अज्ञानी नी कुतर्क करणारा ।

२०.

तामस कर्ता म्हणती, आणखि परकीय नाश करणारा ॥२४॥

सात्त्विक राजस तामस, सुखही असतें नृपावरा ऐक ।

२१.

दुःखाचा अंतक तें, बुद्धीची नी प्रसन्नता एक ॥२५॥

इच्छित मनोरथानें, पूरीतसें नी तसेंच श्रविं एक ।

२२.

पूर्वी विषइव भासे, अमृतसम शेवटीं असे ऐक ॥२६॥

सात्त्विक सुख तें कथिलें, आतां राजस सुखास मी कथितों ।

२३.

विषयांचा भोग अधीं, अमृत इव वाटुनीच विष होतो ॥२७॥

आतां तामस सुख तें, सांगतसें ऐक राजसा शांत ।

२४.

तंद्री प्रमाद आळस, यांपासुन तृतिय त्यास सुख होत ॥२८॥

मोहक सौख्य निरंतर, तामस आहे असेंच समजावें ।

२५.

ऐसा कोणी नाहीं, या तींहींनीं सुमुक्‍त जगिं व्हावें ॥२९॥

ॐतत् सत् हे तीनी, ब्रह्मालाही सगूण करतात ।

२६.

त्रैलोकीं हें ब्रह्महि, व्यापक असुनी त्रीगूण वसतात ॥३०॥

ब्राह्मण क्षत्रिय आणिक, वैश्य तसे शूद्र हे स्वभावांनीं ।

२७।३०.

कर्में भिन्न करीती, तीं सांगें मी श्रवार्थ चिन्हांनीं ॥३१॥

अंतर्बाह्य अशीं हीं, इंद्रियदमनीं असून आर्जव हीं ।

शुचिता क्षमा नि करिती, नानाविधशीं तपादि कर्मे ही ॥३२॥

ज्ञानप्रकार दोनी, वेद-पुराणें नि शास्त्रिंचें ज्ञान ।

स्मृतिवाक्यादी जाणति, अर्था तेही तसें अनुष्ठान ॥३३॥

ऐशीं कर्में ब्राह्मण, आचरती तीं कथीत मीं केलें ।

क्षत्रिय कर्मे ऐकें, धृति तेज नि ज्ञान रक्षणा केलें ॥३४॥

दृढतर धैर्य नि प्रभुता, उत्तम नीती स्वकर्मि ते दक्ष ।

३१.

स्वामित्व पांच कर्मां, चिन्हें हीं क्षात्रधर्मिचीं लक्ष ॥३५॥

युद्धिं न मागें फिरती, शरणाच्या रक्षणार्थ ते दक्ष ।

मन मोठें असतें नी, लोकांच्या रक्षणार्थ ते दक्ष ॥३६॥

कृषि-गोरक्षक आणि, वाणिजवृत्ती तशींच त्री कर्में ।

३२.

ऐशीं चिन्हें असती, वैश्याला जाण भूपती धर्में ॥३७॥

शंकरसेवा आणिक, द्विजसेवाही सदैव ती करणें ।

३३.

विप्रांस दान देणें, शूद्रांनीं हीच नीति आचरणें ॥३८॥

सार वर्णिक अपुलें, विधिपरि करीति स्वकर्म तें नित्य ।

३४.

मजला अर्पण करितां, अढळपदीं स्थान देइं मी नित्य ॥३९॥

यापरि राजा तुजला, अंगउपांगासहीतसा सांग ।

आहे अनादि ऐसा, विस्तृतसा पूर्ण हा कथी योग ॥४०॥

पूर्ण असा भक्‍त खरा, यास्तव कथिला तुलाच हा योग ।

३५.

हा योगयुक्‍त ऐसा, सांगूं कवणासही न हा योग ॥४१॥

हा योग रक्षणानें, उत्तम सिद्धी त्वरीत पावशिल ।

३६.

माझ्या उपदेशावरि, श्रद्धा ठेवीं असें करी शील ॥४२॥

व्यास म्हणे सूताला, प्रसन्न ऐशा सुथोर गणपतिचें ।

३७.

भूपति वरेण्य वागे, ऐकुन बोधापरीच तो साचे ॥४३॥

झडकरि कुटुंब राज्या, त्यागुन गेला वनांतरीं राजा ।

३८.

गणपति कथीत योगा, वर्तुन त्यापरि सुमुक्त हो ओजा ॥४४॥

गुप्त अशा योगाचें, श्रवण करी जो त्वरीत मानव तो ।

३९.

योग्यापरि वाटे तो, कैवल्य अशा त्या पदांस मी वदतों ॥४५॥

तैसाच स्वार्थ साधुन, दुसर्‍याला हा कथीतसे योग ।

४०.

योग्यापरीच तोही, निर्वाणपदीं जातसेच हा योग ॥४६॥

गुरुपासुन अर्थासी, घेतो जाणून करित अभ्यास ।

गीतेचा मानव तो, पाठ करितसे सदैवसा खास ॥४७॥

गणपतिची पूजा ही, भक्तीनें नित्य ती करित जातो ।

४१।४२.

गीतापाठ करी जो, तो होतो ब्रह्मरुप मानव तो ॥४८॥

त्याचें दर्शन घेतां, मुक्‍ती लाभे असें वदे व्यास ।

यज्ञें व्रतें नि दानें, अग्नीहोत्रें महा-धनें खास ॥४९॥

सांग-ज्ञानें आणिक, वेदाभ्यासें पुराणश्रवणांनीं ।

शास्त्र ज्ञानें करुनी, साधू-चिंतन करुन योगांनीं ॥५०॥

ऐशापरि वागूनी, लाधतसे साच तें परब्रह्म ।

४३।४४.

ऐसें व्यास कथी हें, ऐकति सूतादि भाष्य हें ब्रह्म ॥५१॥

मोठीं पापें करिती, करिती संसर्ग चार वर्णांचा ।

स्त्रीहत्या गोवध हीं, मोठीं पापें नि मद्यपानाचा ॥५२॥

गुरु-भार्यागमनाची, पातकश्रेणि नि विप्रहत्येची ।

४५।४६.

गीतेच्या पठणानें, ऐशी ही पापश्रेणि नासेची ॥५३॥

त्यानंतर शुद्ध असा, मानव पावे त्वरीत मुक्‍तीस ।

गीता पठून होतो, गणपति केवळ सुभक्‍तसा खास ॥५४॥

व्रतनेम चतुर्थीचे, दिवशीं पाठक पठेचि ही गीता ।

४७.

मोक्षपदाला जातो, सांगतसें हें सुभाष्य त्या सूता ॥५५॥

गणेशक्षेत्रामाजी, जाउन तेथें करुन स्नानासी ।

४८.

गणेशपूजन करुनी, गीता पठुनीच ब्रह्मरुपासी ॥५६॥

मृण्मय गणेशमूर्ती, करुनी पूजा सुभक्‍तिनें तूंची ।

४९.

नभ-मासीं शुद्ध तीथी, नाम चतुर्थी सुपुण्य दिवसाची ॥५७॥

सायुध नी सहवहनीं, बसलेली मूर्ति करुन पूजन तें ।

५०.

यत्‍नें करुन गीता, सप्तमिती वांचुनीहि मग तूंतें ॥५८॥

ऐसें पूजन करितां, गणपति पावे त्वरीत भक्‍तांना ।

५१.

देतो सुभोग आणिक, संततिवर्धन सुरत्‍न दे त्यांना ॥५९॥

धनधान्यादी पशुही, संपद येई प्रचूरशी भक्‍तां ।

विद्यार्थ्यांना विद्या, सुख इच्छिति त्यांस देत तें दाता ॥६०॥

कामिक मानव यांची, इच्छेपरि कामना करी पूर्ती ।

प्रभुवर भक्‍तांसाठीं, प्रकटुनि मंगल करीतसे मूर्ती ॥६१॥

एकादश अध्यायीं, त्रिवीधवस्तू विवेक हा योग ।

५२.

गणपति वरेण्य भूपा, सांगे उकलून सुलभसा योग ॥६२॥

(उपसंहार काव्यें)

इच्छेपरि मज करवी, गणपति प्रभुंनीं सुकाव्य ही सेव ।

पूर्ण करविली गीता, दास मुखीं हा सुकाव्यसा ठेवा ॥६३॥

संतांनीं भक्‍तांनीं, उघडुन पाहावा सुपूर्ण हा ठेवा ।

हंसक्षीरन्यायें, क्षीरापरि मानुनी मुखें गावा ॥६४॥

गणेशगीता रचिली, आवड देवा असेचि मयुराची ।

यास्तव आर्यावृत्तीं, रुचिली आर्या रुचीर मयुराची ॥६५॥

कवनें सुमनें वेंचुन, स्फूर्तीदोरक तयार रुद्रमित ।

माला गुंफुन केल्या, गणपतिकंठीं समर्पिल्या उचित ॥६६॥

मोरेश्वरसुत बलभिम, आज्ञाधारक सुदास गणपतिचा ।

त्यांनीं प्रसाद दिधला, काव्य कारुनियां सुरंजवी वाचा ॥६७॥

जननी जनक नि गुरुसी, वंदन करितों यथाविधी बाळ ।

काव्यफूर्ती दिधली, यास्तव सेवा घडोच चिरकाळ ॥६८॥

माझे जिव्हें बसुनी, सुकाव्य सेवा घटीतसे देवी ।

याची सुलीन चरणीं, सदैव सेवा घडो असें भावी ॥६९॥

गणपति म्हणे वरेण्या, दैवी असुरी तशीच राक्षसि ही ।

१.

प्रकृतिविषयीं सांगे, फलचिन्हें हीं तुलाच संप्रति हीं ॥१॥

दैवी प्रकृति आहे, मोक्षासाठीं सुसाधनीं योग्य ।

बाकीच्या दोनीही, बंधनकारक नरास त्या योग्य ॥२॥

दैवी प्रकृतिविषयीं, लक्षण सांगें नृपा तुला आतां ।

धैर्य दया आर्जव हीं, चापल्य नि तेज शौच ही क्षमता ॥३॥

अक्रोधन नी आणिक, अभय अहिंसा तशीच पैशून्य ।

२-३.

नसणें अभिमानहि कीं, आणखीशीं तीं सुयुक्‍त हीं अन्य ॥४॥

दैवी प्रकृतिचिन्हें, कथिली ऐकें द्वितीय तीं साचीं ।

४.

अभिमान वादभारी, ज्ञानीं संकोच दर्प असुरीचीं ॥५॥

मद मोह गर्व आणिक, निष्ठुरता नी तसा अहंकार ।

५.

राक्षसि प्रकृति ऐशी, कथुनी झाली नृपाल साचार ॥६॥

हिंसा द्वेष अदयता, उद्धटपण क्रोध विनय नसणेंच ।

परनाशाची बुद्धी, प्रीती क्रोधावरी असे साच ॥७॥

कर्म न करणें आणिक, अशुचित्वहि द्वेष वेद भक्‍तांचा ।

परनिंदा करणें ही, न धरीं विश्वास साधुवाक्यांचा ॥८॥

पापीजन मैत्री ती, पाखंडयावरी असेच विश्वास ।

स्मृतिवाक्य पुराणीं तो, मानव धरतो सदा अविश्वास ॥९॥

अग्नीहोत्री ब्राह्मण, आणिक मुनिंचा करीतसे द्वेष ।

दांभिकपणिं कर्म करी, परवस्तूंचा अतीच अभिलाष ॥१०॥

इच्छा अनेक करणें, असत्य भाषण सदैवसें करणें ।

दुसर्‍यांचा उत्कर्षहि, सहन न करणें विनाशही करणें ॥११॥

एणेपरी गुणांनीं, प्रकृती जाणें नृपाळ राक्षसि ती ।

हे गुण जगतीं स्वर्गीं, वस्ती करिती समस्त ते नृपती ॥१२॥

माझी भक्‍ति न करिती, आश्रय करिती तृतीय प्रकृतिचे ।

वर्णन केलें आहे, ध्यानीं आणी वरील ते साचे ॥१३॥

जे तामस प्रकृतिचा, आश्रय करितात नरक त्यां वास ।

वर्णन करुं नये तीं, भोगिति दुःखें कठीणशीं खास ॥१४॥

जरि दैवानें सुटती, तरि ते जगतीं पुन्हांच जन्मति ते ।

६-१३.

कुबडे पंगू होउन, जन्मा येती कनिष्ठ जातीं ते ॥१५॥

पुनरपि पापाचरनी, होऊन माझी न भक्ति ते करिती ।

१४-१५.

यास्तव खालीं पडती, निंदित योनीमधेंच ते येती ॥१६॥

परि माझी भक्ती जे, करिती ते तरति मात्र या जगतीं ।

यज्ञ करुनियां स्वर्गी, जाती ते सुलभशा श्रमाअंतीं ॥१७॥

परि माझी भक्ती जे, दुर्लभ आहे नृपा असें समज ।

आतां पुढती कथितों, श्रवणीं सादर असेंच हें तूज ॥१८॥

मोहित झालेले ते, झालेले बद्ध ते स्वकर्मानें ।

मीपण युक्तहि होऊन, कर्ता भोक्ता असेंच मीपणिंनें ॥१९॥

ज्ञाता सुखी नि शास्ता ईश्वर आहे जगांत मी थोर ।

१६-१७.

असली बुद्धी ज्याची, तो जातोची अधोगती थार ॥२०॥

यास्तव वरील गोष्टी, सोडुन देईं नृपा त्वरें खास ।

१८.

दैवी प्रकृति धरुनी, दृढतर भक्ती करुन मुक्तीस ॥२१॥

सात्त्विक राजस तामस, भक्तीचे हे प्रकार कीं तीन ।

देवांची भक्‍ती ती, सात्त्विक आहे नृपाल ती म्हणुन ॥२२॥

मान्य असे ती मजला, हितकर आहे प्रभूवरा भक्‍ती ।

१९-२०.

यक्ष नि राक्षस यांची, पूजा करणेंच राजसी भक्‍ती ॥२३॥

भूतादिक प्रेतांचें, पूजन करणें नि काम नी कर्म ।

वेदांनीं नच कथिलें, दंभ क्रौर्ये नि ताठरें कर्म ॥२४॥

ऐशीं कर्में करिती, तामस भक्‍ती नृपावरा समज ।

तीनी प्रकार कथिले, ध्यानीं आणीं सुबोध हा समज ॥२५॥

अंतःकरणीं मी हें, जाणत नाहीं उगीच देहास ।

कष्टवि याला म्हणती, तामस भक्‍तीहि नेत नरकास ॥२६॥

काम क्रोध नि आणिक, दंभ नि लोभास म्हणति नरकाचे ।

दरवाजे मोठे हे, त्यागुन मानव सुभक्‍त हे साचे ॥२७॥

दशम प्रसंग ऐसा, कथिला नृपतीस तो गणेशांनीं ।

गीतारुपें करुनी, शौनक यांना श्रवार्थ सूतांनीं ॥२८॥

दशमाध्यायीं कवनें, ओविलिं तीं रुचीरशीं पुष्पें ।

गणपति प्रभुवर यांनीं, प्रेमभरें तीं सुमाळ कंठापें ॥२९॥

देव-गजानन यांना, वरेण्य पुसतो उपासना दोन ।

पहिली अक्षर ऐसी, दुसरी ती मूर्तिमान या दोन ॥१॥

यांतिल मान्य कवन ती, करणें यास्तव सुयोग्य सांगावी ।

१।२.

आपण ईश्वरसाक्षी, आहां सर्वज्ञ म्हणुन सांगावी ॥२॥

गणपति म्हणे नृपाला, सगुण असें मी म्हणून मम भक्ती ।

३.

करणारा भक्त असा, मान्य मला तो करी सुहृद-भक्ती ॥३॥

हितकर प्राणीमात्रां, इंद्रियजेता तसाच ध्यानास ।

योग्य असुनियां जाणे, व्यक्त नि व्यापक अनाश रुपास ॥४॥

ध्यान करुनियां माझें, मजप्रत येतो तयास भवमुक्‍त ।

४।५.

करितों यास्तव माझी, सगुण-भक्‍ती करुन हो मुक्‍त ॥५॥

निर्गुणा उपासना ही, करणें आहे कठीण बहु साची ।

६.

निर्गुण भक्‍तीपासुन, प्राप्ती होते तशीच सगुणाची ॥६॥

येथें मुख्य असेची, भक्‍ती यास्तव करुन फल पावे ।

७.

ज्ञाते आणि समंजस, भक्‍ती करितां द्वआद्य फल पावे ॥७॥

भक्‍तीवांचुन मानव, भजन करि जरि तरीच चांडाळ ।

८.

भक्‍तिपुरःसर भजतो, विप्रांहुन तो वरिष्ठ चांडाळ ॥८॥

पूर्वी शुकसनकादिक, नारद आदी समस्त भक्‍तीतें ।

९.

करिते झाले यास्तव, मजप्रत आले करुन भक्‍ती ते ॥९॥

मजठायीं मनबुद्धी, ठेवुन करि नित्य भक्‍तिनें यजन ।

१०.

या योगें तूं मजप्रति, येशिल हें जाण भूपते वचन ॥१०॥

आतां अशा प्रकारें, मन ठेवाया समर्थ तूं नससी ।

११.

अभ्यास योग यांनीं, प्रयत्‍न मजप्रती येसी ॥११॥

तैसें करण्यासाठीं, समर्थ नससी करुन कर्मांसी ।

१२.

अर्पण करुनी मजसी, म्हणजे माझ्या कृपेस स्थित होसी ॥१२॥

हेंही करण्यासाठीं, कर्म करावें प्रकार ते तीन ।

१३.

त्यांचें फल त्यागाचा, यत्‍न करुनियां मलाच हो लीन ॥१३॥

माझेविषयीं आधीं, बुद्धी होणें असेंच उत्तम तें ।

उपरी ध्यान करावें, त्यागावें कीं समस्त अर्थांतें ॥१४॥

यापरि वर्तन करितां, शांती येते बहुतशी त्यानें ।

१४.

तदनंतर कथितों मी, ऐकें राया सुशांत चित्तानें ॥१५॥

मीपण त्यजणें आणिक, द्वेषही करणें नसेच वर्तन हें ।

समभावानें बघणें, वर्तन रुचतें खरोखरी तें हें ॥१६॥

लाभालाभ तसेची, सुखदुःखाला समान मानी तो ।

१५.

मान नि अपमानाला, समान मानी मला बहू रुचतो ॥१७॥

वाटत नाहीं लोकां, भय त्याचें नी तयास भय त्यांचें ।

१६.

उद्वेग कोप ज्याला, नाहीं त्याचें करीन प्रिय साचें ॥१८॥

शत्रूमित्रा नि शोका, यांना मानी समानसा जो तो ।

निंदा स्तुतीस मानी, समभावें तो रुचीरसा होतो ॥१९॥

भक्‍ती बुद्धी मौनी, निश्चय यांनीं प्रयुक्‍त नर ऐसे ।

१७.

निःसीम असा वागे, यातें मानी रुचीरसे खासे ॥२०॥

माझ्या उपदेशाचा, विचार करुनी सुवर्ततां मुक्‍त ।

१८.

होतो तो लोकांना, वंद्य निरंतर रुचीरसा भक्‍त ॥२१॥

इष्टानिष्ट प्राप्ती, मोह द्वेषास करित जो नाहीं ।

१९.

क्षेत्रक्षेत्रज्ञासी, जाणे जो तो मला रुचिर होई ॥२२॥

भूपति म्हणे प्रभूला, करुणासागर दयानिधे देवा ।

२०.

क्षेत्र-क्षेत्रज्ञाची, व्याख्या सांगा सुजाण त्या नांवा ॥२३॥

गणपति म्हणे वरेण्या, भूतें असती जगांत तीं पांच ।

त्यांचे गुणही तितुके, कर्म तशीं ज्ञान-इंद्रियें पांच ॥२४॥

मन-बुद्धी आणिक तो, आहे तिसरा नृपा अहंकार ।

२१.

एकुण तेविसांचा, मेळ असे तो जगांत साचार ॥२५॥

इच्छा धैर्य नि द्वेषा, सुखदुःख नि व्यक्तही मिळुन सारे ।

२२.

एक उणा तीस असा, तत्त्वाला क्षेत्र जाणती बा रे ॥२६॥

सार्‍या अंतर्यामीं, आणि मशीं जाण साच क्षेत्रज्ञ ।

२३.

सर्वांच्या समुदाया, आणिक मशिं ज्ञान विषय सर्वज्ञ ॥२७॥

इंद्रिय विषय विरक्तीं, शौचार्जव नी अदंभ गुरुसेवा ।

सोशिक स्वभाव आणिक, दोष असे जननमरण या सर्वां ॥२८॥

जाणे मानव त्याच्या, स्पष्टपणालाच नांव हें ज्ञान ।

२४.

विश्वाचे ठायीं ती, समदृष्टी वदति यास कीं ज्ञान ॥२९॥

एकान्तवास शांती, इंद्रियनिग्रह तशीच दृढभक्ती ।

२५.

यांना ज्ञान म्हणावें, ऐकें राया मदीय ही उक्ती ॥३०॥

आतां ऐकें भूपा, ज्ञान असें जें तयास जे विषय ।

सांगतसें मी तुजला, ऐकुन वागें सुजाण तें काय ॥३१॥

ज्ञानापासुन मुक्तचि, संसारांतुन त्वरीत तूं होसी ।

२६.

निर्वाणपदीं पावसि, ऐकें राया मदीय बोधासी ॥३२॥

आहे अनादि साचें, इंद्रियविरहित तसेच तीन गुण ।

भोगुन पण ते वर्जुन, असतें अव्यक्त आणखी खूण ॥३३॥

इंद्रियविषयांठायीं, अवभासक नी तशींच चिन्हें हीं ।

२७.

सत्यासत्यापासुन, अलग असें ब्रह्म समज भूपा हीं ॥३४॥

धारण करि विश्वातें, जगतां व्यापक असून लिप्त नसे ।

नानापरि दिसणारें, आंतुन वरुनहि सुपूर्ण तें भासे ॥३५॥

अंधारापलिकडचें, अति सूक्ष्महि जाणण्यास तें कठिण ।

२८.

तेजाला तेजस्वी, करणारें जाणण्यास योग्यपण ॥३६॥

केवळ ज्ञानानें जें, जाणाया योग्य आणि प्राचिन तें ।

२९.

त्याला ब्रह्म म्हणावें, लक्षण हें सांगतों नृपा तूंतें ॥३७॥

ब्रह्मापासुन नाहीं, अलग असोनी असेंच अव्यक्त ।

आत्मा म्हणती त्याला, मायेपासून तो असे मुक्त ॥३८॥

तिजपासुन गुण जन्मति, ते गुण भोगी खुशाल हा आत्मा ।

३०.

मायाचालक आहे, यास्तव म्हणती तयास परमात्मा ॥३९॥

माया-देहामध्यें, तीन गुणांनीं सुबद्ध करि जीवा ।

३१.

सत्त्वगुणाची वृद्धी, वाढविते शांति तेजशीं जीवा ॥४०॥

समजे रजोगुणाला, शांती नसणें नि लोभप्रवृत्ती ।

दुसर्‍याचा उत्कर्षहि, सोसत नाहीं अशीच प्रवृत्ती ॥४१॥

समजे तमोगुणाचें, प्रमाद मोहप्रवृत्ति अज्ञान ।

३२.

ऐसे धर्म तयाला, असती हे भक्तराजसा जाण ॥४२॥

सत्त्वगुणानें राया, सुख आणिक ज्ञान लाभतें जाण ।

३३.

कर्म करावें ऐसी, बुद्धी होते रजोगुणें जाण ॥४३॥

निद्रा आळस गुण हे, वाढति राया तमोगुणें दोनी ।

तीन गुणांचें लक्षण, कथितों तुजला सुभक्त हो ज्ञानी ॥४४॥

सत्त्वरजादि तम हे, तीनी गुण वाढती क्रमें काय ।

मुक्ती संसृति दुर्गति, मानव पावे म्हणून कर काय ॥४५॥

सत्त्वगुणांनीं युक्‍तचि, व्हावें हें बोधितों तुला राजा ।

३४.

सर्वव्यापक आहे, जाणुन मजला सुभावसा राजा ॥४६॥

अव्यभिचारी भक्ती, करुनी राजा सुखी सदा व्हावें ।

३५-३८.

अग्नी सूर्य नि इंद्रां, तारागण नी सुविद्य द्विज पावे ॥४७॥

तेजस्वी असती, ते समजे ज्ञानें सुपूर्ण राया ते ।

जगताचा उत्पादक, नाशज आहें तसाच मी त्यातें ॥४८॥

औषधि विश्वहि युक्‍तचि, करितों मी सांगतोंहि तें समजें ।

राहे जठराग्नी नी, इंद्रियं सारीं तपामधें साजे ॥४९॥

पुण्य नि पातक दोनी, रहितचि करुनी सुभोग भोगीं मी ।

ऐशा उपदेशातें, जाणाया सांगतों नृपा नामी ॥५०॥

विधि-हरि हर-गौरी, गणपति मी कीं समस्त देव असे ।

३९.

माझ्या अंशापासुन, झाले इंद्रादि लोकपाल असे ॥५१॥

ज्या ज्या रुपीं माझी, करिती पूजा समस्त जन सारे ।

४०.

त्या-त्यापरि मी त्यांना, सुभक्‍तियोगें सुरुपसे बा रे ॥५२॥

क्षेत्रज्ञाता ज्ञान नि, ज्ञेय हिं सारीं समस्त मीं श्रविलीं ।

उत्तम प्रश्नांपरि मी, सुलभ अशीं उत्तरें नृपा दिधलीं ॥५३॥

क्षेत्रादिक विषयांचा, प्रसंग नववा सुपूर्ण सिद्धीस ।

४१.

गेला पुढेंचि सांगें, गणेशगीता प्रसंग दशमास ॥५४॥

कवनें करुन माला, नवरत्‍नांची सुगुंफिली साची ।

मोरेश्वरसुत अर्पी, गणेशकंठीं सुभक्‍तिनें तेची ॥५५॥

वंदुन गजाननासी, वदतों राजा वरेण्य तें काय ।

मजला नारद यांनीं, कथिल्या विभुती बहूत ये ठाय ॥१॥

त्या सार्‍या विभुतींना, जाणतसें मी प्रभू-वरा देवा ।

१.

आणखि कांहीं असती, माहित नसती तयांस त्या देवा ॥२॥

आपण सार्‍या विभुती, जाणतसां त्या कथा मला प्रभुजी ।

२.

त्यांतिल सर्वव्यापक, विभुती ती दाखवा मशीं प्रभुजी ॥३॥

गणपति वदे नृपाला, माझे ठायीं चराचरा पाहें ।

पूर्वीं न पाहिलेले, दिव्य चमत्कार दृश्य तें पाहें ॥४॥

नानाविध भरित असें, उत्तमसें विश्वरुप दाखवितों ।

३.

पाहें नृपाळ माझें, रुप कसें तें पहा असें म्हणतों ॥५॥

आहेत चर्मचक्षू, त्यांनीं न दिसे मदीय ती विभुती ।

४.

ज्ञानाच्या चक्षूंनीं, पाहें म्हणजे दिसेल ती विभुती ॥६॥

ब्रह्मा म्हणे मुनींना, ज्ञानाच्या चक्षुंनीं बघें गणेशास ।

५.

पाहें वरेण्य भूपति, कैसें तें विश्वरुप तो खास ॥७॥

वदनें असंख्य असती, कर असती ते असंख्यही ज्यास ।

अंगीं सुगंध-लेपन, भूषण वसनें असंख्य हीं ज्यास ॥८॥

कंठीं असंख्य माळा, नेत्र तसे तेज कोटि सूर्याचे ।

६।७.

असती असंख्य अयुधें, लोकहि तीनी रुपांत ते साचे ॥९॥

ऐशा रुपास पाहुन, भूपति वदतो प्रभूस हे ईशा ।

८.

त्वद्देहीं बघतों मी, देव ऋषी पितरवृंद जगदीशा ॥१०॥

नानाविध अर्थांनीं, युक्‍त असे सप्त ते मुनी पाहें ।

९.

तितकेच गिरि नीरधी, पाताळें नी द्विपांस मी पाहें ॥११॥

पृथ्वी अकाश स्वर्ग नि, मानव राक्षस तसेच उरगांस ।

१०.

ब्रह्मा विष्णू शिवही, पाहे सुर इंद्र आणि प्राण्यांस ॥१२॥

शिर-भुज-अनंत युक्‍तचि, अग्नी इव प्रखर तेज असें ।

११.

ईशा अनादि आदी, अगण्य रुपीं अशीं मला भासे ॥१३॥

कुंडल किरीटधारक, वक्षस्थल स्थूल-रुप आनंदी ।

१२.

बघतां भय वाटे कीं, श्रेष्ठ असें रुप पाहिलें नगदी ॥१४॥

सुरवर विद्याधर नी, मुनि मानव यक्ष आणि गंधर्व ।

१३.

नर्तकि किन्नर आदी, सेवेति अपुल्या रुपास ते सर्व ॥१५॥

वसु रुद्र रवी अयंची, तत्गणवृंदीं नि सिद्ध साध्य असे ।

१४.

सेविति पाहति मोदें, ऐशा रुपास मीहि पाहतसें ॥१६॥

ज्ञाता अक्षर वेद्यहि, रक्षक पालक असेच धर्माचे ।

१५.

पृथ्वी दिशा नि स्वर्गा, पाताळें व्याप्‍त असुन शेष रुपांचे ॥१७॥

दर्शन घडलें मजला, आणिक दिसलें पुढें मला काय ।

कथितों प्रभूवरा मी, ऐकावें रुपवर्णना काय ॥१८॥

दाढा अनेक असती, अनेक विद्या निपूण रुप असें ।

१६.

पाहुन समस्त लोकहि, भ्याले नी त्यापरीच भीत असे ॥१९॥

प्रलयाच्या अग्नी इव, तेजस्वी तें त्वदीय मुख आहे ।

शिर हें जटील ऐसें, आकाशा लागलें असें पाहें ॥२०॥

पाहुन भ्रमीत झालों, आणखि पाहें नगादि सुर नाग ।

तैसे खल तव उदरीं, राहुनि योनीं अनेक तव आंग ॥२१॥

यापरि अंतीं लीनचि, होती सारे त्वदीय ठायातें ।

१७-१८.

जलिं जल मिळतां होतें, लीन तसें कीं समस्तसें तूंतें ॥२२॥

अग्नी यम इंद्रादी, निऋति वायू वरुण त्वद्रूपें ।

१९.

तैशीं कुबेर रवि शशि, जग सारें ईशनादि त्वद्रूपें ।

यास्तव नमितों देवा, प्रसाद करणें सुदान मज द्या हें ।

२०.

अपुल्या इच्छा लीला, कळण्याविषयीं समर्थ नच आहे ॥२४॥

आतां विराटरुपा, गुप्त करुनी धरा प्रथम रुप ।

यास्तव त्वच्चरणांसी, लीन असा मी सुदास हा भूप ॥२५॥

भूपति वरेण्य म्हणतो, ईशा मज ज्ञानचक्षु हे दिधले ।

२१-२२.

त्याच्या योगें उग्रस, रुप असें हें खरोखरी दिसलें ॥२६॥

सनकादिक नारद हे, बघते झाले कृपाप्रसादेंच ।

२३.

गणपति म्हणे वरेण्या, माझें हें विश्वरुप पूर्वीच ॥२७॥

असती अयोगि जन जे, त्यांना माझें दिसे न रुप असें ।

पुढती ऐकें राया, कथितों त्यांनींहि पाहिलें ऐसें ॥२८॥

होते दाते तपिनी, आणिक ते वेदशास्त्रकूशलही ।

२४.

दिसलें नाहीं त्यांना, जाणें हें भक्त राजसा तूंही ॥२९॥

भक्तीनें मम रुपा, बघणें नी जाणणेंच शक्य असे ।

२५.

यास्तव मग साध्य असे, रुप बघे भक्त-राव भूप असें ॥३०॥

माझा भक्‍त असूनी, संगरहितसा त्यजीत क्रोधासी ।

कर्म करुनियां माते, अर्पी सर्वत्रसा मदिय वासी ॥३१॥

जो सार्‍या भूतांना, समदृष्टीनें बघे सदा खास ।

माझेसंनिध येतो, त्याला घडतो सदैव मम वास ॥३२॥

अष्टाध्यायीं कथिलें, माझें हें विश्वरुपदर्शन हें ।

२६.

ऐकें राया पुढती, क्षेत्रज्ञाचें कथानका तूं हें ॥३३॥

मोरेश्वसुत वेंची, कवनें सुमनें करुन कुसुमांसी ।

अर्पी अपुले शिरसीं, आवडिनें तीं रुचोत अपणांसी ॥३४॥

भूपति वरेण्य पुसतो, शुक्ल नि दुजि ती गती असे कृष्ण ।

स्पष्टपणें कैशा त्या, सांगाव्या मजसि हा असे प्रश्न ॥१॥

ब्रह्म म्हणावें कवणा, संसृति म्हणजे कशी असे काय ।

१.

कथण्यास योग्य आपण, कथणें कृपयें करुन ती काय ॥२॥

अग्नी आणिक ज्योति, असती ज्या देवता नि गतिकाल ।

गमन करावें ऐसा, योग्य असे उत्तरायणीं काल ॥३॥

इंदू आणिक ज्योती, असती ज्या देवता नि गति काल ।

२.

गमन करावें ऐसा, योग्य असे दक्षिणायनीं काल ॥४॥

शुक्लगती ती दिवसा, बोलति रात्रीं गतीस कृष्ण असे ।

चिन्हें गतीस असती, कथितों भूपा श्रवीं वदे ऐसें ॥५॥

या दोन गती क्रमानें, ब्रह्माला नी तशाच संसृतिला ।

कारण असती भूपा, यास्तव जाणें पुढील गोष्टीला ॥६॥

दृश्य असे जें आणिक, असतें अदृश्य तें परब्रह्म ।

३.

मानावें द्वयरुपें, कथितों भूपा श्रवीं असें ब्रह्म ।

पंचमहाभूतांनीं, युक्त असें जें तयास क्षर म्हणती ।

अंत तयाचा होणें, अक्षर त्यासीच नाम देताती ॥८॥

यांहून भिन्न प्राचिन, शुद्ध असें मूळ रुप तें ब्रह्म ।

४.

समजें भूपति याचें, लक्षण हें सांगतों श्रवीं ब्रह्म ॥९॥

अनेक जन्मचि येती, संसृति वदती मुनी तिला राया ।

५.

ते जन माझी पर्वा, करितच नाहीं तिथेंत ते विलया ॥१०॥

शोडष उपचारांनीं, माझी करिती उपासना भक्त ।

६.

ब्रह्मपदाला पावति, कथितों भूपा मदीय तूं भक्त ॥११॥

गंधादि पूजनानीं, होतो तो ब्रह्मरुपसा भक्‍त ।

७.

ऐसी उपासनाही, भक्‍तीपूर्वक करीतसे भक्‍त ।

आवाहन आसन नी, ध्यान तसें स्नान पंचरसयुक्‍त ।

८.

त्यांची इच्छापूर्ती, करितों यास्तव सुपूजनीं सक्‍त ॥१३॥

अंतःकरणापासुन, स्थीर मनानें करीत पूजन ते ।

९.

किंवा फलपुष्पांनीं, पूजन करिती मदीय पूजक ते ॥१४॥

इच्छित मनोरथातें, पावति सारे मदीय भक्‍त असे ।

येणेंपरि यत्‍नानें, पूजन करिती सुइष्टफल ऐसें ॥१५॥

पूजाप्रकार असती, मुख्य असे तीन ते अगा राया ।

१०.

त्यांतिल मानसपूजा, मान्य असे सुलभशा विधाना या ॥१६॥

माझी उत्तम पूजा, करिती इच्छारहीत भक्‍तीनें ।

११.

चारीं आश्रमिं मानव, लाधति फल तें श्रवींच कर्णानें ॥१७॥

पूजा करणाराला, उत्तम सिद्धी त्वरीत ती पावे ।

माझ्याशिवाय दुसर्‍या, देवांचें करिति पूजना भावें ॥१८॥

त्यांमाजी मज द्वेषिति, त्यांना लाधेल काय फल तेंच ।

१२.

कथितों विस्तृत तुजला, भक्‍त म्हणूनी भवार्थ तें साच ॥१९॥

भक्‍तीपूर्वक विधिनें, माझी नी इतर देवता यांची ।

द्वेषित बुद्धी ठेवुन, पूजा करिती गती श्रवीं त्यांची ॥२०॥

त्यांना सहस्त्र कल्प, नरकाचें दुःख भोगणें लागे ।

परिसुनि ऐशा वृत्ता, सावधपणिं तूं नृपा पुढें वागें ॥२१॥

प्राणायामाआधीं, विधि करणें भूतशुद्धीचा राया ।

१३-१४.

नंतर प्राणायामा आसनिं अशा शुद्धशा बसे ठाया ॥२२॥

आकर्षूनि मनासी, न्यास करावा अधींच या नामें ।

१५.

अंतर-मातृक म्हणती, नंतर करणें षडंग या नामें ॥२३॥

त्यानंतर न्यासावा, मुख्य असा मूळमंत्र जपण्याचा ।

चित्ता स्थीर करुनियां, ध्यान करावें विधि जसा साचा ॥२४॥

गुरुमुखमंत्र जपावा, अर्पण करणें स्वइष्ट देवाला ।

बहुविध स्तोत्रें म्हणुनी, स्तुति करणें भक्‍तियुक्‍त पूजेला ॥२५॥

यापरि उपासना ही, माझी करितां प्रसन्न मी होतों ।

१६।१७.

अव्यय मोक्षपदाला, पावे तो भक्यराज मी कथितों ॥२६॥

जन्मा येउन प्रानी, उपासनेविण असेच तो व्यर्थ ।

भूपा ध्यानीं धरुनि, वर्ते यापरि असेंच बोधार्थ ॥२७॥

अग्नि आज्य हवि हुत, यज्ञहि तैसा तदीय तो मंत्र ।

१८.

औषधि आदि करुनी, मदीयरुपें समस्त अणुमात्र ॥२८॥

ध्याता ध्यान नि ध्येय, स्तुतिस्तोत्रें नमन आणखी एक ।

भक्ती उपासना नी, वेदत्रयीनेंच जाणणें ऐक ॥२९॥

तीतें योग्य असे जें, पुनित असे आर्य आर्यही तात ।

१९.

ते सारे मीच असें, ऐकें भूपा पुढील श्लोकांत ॥३०॥

ॐकार पावनाणिक, साक्षी प्रभु मित्र आणखी ऐक ।

गतिलय उत्पत्तीही, पोषक बीजामृता नि शरणैक ॥३१॥

आत्मा सत्‌न्यसत्, ब्रह्मचि आहे मि जाण भूपाही ।

२०।२१

यास्तव कर्मं करुन तीं, अर्पण करणें असेच आज्ञा ही ॥३२॥

चारी वर्णांतिल कीं, पुरुष असो वा तशीच ती नारी ।

२२.

माझा आश्रय सारे, करिती हें कथितसें सदाचारी ॥३३॥

मुक्‍तचि सारे होती, सु-भक्‍त ब्राह्मण तसेच होतील ।

२३.

माझीं रुपें जाणति, ते सारे नष्टकाय होतील ॥३४॥

माझी माझ्या विभुती, जन्मति कैशा मुनी नि देवांस ।

कळतसे हें राया, परि मी व्यापी समस्त जगतास ॥३५॥

जे तेजस्वी श्रेष्ठहि, या लोकीं ते विभूति असतात ।

२४।२५.

ऐसा उपासनेचा, योग तुला सांगसा कथित यांत ॥३६॥

सप्तम अध्यायासी, कवित्वरुपें सुगंधशीं कुसुमें ।

गुंफुन माला कंठीं, घाली प्रभुच्या सुभक्‍तिनें प्रेमें ॥३७॥

गणपति म्हणे वरेण्या, सांगें तुजला प्रसिद्धसा योग ।

बुद्धीयोग असे हा, ऐकें राया सुयोग हा सांग ॥१॥

गणपति म्हणे तयाला, जरि तूं घेसी कळून मम तत्त्व ।

१.

माझी ओळख होतां, मुक्तीला पावशील तें तत्त्व ॥२॥

कळण्यास योग्य ऐसें, नाहीं दुसरें सुसाध्यसें इतर ।

२.

लोकहितास्तव तुजला, सांगतसें मी श्रवीं नृपा चतुर ॥३॥

आधीं प्रकृति माझी, जाणावी नी मलाहि जाणावें ।

३.

माझें ज्ञान तुला तें, होतां विज्ञानरुप धन पावे ॥४॥

अग्नी अकाश वायू, रवि शशि आणी अहंकृती चित्त ।

४.

बुद्धि नि होता हविही, एकादश मदिय प्रकृतीच त्यां असत ॥५॥

जीवित्याला पावे, व्यापक आहे त्रिलोकिं ती साची ।

प्रकृति आहे समजे, जन्मा येणें तसेंच मरणेंची ॥६॥

ऐसें बोलति मुनि हें, ऐकें राया मदीय वचनातें ।

५।६.

सृष्टि-स्थिति-लय-पालन, होतें हें माय-पुरुष युग्मातें ॥७॥

वर्णाश्रमधर्मानें, वर्ते जो वा स्वपूर्वकर्मानें ।

७.

ऐसा तो विरळा गत, जाणतसे मदिय तत्त्व यत्‍नानें ॥८॥

केवळ मजसी पाहे, अन्यत्रहि लक्ष देत न च जो तो ।

८.

यत्‍नें करुन माझें, दर्शन घेई सदैव योगी तो ॥९॥

जगतीं सुगंधरुपें, अग्नीमाजी सतेज रुपानें ।

९.

उदकीं रसरुपानें, सूर्याठायीं बघे प्रकाशानें ॥१०॥

येणेंपरि जो पाहे, बुद्धीदिक नी समस्त वस्तूंत ।

असती धर्म तसतसे, जाणे तो मदिय रुपसें बघत ॥११॥

माझेपासुन झाले, जनित असे ते विकार बा तीन ।

१०.

त्यांचे ठायीं मजला, पाहतसे योगिराज तो लीन ॥१२॥

मायेनें मोहित जे, पापीजन ते मला न ओळखती ।

११.

माझी तीन विकारी, प्रकृति ते तीन लोक भुलताती ॥१३॥

जो तत्त्व मदिय जाणुन, मुक्तहि होतो नृपावरा योगी ।

१२.

बहु जन्मांनीं जाणुन, मोहाला सोडितो असा योगी ।

जे अन्य देव भजती, ते जाति त्या तदीय लोकांस ।

ज्या बुद्धीनें मजसी, भजती त्यांची सुपूर्ण करि आस ॥१५॥

मी सर्वांना जाणें, परंतु मजला कुणीहि न जाणे ।

ऐसी जनरीतीही, कथितों भूपा तुला तिही जाणें ॥१६॥

अव्यक्त असा जो मी, व्यक्तहि होतां न जाणती मजला ।

१३।१४.

ते काम मोहव्यापक, असती मानव कथीत हें तुजला ॥१७॥

तैसेंच पापकर्मी, अज्ञानी असति त्यांस प्रत्यक्ष ।

१५.

न दिसे त्यांना मी कीं, जाणें भपा श्रवार्थ दे लक्ष ॥१८॥

जो भक्तियुक्त असुनी, मदीय स्मरुनी त्यजीतसे प्राण ।

१६.

त्याला मदिय कृपेनें, जन्म नसे आणखी नृपा जाण ॥१९॥

ज्या ज्या देवा स्मरतो, त्या त्या लोकाप्रतीच तो प्राणी ।

१७.

जातो भूपति ऐकें, मदिय असेही खरोखरी वाणी ॥२०॥

रुपें अनेक नटतो, रुचिर अशा त्या रुपास कीं ध्यावें ।

ज्यापरि अनेक सरिता, मिळती सिंधूस ऐक्यजल व्हावें ॥२१॥

कवणहि मार्गे जावें, ध्यावें मजला सुभक्तिनें नित्य ।

१८.

पावे मदीय स्थाना, हें जाणोनी सुबोधसा सत्य ॥२२॥

ब्रह्मा विष्णू शिव नी, इंद्रालाही भजोन त्या लोकीं ।

जातो परंतु परते, सरतां पुण्यास जनुन ये लोकीं ॥२३॥

भजतां मजला भावें, मज लोकाला त्वरीत ये भक्त ।

१९.

परते नच या लोकीं, राहे तेथें सदैव हो मुक्त ॥२४॥

जो भक्तीनें मजला, भजतो त्याचाच योग नी क्षेम ।

२०.

चालविं सदैव भूपा, हें आहे मदिय कार्य नी नेम ॥२५॥

मानव जन्मुन येतां, त्याला गति असति मुख्य या दोन ।

शुक्लगती नी दुसरी, गति आहे कृष्ण नाम या दोन ॥२६॥

शुक्लगतीनें होतो, मानव हा ब्रह्मरुप साचार ।

२१.

कृष्णगतीनें जन्मुन, पुनरपि करितो जगांत संचार ॥२७॥

षष्ठम अध्यायीं मीं, कथिला भूपा सुबुद्धि हा योग ।

आतां पुढती सांगें, नाम तयाचें उपासना योग ॥२८॥

षष्ठ प्रसंग काव्यें, तीं समजावीं सुरक्त सुमनेंच ।

ध्यावीं मानुन प्रिय हीं, प्रभुंनीं ऐसीं मदीय सुमनेंच ॥२९॥

गणपति म्हणे वरेण्या, श्रौतःस्मार्तादि कर्मं करिं नित्य ।

फलइच्छारहित अशीं, मात्र करावीं सशास्त्रशीं विहित ॥१॥

न करी कर्म असा जो, योगाच्या आश्रयीं सदा योगी ।

१.

त्यापेक्षां कर्माचें, जो फल नेच्छीत श्रेष्ठसा योगी ॥२॥

योगप्राप्तीकरितां, कर्म असे योग हेंच साधन हें ।

सांगतसें भूपा हें, साध्य करायास हेतु हा आहे ॥३॥

इंद्रियनिग्रह करणें, शांती धरणें प्रमूख हे दोन ।

२.

हेतू साध्य करावे, ऐकें योगास योग्य गा जाण ॥४॥

विषयांचें चिंतन हें, करुनि करी कर्म सर्वदा जो तो ।

अपुला आपण वैरी, होतो तें तत्त्व सांगतों श्रविं तो ॥५॥

विषयांविषयीं राहे, निरिच्छ ऐसा करीतसे कर्म ।

३.

योगाची सिद्धी त्या, लाभे भूपा प्रमुखसें वर्म ॥६॥

मुक्‍ती आणिक बंधन, तैशीं द्वंद्वें अरी नि मित्र अशीं ।

४.

आत्म्याचें साहाय्य तयां, असतें नसतें अनात्मया ऐशीं ॥७॥

सुख दुःख साधु मानव, आणिक शत्रू तसेच मित्र अशीं ।

काष्टस्सुवर्ण आणिक, द्वेषी उद्विग्नमान युग्म अशीं ॥८॥

इत्यादी ठायासी, समबुद्धीनेंच पाहती जे ते ।

आणिक निजात्म तैसें, असति जितेंद्रिय सुयोग्य भूपा ते ॥९॥

मोठे ज्ञानी असुनी, असती विज्ञानयुक्‍त भूपा ते ।

योगाभ्यासासाठीं, योग्य निरंतर सुदक्ष असती ते ॥१०॥

योगाभ्यासासाठीं, निषिद्ध सांगें स्थळें नृपा ऐक ।

५-६

चित्त व्यग्र बुभुक्षित, व्याकुळ तापस श्रमीक नर ऐक ॥११॥

अतिशीत उष्ण काळीं, योगासी समय योग्य नाहींत ।

७.

योगासि योग्य नच जल, वायू वन्ही समीपसा प्रांत ॥१२॥

जेथें ध्वनि ऐकाया, येतो स्थल नी श्मशान गो-स्थान ।

भिंतीसमीप आणिक, शुष्क-तरु ध्वनिसयुक्तसें स्थान ॥१३॥

अग्नी वापी नदि नी, वारुळ संनिध करुं नये योग ।

८-९.

मोठा पडीत वाडा, पिशाच्च वसती करुं नये योग ॥१४॥

योगाभ्यासक याला, कळलें नाहीं वरील ते दोष ।

त्याला विकार होती, ऐक वरेण्या कथीतसें दोष ॥१५॥

वाटे शरीर जड हें, ज्वर आला कीं मनास विस्मरण ।

१०.

तैसेंच मांद्य आलें, वाचा बसली बधीर हो कर्ण ॥१६॥

यास्तव योगाभ्यासक, यांनीं जर दोष टाकिले नच हे ।

किंवा जरि यांविषयीं, आळस केला तरीहि सत्वर हे ॥१७॥

स्मृति-विभ्रमादि सारे, दोषहि जडती सनिश्चयें बा गा ।

११.

यास्तव सावध ऐकें, बोध असा हा अधींच हो जागा ॥१८॥

योगाभ्यासक यांनीं, बहु खाणें नी त्यजून उपवास ।

मित खाणें योग्य तया, निद्रेच्याही तशाच नियमांस ॥१९॥

इच्छा सोडुन सार्‍या, इंद्रिय-नियमन करुन वर्तावें ।

१२.

निद्रा-अहार दोनी, बेतानें ठेवुनी व वर्तावें ॥२०॥

यापरि हळुहळु शांती, मिळवावी योग्य साधनासाठीं ।

१३.

भूपा सावध ऐकें, सांगें ज्या मी पुढील त्या गोष्टी ॥२१॥

जिकडे तिकडे धावे, आवरुन मन तें त्वरीत वश करणें ।

१४.

आहे चंचल मोठें, यास्तव त्याला अधींच आवरणें ॥२२॥

येणेंपरि वर्तुन तो, योगी मिळवी सुयत्‍नशी सिद्धी ।

१५.

अपुल्यामाजी जग हें, पाहे तैसीच मूर्ति जगिं बुद्धी ॥२३॥

योगें करुन मजला, पाहे जो तो तयास मी पावें ।

१६.

तो मजला नी मीही, त्याला भूपा कधीं न विसरावें ॥२४॥

क्षुत् तृष्णादी द्वंद्वें, सुखदुःखहि तोष-द्वेष हीं राया ।

अपुल्यापरीच होती, समस्त भूतें तशीच मम काया ॥२५॥

ऐसा योगी मजला, सर्वव्यापक असे सदा पाहें ।

१७-१८.

मत्‌ठायीं भाव असा, जाणुन ब्रह्मादि वंद्य तो हो हें ॥२६॥

भूपति वरेण्य पुसतो, गणपतिसी प्रश्न आणखी जे ते ।

योग-द्वय साधाया, कठिण असें वाटतें प्रभू मातें ॥२७॥

मन हें चंचल आहे, निग्रह करणें बहूत यास्तव हें ।

१९.

पुसतो सुलीन वाचे, व्हावें कैसें मला कथा तें हें ॥२८॥

गणपति म्हणे वरेण्या, मन अवराया बहूत तें कठिण ।

ऐशा मनास अवरुनि, जो तो होतो स्व-मुक्त भव जाण ॥२९॥

अरघट्ट घडयाळाइव, चाले भवचक्र या जगामाजी ।

२०.

अवरुन मनास होतो, योगी हा पूज्य मानवां गाजी ॥३०॥

विषयी करवे ज्याला, कीलक त्याला स्व-कर्म जें त्यातें ।

२१.

ऐशा भवचक्रासी, तोडाया योग्य नरच कामुक ते ॥३१॥

चंचल मन जिंकाया, संतांचि संगति नि वैराग्य ।

गुरुचा प्रसाद आणिक, भोगाविषयीं निरिच्छ तो योग्य ॥३२॥

अतिशय दुःखद स्थितिही, मन जिंकाया अणीक कारण ती ।

२२.

होतें भूपति ऐकें, इतुक्या गोष्टी सुयोग्यशा होती ॥३३॥

किंवा अभ्यासानें, वश करणें योग-सिद्धिसी मन हें ।

२३.

मन आवरल्यावांचुन, दुर्लभ आहेच योगप्राप्ति हे ॥३४॥

वरेण्य भूपति वदतो, हे देवा योगभ्रष्ट जे होती ।

त्याला कवणा लोकीं, प्राप्ती होते तशीच गति प्राप्ती ॥३५॥

कैसी फलप्राप्ती तया, होते हे प्रश्न संशयी मतिनें ।

२४.

पुसतो सुलीन होउन, निरसा हे बुद्धियुक्तशा स्वमनें ॥३६॥

गणपति म्हणे वरेण्या, योगी होतो स्व-भ्रष्ट कर्मांसी ।

उत्तम देह धरुनियां, स्वर्गाचे भोग भोगुनीच इहवासी ॥३७॥

उत्तम कुलांत जन्मति, योगी ऐसे नृपा गती त्यांसी ।

२५-२६.

नंतर पूर्वी स्वीकृत, कर्मापरि योगि योग्य पुण्यासी ॥३८॥

नरकीं कधीं न जाती, ऐकें भूपा पुढील कथनासी ।

विधियुक्त कर्म करि जो, सु-तपी ज्ञानी बहूतसा यासी ॥३९॥

याहुन श्रेष्ठच योगी, अत्युत्तम भक्ति-युक्तसा भक्त ।

२७.

ऐसी योगप्रशंसा, कथिली पंचम तुला समासांत ॥४०॥

पंचम माला अर्पीं, प्रभु-कंठासी करुन कवनांची ।

सेवावी दासाची, प्रियकर वाटो प्रभूस ते साची ॥४१॥

हे देवा आपण जें, त्यागावें नी स्वकर्म करण्यास ।

ऐसें दोनींविषयीं, सांगितलें तें मला कळायास ॥१॥

कळलें दोनींविषयीं, परंतु त्यांतिल सुयोग्यसें सांगें ।

१.

श्रेयस्कर तें असुनी, निश्चितसें एक ठरवुनी वागें ॥२॥

देव म्हणे नृपनाथा, कर्मांचा त्याग आणि स्वीकार ।

२.

मोक्षास साधनें हीं, योग्य परंतू करीन स्वीकार ॥३॥

जो भेदबुद्धिपासुन, होणारें दुःख सोशितो सारें ।

न करि द्वेष नि इच्छा, तो त्यागी सौख्य सर्वदा सारें ॥४॥

बंधापासुन होतो, तत्कालीं मुक्‍त मनुज हे राया ।

३.

ऐकें पुढील गोष्टी, त्यापरि वागें सुबोध परिसे या ॥५॥

अल्पसमंजस आणिक, अज्ञानी त्याग आणि स्वीकार ।

मानिति फलेंहि त्यांचीं, अलग अशीं असति जाण साचार ॥६॥

असति समंजस मानव, दोनींतुन एक मानिती प्रमुख ।

४.

वर्तति त्यापरि भूपा, मिळविति फल हें तसेंच हें देख ॥७॥

जें फल त्यागापासुन, मिळतें तें योग साधुनी मिळतें ।

५.

योगास कर्मसंग्रह, म्हणती तो योग जाण तो त्यातें ॥८॥

कर्माच्या त्यागाला , ज्ञाते म्हणती न त्यास संन्यास ।

इच्छारहीत कर्मे, करितो त्यालाच वदति संन्यास ॥९॥

येणेंपरि वर्ते जो, तो होतो ब्रह्मरुपसा योगी ।

६.

ज्ञात्यांचें हें आहे, सांगे मत तें सुभक्त तुजलागीं ॥१०॥

योगाविषयीं उत्सुक, आत्मा केला तदर्थ वश ज्यानें ।

चित्ताची शुद्धी नी, जिंकुन इंद्रियं समस्तही त्यानें ॥११॥

केलें कर्म तयानें, अलिप्त राहे करुन कर्मांसी ।

७.

ज्ञाते तयास म्हणती, मीही म्हणतों तयास संन्यासी ॥१२॥

जे कर्म करुन आपण, केलें आहे असें न मानीती ।

मन आणिक इंद्रियें हीं, एकादश तीं स्वकर्म करिताती ॥१३॥

ऐसा जो वागे तो, भूपा समजें तयास तूं योगी ।

८.

तो तत्त्वविदहि असतो, विशेष गुण-युक्तसा असे योगी ॥१४॥

इंद्रियकृत कर्माला, जो अर्पी तो करुन कर्मासी ।

नोहे लिप्त तयाला, ज्ञाते म्हणतात यास संन्यासी ॥१५॥

सूर्याचें बिंब जसें, दिसतें उदकामधेंच सर्वांसी ।

९.

उदका लिप्त न होई, तैसा मिश्रित सुपुण्य अघ ऐसी ॥१६॥

केवळ योगी जन जे, इच्छा सोडून स्वबुद्धि शुद्ध अशी ।

धारण करुन ते हे, याच प्रकारें करुन कर्माशीं ॥१७॥

काया वाचा बुद्धी, कर्मेंद्रियं नी मनेंचि कर्मांसी ।

१०.

करिती योगीजन जे, कथितों भूपा तुला कळायासी ॥१८॥

जो योगहीन मानव, फलइच्छेनें करीतसे कर्म ।

११.

तो कर्मबद्ध होतो, दुःखानें पावतो कथीं वर्म ॥१९॥

स्वमनें योगी त्यजुनी, सारीं कर्में सुखास तो मिळवी ।

१२.

उत्तम नगरीं राहून, अपुल्यापरि तो जनांसही शिकवी ॥२०॥

मीही कोणा ठायीं, कर्तृत्वादी क्रिया न निर्माण ।

संपर्क तया बीजा, केल्या गोष्टी कदापि न च जाण ॥२१॥

शक्‍तींच्या योगानें, घडती गोष्टी अशा सहाजीक ।

१३.

अवधान पुढें द्यावें, प्रियकर भक्‍ता सुबोध हा ऐक ॥२२॥

मी विभु आहें भूपा, कोणाच्याही शिवें न पुण्यास ।

तैसेंच पाप न शिवे, कथितों भक्‍ता तुला कळायास ॥२३॥

मोहानें मोहित ते, अज्ञानें मूढ होति मोहित वा ।

१४.

नसती समर्थ राया, समजाया वरिल बोध अह उणवा ॥२४॥

ज्याचें आत्म्यावरचें, विवेक करुनीच नष्ट अज्ञान ।

१५.

होतें असेंच त्याचें, सूर्यापरि तें विकासतें ज्ञान ॥२५॥

ज्यांची माझे ठायीं, निष्ठा असते सदैव चित्तांत ।

१६.

माझे ठायीं ज्ञानें, रत असती ते अजन्म होतात ॥२६॥

विज्ञान-युक्त ज्ञानी, पाहति गो गजादि श्वानास ।

तैसेच पाहती ते, द्विज चांडालहि समस्त जातींस ॥२७॥

ऐसे ज्ञानि महात्मे, मानावे वा तसेच पंडित ते ।

१७.

गणपति वदती भूपा, ऐकें पुढती सुजाण बोधातें ॥२८॥

दोषरहितसे असुनी, सर्वत्रहि ते समान जो बघत ।

१८.

मिळविति ब्रह्मास अशा, त्यांना हें विश्व सर्व वश होत ॥२९॥

ऐसा मानव साधी, जीवन्मुक्ती करुन वर्तन हें ।

त्यातें योगि म्हणावें, जाणें भूपा सुबोध वचनीं हें ॥३०॥

सम-बुद्धीचा असतो, जाणुन ब्रह्मास आश्रया करि जो ।

आवडती नावडती, प्राप्ती होतां समान मानी जो ॥३१॥

त्याची बुद्धि न पावे, हर्षातें वा तसेंच द्वेषातें ।

१९.

कथितों सुबोध तूंतें, ठेवुन चित्तांत वागणें सुमतें ॥३२॥

भूपति वरेण्य पुसतो, त्रैलोकीं बा तसेंच सुरलोकीं ।

काय असें सौख्यातें, सांगा देवा कृपा करा भाकी ॥३३॥

कारण आपण आहां, समस्त विद्या सुपूर्णशा ज्ञाते ।

२०.

यास्तव विनवीं देवा, प्रश्न करा उघडासा कळायातें ॥३४॥

गणपति म्हणे वरेण्या, असती जे स्वात्मठायिं आसक्‍त ।

तैसेच तुष्ट असती, मुदितहि असती सुखांत अनुरक्त ॥३५॥

त्यांचे सुखनाशातें, पावत नाहीं नृपा असें समजें ।

२१.

जें सुख विषयांमाजी, तात्कालिकसें परंतु नच समजे ॥३६॥

विषयांपासुन सौख्यें, होती तीं जनन नाशशीं युक्त ।

२२.

दुःखाकारण होती, यास्तव ज्ञाते न होति आसक्त ॥३७॥

कायेपासुन क्रोधा, दूर करी जो तयास जिंकाया ।

२३.

य‍त्‍न करी तो होतो, पात्र सुखा त्या चिरायु भोगाया ॥३८॥

निष्ठा हृदयीं झाली, ज्ञानानें जो प्रकाश हृदयांत ।

पाडी तसाच गेला, संशय ज्याचा विरुन हृदयांत ॥३९॥

जो सर्वां भूतांचें, हित करितो तो सदैव ब्रह्मपदा ।

२४.

मिळवी सत्वर जो त्या, म्हणणें ज्ञाता नृपाळ हेच सदा ॥४०॥

शम-दम-युक्त असूनी, कामादिक शत्रु जिंकले साही ।

२५.

आत्मज्ञानी शोभति, ब्रह्मपदीं ते सुयोग्यसे पाहीं ॥४१॥

सोडुन समस्त विषयां, असनावरि बैसुनी वरी नजर ।

२६.

लावुन बैसे त्याला, प्राणायामक सुनाम मान्यवर ॥४२॥

प्राणापाना यांचा, रोध असे त्यास नाम शास्त्रांत ।

२७.

ऋषि प्राणायाम असे, म्हणती त्यांचे प्रकार त्री असत ॥४३॥

उत्तम मध्यम लघु हे, प्राणायामा प्रकार ते तीन ।

२८.

बारावर्णी भेदां, लघु म्हणती योगशास्त्रिं ते निपुण ॥४४॥

चोविसवर्णी मध्यम, उत्तम आहेत वर्ण छत्तीस ।

२९.

ज्यांत अशा यामांसी, करिती ते पावतीच सिद्धीस ॥४५॥

सिंह व्याघ्र मतंगज, यांना करिती सुलीन मानव ते ।

३०.

प्राणापानां यांना, साध्य करावें तयापरी त्यातें ॥४६॥

जैसे सिंहादिक ते, वश केले कीं न पीडिती कवणा ।

३१.

प्राणायामें दोनी, अघ दाहुन रक्षिती तनु जाणा ॥४७॥

जैसें उपरी वरती, चढुनी जावें अनुक्रमें पाथें ।

३२.

तैसे वायुहि दोनी, वश करणें हें उचीतसें येथें ॥४८॥

पूरक रेचक कुंभक, करुनी वायू प्रमूखशा नाडीं ।

अभ्यासावें भूपा, तीनहि जाणुन घेइ त्या नाडीं ॥४९॥

प्राणापानें कळती, भूत भविष्यहि समस्त या गोष्टी ।

३३.

ऐसा ज्ञाता होतो, भूपा ऐकें प्रसिद्ध ये सृष्टीं ॥५०॥

द्वादशवर्णीं उत्तम, प्राणायामास योजिती योगी ।

३४.

एकागर दोन अशा, सिद्धिसी धारणा करित योगी ॥५१॥

साधे योग तयांना, म्हणुनी योगीश धारणा नित्य ।

अभ्यासतात यास्तव, ऐकें भूपा सुभक्तिनें योग्य ॥५२॥

योग असा साधुन तो, त्रिकाळ गोष्टी घटीतशा जाणें ।

३५.

त्रैलोक्य त्यांस वश तें, होतें हें योग साधुनी जाणे ॥५३॥

ऐसे योगी असती, जग सारें ब्रह्मरुप चित्तांत ।

मानिति सदैव भूपा, ऐकें त्यांची स्थिती करीं श्रूत ॥५४॥

संन्यास योग दोनी, समान देती फळें अशीं मनुजा ।

३६.

ऐकें पुढील बोधा, सांगतसें तूं सुभक्तसा ओजा ॥५५॥

त्रैलोक्याचा स्वामी, व्यापुन आहें तयास मी एक ।

कर्मांचें फल दाता, हितकर्ताही जगांत मी एक ॥५६॥

ऐसें जाणुन मजला, जो भजतो तो सदैव भूपा हे ।

३७.

तो मुक्‍तीला पावे, सांगतसें मी तुलाच गीता हें ॥५७॥

चौथा प्रसंग यासी, नाम असे वैधयोग संन्यास ।

झाला पूर्ण असे हा, गणपति सांगे सुभक्‍त भूपास ॥५८॥

नमुनी सज्जन यांना, कथिली रचुनी स्वकाव्य ही गीता ।

चौथा प्रसंग येथें, समाप्त झाला गणेशशी गीता ॥५९॥

मोरेश्वरचरणाला, रचुनी अर्पीं यथामती गीतें ।

मोरेश्वरसुत म्हणतो, मानुनि घ्यावीं यथारुची शीतें ॥६०॥

गणेशपुराण यांतिल, गणेशगीता प्रसंग हा तिसरा ।

सूत मुनींना सांगति, गणपति सांगे नृपाल या तिसरा ॥१॥

गणपति म्हणे वरेण्या, पूर्वी जी प्रथम होत उत्पत्ती ।

१.

त्या वेळीं त्रिगुणात्मक, ब्रह्मा विष्णू महेश हे होती ॥२॥

ज्या योगानें तीनहि, मूर्ती होती जगांत निर्माण ।

त्या योगानें तीनहि, गुण वसती हरि हरादि विधि जाण ॥३॥

ऐसा विष्णू जाणुन, त्यासी जो मीं निवेदिला योग ।

विष्णूपासुन रविला, त्यापुढती त्या सुतास कथिं योग ॥४॥

वैवस्वत विष्णूचा, सूत असे त्या मनू असें म्हणती ।

त्यापासुन ऐकूनि तो, योग पुढें कीं मनी जगा कथिती ॥५॥

विज्ञानप्रतिपादन हा, योग असे तो परंपरा येत ।

२.

कथितों वरेण्य भूपा, प्रियकर माझा सुभक्त तूं होत ॥६॥

कालगतीनें भूपा, विश्वासासी तसाच श्रद्धेस ।

३.

झाला अपात्र म्हणुनी, गुप्तच होता बहूत तो दिवस ॥७॥

यापरि गुप्त असे तो, योग तुला सांगतों श्रवीं राया ।

हितकर फार असूनी, वेदांचें सार सर्व आहे या ॥८॥

पूर्वी तुजला कथिला, होता तो योग सांगतों ऐक ।

४.

झाला स्तब्धच भूपति, ऐकून ऐसें सुभाष्य क्षण एक ॥९॥

पुसतो भूपति प्रभुला, सुलीन वाचे पुढील प्रश्नांनीं ।

अपुला जन्महि झाला, श्रविलें मीं लिंगगर्भ या स्थानीं ॥१०॥

ऐसें असून म्हणतां, पूर्वी हा योग विष्णुला कथिला ।

५.

गूढार्थ स्पष्ट करुनी, म्हणतां हा सांगणें प्रभू मजला ॥११॥

गणपति भूपा सांगे, मज तुज झाले अनेक ते जन्म ।

६.

तुजला स्मरतच नाहीं, मजला स्मरती समस्त ते जन्म ॥१२॥

विष्णूआदी करुनी, मजपासुन ते समस्त सुर होती ।

७.

युगिं युगिं जन्मा येती, अंतरबाह्यहि मदीय ते विरती ॥१३॥

श्रेष्ठ असा ब्रह्मा नी, आहे तैसाच तो महादेव ।

८.

स्थावर जंगम सारें, विश्वहि मी कीं असेंच तें सर्व ॥१४॥

जनन मरण नसे तीं, अनादि आत्मा असेच ईश्वर मी ।

९.

त्रिगुणात्मक मायेचा, आश्रय घे जनन बहुत योनी मी ॥१५॥

जेव्हां अधर्म पसरे, धर्माचा र्‍हास होतसे तेव्हां ।

१०.

साधू रक्षण करणें, दुष्टनिवारण करीतही तेव्हां ॥१६॥

यास्तव मजला लागे, जन्मुन यावें तदर्थ महिवरती ।

११.

नानाविध लीलांनीं दुष्टांचे नाश करुनि बहु रीती ॥१७॥

स्थापावें धर्माला, नाश करावा अधर्म हें कार्य ।

यास्तव अवतारुनी, भूवरि येणें तदर्थ हें राय ॥१८॥

मुनिगणसाधू यांचें, पालन करणें प्रमूख हें कार्य ।

वर्णाश्रमधर्माला, रक्षावें हें अधींच जनकार्य ॥१९॥

युगिं युगिं अवतरणें हें, जाणे जो त्या त्वरीत अवतारा ।

१२.

त्याला जन्म पुन्हा कीं, येतच नाहीं म्हणून मुक्‍त खरा ॥२०॥

ताठा ममता सोडुन, जाणे जो कर्म वीर्य ममरुपा ।

१३.

तो मुक्त सत्य होतो, जन्म न त्याला पुन्हां न ये भूपा ॥२१॥

निर्भय निरिच्छ असुनी, मजवर श्रद्धा करुन आश्रय ते ।

१४.

ज्ञानें तपेंच पावन, होउन येती समीप माझ्या ते ॥२२॥

ज्या ज्या भावें मजला, सेविति ते ज्ञानमुक्तसे योगी ।

१५.

तैशी तैशी त्यांना, फलप्राप्ती मी त्वरीतशा मार्गी ॥२३॥

माझे अनुयायी जे, होती ते मदिय मार्ग अनुसरती ।

१६.

अपुल्या व दुसर्‍यांच्या, कर्मांमाजी समानसे असती ॥२४॥

जे जे मानव करिती, या लोकीं जें सहेतुकें कर्म ।

त्या कर्मानें तोषित, इच्छितसे देव होति हें वर्म ॥२५॥

देती त्वरीत त्यांना, कर्माचें तें सुयोग्य फल राया ।

१७.

ऐकें पुढील भाषण, श्रवण करीं बा सुशांत राहुनियां ॥२६॥

सत्त्व-रज-तमापासुन, या लोकीं चार वर्ण निर्मियले ।

१८.

या वर्णांचें मिश्रण, कथितों तुजला समग्र तें पहिलें ॥२७॥

परंतु कर्मापासुन, जे गुण होती जनीत त्यांनीं ते ।

१९.

नित्य अलिप्त नि ईश्वर, मजसी बुधजन आणिक ते ॥२८॥

कर्ता आणि अकर्ता, म्हणती ऐसें अनेक नामांनीं ।

नामें प्रमूख माझीं, ऐकें भूपा सुशांत कर्णांनीं ॥२९॥

निरिच्छपणिं जो जाणे, अपुल्याला कोण आपण आहोंत ।

२०.

तो कर्मबंधनानें, होतच नाहीं सुबद्ध म्हणतात ॥३०॥

यास्तव पूर्वीचें तें, कर्म करीती मुमुक्षुजन सारे ।

कर्म प्राधान्य असें, मानिति तें तत्त्व साच भूपा रे ॥३१॥

ज्याला अज्ञानाचें, बंधन आहे सहेतुकें भव हा ।

ऐसें जाणून येतां, होतो तो मुक्‍तकारणीं या हा ॥३२॥

कारण ज्या ठायीं ते, बुद्धी कूशल महर्षिही भुलती ।

(गणेशगीता श्लोक २१ व २२)

यास्तव कर्म अकर्महि, तुजला कथितों सुबोधशा रीती ॥३३॥

कर्म अकर्म नि तिसरें, विकर्म यांचें मुमुक्षुंनीं तत्त्व ।

तिनीं समजुन घेण्या, योग्य असें सांगतों पुढें तत्त्व ॥३४॥

या तीनीं कर्मांची, आहे गति ती बहूत गंभीर ।

२३.

आहेस भक्त यास्तव, कथितों तुजला समर्थ साच तर ॥३५॥

जें ज्ञान क्रियेमाजी, अक्रियतेचें असें असे तें हें ।

अक्रिय गोष्टीमाजी, क्रिय गोष्टींचें दिसोन येतें हें ॥३६॥

ऐसें ज्ञान जयाचें, कर्म करुनिही अकर्मसें समजे ।

२४.

इहलोकांत तयांचें, कर्मापासून मुक्त तो समजे ॥३७॥

कर्मांकुर याच्या जो, कर्मारंभ करी वियोगानें ।

२५.

ज्ञाते म्हणती आहे, सक्रिय तो तत्त्वदर्शि या ज्ञानें ॥३८॥

साधनविरहित मानव, तृप्त निरंतर त्यजील फल हेतू ।

२६.

ऐसें कर्म करी जयिं, तयिं लाभे फल सुयोग्य जाणें तूं ॥३९॥

त्यागी निरिच्छ मानव, आत्मा जिंकी जरी करी कर्मे ।

२७.

त्यापासुन तरि पापी, नच होई तो करुनियां कर्मे ॥४०॥

मत्सर द्वेषहि दोनी, सोडुन हे भाव सर्वदा सम त्या ।

सिद्धि असिद्धी दोनी, मानी मानव करुन कर्मा त्या ॥४१॥

कर्म करुनियां मानव, बद्ध न होई मिळेल फळ त्यांत ।

२८.

तोषित राहे मानव, त्या योगें भूपती तुला कथित ॥४२॥

विज्ञानयुक्त ज्ञानी, सर्वस्वीं विषय मुक्तसा आहे ।

२९.

याज्ञिक कर्म तयाला, बाधक नोहे सुलीनता लाहे ॥४३॥

याज्ञिक अग्नी आणिक, होमाचे नी तसेच हवनाचे ।

अर्पिति मजला द्रव्या, ब्रह्माला पावतें नृपा साचें ॥४४॥

कारण कर्म असें तें, ब्रह्मार्पण बुद्धिनेंच तें करिती ।

३०.

यास्तव कर्माठायीं, याज्ञिक ते सर्वदा नृपा रतती ॥४५॥

कांहीं योगी दैवा, मानिति साचे तयास हा यज्ञ ।

३१.

कांहीं योगी अग्नी, ब्रह्माला रुपधारिसा यज्ञ ॥४६॥

निग्रहिरुपी अग्नी, त्यामाजी हवन इंद्रिया करिती ।

३२.

इंद्रियरुपी अग्नी, त्यामाजी विषय ते हवी देती ॥४७॥

पंचप्रान नि इंद्रियं, यांचीं कर्में समर्पिती कांहीं ।

३३.

ज्ञानें प्रकाशरुपी, आत्मा अग्नीच मानिती त्यांही ॥४८॥

द्रव्यें तपें नि कोणी, स्वाध्यायानें मदीय पूजन हें ।

३४.

करिती तसेंच यति ते, ज्ञानानें यजन करिति भूपा हें ॥४९॥

प्राणांत अपानाची, गति तैशी ती निरोधिती ज्ञानी ।

अपान वायूमध्यें, प्राणाची ती निरोधती ज्ञानी ॥५०॥

प्राणायाम म्हणावें, भूपा या नियमबद्धशा कृतिला ।

सांगेन अतां पुढें ती,ऐकें साद्यंतशा पुढें विधिला ॥५१॥

प्राणादिक वायू हे, जिंकुनि गतिचें तयांत तें हवन ।

करितात यज्ञ ऐसा, त्यायोगें पाप नाश तें करुन ॥५२॥

नाना प्रकार परिंनीं, ज्ञानी करिती बहूतसें यजन ।

३५/३६.

यज्ञीय शेष भक्षुनि, ब्रह्मपदालागिं पावती यजुन ॥५३॥

यज्ञ करित जे नाहीं, त्यांना हाही मिळेच ना लोक ।

३७.

त्यांना मिळेल कोठुन, तदितर दुसरा मिळेल का लोक ॥५४॥

वेदानें कथिलेले, कायिक वाचिक तृतीय मानसिक ।

३८.

जाणुन घेउन तीनी, करितां तूं मुक्त होसि हें ऐक ॥५५॥

सार्‍या यज्ञांमाजी, मान्य असे ज्ञानयज्ञ मज राया ।

मोक्षाला साधन तो, नाशक आहे समस्त कर्मां या ॥५६॥

नाशुन कर्मां सार्‍या, मोक्षाला ज्ञानयज्ञ नेत असे ।

३९.

यास्तव त्याला जाणुन, करणें अभ्यास सर्वदा परिसें ॥५७॥

सत्पुरुषांना वंदुन, सेवुन नंतर पुसे तयां ज्ञान ।

४०.

तत्त्वज्ञानी असती, सांगति सत्वर सुयोग्यसें ज्ञान ॥५८॥

नाना संग करी जो, सेवित नाहीं कधींच संतांस ।

४१.

तो बद्ध असा होतो, भवपाशानें सदैव हें परिस ॥५९॥

सद्‌गुण प्राप्ती होते, साधुसमागम घडे सदा राया ।

४२.

दुःखें नाशुन सारीं, इहपरलोकीं स्वहीत साधाया ॥६०॥

आहेत सुलभ सारीं, इतर तशीं साधनें करायास ।

साधुसमागम दुर्लभ, आहे यास्तव करी प्रयत्‍नास ॥६१॥

साधूंपासुन लाधे, ज्ञान खरोखर सुबोधसें राया ।

४३.

बंधन पावत नाहीं, भवपाशांनीं अनेक कर्मां या ॥६२॥

इतुकें झाल्यानंतर, ज्ञानानें सर्व भूत आत्म्यांत ।

४४.

दिसती मनुजा ऐकें पापी असुनी तरीहि तो मुक्त ॥६३॥

जैसा अग्नी भस्मचि, या लोकींच्या प्रसिद्ध वस्तूंचें ।

४५.

करितो त्यापरि तैसा, ज्ञानाग्नी हा घटीत कर्मांचें ॥६४॥

ज्ञानाइव दुसरी ती, वस्तू पावत नसेच भूपा ही ।

४६.

ज्ञानाच्या योगानें, कांहीं कालें स्वआत्मता लाही ॥६५॥

भक्‍तीयुक्‍त असा तो, इंद्रियं जिंकी तयास हो ज्ञान ।

४७.

कांहीं कालें करुनी, सत्वर मोक्षास नेतसे ज्ञान ॥६६॥

भक्‍ती श्रद्धाविरहित, संशयवृत्ती असे सदा जो तो ।

४८.

प्राप्ती कल्ल्याणाची, नाहीं नी लोक दोन अंतर तो ॥६७॥

आत्मज्ञानी रत जो, संशयवृत्ती समूळ मावळली ।

४९.

कर्मे करीत असतां, बंधनकारक न हो कदा काळीं ॥६८॥

संशयरुपी ऐसें, अंतस्थहि तो असोन अज्ञानी ।

५०.

नाश करितसे योगी, तो त्यासी ज्ञानरुप खड्‌गांनीं ॥६९॥

विज्ञानप्रतिपादन हा, गणेशगीता तृतीय अध्याय ।

संपूर्ण असे झाला, करितों अर्पण प्रभूकृपा होय ॥७०॥

कवनेंरुपी शमि ती, अर्पी प्रभुला सुलीनसा दास ।

मोरेश्वरसुत नमितों, साष्टांगें करुन पादकमलांस ॥७१॥

श्रीप्रभुगजाननाला, वरेण्य पुसतो पुढील प्रश्नास ।

१.

कथिलें ज्ञान नि कर्मा, यांतिल सांगा सुयोग्य एकास ॥१॥

गणपति म्हणे वरेण्या, सृष्टिस्थितिचे प्रकार हे कथिले ।

२.

प्रतियोग सांख्य यांना, कर्माला ते सुयोग्य विधि कथिले ॥२॥

विधिपरि कर्म न केलें, तर तो निष्क्रिय असाच होत असे ।

३.

कर्माच्या त्यागानें, त्याला सिद्धी मुळींच प्राप्त नसे ॥३॥

कर्मावांचून मानव, राहत नाहीं कदापि भूपा तो ।

४.

प्रकृतिगुणधर्मानें, सहजच घडतें स्वकर्म तो करितो ॥४॥

इंद्रियनियमन करुनि, करितो कर्मास चिंतुनी विषया ।

५.

मंदमती तो होतो, तुच्छहि होतो जगांत तो राया ॥५॥

इंद्रियनियमन करितो, मनही अवरी तयापरी जो तो ।

६.

होतो निरिच्छ योगें, करुनी कर्मास योग साधी तो ॥६॥

कर्म करुं नये ऐसें, भूपा इच्छूं नयेस यापेक्षां ।

७.

कर्मफलाची इच्छा, त्यजिणें उत्तम असेच त्यापेक्षां ॥७॥

देहस्थिति ही होते, कर्मापासून योग्य भूपा ही ।

कर्म न करितां तैसी, देहस्थिति मिळे न केव्हांही ॥८॥

मजसी कर्म न अर्पी, तो होतो बद्ध त्याच कर्मांनीं ।

कर्मीं निरिच्छ होउन, कर्माठायीं अलिप्तता मानी ॥९॥

कर्म मर्दपण करणें, ध्यानीं धरणें प्रमूख हें तत्त्व ।

८.

तुजला प्रामुख्यानें, सांगितसें हें गुपीतसें तत्त्व ॥१०॥

कर्मठ कर्म मदर्पणिं, दक्ष असे तो सुबद्ध होत नसे ।

९.

इच्छुनि कर्म करी तो, कर्मामध्येंच बद्ध होत असे ॥११॥

पूर्वी यज्ञासह ते, निर्मियले वर्ण मीं तयासंगें ।

यज्ञ करुनियां निर्मा, भूवरि आधीं प्रजाहि त्यायोगें ॥१२॥

कल्पद्रुमापरी हे, फळ देती ते सुयोग्यसें यज्ञ ।

१०.

यास्तव याज्ञिककर्मा, उत्तेजन दीधलें करुन प्राज्ञ ॥१३॥

जेथें यज्ञहि होती, तेथें येती समस्त ते देव ।

घेउन अन्नग्रासा, तोषित होती तिथेंच ते देव ॥१४॥

सुखवुन कर्मठ याज्ञिक, देती त्यांना सुयोग्यसें स्थान ।

११.

यास्तव याज्ञिककर्मा, दिधलें मीं तें तयांस प्रोत्सान ॥१५॥

तोषित होउन दिधल्या, इच्छित वस्तू सुयज्ञ कर्त्यांसी ।

मोबदला कर्त्यांनी, दिधला नाहीं सुशांत देवांसी ॥१६॥

मोबदला देती ना, यांना तस्कर असें म्हणावें कीं ।

१२.

यापरि गणेश वदती, भूपति ऐकें सुशांतचित्तें कीं ॥१७॥

हवनीय शेष अन्ना, भक्षिति ते होति कीं रहित पापी ।

१३.

अपुलेसाठिंच केवळ, पचविति तें अन्न भक्षुनी पापी ॥१८॥

विधिपासुन यज्ञाची, निपज असे तीमुळेंच देववर ।

१४.

निपजति अन्नापूर्वी, अन्नापासुन समस्त प्राणिवर ॥१९॥

विधियुक्त कर्म जनी तों, विधि आहे तो मदीय सुत आहे ।

१५.

यास्तव मी विश्वानें, यज्ञानें नी भरुन स्थित राहें ॥२०॥

अज्ञ असे जो मानव, इंद्रियसुख पावुनीच तो राहे ।

१६.

ज्ञानी मानव भूपा, भवचर्कांतुन सूटून मज पाहे ॥२१॥

अंतरबाह्यहि तृप्ती, ज्ञान्यांची ती सदैवशी असते ।

१७.

अंतरबाह्यहि आत्मा, तोषित असुनी निरिच्छमति असते ॥२२॥

कार्यांकार्यांमाजी, पाहत नाहीं शुभाशुभा कांहीं ।

१८.

त्याला जगतामाजी, साध्य नसे ही उरेच ना पाहीं ॥२३॥

कर्मावरि आसक्ती, असणें हें देत ना च गति चांग ।

१९.

यास्तव कर्म करावें, अनसक्त असे मजसि हो गतीयोग ॥२४॥

कर्मत्यागापासुन, पावति मुनि नी सुविप्र सत्‌सिद्धी ।

२०.

कर्मावरि नासक्ती, यानें साधे सुलोकशी सिद्धी ॥२५॥

स्वकर्म करणाराचें, करिती जन तें त्वरीत अनुकरन ।

२१.

मानुन प्रमाण त्यांना, त्यापरि करिती स्वयेंच आचरण ॥२६॥

२२.

कर्म करीं मी भूपा, इच्छित नाहीं सुवस्तु वा स्वर्ग ।

व्हावी प्राप्त म्हणूनी, न करीं वर्तोत जाण जनवर्ग ॥२७॥

कर्म न करिं मी भूपा, आलस्यें युक्त होउनी जेव्हां ।

२३.

वर्ण समस्तहि ध्यानीं, गुंगुनि कर्में करीतना तेव्हां ॥२८॥

ऐसें झालें असतां, औपासक नष्ट होउनी जाती ।

२४.

नाशहि पावति भूपा, केला संकर सु-वर्ण मज म्हणती ॥२९॥

कामी मानव करितो, मूढपणें तें सहेतुकें कर्म ।

२५.

उपदेश त्यास व्हावा, यास्तव ज्ञानी अहेतुकें कर्म ॥३०॥

कर्मठ कर्म करीती, मूढपणें भेदबुद्धि ते असती ।

२६.

ते बुद्धिनाश करुनी, योगानें सर्व देत कर्मे तीं ॥३१॥

कर्म करावें भूपा, फलाभिसंधी त्यजून योगानें ।

पुढती तुजसी सांगें, ऐकें राया सुशांतचित्तानें ॥३२॥

मूढपणानें करितां, भेद नि ताठा जनीत कर्में तीं ।

२७.

कर्माठायीं होतें, मीपण उपजे अशीच बुद्धी ती ॥३३॥

गुणकर्मविभागानें, जाणे जो योग विषय आत्मत्व ।

तो योगसाधनासी, पदार्थठायीं असक्त ना तत्त्व ॥३४॥

सत्त्वरजतमात्रीणीं, युक्त गुणांनीं अशी असे माया ।

२८.

तीतें मोहित होउन, फलइच्छेनें करीत कर्मा या ॥३५॥

शास्त्रावरती त्यांचा, नसतो विश्वास मुख्य कारण तें ।

२९.

स्वात्माद्रोहक होती, उल्लंघन करित नाच शास्त्रांतें ॥३६॥

ऐसेच वागती त्या, नाम असे जाण विश्ववेत्ते हें ।

तदुपरि परिसें भूपा, सुबोध करितों सुतत्त्व योगा हें ॥३७॥

ज्ञात्यांनीं नित्याचीं, कर्में करणें निमित्तशीं साचीं ।

अर्पावीं मजला तीं, माझें मी नी त्यजून मति हेची ॥३८॥

यापरि वर्ते मानव, परमगती ती त्वरीत तो पावे ।

३०.

चित्तीं धरुन ऐसें, भूपापरि त्या सदैव वर्तावें ॥३९॥

माझ्या बोधापरि ते, हेतू त्यजुनी सुवर्तती भक्‍त ।

३१.

कर्म करुनियां होती, नृपनाथा ते त्वरीत कीं मुक्‍त ॥४०॥

माझ्या बोधापरि ते, वागत नसती अजाण मानव ते ।

३२.

मम अरि जाणावे ते, होती मतिनष्ट भ्रष्ट आदि मानव ते ॥४१॥

ज्ञानेंयुक्‍त असुनहि, प्रकृतिपरि कर्म करुनिया राहे ।

३३.

प्रकृति प्रचीत पावे, त्यांची श्रद्धा अजाणशी आहे ॥४२॥

जे विषय इंद्रियांचे, त्यांमाजी काम क्रोध अदि असती ।

३४.

होऊं नयेच वश त्या, जीवात्मा नाश कारणा होती ॥४३॥

परधर्म दिसे सुगुणी, स्वीकृत करणें घडेच पापद हें ।

दिसतो स्वधर्म अगुणी, आचरणें तें सुपुण्यदायक हें ॥४४॥

स्वधर्म पाळुन भूपा, मरणें हें स्वर्गलोकिं हितकारी ।

परधर्म पाळुनी तो, मरणें हें अन्य लोकिं भयकारी ॥४५॥

यास्तव परधर्माला, अनुसरणें हें अयोग्य भूपा हें ।

३५.

स्वधर्मपालन करणें, योग्य असें बोधितों तुला मी हें ॥४६॥

भूपति वरेण्य यानें, पुशिलें प्रभुला मुनीस सुत सांगे ।

मुनिगण ऐकति प्रश्ना, ठेविति चित्तास त्यास्वयें जागें ॥४७॥

इच्छा नसतां होते, दुष्कर्माची बळेंच ती इच्छा ॥४८॥

३६.

कोण करवितो देवा, सांगें हें स्पष्टही असे इच्छा ॥४८॥

गणपति म्हणे वरेण्या, रज तम गुण हे अनुक्रमें जनिते ।

कामक्रोधादिक हे, मोठे पापी जनांस वशकर्ते ॥४९॥

तसले प्रकार परि ते, कर्म करविती म्हणून ते दोनी ।

३७.

अपुले द्वेषी शत्रू, ऐसें त्यांना सुनिश्चयें मानी ॥५०॥

माया जशी जगाला, बाष्प तसा उदक व्यापुनी राहे ।

३८.

वर्षा ऋतूंत रविला, व्याप्त जसा मेघ काम हा आहे ॥५१॥

इच्छात्मक काम असे, शूर जवा द्वेषकारि गुण पाहे ।

३९.

तैसाच पोषणाला, कठिण असे ज्ञान झाकुनी राहे ॥५२॥

मन बुद्धि इंद्रियांच्या, काम वसे आश्रयास भूपा तो ।

४०.

त्यांच्या साह्यें करुनी, मति नासुनि भुलवि काम ज्ञाना तो ॥५३॥

मन इंद्रियेंहि सारीं, नियमन करि नी अधींच विज्ञान ।

४१.

पापी काम तयांना, नाशक तो जिंकणेंच त्या म्हणुन ॥५४॥

इंद्रिय मन बुद्धी नी, आत्मा यांची अनुक्रमें आहे ।

ओळख होणें दुर्घट, जाणें हें तत्त्व सांगतों मी हें ॥५५॥

आत्मज्ञानें योगें, निश्चय करितो अधींच आत्म्याचा ।

४२.

जो कामरुप शत्रू, जिंकी तो ठाव परमपद साचा ॥५६॥

येणेंपरि भूपाला , सांगति तो कर्मयोग साद्यन्त ।

४३.

सूत मुनींना कथिती, दुसरा अध्याय ईशगीतेंत ॥५७॥

प्रभुकंठींही घाली, दुसरी माळा सुरेख दूर्वांची ।

तस्तम काव्यें प्रभुला, प्रिय वाटो कीं मयूरसूताचीं ॥५८॥

१.

कथिलें ज्ञान नि कर्मा, यांतिल सांगा सुयोग्य एकास ॥१॥

गणपति म्हणे वरेण्या, सृष्टिस्थितिचे प्रकार हे कथिले ।

२.

प्रतियोग सांख्य यांना, कर्माला ते सुयोग्य विधि कथिले ॥२॥

विधिपरि कर्म न केलें, तर तो निष्क्रिय असाच होत असे ।

३.

कर्माच्या त्यागानें, त्याला सिद्धी मुळींच प्राप्त नसे ॥३॥

कर्मावांचून मानव, राहत नाहीं कदापि भूपा तो ।

४.

प्रकृतिगुणधर्मानें, सहजच घडतें स्वकर्म तो करितो ॥४॥

इंद्रियनियमन करुनि, करितो कर्मास चिंतुनी विषया ।

५.

मंदमती तो होतो, तुच्छहि होतो जगांत तो राया ॥५॥

इंद्रियनियमन करितो, मनही अवरी तयापरी जो तो ।

६.

होतो निरिच्छ योगें, करुनी कर्मास योग साधी तो ॥६॥

कर्म करुं नये ऐसें, भूपा इच्छूं नयेस यापेक्षां ।

७.

कर्मफलाची इच्छा, त्यजिणें उत्तम असेच त्यापेक्षां ॥७॥

देहस्थिति ही होते, कर्मापासून योग्य भूपा ही ।

कर्म न करितां तैसी, देहस्थिति मिळे न केव्हांही ॥८॥

मजसी कर्म न अर्पी, तो होतो बद्ध त्याच कर्मांनीं ।

कर्मीं निरिच्छ होउन, कर्माठायीं अलिप्तता मानी ॥९॥

कर्म मर्दपण करणें, ध्यानीं धरणें प्रमूख हें तत्त्व ।

८.

तुजला प्रामुख्यानें, सांगितसें हें गुपीतसें तत्त्व ॥१०॥

कर्मठ कर्म मदर्पणिं, दक्ष असे तो सुबद्ध होत नसे ।

९.

इच्छुनि कर्म करी तो, कर्मामध्येंच बद्ध होत असे ॥११॥

पूर्वी यज्ञासह ते, निर्मियले वर्ण मीं तयासंगें ।

यज्ञ करुनियां निर्मा, भूवरि आधीं प्रजाहि त्यायोगें ॥१२॥

कल्पद्रुमापरी हे, फळ देती ते सुयोग्यसें यज्ञ ।

१०.

यास्तव याज्ञिककर्मा, उत्तेजन दीधलें करुन प्राज्ञ ॥१३॥

जेथें यज्ञहि होती, तेथें येती समस्त ते देव ।

घेउन अन्नग्रासा, तोषित होती तिथेंच ते देव ॥१४॥

सुखवुन कर्मठ याज्ञिक, देती त्यांना सुयोग्यसें स्थान ।

११.

यास्तव याज्ञिककर्मा, दिधलें मीं तें तयांस प्रोत्सान ॥१५॥

तोषित होउन दिधल्या, इच्छित वस्तू सुयज्ञ कर्त्यांसी ।

मोबदला कर्त्यांनी, दिधला नाहीं सुशांत देवांसी ॥१६॥

मोबदला देती ना, यांना तस्कर असें म्हणावें कीं ।

१२.

यापरि गणेश वदती, भूपति ऐकें सुशांतचित्तें कीं ॥१७॥

हवनीय शेष अन्ना, भक्षिति ते होति कीं रहित पापी ।

१३.

अपुलेसाठिंच केवळ, पचविति तें अन्न भक्षुनी पापी ॥१८॥

विधिपासुन यज्ञाची, निपज असे तीमुळेंच देववर ।

१४.

निपजति अन्नापूर्वी, अन्नापासुन समस्त प्राणिवर ॥१९॥

विधियुक्त कर्म जनी तों, विधि आहे तो मदीय सुत आहे ।

१५.

यास्तव मी विश्वानें, यज्ञानें नी भरुन स्थित राहें ॥२०॥

अज्ञ असे जो मानव, इंद्रियसुख पावुनीच तो राहे ।

१६.

ज्ञानी मानव भूपा, भवचर्कांतुन सूटून मज पाहे ॥२१॥

अंतरबाह्यहि तृप्ती, ज्ञान्यांची ती सदैवशी असते ।

१७.

अंतरबाह्यहि आत्मा, तोषित असुनी निरिच्छमति असते ॥२२॥

कार्यांकार्यांमाजी, पाहत नाहीं शुभाशुभा कांहीं ।

१८.

त्याला जगतामाजी, साध्य नसे ही उरेच ना पाहीं ॥२३॥

कर्मावरि आसक्ती, असणें हें देत ना च गति चांग ।

१९.

यास्तव कर्म करावें, अनसक्त असे मजसि हो गतीयोग ॥२४॥

कर्मत्यागापासुन, पावति मुनि नी सुविप्र सत्‌सिद्धी ।

२०.

कर्मावरि नासक्ती, यानें साधे सुलोकशी सिद्धी ॥२५॥

स्वकर्म करणाराचें, करिती जन तें त्वरीत अनुकरन ।

२१.

मानुन प्रमाण त्यांना, त्यापरि करिती स्वयेंच आचरण ॥२६॥

२२.

कर्म करीं मी भूपा, इच्छित नाहीं सुवस्तु वा स्वर्ग ।

व्हावी प्राप्त म्हणूनी, न करीं वर्तोत जाण जनवर्ग ॥२७॥

कर्म न करिं मी भूपा, आलस्यें युक्त होउनी जेव्हां ।

२३.

वर्ण समस्तहि ध्यानीं, गुंगुनि कर्में करीतना तेव्हां ॥२८॥

ऐसें झालें असतां, औपासक नष्ट होउनी जाती ।

२४.

नाशहि पावति भूपा, केला संकर सु-वर्ण मज म्हणती ॥२९॥

कामी मानव करितो, मूढपणें तें सहेतुकें कर्म ।

२५.

उपदेश त्यास व्हावा, यास्तव ज्ञानी अहेतुकें कर्म ॥३०॥

कर्मठ कर्म करीती, मूढपणें भेदबुद्धि ते असती ।

२६.

ते बुद्धिनाश करुनी, योगानें सर्व देत कर्मे तीं ॥३१॥

कर्म करावें भूपा, फलाभिसंधी त्यजून योगानें ।

पुढती तुजसी सांगें, ऐकें राया सुशांतचित्तानें ॥३२॥

मूढपणानें करितां, भेद नि ताठा जनीत कर्में तीं ।

२७.

कर्माठायीं होतें, मीपण उपजे अशीच बुद्धी ती ॥३३॥

गुणकर्मविभागानें, जाणे जो योग विषय आत्मत्व ।

तो योगसाधनासी, पदार्थठायीं असक्त ना तत्त्व ॥३४॥

सत्त्वरजतमात्रीणीं, युक्त गुणांनीं अशी असे माया ।

२८.

तीतें मोहित होउन, फलइच्छेनें करीत कर्मा या ॥३५॥

शास्त्रावरती त्यांचा, नसतो विश्वास मुख्य कारण तें ।

२९.

स्वात्माद्रोहक होती, उल्लंघन करित नाच शास्त्रांतें ॥३६॥

ऐसेच वागती त्या, नाम असे जाण विश्ववेत्ते हें ।

तदुपरि परिसें भूपा, सुबोध करितों सुतत्त्व योगा हें ॥३७॥

ज्ञात्यांनीं नित्याचीं, कर्में करणें निमित्तशीं साचीं ।

अर्पावीं मजला तीं, माझें मी नी त्यजून मति हेची ॥३८॥

यापरि वर्ते मानव, परमगती ती त्वरीत तो पावे ।

३०.

चित्तीं धरुन ऐसें, भूपापरि त्या सदैव वर्तावें ॥३९॥

माझ्या बोधापरि ते, हेतू त्यजुनी सुवर्तती भक्‍त ।

३१.

कर्म करुनियां होती, नृपनाथा ते त्वरीत कीं मुक्‍त ॥४०॥

माझ्या बोधापरि ते, वागत नसती अजाण मानव ते ।

३२.

मम अरि जाणावे ते, होती मतिनष्ट भ्रष्ट आदि मानव ते ॥४१॥

ज्ञानेंयुक्‍त असुनहि, प्रकृतिपरि कर्म करुनिया राहे ।

३३.

प्रकृति प्रचीत पावे, त्यांची श्रद्धा अजाणशी आहे ॥४२॥

जे विषय इंद्रियांचे, त्यांमाजी काम क्रोध अदि असती ।

३४.

होऊं नयेच वश त्या, जीवात्मा नाश कारणा होती ॥४३॥

परधर्म दिसे सुगुणी, स्वीकृत करणें घडेच पापद हें ।

दिसतो स्वधर्म अगुणी, आचरणें तें सुपुण्यदायक हें ॥४४॥

स्वधर्म पाळुन भूपा, मरणें हें स्वर्गलोकिं हितकारी ।

परधर्म पाळुनी तो, मरणें हें अन्य लोकिं भयकारी ॥४५॥

यास्तव परधर्माला, अनुसरणें हें अयोग्य भूपा हें ।

३५.

स्वधर्मपालन करणें, योग्य असें बोधितों तुला मी हें ॥४६॥

भूपति वरेण्य यानें, पुशिलें प्रभुला मुनीस सुत सांगे ।

मुनिगण ऐकति प्रश्ना, ठेविति चित्तास त्यास्वयें जागें ॥४७॥

इच्छा नसतां होते, दुष्कर्माची बळेंच ती इच्छा ॥४८॥

३६.

कोण करवितो देवा, सांगें हें स्पष्टही असे इच्छा ॥४८॥

गणपति म्हणे वरेण्या, रज तम गुण हे अनुक्रमें जनिते ।

कामक्रोधादिक हे, मोठे पापी जनांस वशकर्ते ॥४९॥

तसले प्रकार परि ते, कर्म करविती म्हणून ते दोनी ।

३७.

अपुले द्वेषी शत्रू, ऐसें त्यांना सुनिश्चयें मानी ॥५०॥

माया जशी जगाला, बाष्प तसा उदक व्यापुनी राहे ।

३८.

वर्षा ऋतूंत रविला, व्याप्त जसा मेघ काम हा आहे ॥५१॥

इच्छात्मक काम असे, शूर जवा द्वेषकारि गुण पाहे ।

३९.

तैसाच पोषणाला, कठिण असे ज्ञान झाकुनी राहे ॥५२॥

मन बुद्धि इंद्रियांच्या, काम वसे आश्रयास भूपा तो ।

४०.

त्यांच्या साह्यें करुनी, मति नासुनि भुलवि काम ज्ञाना तो ॥५३॥

मन इंद्रियेंहि सारीं, नियमन करि नी अधींच विज्ञान ।

४१.

पापी काम तयांना, नाशक तो जिंकणेंच त्या म्हणुन ॥५४॥

इंद्रिय मन बुद्धी नी, आत्मा यांची अनुक्रमें आहे ।

ओळख होणें दुर्घट, जाणें हें तत्त्व सांगतों मी हें ॥५५॥

आत्मज्ञानें योगें, निश्चय करितो अधींच आत्म्याचा ।

४२.

जो कामरुप शत्रू, जिंकी तो ठाव परमपद साचा ॥५६॥

येणेंपरि भूपाला , सांगति तो कर्मयोग साद्यन्त ।

४३.

सूत मुनींना कथिती, दुसरा अध्याय ईशगीतेंत ॥५७॥

प्रभुकंठींही घाली, दुसरी माळा सुरेख दूर्वांची ।

तस्तम काव्यें प्रभुला, प्रिय वाटो कीं मयूरसूताचीं ॥५८॥

(गीति)

विधि म्हणती हो व्यासां, पुराण रचण्याअधीं करा तपसा ।

गणपतिपूजा विधिसा, साधा साध्यार्थही धरा मन सा ॥१॥

विधिबोध करित ऐसा, तदुपरि वर्तुन करीत ते तपसा ।

प्रभुवर प्रसन्न ऐसा, झाला वर दे सुपूर्ण हो मनसा ॥२॥

नंतर रचिलीं व्यासें, मुख्य पुराणें सुबोधशीं अठरा ।

त्यानंतर पूरकशीं, पुराणसंख्या तयांपरी अठरा ॥३॥

त्यांतिल गणेश नामें, पुराण आहे प्रसिद्धसें जगतीं ।

त्यांतिल एकादशही, अध्यायांची गणेशगीता ती ॥४॥

व्यासमुखें ती गीता, कळली सूतास तेधवां त्यांणीं ।

शौनक मुनिगण यांना, सत्रामाजी कथीत ती वाणी ॥५॥

व्हावा पुनीत म्हणुनी, वरेण्य नामा सुभक्त तो नृपती ।

प्रश्नोत्तरेंच कथिलीं, भगवद्गीतेपरीच ती नीती ॥६॥

भूपति वरेण्य प्रार्थुनि, बोले विघ्नेश्वरास विनयानें ।

आपण सर्वहि विद्या, आणिक शास्त्रें सुजाण तें मननें ॥७॥

यास्तव मजला सांगा, योगाचा हा सुबोधसा अर्थ ।

ऐकुन गणेश वदले, त्वन्मति झाली अनुग्रहें आर्त ॥८॥

योगार्थ उघड करितों, भूपति ऐके सुशांत चित्तानें ।

भूपति उत्सुक झाला, ऐकाया पूज्यभावभक्तीनें ॥९॥

योग म्हणुन ये ज्याला, ऐसीं चिन्हें श्रवी अधीं भूपा ।

संतति संपद आणिक, इंद्रियसंपन्न हीं नव्हे बापा ॥१०॥

मातापितासमागम, तैसा बंधूसुतादि कांता या ।

वाजी गजराज्यादी, मिळता शक्रापदास तरि राया ॥११॥

शिव सत्यलोक विष्णू, तैसे रवि शशि कुबेर हे लोक ।

मिळतां जरी तयाला, साध्य नसे योग जाहला ऐक ॥१२॥

वायू वरुण अग्नी, देव तशीं काल आदि रुपें तीं ।

तैशींच सार्वभौमीं, चिन्हें नसती सुयोग्य योगा तीं ॥१३॥

कैसा योग असे हा, करितों तुजला श्रवीं अतां शांत ।

(गणेशगीता श्लोक १ ते १२)

शांतपणानें ऐके, भूपति कथनांत तेधवां चित्त ॥१४॥

ज्यायोगें मानव तो, ज्ञानी होतो विरक्तसा होतो ।

आहार वासनादी, जिंकुनि होतो निरिच्छसा मग तो ॥१५॥

त्याला योग म्हणावें, हें साधे तो नृपा असे योगी ।

तें ज्ञान सदय हृदयें, देउन करितो पुनीतसा योगी ॥१६॥

अपुल्या कक्षेमाजी, त्रैलोक्याचे समस्त जन घेती ।

(गणेशगीता श्लोक १३ व १४)

योगी करिती त्यांना, अपुल्यापरि योग साधुनी देती ॥१७॥

अत्यानंदें योगी, ईश्वररुपी समुद्रडोहांत ।

होती निमग्न मग ते, डोळे मिटुनी हृदींच प्रभु बघत ॥१८॥

योगें वश केलेल्या, ब्रह्माचें ध्यान करुन सर्वत्र ।

आपणांपरीच भूतें, मानिति योगी सदैव ते तत्र ॥१९॥

अच्छिन्न होति ऐसे, ताडण ओढण करुन आश्रित वा ।

कारुण्ययुक्त हृदयें, जिंकुनि क्रोधा तशींच इंद्रियं वा ॥२०॥

लोकानुग्र करणें, यास्तव फिरणें प्रमूख हा हेतू ।

(गणेशगीता श्लोक १५ ते १८)

चित्तीं असे जयांच्या, ज्ञानी योगी तयास जाणें तूं ॥२१॥

जे देहधारि असती, देहावरिती नसेच आसक्ती ।

काष्ठ सुवर्ण नि अष्मा, योगी बघती समान भूपा तीं ॥२२॥

बहु भाग्यवान‌ ऐसे, ज्या योगानें पुरुष दिसतात ।

त्याला योग म्हणावें, योगी त्यांना सुजाण म्हणतात ॥२३॥

योग तुला मी सांगें, श्रवण करीं तूं नृपा अतां श्रवण ।

(गणेशगीता श्लोक १९ ते २१)

होशी पुनीत त्यानें, महत्त्व आहे तयांत हें जाण ॥२४॥

गणपति रवि शिव शक्ती, हरि ऐसे पांच देव हे भूपा ।

भेद न मानी ऐसी, बुद्धी होई सुयोग हा बापा ॥२५॥

हा योग मान्य मजला, वाटे ऐसें गणेश त्या वदती ।

जगतीं अनेक रुपें, घेउन करि जनन मरण तारण तीं ॥२६॥

हरिहर रविदेवी हीं, आहें मी हें नृपोत्तमा समज ।

पांचहि देव असें मी, मायेनें जाणतीच ना समज ॥२७॥

माझेपासुन झालीं, पांचहि भूतें तसेंच विधि हरिहर ते ।

तैसेच लोकपाल नि, झाले माझेकडून दिक्‌पति ते ॥२८॥

तैसे माझेपासुन, अष्ट वसुमुनि मनूज गो पशुही ।

सरिता समुद्र यक्षही, झाले पक्षी तशींच वन तरु हीं ॥२९॥

नागादि सर्व मानव, साधक सिद्धादि गिरि मुर हे ।

जनिता सर्व जगाचा, साक्षी द्रष्टा तसाच मी आहें ॥३०॥

सर्व करुनियां लिप्तहि, नाहीं मापक तसाच अविकार ।

(गणेशगीता श्लोक २२ ते २८)

अव्यक्त सर्व जगतीं, नाशहि नाहीं गतींत अनिवार ॥३१॥

मी ब्रह्म जाण भूपा, माझी माया महंत से भुलवी ।

त्यांच्यांत षड्‌विकारां, स्थापुन करिती निमग्नशी डुलवी ॥३२॥

नंतर अनेक जन्मीं, माया पटलास सारुनी विषया ।

मिथ्या मानुन सर्वहि, विरक्त होती सुलीन ब्रह्मा या ॥३३॥

छेदन दाहन अथवा, ओलें नोहे उडून नच जाय ।

लेशहि अपाय नाहीं, ऐशा ब्रह्मास तेधवां जाय ॥३४॥

कांहीं अज्ञ असे जे, वेदत्रयि नी श्रुतींत फलवाणीं ।

तीतें वानुन भूपा, अन्य नसे कर्म करित हे प्राणी ॥३५॥

जो केवळ आनंदें, भोगी तो विषय सर्वदा इष्ट ।

कर्म करुनियां विधिनें, स्वर्गांतिल भोग लाधतो सुष्ट ॥३६॥

एणेपरि वर्ते जो, जन्मा येतो मरुन तो जातो ।

(गणेशगीता श्लोक २९ ते ३५)

पडतो भवचक्रीं तो, कर्माच्या त्या फलास अनुसरतो ॥३७॥

श्रुतिपूर्वक कर्मानें, भवबंधन हें सुखें तया होतें ।

तें कर्म तो मदर्पण, करुनी मिळवी सदैव ज्ञानातें ॥३८॥

कर्माचे बीजांकुर, विलया जातां त्वरीत मन शुद्ध ।

ज्ञानार्थ हेंच साधन, ब्रह्मचि जाणे तपोनिधी सिद्धा ॥३९॥

विधिपरि कर्में कर तूं, सोडुन अर्पी फलाभिसंधीस ।

कर्मे करणें योग्यच, आहे भूपा स्वधर्मसाध्यास ॥४०॥

नाहींच चित्तशुद्धी, कर्मांवांचून जाण नच सिद्धी ।

यास्तव कर्म करावें, ज्ञानासाठींच कर्म कर आधीं ॥४१॥

कर्मापासून मानस, शुद्धहि होतें अभेदपण येतें ।

(गणेशगीता श्लोक ३६ ते ४०)

यालाच योग म्हणती, मोक्षाच्या साधनास भूपा ते ॥४२॥

गणपति म्हणे वरेण्या, योगी ऐसें कुणास म्हणतात ।

स्पष्टपणानें सांगे, ऐकें आतां पुढील कथनास ॥४३॥

पशु पुत्र रिपु मित्रा, आणिक बंधू तसेच आप्तगण ।

सुख दुःख हर्ष भीति, आणिक क्रोधा समान जोडगण ॥४४॥

भोगासी रोगासी, समान गनि तो तसेच जय-अजया ।

येवो अथवा जावो, धन हें लाभो अलाभ सम गणि या ॥४५॥

जन्माला मरणाला, समान मानी अशा नरा योगी ।

म्हणतात हे वरेण्या, कथितों तुजसी कसा असे योगी ॥४६॥

रविशशि उदका अग्नी, शिव शक्ती वायु वा सकल वस्तू ।

यामध्यें मजलागीं, पाहति दृष्टी सबाह्यशा अस्तू ॥४७॥

याला योग म्हणावें, हृदय द्विजांचें समस्त हीं तीर्थें ।

मोठया सरिता आणिक, पातकनाशक समस्त क्षेत्रें हीं ॥४८॥

हरि सर्व देव यक्षहि, उरगादी या समस्त ठायां तें ।

(गणेशगीता श्लोक ४१ ते ४५)

पाहति समान यांसी, योग म्हणावें ययास हें तूंतें ॥४९॥

तिर्यग्योनी कीटक, मानव तैसे समस्त गंधर्व ।

मजला बघती तेथें, योग्य असे बोलतात ते सर्व ॥५०॥

स्वार्थापासुन मागें, फिरविति योगी समस्त इंद्रीयें ।

समता सर्व ठिकाणीं, मान्य असे चित्त सर्वथा न्यायें ॥५१॥

अपुल्या धर्माविषयीं, सक्त असे चित्त सर्वथा ज्याचें ।

आत्मानात्म विचारें, दैवें होई ससिद्ध तें त्यांचें ॥५२॥

ऐशी बुद्धी ज्याची, तत्पर होते सदैव ज्या योगी ।

त्यालाच योग्य सिद्धी, झाली हें तत्त्व जाणती योगी ॥५३॥

ऐशी बुद्धी होतां, विचार करणें अधर्म धर्माचा ।

नंतर त्याग करावा, योग कराया तदर्थ बुद्धीचा ॥५४॥

धर्माधर्मफलांचा, विचारपूर्वक करुनियां त्याग ।

इंद्रियनिग्रह करुनी, साध्य करी तो अधींच हा योग ॥५५॥

नंतर जन्मा मरणा, पासुन होतो त्वरीत तो मुक्त ।

(गणेशगीता श्लोक ४६ ते ५०)

अक्षय स्थान तयाला, मिळतें तत्काळ त्याजला उक्त ॥५६॥

जेव्हां मानव बुद्धी, अज्ञाना त्यजिल वेदआज्ञेनें ।

तेव्हां मानव होतो, वैराग्या पूर्ण सत्य ज्ञानानें ॥५७॥

वेदत्रयियुक्त अशी, जडेल जेव्हां सुबुद्धि प्रभु ठायां ।

दृढतर स्थीरही होई, जेव्हां लाभेल योग नृपराया ॥५८॥

गणपति म्हणे नृपाला, जेव्हां मानव निरिच्छ मनिं होती ।

तेव्हां तयास समजे, तोषितसे नी तसेंच स्थीरमती ॥५९॥

जो इच्छितो सुखातें, दुःखानें तो नसेच खिन्नमनें ।

(गणेशगीता श्लोक ५१ ते ५४)

प्रीतिभयक्रोधादी, सोडी तो स्थीरबुद्धि जाण मनें ॥६०॥

जैसें कासव करितें, अंग अकुंचन तशींच इंद्रियें ।

अवरीं त्वरीत होई, मानव तो स्थीरबुद्धिविषयीं ये ॥६१॥

आहारत्याग करितां, सहजच होती सुदूर ते विषय ।

ब्रह्मज्ञानें योगें, रागादिक नष्ट होति नृपराय ॥६२॥

विद्वज्जन करिती हे, अवलंबन योगसाधनास्थितिचें ।

योगाभ्यासासाठीं, प्रयत्‍न करिती यथाविधी त्याचे ॥६३॥

इंद्रियशोधन करिती, हरति मन तेधवां बळें उचित ।

(गणेशगीता श्लोक ५५ ते ५७)

योगाभ्यासीं रंगुनि, सज्जन जाती सदैव ते त्यांत ॥६४॥

इंद्रियं जिंकुन आधीं, माझेवर भाव ठेवणें नित्य ।

कृत्य असें हें ज्याचें, त्यासि म्हणावें असें कृतधि सत्य ॥६५॥

विषयांचें चिंतन हें, प्रीती उपजे तयावरी बरवी ।

भीतीपासून उपजे, काम नृपा हें तुला अधीं कळवी ॥६६॥

कामापासुन क्रोधा, जन्म असे कीं तयापुढें उपजे ।

अज्ञान हें स्मृतीचें, भ्रामक आहे सुबुद्धिनाशज जें ॥६७॥

बुद्धी नासुन मानव, वायां जातो नृपा असें समज ।

याचेपुढेंच कथितों, ऐक वरेण्या सुबोध तो समज ॥६८॥

प्रीतिद्वेषहि त्यागुनी, घेईं उपभोग गोचरा वस्तू ।

वशमान इंद्रियांनीं, तोषित होतो हृदींच सुखवस्तू ॥६९॥

तोषित झाला असतां, कायिक वाचिक तसेंच मानसिक ।

दुःखें त्रिवीध नासुनि, प्रमुदित होतो सुवृद्धि हृदिं ऐक ॥७०॥

प्रसन्न मन नसतांना, सुबुद्धि नुपजे म्हणून श्रद्धा ही ।

श्रद्धेवांचुन शांती, शांतीवांचुन तसेंच सुख पाही ॥७१॥

इंद्रियरुपी वारु, त्यावरि बसुनी करीत संचार ।

विषयांकडेच जातें, मन चंचल हें बहूत साचार ॥७२॥

वायू नौकेस जसा, बुडवी जलधींत तेधवां जेवीं ।

(गणेशगीता ५८ ते ६४)

विषयांत मग्न मन हें, बुडून जातें तयापरी तेवीं ॥७३॥

निशि भूतांची जेव्हां, तेव्हां जागा सदैव तो आत्मा ।

निजतो आत्मा जेव्हां, तेव्हां निशिं हो सदैव भूतात्मा ॥७४॥

ज्यापरि जलधीमध्यें, उदकें होती समस्त तीं गुप्त ।

होती समस्त इच्छा, त्यापरि शांती नसेच ती तृप्त ॥७५॥

अर्थासाठीं धावति, इंद्रियं सारीं तयाकडे बघती ।

त्याचा निरोध करितां, बुद्धी होते स्थगीत ठायीं ती ॥७६॥

ममता आणि अहंता, सोडुन सर्वहि स्वकामना त्यागी ।

ज्ञानी ज्ञानें करुनी, मुक्तीला पावतो त्वरें योगी ॥७७॥

जो दैवानें जाणे, तूर्यावस्थेंत ब्रह्म बुद्धीस ।

(गणेशगीता ६५ ते ६९)

जीवन्मुक्तिस पावे, भूपा हें तत्त्व योगसिद्धीस ॥७८॥

गणपतिबोध वेरण्या, पहिला अध्याय योग-सार सांख्यास ।

कथिला सकल जनांला, कथिला गीती करुन काव्यास ॥७९॥

श्रीमत्गणेश कंठीं, पुष्पें गुंफून काव्यमाळेला ।

अर्पी मयूरसुत हा, प्रभुगीतेचा प्रसंग हा पहिला ॥८०॥

श्रीगजाननाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥

श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीमातापितृ० ॥

व्यास म्हणे ब्रह्मदेवा । जनसमूह पावन व्हावा ।

ऐसा उपाय सांगावा । विज्ञति हे परिसावी ॥१॥

विधी म्हणे ऐकें व्यासा । वरेण्य राजा भक्त ऐसा ।

दुजा न दिसे त्रिजगीं सा । गजाननासी तेधवां ॥२॥

पूर्वापर संक्षिप्त इतिहास । श्रवण करीं स्थिर मानस ।

इष्टफल साधावयास । सुलभ असे सर्वांसी ॥३॥

पूर्वीं महिष्मती पुण्यनगर । तेथें वरेण्य नृपवर ।

पुष्पिता राणी पतितत्पर । असे सुंदर रंभेपरी ॥४॥

संतान नाहीं तयांसी । शिवें जाणून मानसीं ।

निद्रित असतां राणी निशीं । कुशीं ठेववी स्वपुत्र ॥५॥

गजापरी नासीक कर्ण । चतुर हस्त इभवर्ण ।

विचित्र बालक परिपूर्ण । म्हणून त्यजिलें सरित्तीरीं ॥६॥

पराशर जातां सरित्तीरीं । बालक पाहून घेतलें करीं ।

आणून दिधलें कांते सत्वरीं । संतान लाधलें म्हणोनी ॥७॥

आनंदें लावी स्तनीं कुमारा । पय वाहे बत्तीस धारा ।

प्राशी गजानन सरसरा । तृप्त झाला निजांतरीं ॥८॥

पराशर पत्‍नी उभयतां । लालनपालन करिती सूता ॥

पुत्रस्नेहें जाणोन तत्त्वतां । सांभाळिती आनंदें ॥९॥

कांहीं काल तेथें क्रमितां । बालक बोले उभयतां ।

आज्ञा द्यावी कार्याकरितां । शुभाशीर्वादपूर्वक ॥१०॥

पहिलें कार्य सिंधूरहनन । दुजें वरेण्यदर्शन ।

दोनी कार्यें करोन । धरामर तोषवी ॥११॥

वरेण्यास अभय देऊन । उपदेश तया करुन ।

उद्धारुन सायुज्य सदन । द्यावें तया त्वरित पैं ॥१२॥

वरेणोपदेश पावन । गणेश गीता तया नाम ।

विख्यात त्रिजगीं होऊन । मुक्त करी साधकां ॥१३॥

वरेण्य गणेश संवादास । सविस्तर कथी कव्यासांस ।

त्यास तें कथी सूतास । गणेशपुराणीं प्रख्यात ॥१४॥

सूत कथिती शौनकादिकां । गणेशपुराणींचे भाग ऐका ॥

सविस्तृत करुन सकळिकां । श्रवणपठण याअर्थी ॥१५॥

गणेशगीतेचें अध्ययन । करुन स्वयें अध्यापन ।

गणेशभजनीं लावावें मन । कार्य योजिलें स्वयंस्फूर्ती ॥१६॥

गणेशपुराणीं गीतें वाचून । तें खंड दिसे मजलागुन ।

केलें असे पद्यमय कथन । अखंड करावें हा अर्थ ॥१७॥

महान्‌ महान्‌ कवीश्वर । त्यांत काय हा पामर ।

वर्णील कायसा चतुर । तें सज्जनीं जाणावें ॥१८॥

गजाननभक्ति आवडी । धरुन काव्यें करी कोडी ।

वेडींवाकुडीं अशीं रुपडीं । लवड सवडी रचितसे ॥१९॥

सज्जन चतुर पंडित । हंसक्षीरन्यायें सेवोत ।

प्रार्थीतसे तयांप्रत । नमन करोन यथामति ॥२०॥

बलभीम नामें पायपोस । गजाननचरणींचा खास ।

काव्यसुमनें पूजनास । भाषोद्यानीं आणीतसे ॥२१॥

Ganesha Mantra

जय गणपति सदगुण सदन,

कविवर बदन कृपाल ।

विघ्न हरण मंगल करण,

जय जय गिरिजालाल ॥

॥ चौपाई ॥

जय जय जय गणपति गणराजू ।

मंगल भरण करण शुभः काजू ॥

जै गजबदन सदन सुखदाता ।

विश्व विनायका बुद्धि विधाता ॥

वक्र तुण्ड शुची शुण्ड सुहावना ।

तिलक त्रिपुण्ड भाल मन भावन ॥

राजत मणि मुक्तन उर माला ।

स्वर्ण मुकुट शिर नयन विशाला ॥

पुस्तक पाणि कुठार त्रिशूलं ।

मोदक भोग सुगन्धित फूलं ॥

सुन्दर पीताम्बर तन साजित ।

चरण पादुका मुनि मन राजित ॥

धनि शिव सुवन षडानन भ्राता ।

गौरी लालन विश्व-विख्याता ॥

ऋद्धि-सिद्धि तव चंवर सुधारे ।

मुषक वाहन सोहत द्वारे ॥

कहौ जन्म शुभ कथा तुम्हारी ।

अति शुची पावन मंगलकारी ॥

एक समय गिरिराज कुमारी ।

पुत्र हेतु तप कीन्हा भारी ॥ 10 ॥

भयो यज्ञ जब पूर्ण अनूपा ।

तब पहुंच्यो तुम धरी द्विज रूपा ॥

अतिथि जानी के गौरी सुखारी ।

बहुविधि सेवा करी तुम्हारी ॥

अति प्रसन्न हवै तुम वर दीन्हा ।

मातु पुत्र हित जो तप कीन्हा ॥

मिलहि पुत्र तुहि, बुद्धि विशाला ।

बिना गर्भ धारण यहि काला ॥

गणनायक गुण ज्ञान निधाना ।

पूजित प्रथम रूप भगवाना ॥

अस कही अन्तर्धान रूप हवै ।

पालना पर बालक स्वरूप हवै ॥

बनि शिशु रुदन जबहिं तुम ठाना ।

लखि मुख सुख नहिं गौरी समाना ॥

सकल मगन, सुखमंगल गावहिं ।

नाभ ते सुरन, सुमन वर्षावहिं ॥

शम्भु, उमा, बहुदान लुटावहिं ।

सुर मुनिजन, सुत देखन आवहिं ॥

लखि अति आनन्द मंगल साजा ।

देखन भी आये शनि राजा ॥ 20 ॥

निज अवगुण गुनि शनि मन माहीं ।

बालक, देखन चाहत नाहीं ॥

गिरिजा कछु मन भेद बढायो ।

उत्सव मोर, न शनि तुही भायो ॥

कहत लगे शनि, मन सकुचाई ।

का करिहौ, शिशु मोहि दिखाई ॥

नहिं विश्वास, उमा उर भयऊ ।

शनि सों बालक देखन कहयऊ ॥

पदतहिं शनि दृग कोण प्रकाशा ।

बालक सिर उड़ि गयो अकाशा ॥

गिरिजा गिरी विकल हवै धरणी ।

सो दुःख दशा गयो नहीं वरणी ॥

हाहाकार मच्यौ कैलाशा ।

शनि कीन्हों लखि सुत को नाशा ॥

तुरत गरुड़ चढ़ि विष्णु सिधायो ।

काटी चक्र सो गज सिर लाये ॥

बालक के धड़ ऊपर धारयो ।

प्राण मन्त्र पढ़ि शंकर डारयो ॥

नाम गणेश शम्भु तब कीन्हे ।

प्रथम पूज्य बुद्धि निधि, वर दीन्हे ॥ 30 ॥

बुद्धि परीक्षा जब शिव कीन्हा ।

पृथ्वी कर प्रदक्षिणा लीन्हा ॥

चले षडानन, भरमि भुलाई ।

रचे बैठ तुम बुद्धि उपाई ॥

चरण मातु-पितु के धर लीन्हें ।

तिनके सात प्रदक्षिण कीन्हें ॥

धनि गणेश कही शिव हिये हरषे ।

नभ ते सुरन सुमन बहु बरसे ॥

तुम्हरी महिमा बुद्धि बड़ाई ।

शेष सहसमुख सके न गाई ॥

मैं मतिहीन मलीन दुखारी ।

करहूं कौन विधि विनय तुम्हारी ॥

भजत रामसुन्दर प्रभुदासा ।

जग प्रयाग, ककरा, दुर्वासा ॥

अब प्रभु दया दीना पर कीजै ।

अपनी शक्ति भक्ति कुछ दीजै ॥ 38 ॥

॥ दोहा ॥

श्री गणेश यह चालीसा,

पाठ करै कर ध्यान ।

नित नव मंगल गृह बसै,

लहे जगत सन्मान ॥

सम्बन्ध अपने सहस्त्र दश,

ऋषि पंचमी दिनेश ।

पूरण चालीसा भयो,

मंगल मूर्ती गणेश ॥

शुभ वेळ

गणेश विसर्जन तिथी (अनंत चतुर्दशी) - 

19 सप्टेंबर (रविवार)

सकाळी शुभ मुहूर्त - 07:39 मिनिटांपासून 12:14 मिनिटांपर्यंत

दुपारचा शुभ मुहूर्त - 01:46 ते दुपारी 03.18 पर्यंत

ब्रह्म मुहूर्त - सकाळी 04:35 ते 05:23

अभिजित मुहूर्ता - सकाळी 11.50 ते दुपारी 12.39

अमृत ​​काल - रात्री 08:14 ते 09:50

गणेश विसर्जनाची पद्धत -

गणपती विसर्जनापूर्वी, जसे तुम्ही चतुर्थीपासून दररोज करत आहात त्याच प्रकारे परमेश्वराची पूजा करा. 

गणपतीला ताज्या फुलांचा हार घाला आणि ताजी फुले अर्पण करा. यासोबतच त्यांना पान, सुपारी, लवंगा आणि फळे अर्पण करून नंतर आरती करा आणि ओम गंगा गणपतये नम: या मंत्राचा जप करा.

आता एक पाटा किंवा लहान स्टूल घ्या. त्यावर गंगाजल शिंपडा आणि स्वस्तिक चिन्ह बनवा. यानंतर, अक्षताला चटई किंवा स्टूलवर ठेवा आणि त्यावर लाल, गुलाबी किंवा पिवळे कापड पसरवा.

यानंतर, गणपतीचा जयजयकार करताना, त्याला स्थापनेच्या ठिकाणावरून उचला आणि त्याला या व्यासपीठावर किंवा स्टूलवर ठेवा. परमेश्वरासोबत फळे, फुले, कपडे, दक्षिणा आणि 5 मोदक स्टूलवर ठेवा.

तांदूळ, गहू, पंचमेवा आणि दक्षिणा एका पोटलीत ठेवा आणि एका लहान लाकडीत बांधून गणपतीकडे ठेवा. असे मानले जाते की हे केले जाते जेणेकरून परमेश्वराला वाटेत कोणत्याही प्रकारचा त्रास होऊ नये.

आता विसर्जनासाठी देवाची मूर्ती पाटे सोबत नदी किंवा समुद्रात घेऊन जा. परमेश्वराचे विसर्जन मोठ्या थाटामाटात केले जाते. विसर्जनासाठी घेताना, देवाचे भजन गात आणि वाजवत असताना जा. विसर्जनापूर्वी देवाला कापूर लावून आरती करा.

देवाला शुभेच्छा आणि त्याला पुढील वर्षी लवकर यावे अशी प्रार्थना करा. यासोबतच, उपासनेत किंवा इतर कोणत्याही प्रकारात जाणूनबुजून किंवा नकळत झालेल्या चुकीबद्दल देवाची क्षमा मागून त्याचे आशीर्वाद घ्या. आता हळू हळू गणपतीची मूर्ती प्रेमाने आणि आदराने पाण्यात विसर्जित करा.

जेष्ठां -कनिष्ठा, आल्या घरी की आंनद न अन्य,

लगबग होतें, होते सर्वत्र आवरसावर,

हौशेने बाल, वृद्ध सजवती घरी मखर,

भरल्या जातात राशी, अन झुले फुलोरा वर,

हे महालक्ष्मी आई, ये लेकरासवे घरीं तू सत्वर,

ओटी भरून करीन स्वागत, घालीन हार गजरे,

नेसवून साडी चोळी, रांधींन जेवण सुग्रास खरे,

काय करू नी काय नको, असं सऱ्यास होई,

जेवणखाण कर, तू लेकरा सवे, अन तृप्त हो आई,

अधिक उणें जर राहीले असेल तर माफ कर मजला,

देईन शिदोरी संग मी तुझ्या, आशिष दे सकळां,

यावेस तू दरवषी, हीच तुज आहे प्रार्थना,

पुढील वर्षी वाट बघीन, समजाविन माझिया मना!!

....अश्विनी थत्ते

वृषभ

वृषभ राशीच्या लोकांवर गणपतीची विशेष कृपा असेल.

पैसा - नफा होईल.

कामात यश मिळेल.

शिक्षण क्षेत्राशी निगडित लोकांसाठी हा काळ वरदानापेक्षा कमी असणार नाही.

नशिबाला पूर्ण साथ मिळेल.

या काळात व्यवहार फायदेशीर ठरतील.

गुंतवणूक करण्यासाठी वेळ चांगला आहे.वृषभ

मिथुन

येणारे 10 दिवस मिथुन राशीच्या लोकांसाठी वरदानापेक्षा कमी नाहीत.

नोकरी आणि व्यवसायात प्रगतीची संधी उपलब्ध होत आहे.

आर्थिक बाजू मजबूत होईल.

भाग्य तुम्हाला साथ देईल.

विवाहित जीवन आनंदाने भरले जाईल.

कुटुंबातील सदस्यांची साथ मिळेल.

सिंह राशी

सिंह राशीच्या लोकांना शुभ फळ मिळेल.

तुम्ही कामाच्या ठिकाणी केलेल्या कामाचे कौतुक होईल.

अधिकाऱ्यांचे सहकार्य मिळेल.

आर्थिक समस्यांपासून सुटका होईल.

यावेळी गुंतवणूक करणे फायदेशीर ठरेल.

गणपतीच्या कृपेने तुम्हाला तुमच्या कामात यश मिळेल.

कन्या राशि

कन्या राशीच्या लोकांसाठी हा काळ शुभ म्हणता येईल

शिक्षण क्षेत्राशी निगडित लोकांसाठी वेळ शुभ राहणार आहे.

विवाहित जीवन आनंदी असेल.

पैसा - नफा होईल, ज्यामुळे आर्थिक बाजू मजबूत होईल.

कुटुंबातील सदस्यांसोबत वेळ घालवाल.

धार्मिक आणि आध्यात्मिक कार्यात सहभागी होण्याची संधी मिळेल.

(या लेखात दिलेल्या माहितीवर, आम्ही दावा करत नाही की ती पूर्णपणे सत्य आणि अचूक आहे. त्यांना स्वीकारण्यापूर्वी, कृपया संबंधित क्षेत्रातील तज्ञांचा सल्ला घ्या.)   

पद्य पुराण : यामध्ये पार्वतीच्या मळापासून भगवान गणेशाचे गजमुखाच्या रूपातील प्रकटीकरणाचे वर्णन आहे. पवित्र गंगा मातेने त्यांना पुत्र मानल्याचा उल्लेख आहे. अर्थात म्हणूनच गणेशास गांगेय नावानेही संबोधण्यात येते. सोबतच त्याच्या लीलेचेही वर्णन आहे. 

शिवपुराण : विघ्नहर्त्याची श्र्वेत कल्पात उत्पत्तीची कथा, गणेशाचे भगवान शंकराच्या गणांसोबतच्या अद्भूत युद्धाचे वर्णन आढळते. ‍शंकराच्या त्रिशुलाने लंबोदराचे डोके उडवल्यानंतरचा वृत्तांत, यानंतर व्यथित झालेली पार्वती, शंकराने गजमुखास पुन्हा जिवंत करेपर्यंतचा वृत्तांत यात आहे. याशिवाय गणेशाच्या बाललीला, गणपती विवाह, नाराज झालेला कार्तिकेय या प्रसंगाचे वर्णन आढळते.

महाभारत : महाभारताची कल्पना संपूर्णपणे डोक्यात स्पष्ट झाल्यानंतर व्यासमुनी विचारात पडले. कारण एवढ्या विस्तृत ग्रंथाची रचना झाली पण त्याचे लेखन करणार कोण? असा प्रश्न त्यांना पडला. भगवान गणेशाने प्रसन्न होऊन त्यांचा लेखनिक होण्याचे मान्य केले. मात्र, 'सांगताना एकही क्षण थांबू नये या ह्या अटीवरच. व्यासांचे ग्रंथ लेखनाचे आमंत्रण विघ्नहर्त्याने स्वीकारण्यापर्यंतचा वृत्तांत यात आहे. यानंतर गणेशाचे संपूर्ण ग्रंथ लिहून पूर्ण करण्यापर्यंतचा वृतांत त्यात आहे.

बृह्यवैवर्त्त पुराण : या पुराणात भगवान गणेशाच्या प्रकटी करणाअगोदरचा रोमहर्षक वृत्तांत आढळतो. पुत्रप्राप्तीसाठीच्या पुण्यक व्रताचे त्यात विस्ताराने वर्णन आहे. भगवान शंकराने पार्वतीस पुत्रप्राप्तीसाठी हा मंत्र सांगितला होता. पार्वतीने पुत्र प्राप्तीच्या इच्छेसाठी केलेले पुण्यक व्रत, पूर्णाहूती अगोदर ब्राह्मणाचा दक्षिणेसाठी आग्रह, पार्वतीची अशक्य कोटीतील दक्षिणा देण्याची तयारी, असे प्रसंग यात आहेत. पूर्णाहूती नंतर ब्राम्हणाने दक्षिणेच्या रूपात साक्षात भगवान शंकराची घातलेली मागणी, पार्वतीने अशक्य कोटीतील दक्षिणा देणे, आणि व्रताच्या प्रभावामुळे विघ्नहर्त्याची निर्मिती हे प्रसंग रोमहर्षक आहेत.

याप्रमाणेच लिंग पुराण, भविष्य पुराण यासारख्या अनेक पुराणात वर्णन सापडते. साक्षात विघ्नहर्त्याच्या नावानेच श्री गणेश पुराणही उपलब्ध आहे.

गावोगावच्या उत्सवातल्या प्रथा आणि परंपरा आपल्याला माहिती असतात. पण केवळ गोंधळ आणि हुल्लडबाजीच्या सवयीमुळे उत्सवामध्ये त्याला परंपरेचं स्वरुप येऊन गेल्याचं तुम्हाला माहिती आहे का?

हे असं मुंबईत घडलं होतं आणि तेही गणेशोत्सवाच्याबाबतीत. त्या प्रथेचीच ही कहाणी.

एखाद्या प्रदेशाला किंवा गावा-शहराला तिथल्या भौगोलिक, औद्योगिक वैशिष्ट्यांमुळे ओळख मिळते तशी सांस्कृतिक, सार्वजनिक वैशिष्ट्यांमुळेही मिळत असते. कालांतराने हे सांस्कृतिक घटक आणि ते गाव यांचं अतूट मिश्रण बनून जातं आणि नंतर दोन्ही घटक एकमेकांमध्ये इतके मिसळून जातात की त्यांना वेगळं करणं कठीण होतं. मुंबई आणि गणपती उत्सव हे समीकरणही असंच आहे.

मुंबईमध्ये शतकानुशतके कोकणातील, गोमंतकातले लोक स्थायिक होत गेले. येताना त्यांनी आपल्या सण समारंभाच्या परंपराही आणल्या. गणपती उत्सवाचं स्थान बळकट होण्यामध्ये या स्थलांतराचा वाटा मोठा आहे.

आजच्या गणपती उत्सवाचे स्वरुप हे मोठ्या डामडौलाचं आणि भव्य वाटत असलं तरी हे स्वरूप एका रात्रीत तयार झालेलं नाही. काही शतकांची परंपरा त्यामागे आहे.

साधारणतः 1820-40 या काळापासून मुंबईतल्या गणपती उत्सवाची वर्णनं मिळतात. सार्वजनिक गणेशोत्सव जरी 20 व्या शतकाच्या शेवटच्या दशकात सुरू झाला असला तरी गणपतीच्या वेळच्या उत्साहाची आणि सजावटीची परंपरा त्याआधी कित्येक दशके अस्तित्वात आलेली दिसते.

मुंबईत गणेशोत्सवात कसा उत्साह असे?

मुंबई ही गेल्या चार शतकांहून अधिक काळ बहुधर्मिय आहे. अनेक धर्म आणि जाती इथं एकत्र राहात आहेत. त्यामुळे चालीरितींप्रमाणे सण-समारंभातही विविधता दिसते.

1863 साली गोविंद नारायण माडगांवकर यांनी लिहिलेल्या मुंबईचे वर्णन पुस्तकात त्यांनी मुंबईतल्या वेगवेगळ्या धर्मांच्या सणांची माहिती दिली आहे. यामध्ये मुंबईत सर्वाधीक उत्साहाने साजरा केल्या जाणाऱ्या गणपती उत्सवाचंही वर्णन त्यांनी केलं आहे.

ते म्हणतात, "गणपतीचा उत्साह ह्या शहरांत दहा दिवसपर्यंत एक सारखा मोठ्या कडाक्याने चालतो. कित्येक गृहस्थ वर्ष सहा महिने खपून गणपति स्वतः तयार करितात. हा मातीचा असतो खरा, परंतु ह्यांत कुशळतेचें काम असून शें दोनशें रुपये यास खर्च करितात.

कोठें कोठें उत्कृष्ट चित्रें होतात. जागोजागी शेंकडो गणपति तयार होतात. कित्येक सुंदर मखरें करितात."

सगळ्या मुंबईत जलसे आणि कार्यक्रम

तेव्हाच्या गणपती उत्सवामध्येही लोक उस्ताहाने वेगवेगळ्या कार्यक्रमांचे आयोजन करत. जेवणावळी घालत. माडगांवकर त्याचंही वर्णन करतात.

या दिवसांमध्ये समाराधना (पंगती), कथा, नाच, बैठका, फुगड्या असे प्रकार होत असतात असं ते म्हणतात. पैसेवाले लोक यावर हजार ते पाचशे रुपये खर्च करतात असंही ते लिहून ठेवतात. म्हणजेच सुमारे 160 ते 180 वर्षांपुर्वीही या उत्सवाला किती महत्त्व होते हे त्यावर लोक करत असलेल्या खर्चावरुन दिसून येतं.

आज मुंबईच नव्हे तर संपूर्ण महाराष्ट्रात मोठमोठी वाद्यं, ढोल-ताशे तसेच लाऊड स्पीकर, डॉल्बीचा वापर केला जातो. पण ही वाद्यं सुद्धा कालानुरुप बदलत गेली आहेत. तसेच आज महाराष्ट्रातील प्रत्येक शहरात गणपतीचे दहा दिवस काही देखावे केले जातात आणि ते पाहायला जाण्याची परंपरा काही शहरांमध्ये दिसते.

शहरांच्या मुख्य रस्त्यांवर रात्री उशिरापर्यंत असे देखावे पाहाणाऱ्यांचे जत्थे दिसून येतात. यालाही परंपरा असल्याचं त्याकाळच्या वर्णनातून दिसून येतं.

"काही लोकदहा दिवस एकसारखा दारापाशी चौघडा वाजवीत असतात, व अरास करितात. हांड्या, झुंबर, गलासें, आरसे व चित्रे जिकडून तिकडून, जमा करुन घरे शृंगारितात, चुना काढून स्वच्छ करितात."

गणपती विसर्जनाच्या दिवशीही संध्याकाळी रस्त्यामध्ये लोकांची, गाड्यांची, गणपतीच्या पालख्यांची गर्दी होते तसेच गौरी विसर्जनावेळी बाणकोटी लोक रस्तोरस्ती नाचत असतात ते लिहितात.

माडगांवकरांप्रमाणे बाळकृष्ण आचार्य आणि मोरो विनायक शिंगणे यांनीही गणपतीमधल्या विशेष उत्साहाची नोंद केली आहे. आरत्या आणि मंत्रपुष्पाच्यावेळी जो दीर्घस्वर होतो ती जर मुंबईतल्या सर्वांनी एकाचवेळी केली तर तो आवाज ब्रह्मांडात जाईल असेही त्यांनी गंमतीत लिहून ठेवले आहे.

या दोन्ही लेखकांनी बाणकोटी लोकांची गाणी, नाच, भजनं, सोंगं याचा उल्लेख केला आहे. तसेच मिरवणुकांमध्ये 'बेंडबाजा, घोडे, मल्ल, लेझिमवाले, पालख्या' असतात असं ते म्हणतात.

दगड का मारत?

मुंबईच्या गणपतीच्या वर्णनांमध्ये माडगांवकरांसह अनेक लेखकांनी एका वेगळ्याच प्रथेचं वर्णन केलं आहे.

गणेश चतुर्थीला लोकांना बाहेरही पडता येऊ नये अशी स्थिती निर्माण झाल्याचं माडगांवकर सांगतात. काही खोडकर लोक इतरांच्या घरांवर आणि येणाऱ्या-जाणाऱ्यांवर दगड मारत असत.

चतुर्थीच्या दिवशी चंद्रदर्शनाचा आळ दूर करण्यासाठी हे दगड मारले जात पण त्याला वेगळं रुप देऊन काहींनी लोकांवरच दगड मारायला सुरुवात केली होती. त्यामुळे वाणी, पारशी, गुजराती लोकांनी 'ढगळा चोथ म्हणजे दगड मारायची चतुर्थी' असंच नाव या दिवसाला दिलं होतं.

संध्याकाळी पाच वाजले की लोक दगडांना घाबरुन दारं बंद करुन राहात असतं. पण नंतर सरकारने अशा दगड मारणाऱ्यांना दंड करुन हा प्रकार बंद केला.

या 'ढगळा चोथ'बद्दल मोरो विनायक शिंगणे आणि बाळकृष्ण आचार्य यांनीही नोंद केली आहे. ते म्हणतात. "गणेशचतुर्थीच्या दिवशी चंद्रदर्शन वर्ज्य आहे हें सुप्रसिद्ध आहे, ह्या गोष्टीचा फायदा घेऊन चंद्रदर्शनाचा आळ आपणांवरुन दूर व्हावा ह्मणून कित्येक बदमाष लोक कांही वर्षापूर्वी लोकांच्या घरावर दगड मारीत व रस्त्याने जाणारां येणारास लुटीत. म्हणून पारशी वगैरे लोक ह्या सणास थट्टेने ढगळाचोथ ह्मणत. हे बंड सरकारनेबंदोबस्त करुन मुळीचं बंद करुन टाकलें."

अशाप्रकारे मुंबई आणि गणपती उत्सव यांच्यामधलं बदलतं रूप दिसून येतं. लोकांच्यावर्तनातून काही चांगल्या वाईट परंपरा जन्माला येत असतात. वाईट परंपरा गाळून टाकण्यासाठी समाज आणि प्रशासन प्रयत्न करत राहातं आणि चांगलं ते दीर्घकाळ टिकून राहातं असं दिसून येतं.

पुढे सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू झाल्यानंतर स्वातंत्र्यलढ्यासाठी विचार जागृत करण्यासाठी आणि समाजोपयोगी कामं करण्यासाठी गणेशोत्सवाचा उपयोग झाल्याचं दिसून येतं.

यावर्षी कोरोनामुळे गणपती उत्सवाचा तो जोर नसला तरी एकात्मतेची आणि समाजाला मदत करण्याची भावना जागृत असल्याचे कोरोना काळात आधीच दिसून आले आहे.

Ganesha jee

गणेश शब्दाचा अर्थ गणांचा ईश वा प्रभू असा आहे. गण म्हणजे शिव व पार्वतीचे सेवक होय. गणांचा अधिपति म्हणून गणपती असेही नाव या देवतेस आहे. विनायक हे नाव दक्षिणेत वापरतात. हे नाव ‘गणपती’ नावाशी संबंधित आहे. विनायक या शब्दाचा अर्थ वि म्हणजे विशिष्टरूपाने जो नायक (नेता) आहे तो. याच अर्थाने गणाधिपती नावही प्रचलित आहे. हेरंब म्हणजे दीनजनांचा तारणकर्ता होय.

वक्रतुण्ड, एकदंत, महोदय, गजानन, विकट आणि लंबोदर ही गणपतीची देहविशेष दर्शविणारी नावे आहेत. गणपतीला इतर काही नावे आहेत त्यांचे अर्थ असे वक्रतुण्ड म्हणजे "ज्याचे तुण्ड (तोंड) वक्र वा वाकडे आहे तो". गणपतीच्या सोंडेमुळे चेहरा थोडासा वक्र दिसतो त्यामुळे हे नाव. एकदंत म्हणजे ज्याला एक दात आहे तो. गणपतीस एक दात असण्याच्या अनेक पौराणिक कथा सांगितल्या जातात. प्रथम कथेनुसार, परशुरामाने युद्धात गणपतीचा एक दात उपटला. दुसर्‍या कथेनुसार कैलास पर्वतावर गणपतीने रावणास अडवले म्हणून रावणाने गणपतीचा एक सुळा मोडला.

आणखी एका कथेनुसार खेळाखेळातील लढाईत कार्तिकेयाने गणपतीचा एक दात भग्न केला. महोदर आणि लंबोदर शब्दांचा अर्थ अनुक्रमे महा म्हणजे मोठे उदर (पोट) असणारा व लंब वा लांबडे उदर (पोट) असणारा असा आहे. ही दोन्ही नावे गणपतीचे स्थूलत्व दाखवतात. विघ्नराज वा विघ्नेश्वर शब्दाचा अर्थ सकल विघ्न वा बाधांचा अधिपति असा आहे. पुराणात सर्वत्र गणपतीचा विघ्नाधिपती म्हणून उल्लेख आढळतो. सकल बाधांचा अधिपति व नियंत्रक असल्यामुळे गणपतीस हे नाम प्राप्त झाले.

श्री गणेश विसर्जन : हे 2 मंत्र म्हणत देवाला निरोप द्या, मिळेल भरभरुन आशीर्वाद

श्री गणरायाला निरोप देण्याचा दिवस अनंत चतुर्दशी मंगळवारी आहे. गणेश विसर्जनाबाबत सध्या एक मेसेज प्रचंड व्हायरल झाला आहे. त्यात म्हटले आहे की, “मंगळवारी चतुर्दशी सकाळी ९:३९ पर्यंत आहे. त्यानंतर पौर्णिमा आहे. या दोन्ही तिथी एकाच दिवशी आल्यामुळे गणेश विसर्जन करण्याबद्दल अनेक प्रश्न विचारले जात आहेत. मंगळवारी ९:३९ पर्यंत चतुर्दशी असल्यामुळे तोपर्यंत आरती, नैवेद्य, उत्तरपूजा करून मूर्ती जागेवरून थोडी हलवावी. त्यानंतर दिवसभरात कधीही त्या मूर्तीचे विसर्जन करता येते.” यासंदर्भात ज्येष्ठ पंचांगकर्ते दा कृ सोमण म्हणाले की, पौर्णिमा ही सकाळी ९.३८ वाजता लागते आहे. सूर्योदय हा चतुर्दशीने होत आहे. त्यामुळे संपूर्ण दिवसभरात केव्हाही गणेश मूर्ती विसर्जन करण्यास हरकत नाही. तसेच, बुधवारी (२ सप्टेंबर) महालयारंभ म्हणजेच पितृपक्ष सुरू होतो आहे. त्यामुळे मंगळवारीच श्री गणेश मूर्तीचे विसर्जन करायला हवे, असेही सोमण यांनी स्पष्ट केले आहे.

गणेश विसर्जनाच्या दिवशी गणपतीला पाण्यातच विसर्जन का करतात, जाणून घेऊ या..

दरम्यान, मंगळवार हा श्री गणपतीचा वार असल्याने त्यादिवशी मूर्तीचे विसर्जन करावे का, असा प्रश्नही अनेकांकडून विचारला जात आहे. मात्र, अनंत चतुर्दशीचा दिवस असल्याने दिवसभरात केव्हाही गणेश मूर्तीचे विसर्जन करता येईल, असे सोमण यांनी स्पष्ट केले आहे.

श्रीकृष्णाने सांगितले होते अनंत चतुर्दशीचे महत्त्व...

महाभारत पूर्ण झाल्यावर वेदव्यासजींनी डोळे उघडल्यावर बघितले की गणपतीच्या शरीराचे तापमान खूप जास्त झाले असे. त्यांचा शरीराच्या तापमानाला कमी करण्यासाठी वेदव्यासजीने गणेशाच्या शरीराला मातीचा लेप लावला, माती सुकल्यावर त्यांचे शरीर ताठरले आणि माती पडू लागली मग महर्षी वेदव्यासांनी गणेशाला तलावात नेऊन मातीचे लेप स्वच्छ केले. कथेनुसार जडीवाशी गणेशाने महाभारत लिहिण्यास सुरुवात केली तो दिवस भाद्रपदातील शुक्ल पक्षाची चतुर्थीचा असे, आणि ज्या दिवशी महाभारताची सांगता झाली तो दिवस अनंत चतुर्दशीचा असे. तेव्हा पासून दहा दिवस गणपतीची स्थापना करण्यात येते आणि 11 व्या दिवशी गणेश उत्सवानंतर बाप्पाचे विसर्जन केले जाते.

गणेशाच्या बायका : गणेशाच्या रिद्धी आणि सिद्धी नावाच्या दोन बायका आहेत, ज्या प्रजापती विश्वकर्मा यांच्या कन्या आहेत. सिद्धी पासून क्षेम, आणि रिद्धी पासून 'लाभ ' नावाचे 2 मुलं झाले. लोक परंपरेत यांना 'शुभ' आणि 'लाभ' असे ही म्हणतात. संतोषी मातेला गणेशाची मुलगी म्हणून म्हटले जाते.

गणेशाचे नातवंड आमोद-प्रमोद आहे. शास्त्रांमध्ये तुष्टी आणि पुष्टी गणपतीच्या सुना असे म्हटले जाते.

गणेशाचे लग्न : पौराणिक कथांमध्ये ज्या प्रकारे शिव-पार्वती लग्न, विष्णू-लक्ष्मी लग्न, आणि रुक्मिणी-कृष्ण लग्न प्रख्यात आणि लोकप्रिय आहेत त्याच प्रकारे गणेशाच्या लग्नाची चर्चा देखील सर्व पुराणात मनोरंजकपणे आढळते.

असे म्हणतात की तुळशीच्या लग्न प्रस्तावाला नाकारून तुळशीच्या शाप मिळाल्यामुळे गणेशाला रिद्धी आणि सिद्धीशी लग्न करावे लागले. गणेशाने देखील तुळशीला शाप दिले की तिचे लग्न एकाद्या असुराशी होणार. तेव्हा तुळशीने वृंदा म्हणून जन्म घेतले आणि तिचे लग्न जलंधर नावाच्या असुराशी झाले.

असे ही म्हटले जाते की ब्रह्माजींनी रिद्धी आणि सिद्धीला शिकवणी साठी गणेशाकडे पाठविले होते. जेव्हा जेव्हा गणेशाकडे लग्नाचा प्रस्ताव आला, तेव्हा रिद्धी-सिद्धी दोघी जणी गणेशाचे आणि त्यांचा मूषकाचे मन विचलित करीत असे. कारण दोघींना गणेशाशी लग्न करावयाचे असे. एके दिवशी गणेश विचार करू लागले की सगळ्यांचे लग्न तर झाले आहे माझ्या लग्नातच विघ्न का बरं येत आहेत? मग त्यांना रिद्धी-सिद्धीच्या कृतीची माहिती कळतातच त्यांना शाप देऊ लागले तेव्हाच ब्रह्मा तिथे आले आणि त्यांनी गणेशाला असे करण्यास रोखले आणि रिद्धी-सिद्धीशी लग्न करण्याचा सल्ला दिला. तेव्हा गणेश तयार झाले आणि मग गणेशाचे लग्न थाटामाटात झाले.

रिद्धी आणि सिद्धी : श्री गणेशाच्या बरोबर त्यांचा दोघी बायका रिद्धी-सिद्धी आणि त्यांचे मुलं शुभ-लाभ यांची पूजा केली जाते. रिद्धी(बुद्धी-विवेकाची)देवी आणि सिद्धी (यशाची देवी) असे. स्वस्तिकाच्या दोन्ही वेगवेगळा रेषा रिद्धी-सिद्धीला दर्शवितात. रिद्धी-सिद्धीच्या खालील मंत्राने पूजा केल्यास दारिद्र्य आणि अशांतता दूर होते. घरात सुख, समृद्धी आणि शांती वास्तव्यास असते.

* गणेश मंत्र- ॐ गं गाणपत्ये नम:

* ऋद्धी मंत्र- ॐ हेमवर्णायै ऋद्धये नम:

* सिद्धी मंत्र- ॐ सर्वज्ञानभूषितायै नम:

* शुभ मंत्र- ॐ पूर्णाय पूर्णमदाय शुभाय नम:

* लाभ मंत्र- ॐ सौभाग्य प्रदाय धन-धान्ययुक्ताय लाभाय नम:

 आपणांस गणेशाच्या स्त्री स्वरूपाची माहिती आहे का? जाणून घ्या..

सिद्धीचा अर्थ : सिद्धी शब्दाचा अर्थ आहे यश. सिद्धी म्हणजे एखाद्या कामात निपुण असणे. सिद्धी या शब्दाचा अर्थ चमत्कार किंवा गूढ असे समजले जाते, पण योगानुसार सिद्धीचा अर्थ इंद्रियांची पुष्टीकरण आणि सामान्यता. म्हणजे पाहणे, ऐकणे आणि समजून घेण्याची क्षमता विकसित करणे. सिद्धी दोन प्रकारच्या असतात एक परा आणि दुसरी अपरा. विषयाशी निगडित सर्व प्रकारची उत्तम, मध्यम आणि अधम सिद्धींना 'अपरा' सिद्धी म्हटले जाते. ही मुमुक्षांसाठी असते. या व्यतिरिक्त ज्या स्वस्वरूपाच्या अनुभवाच्या उपयुक्त सिद्धी आहेत त्या योगिराजासाठी वापरण्यायोग्य परा सिद्धी आहेत.

श्रीकृष्णाने सांगितले होते त्याचे महत्त्व : पांडवांनी द्यूतक्रीडेत आपले सर्व राज्य गमावल्यावर त्यांनी श्रीकृष्णाला विचारले की काय करावं की गेलेले सर्व राज्य परत मिळेल आणि या सर्व त्रासापासून सुटका मिळेल या साठीचे उपाय सांगावे. तेव्हा श्रीकृष्णांनी त्यांना परिवारासह अनंत चतुर्दशीचे उपवास करण्यास सांगितले.

ते म्हणाले की चातुर्मासात भगवान विष्णू शेषनागाच्या शैयावर अनंत शयनात राहतात. अनंत भगवानाने वामन अवतारात दोन पावलातच तिन्ही लोक मापले होते. याचा आरंभ किंवा शेवटचे काहीच माहीत नाही, म्हणूनच त्यांना अनंत देखील म्हटले जाते म्हणून त्याचा पूजेने आपले सर्व त्रास संपतील.

हे ऐकून युधिष्ठिर ने आपल्या परिवारासमवेत या दिवशी उपवास ठेवून भगवान विष्णूची विधिविधानाने पूजा केली, ज्यामुळे त्यांना त्यांचे राज्य परत मिळाले.

अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी भगवान अनंताची (विष्णू)पूजा केली जाते. या दिवशी अनंत सूत्र बांधण्याचे विशेष महत्त्व आहे. या उपवासात भगवान विष्णूंच्या अनंत रूपाची पूजा केल्यावर हाताला अनंत सूत्र बांधले जाते. भगवान विष्णूंचे सेवक भगवान शेषनागाचे नाव अनंत असे. अग्नी पुराणात अनंत चतुर्दशी उपवासाच्या महत्त्वाचे वर्णन केले आहे.

टाळ्या आरत्या ने,घर निनादून गेले,
 

फुलांचा सुवास दरवळला आसमंतात,

नैवेद्य रूपाने झाले 

गोड धोड ही घरात,

लगबग बाप्पा सारी 

तुझ्याच भोवती रे,

तू आलास की आनंदास 

उधाण येतंय रे,

आज तुला निरोप द्यायची 

इच्छा नाही मज,

होते पापणी ओली,

येतो हुंदका हुळूच सहज

जड अंतकरणाने देईन निरोप आज तुजला

पुढच्या वर्षी येण्याचे दे वचन तू सकळा

तो पर्यंत हे सावट ही

होईल नाहीसे

लवकरच संकटाचे काळे ढग,

होतील दिसे नासे!!

अश्विनी थत्ते

 नागपूर

विष्णूची पूजा : पण अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी भगवान अनंताची (विष्णूची) पूजा करण्याचे नियम आहे. या दिवशी अनंताचे सूत्र बांधण्याचे विशेष महत्त्व आहे. या व्रतामध्ये भगवान विष्णूंच्या अनंत रूपाची पूजा केल्या नंतर अनंत सूत्र हातावर बांधले जाते. भगवान विष्णू यांचे सेवक भगवान शेषनागाचे नावच अनंत आहे. अग्नी पुराणात अनंत चतुर्दशीच्या उपवासाचे वर्णन केले आहे.

श्रीकृष्णाने याचे महत्त्व सांगितले असे : भगवान श्रीकृष्णाने कौरवांकडून झालेल्या द्यूत क्रीडेत झालेल्या पराभवानंतर सर्व काही गमावून बसलेल्या पांडवाने सर्व काही परत कसे मिळवता येईल आणि या त्रासाचे निराकरण करण्यासाठीचा काही उपाय असल्यास सांगावा. असे विचारल्यावर श्रीकृष्णांनी त्यांना परिवारासह अनंत चतुर्दशीच्या उपवासाबद्दल सांगितले.

ते म्हणाले की चातुर्मासात भगवान विष्णू हे शेषनागाच्या शैयेवर अनंत शयन अवस्थेत राहतात. अनंत भगवानांनीच वामन अवतारात दोन पावलात तिन्ही लोकं मापली. त्यांचा आरंभ किंवा शेवट माहीत नसल्यामुळे त्यांना अनंत म्हटले जाते, म्हणून यांचा पूजनानेच आपले सर्व त्रास संपतील.  

पूजा कशी करावी: सकाळी लवकर अंघोळ करून उपवासाचे संकल्प घेऊन पूजास्थळी कलश स्थापित करतात. कळशावर अष्टदल कमळ सारख्या भांड्यात कुशाने बनवलेल्या अनंताची स्थापना केल्यावर एका दोऱ्याला कुंकू, केसर आणि हळदीने रंगवून अनंत सूत्र तयार करावं, या सूत्रामध्ये 14 गाठी असाव्यात. याला भगवान श्रीविष्णूच्या फोटोसमोर ठेवून भगवान विष्णू आणि अनंत सूत्राची षोडशोपचाराने पूजा करावी आणि खालील दिलेल्या मंत्राचे जप करावं. त्यानंतर विधिवत पूजा केल्यावर अनंत सूत्राला हातात बांधून घ्यावे. पुरुषांनी उजव्या हातात तर बायकांनी डाव्या हातात हे बांधावे.

अनंत संसार महासुमद्रे मग्रं समभ्युद्धर वासुदेव।

अनंतरूपे विनियोजयस्व ह्रानंतसूत्राय नमो नमस्ते।।

असे मानले जाते की या दिवशी उपवास करून जो कोणी विष्णुसहस्त्रनाम स्रोताचे पठण करतो, तर त्याचा सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. धन धान्य, सुख- संपदा आणि अपत्य प्राप्तीच्या इच्छा पूर्ण होण्यासाठी हे व्रत करतात.

गणेश मूर्तीचे विसर्जन : अनंत चतुर्दशी च्या दिवशी गणेश उत्सवाची सांगता केली जाते. या दिवशी गणेशाच्या मूर्तीचे विसर्जन करतात. यंदा ही तिथी 1 सप्टेंबर 2020ला येत आहे. गणेश चतुर्थी ते चतुर्दशी पर्यंत 10 दिवसापर्यंत गणेशाची पूजा करतात आणि 11व्या दिवशी पूर्ण विधी-विधानाने गणपती बाप्पांचे विसर्जन केले जाते.

चतुर्दशी तिथी : शंकर हे चतुर्दशीचे देव आहे. या तिथीमध्ये भगवान शंकराची पूजा आणि उपवास केल्याने व्यक्तीला सर्व ऐश्वर्याची प्राप्ती होऊन बहुपुत्रांची प्राप्ती तसेच धनसंपन्न होते. ही उग्र म्हणजे आक्रमक तिथी आहे. चतुर्दशीला चौदस देखील म्हणतात. ही तिथी रिक्ता संज्ञक आहे आणि याला क्रूरा देखील म्हटले आहे. म्हणून यामध्ये सर्व शुभकार्य करण्यास मनाई आहे. दिशा याची पश्चिम आहे. ही चंद्रमा ग्रहाची जन्म तिथी देखील आहे. चतुर्दशी तिथीला मुळात शिवरात्र असते. ज्याला मासिक शिवरात्र म्हणून ओळखले जाते.

मान्यतेनुसार भगवान शिवाचे उपवास आणि पूजा केल्याने व्यक्तीच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात. आयुष्यात येणाऱ्या वाईट काळाला आणि सर्व संकटांना हे दूर करतं.

आज कोरोना महामारीच्या पार्श्वभूमीवर रहदारीवर आळा घातला गेला आहे. सर्व काही मर्यादित आणि प्रतिबंधित आहे, तर आम्ही आपल्या वेबदुनियेच्या पाठकांसाठी घेऊन आलो आहोत गणेश विसर्जन पूजेची एक संपूर्ण सोपी पद्धत ज्याचा द्वारे ते गणेश मूर्तीचे विधिविधानाने पूजा करू शकतील.

पूजेचे साहित्य : गणपती (माती, सोनं, चांदी ,पितळ, पारा), हळद, कुंकू, अक्षता (तांदूळ), सुपारी, शेंदूर, गुलाल, अष्टगंध, जानवी जोड, कापडी, माउली (मोली) लवंगाची मूर्ती. वेलची, नागलीचे पान, दूर्वा, पंजिरी, पंचामृत, गायीचे दूध, दही, मध, गायीचे तूप, साखर, गूळ, मोदक, फळे, नर्मदाचे पाणी / गंगेचेपाणी, फुल, हार, कलश, सर्वोषधी, आंब्याचे डहाळी, केळीचे पान, गुलाबजल, अत्तर, धुपकांडी, निरांजन-वाती, नाणी, नारळ.

पूर्णपूजेची विधी : अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी, शुभ अश्या मुहूर्तावर वरील दिलेल्या सर्व साहित्याची व्यवस्था करावी आणि आपल्या देवघरात एकत्रित करावं. पूजा करीत असताना आपला चेहरा उत्तर किंवा पूर्वीकडे असावा. तुपाचा दिवा लावावा.

पावित्र्यात : कोणतीही पूजा करण्यापूर्वी शुद्ध आणि पावित्र्य असणे महत्त्वाचे आहे. शुद्धीकरणासाठी, आपल्या डावी कडे पाणी घ्या, त्याला उजव्या हाताने झाका आणि खालील मंत्राने आपल्यावर आणि आपल्या संपूर्ण पूजेच्या साहित्यावर शिंपडावं.

मंत्र- ॐ अपवित्र: पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि व।

य: स्मरेत पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यान्तर शुचि।।

आता आचमन करून पुढील मंत्र तीन वेळा म्हणून आचमन करावं  

ॐ केशवाय नम:

ॐ नारायणाय नम:

ॐ माधवाय नम:

आता पळी भर पाणी हातावरून ताम्हणात सोडत "ॐ गोविंदाय नमो नम:" तीन वेळा "पुंडरीकाक्षं पुनातु:" म्हणून हात धुवावे. हात धुतल्यावर आपल्या त्वचेवर कुंकू किंवा चंदनाने टिळा लावावा.

दिव्याची पूजा :

दिव्याची पूजा करण्यासाठी, एका फुलात हळद, कुंकू, शेंदूर आणि एकफुलामध्ये अष्टगंध टाकून पुढील मंत्राने दिवासमोर ठेवावं

"शुभं करोतु कल्याणमारोग्यं सुखसम्पदाम्।

शत्रुबुद्धिविनाशाय च दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते।

दीपो ज्योति: परब्रह्म दीपो ज्योतिर्जनार्दन:।

दीपो हरतु मे पापं दीप ज्योति नमोऽस्तुते॥

संकल्प : संकल्प घेण्यासाठी आपल्या डाव्या हातात फुल, अक्षता, सुपारी आणि नाणं घेऊन आचमन करून संकल्प म्हणा -ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णु: श्रीमदभगवतो महापुरूषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य ब्रह्मणोऽह्रि द्वितीयपरार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वत्मन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे कलिप्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे आर्यावर्तैकदेशे “अमुक”(इथे अमुकच्या ठिकाणी आपल्या शहराचा उच्चार करावा) नगरे/ ग्राम2077 वैक्रमाब्दे प्रमादी नाव संवत्सरे भाद्रपद मासे शुक्लपक्षे, चतुर्दशी तिथौ अमुकवासरे प्रात:/अपरान्ह/मध्यान्ह/सायंकाले “अमुक”(इथे अमुक च्या स्थानी आपल्या गोत्राचे उच्चार करावं )गोत्र ...शर्मा /वर्मा/ गुप्त: श्री गणपती देवता  प्रीत्यर्थं विसर्जन पूजनं कर्म अहं करिष्ये.

असे म्हणून हातातील पाणी ताम्हणात सोडावं. सर्व हातातील साहित्य गणेशाच्या समोर त्यांचा चरणी वाहून द्या आणि एक पळी पाणी घेऊन संकल्प सोडा.

ध्यान - गणपतीचे स्मरणं करून आपल्या उजव्या हातात फुल घेऊन दोन्ही हात जोडून पुढील मंत्र म्हणा आणि गणपतीच्या समोर अर्पित करावे-

"गजानन भूतगणादिसेवतं कपित्थजम्बूफलचारुभक्षणम्।

उमासुतं शोकविनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वरपादपंकजम्॥

गौरीचे ध्यान करण्यासाठी आपल्या डाव्या हातात अक्षता घेऊन त्यात हळद टाका नंतर त्या पिवळ्या अक्षतांपैकी एक एक अक्षता आपल्या उजव्या हाताने उचलून गणपतीच्या समोर पुढील मंत्रासह उच्चार करून गणपतीच्या पुढे अर्पण करावं-

 1. श्रीमन्महागणाधिपतये नम:

2. लक्ष्मीनारायणाभ्यां नम:

3. उमा-महेश्वराभ्यां नम:

4. वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां नम:

5. शचीपुरन्दाराभ्यां नम:

6. मातृपितृचरणकमेलेभ्यो नम:

7. इष्टदेवताभ्यो नम:

8. कुलदेवताभ्यो नम:

9. ग्रामदेवताभ्यो नम:

10. वास्तुदेवताभ्यो नम:

11. स्थानदेवताभ्यो नम:

12. सर्वेभ्यो देवेभ्यो नम:

13. सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नम:

14. ॐ सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नम:

पद्य पूजा –

श्री गणेश आणि गौरीचे पाय धुण्यासाठी श्री गणेश आणि गौरीं समोर एक पळी पाणी सोडावं.

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, पाद्यं अर्घ्यं समर्पयामि समर्पयामि"

शुद्ध पाण्याने अंघोळ  -

सर्वात आधी गणपतीला शुद्ध पाण्याने स्नान घालावे-

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि "

दुधाने अंघोळ -

गणपतीच्या प्रतिमेस  एका ताटलीत ठेवून पुढील मंत्र म्हणून गणपतीला गायीच्या दुधाने अंघोळ घाला.

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, पय:स्नानं समर्पयामि

दह्याने अंघोळ-

दुधाने स्नान अंघोळ घातल्यावर गणपतीला दह्याने अंघोळ घालावी.

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, दधिस्नानं समर्पयामि"

तुपाने अंघोळ-

दह्याने अंघोळ घातल्यावर गणपतीला तुपाने अंघोळ घालावी.

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, घृतस्नानं समर्पयामि

मधाने अंघोळ-

तुपाने अंघोळ घातल्यावर गणपतीला मधाने अंघोळ घालावी.

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, मध स्नानं समर्पयामि।"

साखरेने अंघोळ-

मधाने अंघोळ घातल्यावर गणपतीला साखरेने अंघोळ घालावी.

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, शर्करास्नानं समर्पयामि"

पंचामृताने अंघोळ-

साखरेने अंघोळ घातल्यावर गणपतीला पंचामृताने अंघोळ घालावी.

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, पंचामृतस्नानं समर्पयामि"

स्वच्छ पाण्याने अंघोळ -

पंचामृताने अंघोळ घातल्यावर गणपतीला स्वच्छ पाण्याने अंघोळ घालावी.

मंत्र- "ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि"

आता पुढील मंत्र म्हणून आचमन करीत एक पळीपाणी ताम्हणात गणपती समोर सोडावं.

"शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि"

कापडी आणि जानवी जोड -

स्वच्छ पाण्याने अंघोळ घातल्यावर गणपतीला वस्त्र, कापसाचे वस्त्र, दागिने आणि जानवी जोड घालावे.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, वस्त्रं समर्पयामि "

चंदन -

सुशोभित केल्यावर गणपतीला चंदन आणि शेंदूर लावावे.

मंत्र-"श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्"

विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृहताम्

"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, चन्दानुलेपनं समर्पयामि "

पंचोपचार -

गणपतीला अक्षत, शेंदूर, गुलाल,बुक्का इत्यादीने पंचोपचार पूजा करावी.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि "

फुले आणि माळ -

आता गणपतीला फुलांची माळ किंवा हार घालावे.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:,पुष्पमालां समर्पयामि"

दुर्वा-

आता गणपतीला दूर्वा द्याव्या.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:,दूर्वांकुरान समर्पयामि"

अत्तर-

आता गणपतीला अत्तर लावावे.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, सुगन्धिद्रव्यं समर्पयामि"

धूप -

आता गणपतीला धुपाचा कांडीचा वास द्यावा.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, धूपमघ्रापयामि समर्पयामि"

दीप -

आता गणपतीला निरंजन ओवाळावी.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, दीपं समर्पयामि"

आता हात स्वच्छ धुवून घ्या.आणि गणपतीला नैवद्य (दुर्वा,गुळ आणि मोदक)दाखवावे.

ॐ प्राणाय स्वाहा, ॐ अपानाय स्वाहा, ॐ समानाय स्वाहा, ॐ उदानाय स्वाहा,ॐ व्यानाय स्वाहा, ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, नैवेद्यं निवेदयामि "

फळ -

नैवेद्य दाखवून झाल्यावर गणपतीला फळ द्यावे.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, ऋतुफलानि निवेदयामि"

तांबूल(विड्याचे पान)-

गणपतीला लवंग-वेलची ठेवून तांबूल द्यावा.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, मुखवासार्थम् एलालवंग-पूंगीफल्सहितं ताम्बूलं समर्पयामि "

दक्षिणा-

आता गणपतीला श्रीफळ आणि यथाशक्ती दक्षिणा द्यावे.

मंत्र-"ॐ भूर्भुव:स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, कृताया: पूजाया: द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि"

आरती-

आता गणपतीची आरती करावी.

क्षमा प्रथांना-

आता हातात फुलेआणि अक्षता घेऊन काहीही झालेल्या चुकांसाठी ची क्षमा प्रार्थना करावी.

मंत्र-गणेशपूजनं कर्म यन्यूनमधिकं कृतम्

तेन सर्वेण सर्वात्मा प्रसन्नोऽतु सदा मम"

वरील मंत्र म्हणून हातात घेतलेले फुलं आणि अक्षता गणपतीला अर्पण करावं आणि गणेशाला प्रार्थना करून नमस्कार करावा.

एक पळी पाणी आचमन करून आपल्या आसनावर सोडून डोळ्याला पाणी लावून पूजेची सांगता करावी.

विसर्जन-

विसर्जनासाठी आपल्या हातात अक्षता घेऊन खालील मंत्र म्हणून श्री गणेशाच्या समोर अर्पण करावं आणि गणपतीच्या मूर्तीला हालवावे, नंतर आपल्या सोयी प्रमाणे कोणत्या नदीत, विहिरीत, तळ्यात विसर्जित करावं.

 श्री गणेश विसर्जन मंत्र

 गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमेश्वर

मम पूजा गृहीत्मेवां पुनरागमनाय च.

 ॐ गं गाणपत्ये नम:,ॐ गं गाणपत्ये नम:,ॐ गं गाणपत्ये नम:

 -ज्योतिर्विद् पं. हेमन्त रिछारिया

 

टाळ्या आरत्या ने, घर निनादू न गेले,

फुलांचा सुवास दरवळला आसमंतात,

नैवेद्य रूपाने झाले गोड धोड ही घरात,

लगबग बाप्पा सारी तुझ्याच भोवती रे, 

तू आलास की आंनदास उधाण येतंय रे, 

आज तुला निरोप द्यायची इच्छा नाही मज, 

होते पापणी ओली,येतो हुंदका हुळूच सहज,

जड अंतकरणाने देईन निरोप आज तुजला, 

पुढच्या वर्षी येण्याचे दे वचन तू सकळा, 

तो पर्यंत हे सावट ही होईल नाहीसे, 

लवकरच संकटाचे काळे ढग,होतील दिसे नासे !!

...अश्विनी थत्ते

लम्बोदरं पंचमं च षष्ठं विकटमेव च । सप्तमं विघ्नराजं च धूम्रवर्णं तथाष्टमम ।।3।।

नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु गजाननम । एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम ।।4।।

1. वक्रतुण्ड- मद्रास राज्यातील कन्नूरजवळ

2. एकदन्त- पश्चिम बंगालमध्ये कोलकत्याजवळ

3. कृष्णपिंगाक्षं- मद्रास राज्यातील कन्याकुमारीजवळ

4. गजवक्त्र- ओरिसा राज्यात भुवनेश्वर येथे

5. लंबोदर- ह्याची दोन स्थाने उल्लेखिली जातात.

रत्नागिरी जिल्ह्यातील गणपती पुळे

मध्यप्रदेशातील ओंकारेश्वर ज्योतिर्लिंगाजवळ असलेला पंचमुखी गणपती

6. विकट- हिमालयाच्या पायथ्याशी ह्षीर्कष येथे

7. विघ्नराजेन्द्र- कुरु क्षेत्रात कौरव- पांडवांच्या युद्धभूमीजवळ

8. धूम्रवर्ण- दक्षिणेकडील केरळ राज्यात कालिकतजवळ आणि एक स्थान तिबेटमध्ये ल्हासापासून 15 मैलांवर

9. भालचंद्र- रामेश्वरजवळ धनुष्कोडी येथे मद्रास राज्य

10. विनायक- काशीक्षेत्रातील अन्नूपूर्णामंदिराजवळचा धुण्डिराज गणेश

11. गणपती- क्षेत्र गोकर्ण महाबळेश्वर येथील द्विभुज महागणपती

12. गजानन- हिमालयातील शेवटचे तीर्थस्थान पांडुकेसर येथील मुंडकटा गणेश. गौरी कुंडाजवळील ही गणेशमूर्ती‍ शिवविरहित आहे.

समर्थ रामदासस्वामींनी ही बाराही गणेशस्थाने शोधून काढून सर्व गणपतींचे दर्शन घेतले होते, असे म्हणतात.

पौराणिक कथेनुसार एकदा अंधक नावाचा राक्षस आई पार्वती वर आसक्त होऊन त्यांना बळजबरीने धरण्याचा प्रयत्न करू लागत असताना देवीने भगवान शिवाला विनवणी केली. शिवाने आपल्या त्रिशूळाने त्याला ठार मारले पण त्याचा मायावी सामर्थ्यामुळे त्याचा रक्ताचे थेंब जमिनीवर पडल्यावर प्रत्येक थेंबा पासून एक राक्षसी 'अंधका' जन्मली. म्हणजे हे रक्ताचे थेंब देखील एका प्रकारच्या राक्षसाप्रमाणे होते, या रक्ताची थेंब जमिनीवर पडल्या वर ती राक्षसी अंधका बनायची.

अश्या परिस्थितीत महादेवासमोर एक समस्या उद्भवली की आता काय करावं ? आता एकच मार्ग आहे की रक्ताचा एकही थेंब जमिनीवर पडायला नको. तेव्हाच ती राक्षसी ठार होणार. अशा परिस्थितीत पार्वतीने विचार केले की प्रत्येक स्त्रीमध्ये एक पुरुष असतो आणि प्रत्येक पुरुषात एक स्त्रीच असते. तेव्हा त्यांनी सर्व देवतांना बोलवले ज्यामुळे सर्व देवांनी आपल्या स्त्रीच्या स्वरूपाला पृथ्वीवर पाठविले जेणे करून जमिनीवर पडणाऱ्या प्रत्येक थेंबाला ते पिऊन घेतील. इंद्रा पासून इंद्राणी, ब्र्हमापासून ब्राह्मणी, विष्णू पासून वैष्णवी शक्ती पृथ्वीवर पाठवली.

अश्या प्रकारे सर्व देवांनी आपली आपली शक्ती पाठवली. त्याच प्रकारे गणेश ज्यांचे नाव विनायक होते त्यांनी विनायकीला पाठविले. अश्या प्रकारे त्या राक्षसांचे अंत झाले. असे ही म्हटले जाते की देवी पार्वतीनेच सर्व देवींना बोलविले होते.

परंतु असे ही म्हटले जाते की विनायकी नावाची ही देवी कदाचित आई पार्वतीची मैत्रीण मालिनी देखील असू शकतात ज्याचा चेहरा देखील गज सारखा होता. पुराणात मालिनीचा उल्लेख गणेशाचा सांभाळ करणाऱ्या आया म्हणून मिळतो.

संदर्भ :  दुर्गा उपनिषद, मत्स्य पुराण आणि विष्णू धर्मोत्तर पुराण.

श्रद्धा अपरंपार आहे चरणी निष्ठा,

कल्याण करावयास येती "त्या" माहेरा,

मोहरूंनी जाती, येता आपुल्या घरा,

लावा तोरण दारावर, 

करा सडा समार्जन,

काढा रांगोळी ती दारी, पावले काढून,

घ्यावी साडी चोळी, भरा त्यांची ओटी,

देतील आशिर्वाद त्याही भरल्या पोटी,

लेकरा सोबत राहतील, आनंदभरे

माहेर च्या अगत्याला, कधी न विसरे! 

करा पूजन तुम्ही ही मनोभावे, 

महालक्ष्मीस आणि काय बरें हवे? 

कृपा त्यांची बरसेल, ह्याची आहे शाश्वती, 

सान-थोर सारे तीचे गोडवे घरी गाती, 

तीन दिवस एक सण होऊनिया जातो, 

विसर्जनाचे दिवशी, पदर ओला होतो! 

पुनः यावे आपण, लेकरा सोबत, 

करू स्वागत आपुले, टाळ गजरात
 

अश्विनी थत्ते 

नागपूर 

समाधिस्थ होण्या,  योगी शांत जाहला,

झाले किती दुःखी, झाले किती भावुक,

हरली आता सर्वांची शेगावी तहान भूक,

हसले ते चैतन्य, म्हणाले न करावी चिंता,

हाक मारा मजसी तुम्ही, मी येईल तिथं स्वतः,

आले अनुभव त्यानंतर कितीतरी जना,

दिला दृष्टांत गजाननाने, अनेक जणांना,

वास तयांचा जाणवतो तिथं, गेल्यास वारीला,

परब्रह्म भेटतो निश्चित, वारकरीला,

निष्ठा मात्र पाहिजेत सबळ, हे मात्र खरे,

भेटती महाराज सकळा, मार आधी तू हाक रे !

....अश्विनी थत्ते. 

पुजनाची तुम्ही करावी तयारी,

मनोभावे करा, भालचंद्राचे पूजन,

एकवीस मोदक ठेवा नैवेद्य म्हणून,

जुडी दूर्वांची आवडे एकदंतासी,

फुल जास्वंदचे आवडे लंबोदरासी,

करा आरती, कुटुंबा समावेत,

वाजवुनी टाळ्या जल्लोष करत,

विघ्न हर्ता नेईल सर्व विघ्ने आता,

त्याचीच प्रचिती येईलच हो आता,

करा जयघोष, होऊनी उत्साहित,

विनायकाचे स्मरण, करा तुम्ही सतत!!

......अश्विनी थत्ते.

भगवान गणपतीला 21 दूर्वांची जुडी अर्पण करावी.

गणपती पूजेत विनायकाला 21 वेळा 21 दूर्वांची जुडी अर्पण करावी. या मुळे ते लवकर प्रसन्न होतात आणि भाविकांची सर्व इच्छा पूर्ण करतात. दूर्वांशिवाय भगवान गणेशाची पूजा अपूर्ण मानली जाते. वास्तविक, या मागील एक कथा आहे की अखेर भगवान गणेशाला दूर्वा   का आवडते. कथेनुसार, एकदा अनलासूर नावाचा राक्षस होता, तो साधू संतांना खाऊन टाकायचा. त्याचा उद्रेक झाल्याने सर्वत्र हाहाकार माजला. सर्वांनी मिळून गणेशाकडे विनवणी केली आणि अनलासुराबद्दल सांगितले.

गणेशाची जळजळ कमी झाली

गणेशजी अनलासूर जवळ गेले आणि त्याला गिळून घेतले. या नंतर त्यांना त्रास होऊ लागला आणि पोटात जळजळ होऊ लागली. तेव्हा कश्यप ऋषींनी त्या जळजळला शांत करण्यासाठी गणपतीला 21 दूर्वा खाण्यासाठी दिल्या. यामुळे त्यांची जळजळ शांत झाली. तेव्हापासूनच असे मानले जाते की दूर्वांकुर अर्पण केल्याने गणपती लवकरच प्रसन्न होतात.

गणेशाने घेतले ब्राह्मण देवतांचे रूप

या व्यतिरिक्त गणेश पुराणात दुर्वाला घेऊन आणखीन एक कथा सांगितली जाते. कथेनुसार, नारदजी भगवान गणेशाला महाराज जनक यांचा अभिमानाबद्दल सांगतात आणि म्हणतात की ते स्वतःला तिन्ही जगाचे स्वामी म्हणून वावरतात. या नंतर गणेशजी एका ब्राह्मणाचे वेष धरून मिथिला नरेशाकडे त्यांचा गर्व हरण करण्यासाठी गेले. तेव्हा ब्राह्मण म्हणतात की ते इथवर राजाच्या गौरव ऐकून आले आहे आणि बऱ्याच दिवसापासून उपाशी आहे. मग राजा जनकाने आपल्या सेवकांना ब्राह्मण देवतांना अन्न देण्यास सांगितले.

अश्या प्रकारे गणेशाची भूक शांत झाली.

तेव्हा गणेशाजीने पूर्ण शहरातील अन्न खाऊन टाकले तरीही त्यांची भूक शांत झाली नाही. राजाला हे कळता क्षणी त्यांनी आपल्या गर्वाबद्दल गणेशाकडे माफी मागितली. मग ब्राह्मणरूप घेतलेले गणेश गरीब ब्राह्मण त्रिशिरसाच्या दारी जाऊन पोहोचतात. जिथे त्यांना ब्राह्मण त्रिशिरसची बायको विरोचना ने जेवण्याच्या पूर्वी गणेशाला दूर्वांकुर अर्पण केले. ते खाल्ल्यावर त्यांची भूक शांत झाली आणि ते पूर्णपणे समाधानी झाले. या नंतर गणेशाने दोघांना मोक्षाचे आशीर्वाद दिले. तेव्हा पासून गणेशाला दूर्वांकुर आवर्जून अर्पण करतात. याला अर्पण करून, पार्वतीच्या मुलाची कृपा त्वरित भाविकांना मिळते.

गणेश पुराणात आणखी कथा आहेत.

गणेश पुराणात दूर्वांकुराच्या महत्त्वाविषयी आणखी एक आख्यायिका आहे. या दंतकथेनुसार, कौंडिण्य यांचा पत्नी आश्रयाने जेव्हा गणपती महाराजांना दूर्वांकुर अर्पित केले तेव्हा कुबेराचा संपूर्ण खजिना देखील त्याची बरोबरी करू शकले नाही. शास्त्रात दुर्वांकुराचे आश्चर्यकारक महत्त्व सांगितले आहे. याच कारणास्तव शतकानुशतके भगवान गणेशाला दूर्वांकुर अर्पण करण्याची परंपरा चालत आली आहे. गणेश पुराणानुसार, एकदा एक चांडाळ आणि एक गाढव देऊळात जातात आणि काही असे करतात की त्यांचा हातून दूर्वांकुर गणपतीवर पडते. गणपती यामुळे फार आनंदी होतात आणि दोघांना आपल्या लोकांमध्ये उच्च स्थान देतात.

मिळून आपण सर्व बायका,

काढू गं गौर, तळ्याकाठी,

शंभू महादेवा, पुजण्यासाठी,

वाहू पत्री, अन कापसाचे वस्त्र,

पार्वतीने पूजीली होती वर्ष दहासहस्त्र,

पुण्याचा अनुभव ह्याची जन्मा घेऊ,

सवाष्णींना फळे, वाणही देऊ,

करू या जागरण, खेळू या खेळ,

महापूजे ची ही आहे या वेळ,

नटून थाटून येतीलच आज सर्वजणी,

हरितालिकेची करू या बसून कहाणी,

पावो सर्वांना तो "सांब सदाशिव"

व्रताच पुण्य फळं सर्वांना मिळावं!!

....अश्विनी थत्ते.

ऋषी पंचमी उपवासाची पद्धत -

* ऋषी पंचमीचा उपवास करणाऱ्यांना या दिवशी सकाळी अंघोळ करून स्वच्छ कपडे घालावे.

* आपण ऋषी पंचमी व्रताची विधी एकाद्या ब्राह्मणा कडून करवू शकता किंवा स्वतःदेखील करू शकता.

* ऋषी पंचमीच्या दिवशी सात पुरोहितांना जेवण्यासाठी बोलवावे आणि सप्तऋषी मानून त्यांची पूजा करावी.

* पुरोहितांना जेवू घालण्याच्या पूर्वी ऋषी पंचमीची पूजा आवर्जून करावी, या साठी पूर्ण घराला गायीच्या शेणांनी सारवावे.

* या नंतर सप्तऋषी आणि देवी अरुंधतीची मूर्ती बनवावी आणि कलश स्थापित करावं.

* कलश स्थापनेनंतर हळद, कुंकू, चंदन, फुल आणि अक्षताने पूजा करावी.

या मंत्राचे जप करावे –

कश्यपोत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोय गौतम:

जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्तैते ऋषय: स्मृता:

गृह्णन्त्वर्ध्य मया दत्तं तुष्टा भवत मे सदा

* मंत्र जप केल्यावर सप्तऋषींची कहाणी ऐकावी आणि सात पुरोहितांना सप्तऋषी मानून त्यांना जेवू घालावं. जेवू घालून यथोचित दक्षिणा देऊन आवर्जून त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा, नंतर उद्यापन विधी संपूर्ण झाल्यावर गायीला जेवण द्यावं, कारण गायीमध्ये सर्व देवी देवतांचा वास असतो असे मानले जाते.

ऋषी पंचमी 2020 तिथी आणि शुभ मुहूर्त -

ऋषी पंचमी तिथी सुरुवात 22 ऑगस्ट रोजी संध्याकाळी 7 वाजून 57 मिनिटा वर.

ऋषी पंचमी पूजेचे मुहूर्त - सकाळी 11 वाजून 6 मिनिटा पासून दुपारी 1 वाजून 41 मिनिटा पर्यंत.

ऋषी पंचमी तिथी समाप्ती - 23 ऑगस्ट रोजी संध्याकाळी 5 वाजून 4 मिनिटा पर्यंत.

* इतर अनेक उपवासाप्रमाणे या व्रताला देखील स्त्रियांसह कुमारिका मुली करू शकतात. इतर उपवासाप्रमाणे निव्वळ या व्रताचे सौभाग्य किंवा इच्छित वर मिळावे यांच्याशी संबंध किंवा महत्त्व नसून, त्याचे फायदे वेगळे आहे.

* ऋषी पंचमीचे उपवास प्रामुख्याने कळत नकळत केलेल्या पापांपासून मुक्त करतात. कोणत्याही वयोगटाच्या बायका हे व्रत करू शकतात. तथापि, नियमात राहून या व्रताला करावं.

* हा उपवास विशेषतः बायकांचा मासिकपाळीच्या काळात नकळत झालेल्या धार्मिक चुकांमुळे होणाऱ्या दोषांच्या संरक्षणासाठी हे व्रत केले जाते. याला या दृष्टिकोनातून फार महत्त्वाचे मानले जाते. ऋषी पंचमीच्या व्रताची कहाणी देखील बायकांच्या मासिक पाळीशी निगडित आहे.

* या व्रताची आणखी एक मनोरंजक गोष्ट अशी आहे की या उपवासामध्ये कोणत्याही देवी आणि देवांची पूजा केली जात नाही. तर बायका या दिवशी सप्तऋषींची पूजा करतात. म्हणून या व्रताला ऋषी पंचमीच्या नावाने ओळखले जाते. महत्त्वाचे म्हणजे की पंचमी तिथी पाचवा दिवस आणि ऋषींचे प्रतिनिधित्व करते.

1 गणपतीचे बीजमंत्र 'गं' आहे.

2  'ॐ गं गाणपत्ये नमः या मंत्राचा जपा केल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात.

3 षडाक्षरी मंत्राचा जपा आर्थिक प्रगती आणि समृद्धी देणारे आहे.

- ॐ वक्रतुंडाय हुम्‌

एकाद्या कडून कोणासाठी केलेली वाईट क्रियेचा नायनाट करण्यासाठी, विविध मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी उच्छिष्ट गणपतीची उपासना करावी. याचा जपा करताना तोंडात गूळ, लवंग, वेलची, बत्ताशा, तांबूळ, सुपारी ठेवावी. ही उपासना अक्षय भांडार देणारी असते. यामध्ये पवित्र-अपवित्रेचे काही विशेष बंधन नसते. 

4 उच्छिष्ट गणपतीचे मंत्र –

- ॐ हस्ती पिशाच्ची लिखे स्वाहा.

5 आळस, नैराश्य, कलह,विघ्न दूर करण्यासाठी विघ्नराजाच्या रुपेच्या उपासनेसाठी या मंत्राचा जपा करावा.-

- गं क्षिप्रप्रसादनाय नम:

6 सर्व विघ्न दूर करून संपत्ती आणि आत्मविश्वासाच्या प्राप्तीसाठी हेरंब गणपतीच्या मंत्राचा जपा करावा. -

'ॐ गं नमः'

7 उपजीविका प्राप्ती आणि आर्थिक वाढी साठी लक्ष्मी विनायक मंत्राचा जपा करावा.

- ॐ श्री गं सौभ्याय गाणपत्ये वर वरद सर्वजनं मे वशमानय स्वाहा.

8 विवाहात येणारा अडथळ्यांना दूर करणाऱ्यांना त्रैलोक्य मोहन गणेश मंत्राचा जपा केल्याने शीघ्र लग्न होतो आणि अनुरूप जोडीदार मिळतो.

- ॐ वक्रतुण्डैक दंष्ट्राय क्लीं ह्रीं श्री गं गणपते वर वरद सर्वजनं मे वशमानय स्वाहा.

या मंत्राच्या व्यतिरिक्त गणपती अथर्वशीर्ष, संकटनाशन गणेश स्तोत्र, गणेशकवच, संतानं गणपती स्तोत्र, ऋणहर्ता गणपती स्तोत्र, मयूरेश स्तोत्र, गणेश चालीसाचे पठण केल्याने श्री गणेशाचे आशीर्वाद प्राप्त होतात.

गणेशाचे 12 प्रमुख नावे आहेत- सुमुख, एकदंत, कपिल, गजकर्णक, लंबोदर, विकट, विघ्ननाशक, विनायक, धूम्रकेतु, गणाध्यक्ष, भालचंद्र आणि गजानन. त्यांचा प्रत्येक नावाच्या मागे एक आख्यायिका आहे.

1 सतयुग : श्री गणेश सतयुगात सिंहावर आरूढ होऊन प्रगट झाले होते. असे म्हटले जाते की भगवान श्री गणपतीने कृतयुग म्हणजेच सतयुगात कश्यप आणि अदितीकडे श्री अवतार महोत्कट विनायकाच्या नावाने जन्मले. या अवतारामध्ये गणपतीने देवतान्तक आणि नरान्तक नावाच्या राक्षसांचा वध करून धर्माची स्थापना करून आपल्या अवताराला संपविले. या युगात गणेशाचे वाहन सिंह आहे. ते दशबाहू,तेजस्वी आणि सर्वांना वरदान देणारे आहेत.

2 त्रेता युग : श्री गणेश त्रेता युगात मोरावर आरूढ होऊन प्रगट झाले. त्रेतायुगात गणपतीने उमाच्या गर्भेतून भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या दिवशी जन्म घेतला आणि त्यांना गणेश नाव दिले. त्रेतायुगात त्यांचा वाहन मोर आहे, वर्णन पांढरे आहे आणि तिन्ही जगात मयूरेश्वर नावाने ओळखले जाते आणि षष्ठभुजी आहे. या अवतारात गणपतीने सिंधू नावाच्या राक्षसाचे संहार केले आणि ब्रम्हदेवाच्या रिद्धी आणि सिद्धी नावाच्या मुलींशी लग्न केले.

3 द्वापर युग : द्वापारयुगात श्री गणेश उंदीरावर बसून प्रगट झाले. द्वापर युगात त्यांचा वर्ण लाल आहे. ते चतुर्भुजी आणि त्यांचे वाहन मूषक आहे आणि गजाननाच्या नावाने प्रख्यात आहे. द्वापारयुगात गणपतीने पुन्हा पार्वतीच्या गर्भेतून जन्म घेतले आणि गणेश म्हणवले. परंतु गणेशाच्या जन्मानंतर काही कारणास्तव पार्वतीने त्यांना अरण्यात सोडले, जिथे पराशर मुनीने त्यांचे संगोपन केले.

या अवतारामध्ये गणेशाने सिंदुरासुराचे वध केले आणि त्याने कैद केलेल्या अनेक राजांना आणि वीरांना सोडवले होते. याच अवतारात गणेशाने वरेण्य नावाच्या आपल्या भक्ताला गणेश गीतारूपी शाश्वत तत्त्व ज्ञानाचे उपदेश दिले होते. असेही म्हटले जाते की महिष्मती वरेण्य हे वरेण्यचाच मुलगा असे. कुरूप असल्यामुळे त्यांना अरण्यात सोडण्यात आले होते.

असेही म्हटले जाते की या द्वापर युगात ते ऋषी पराशरच्या घरी गजमुखाच्या नावाने जन्मले होते. गजमुख नावाचे राक्षसाचे वध केल्यामुळे उनना हे नाव ठेवले गेले. त्यांचे वाहन उंदीर असे, जे पूर्वजन्मी एक गंधर्व असे. या गंधर्वाने ऋषी सौभरीं यांचा बायकोवर वाईट दृष्टी टाकली होती ज्यामुळे त्याला उंदीरच्या योनीत राहण्याचे श्राप मिळाले होते. या उंदराचे नाव डिंक आहे.

पहिले लेखक : गणेशाला पौराणिक पत्रकार किंवा लेखक असे ही म्हणतात. कारण त्यांनीच महाभारत लिहिले होते. या ग्रँथाला रचणारे महर्षी वेदव्यास होते, पण लिखाणाची जबाबदारी गणेशाला दिली होती. याला लिहिण्यासाठी गणेशजींनी एक अट ठेवली होती की त्यांचे लिखाण कुठे ही थांबू नये. या साठी महर्षी वेदव्यासाने त्यांना म्हटले की त्यांनी प्रत्येक श्लोकाचा अर्थ समजूनच मग लिहावं. श्लोकाचा अर्थ समजण्यास गणेशाला थोडा वेळ लागत होता आणि त्याच वेळी वेदव्यास आपले महत्त्वाचे काम करायचे.

4 कलियुग : असे म्हणतात की गणेश कलिकाल घोड्यावर स्वार होऊन येतील. असे म्हणतात की श्री गणेश कलियुगाच्या शेवटी अवतार घेणार. या युगात त्यांचे नाव धुम्रवर्ण किंवा शूर्पकर्ण असणार. ते देवदत्त नावाच्या निळ्या रंगाच्या घोड्यावर चतुर्भुजी होऊन स्वार होणार आणि त्यांचा हातात खङग असणार. ते आपल्या सैन्यासह पापींचा नाश करतील आणि सत्ययुगाची सुरुवात करतील. या वेळी ते कल्की अवताराचे साथ देतील.

1 हरितालिका तृतीयेच्या उपवासात पाणी घेतले जात नाही. उपवासानंतर दुसऱ्या दिवशी पाणी ग्रहण केले जाते.

2 हरितालिका तृतीया उपवास करताना याला सोडण्याची पद्धत नसते. दरवर्षी हे व्रत कैवल्य विधी-विधानाने केले पाहिजे.

3 हरितालिका तृतीयेच्या उपवासाच्या दिवशी रात्री जागरण केले जाते. रात्री भजन कीर्तन करावं.

4 हरितालिका तृतीयेचा उपवास कुमारिका, सवाष्ण बायका करतात तसेच शास्त्रात किंवा आपल्या धर्मग्रंथात विधवा बायकांना देखील हा व्रत करण्याची परवानगी आहे.

5 हरितालिका तृतीयेला माता पार्वती आणि भगवान शंकराची विधी विधानाने पूजा केली जाते.

6 हरितालिका तृतीया व्रत प्रदोषकाळात केले जाते. सूर्यास्तानंतरचे तीन मुहूर्ताला प्रदोषकाळ म्हटले जाते. हे दिवस आणि रात्र यांचा भेटण्याचा काळ असतो.

7 हरितालिका पूजेसाठी भगवान शिव, देवी पार्वती आणि भगवान गणेशाची वाळूमातीची आणि काळ्या चिकणमातीच्या मूर्ती हाताने बनवावी.

8 पूजेच्या ठिकाणी फुलांनी सजवून एक चौरंग ठेवा आणि त्या चौरंगावर केळ्याची पाने ठेवून भगवान शंकर, देवी पार्वती आणि भगवान गणेशाची मूर्ती ठेवावी.

9 या नंतर देवांचे आव्हान करून भगवान शिव, देवी पार्वती आणि भगवान श्रीगणेशाची षोडशोपचार पूजा करावी.

10 सौभाग्याचा सर्व वस्तू एका ताटलीत ठेवून देवी पार्वतीला अर्पण करण्याची प्रथा आहे.

11 या मध्ये शंकराला धोतर आणि पंचा अर्पण करतात. यामधील सर्व सौभाग्याचं लेणं सासू किंवा सवाष्ण बाईच्या पायापडून ब्राह्मणा दान म्हणून द्यावी. 

12 अश्या प्रकारे पूजा केल्यानंतर कथा ऐकावी आणि रात्री जागरण करावं. आरती केल्यावर सकाळी देवी पार्वतीला कुंकू अर्पण करावं आणि दही -भात कानवाल्याचा नैवेद्य दाखवावा.

कथा:

हरितालिका तृतीया व्रत कैवल्य भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांच्या पुनर्मिलन स्मरणार्थ साजरे केले जाते. एक पौराणिक कथेनुसार देवी पार्वती ने भगवान भोलेनाथाला पती रूपात प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली होती. हिमालयात गंगेच्या काठावर तहान-भूक हरपून तपश्चर्या केली. देवी पार्वतीची अशी दशा बघून त्यांचा वडिलांना महाराज हिमालय यांना खूप दुःख झाले. एके दिवशी महर्षी नारद भगवान विष्णूंकडून पार्वतीशी लग्नाची मागणी घेऊन येतात. देवी पार्वतीला हे कळल्यावर त्यांना फार वाईट वाटले आणि त्या दुःख करू लागतात.

एका मैत्रिणीने विचारल्यावर त्या सांगतात की, त्या भगवान शिव पती म्हणून प्राप्त व्हावे म्हणून ही तपश्चर्या करीत आहे. आपल्या मैत्रिणींच्या सांगण्या वरून त्या अरण्यात गेल्या आणि तिथेच भगवान शिवाच्या पूजेमध्ये हरपून गेल्या. या दरम्यान भाद्रपदातील शुक्ल किंवा शुद्ध पक्षातील तृतीयेला हस्त नक्षत्रात देवी पावतीने वाळूने शिवलिंग बनविले आणि भोलेनाथाच्या पूजेमध्ये लीन होऊन रात्री जागरण केलं. आई पार्वतीची कठोर तपश्चर्या बघून भगवान शिवाने त्यांना दर्शन दिले आणि पार्वतीच्या इच्छेनुसार त्यांना पत्नी म्हणून स्वीकारले.

तेव्हा पासून चांगल्या पतीच्या इच्छेसाठी आणि पती दीर्घायुषी व्हावा या साठी कुमारिका आणि सवाष्ण बायका हरितालिका तृतीयेचा उपवास करतात आणि भगवान शंकर आणि देवी पार्वतीची पूजा करून आशीर्वाद मिळवतात.

शुभ मुहूर्त :

हरितालिका तृतीयाची पूजेची वेळ - सकाळी 5 वाजून 54 मिनिटा पासून सकाळी 8 वाजून 30 मिनिटा पर्यंत.

संध्याकाळी हरितालिका तृतीया पूजेची वेळ : संध्याकाळी 6 वाजून 54 मिनिटांपासून रात्री 9 वाजून 6 मिनिटा पर्यंत.

तृतीया तिथी प्रारंभ - 21 ऑगस्टच्या रात्री 2 वाजून 13 मिनिटांपासून

तृतीया तिथी समाप्ती - 22 ऑगस्ट रात्री 11 वाजून 2 मिनिटा पर्यंत.

पण म्हणून माझे नृत्य थांबवून सगळ्या दरबाराच्या रंगाचा बेरंग कशाला? तिने रागाने विचारले. 

तेव्हाच अप्सरेच्या क्रोधातून एक राक्षस निर्माण झाला. त्या राक्षसाच्या डोळ्यांतून अग्नीच्या ज्वाळा भडकत होत्या. त्याने हसून गडगडाट केला आणि तो म्हणाला, "हे यमधर्मा, माझे नाव अनलासूर. तू तिलोत्तमाचे नृत्य मध्येच थांबवलेस म्हणून मी तूला खाऊन टाकतो.'' त्याचा तो कानठळ्या बसवणारा आवाज ऐकून यमधर्म घाबरला आणि पळून गेला. 

तो राक्षस समोर जे दिसेल ते खाऊन टाकू लागला. सर्व देव घाबरले व सैरावैरा पळू लागले. देवांनी विष्णूकडे धाव घेतली. विष्णूनी देवांना अभय दिले. तोच राक्षस विष्णूपुढे उभा राहिल्यावर विष्णूदेखील घाबरले आणि त्यांनी गणपतीचे स्मरण केले. गणपती बालकाच्या रूपाने विष्णूपुढे प्रकट झाला आणि विचारू लागला, "हे विष्णू, तुम्ही माझे का स्मरण केलेत?" पण विष्णूनी काही सांगायच्या आतच राक्षसाने काही देवांना आपल्या पकडले. पुन्हा सर्व देव आणि ऋषीमुनी सैरावैरा पळू लागले. पण गजानन मात्र जागचा हलला नाही. तेव्हा अनलासूर गजाननाकडे वळला. त्याने गजाननाला गिळण्यासाठी आपल्या पंज्यांनी उचलले आणि तो गणपतीला आपल्या तोंडात टाकू लागला. सर्व देवांनी हाहाकार केला. तोच एक आश्‍चर्य घडले. अनलासूराच्या हातातील त्या बाल गजाननाने एकदम प्रचंड रूप धारण केले. ते रूप फारच विराट होते. त्याचे डोके आभाळाला भिडले होते. पाय पाताळात रुतले होते. एका क्षणात त्याने अनलासूराला सोंडेत पकडले आणि त्याला गिळून टाकले. 

पण प्रत्यक्ष आगीचा लोळ असलेला तो राक्षस गिळल्यामुळे गणपतीच्या अंगाची आग- आग होऊ लागली. इंद्राने गजाननाच्या डोक्‍यावर अमृत शिंपडले तरी पण गणपतीच्या अंगाची होणारी आग काही थंड होईना. विष्णूनी आपले कमळ गणपतीस दिले. वरुणाने पावसाची मुसळधार वृष्टी गजाननावर केली. पण गजाननाच्या अंगाची लाहीलाही होत होती. शंकराने आपल्या नागाची सावली त्याच्यावर धरली तरी गणपतीच्या अंगाची लाहीलाही होत होती. तेव्हा अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषींनी गणपतीच्या मस्तकावर ताज्या हिरव्यागार दूर्वा वाहिल्या. त्याबरोबर त्याच्या अंगाची होणारी आग एकदम नाहीशी झाली. 

गजानन म्हणाला, "माझ्या अंगाची आग या दूर्वांनी नाहीशी झाली. म्हणून आजपासून मला दूर्वा अर्पण करणाऱ्या व्यक्‍तींची सर्व पापे नष्ट होतील. ती व्यक्ती बुद्धिमान होईल."

एकदा श्री शंकराने देवी पार्वतीला दु:खी पाहून विचारले की "तुझ्या दुःखाचं कारण काय?'' 

त्यावर पार्वतीने म्हटले आपण देवाधिदेव आहात, आपण त्रैलोक्‍याचा स्वामी असूनही मला संतती नाही. यापेक्षा मोठे दुःख काय असणार?" 

यानंतर श्री शंकरांनी पार्वतीला एक वर्ष श्री विष्णूची उपासना आणि एक व्रत करण्याविषयी सांगितले. मोठ्या निश्‍चयाने तिने ते व्रत केले. अखेर पार्वतीला प्रत्यक्ष श्री विष्णूंनी दर्शन दिले. पार्वतीने आपली इच्छा बोलून दाखविली. तिला 'तथास्तु' म्हणून भगवान अंतर्धान पावले. नंतर एके दिवशी ब्राह्मणाच्या रूपाने येऊन श्री विष्णूंनी शंकर-पार्वती यांची परीक्षा घेतली. त्या दोघांनी केलेल्या आतिथ्याने तृप्त होऊन त्यांनी इच्छापूर्तीचा आशीर्वाद दिला, आणि मग काय! चमत्कारच घडला. 
 

पार्वती घरात जाऊन पाहते तो तिच्या शय्येवर एक गोजिरे हसरे, देखणे बालक दृष्टीस पडले. हे बाळ कुणाचे असे विचारात पडली असतानाच आकाशवाणी झाली- 

"पार्वती, सर्व जण ज्याचे ध्यान करतात, सर्वांआधी ज्याचे पूजन होते, ज्याच्या केवळ स्मरणानेच विघ्ने दूर पळतात असा हा बाळ तुझा पुत्र आहे."

शंकर-पार्वती फार आनंदित झाले. आता त्यांच्याकडे बाळाला पाहण्यासाठी अनेक देव, ऋषी, देवगण येऊ लागले. एक मोठा मंगल उत्सव झाला. पार्वती आपल्या पुत्राला अंगावर घेऊन बसली होती. त्याच वेळी पलीकडे शनैश्‍चर हा सूर्यदेवाचा मुलगा खाली मान घालून बसलेला बघून पार्वतीने विचारले, "अरे, तू खाली मान घालून काय बसलाहेस?" 
 

"देवी, काय सांगू, हे माझ्या कर्माचे फळ भोगतोय मी," शनैश्‍चर दुःखाने म्हणाला. 

पार्वतीने खोदून विचारल्यावर तो दुःखाने म्हणाला, "देवी, मला शाप मिळाला आहे. मी ज्या वस्तूकडे पाहीन ती वस्तू नष्ट होईल. म्हणून मी कोणालाही पाहत नाही." 

"असू दे शनैश्‍चरा, प्राक्तनात असेल ते होईल,'' असे पार्वतीने त्याला म्हटले. 

शनैश्‍चराला दोन्ही बाजून पेच पडला. अखेर त्याने उजव्या डोळ्याच्या कोपऱ्यातून पार्वतीच्या सुंदर बाळाकडे पाहिले. त्याच क्षणी त्या बाळाचे मस्तक उडाले नि थेट भगवान श्रीकृष्णाच्या पुढ्यात जाऊन पडले. 

श्रीकृष्णाने अंतर्ज्ञानाने सर्व काही जाणले. ताबडतोब गरुडावर आरूढ होऊन श्रीकृष्ण उत्तर दिशेला पुष्पभद्रा नदीच्या रोखाने निघाला. तेथे नदीच्या तीरावर त्याला एक हत्ती दिसला. त्या हत्तीचे मस्तक कापून घेऊन तो तातडीने निघाला. कैलासावर येताच त्या ठिकाणी शिरावेगळ्या पडलेल्या बालकाच्या धडावर ते हत्तीचे मस्तक बसविले आणि त्याने बालकाला जिवंत केले. 

यानंतर पार्वतीलाही शुद्धीवर आणले गेले. मग स्वतः विष्णूंनी त्या बालकाची पूजा केली. विष्णूंनी त्या वेळी असे स्पष्टपणे सर्वांना सांगितले, "सर्वप्रथम याचीच पूजा केली जाईल आणि या बालकाची विघ्नेश, गणेश, हेरंब, गजानन, लंबोदर, एकदन्त, शूर्पकर्ण आणि विनायक अशा आठ नावे सर्वप्रकारच्या सिद्धी प्राप्त करून देणारी ठरतील." 

हत्तीचं डोकं

हत्ती बुद्धिमान प्राणी मानला जातो. हत्ती विशाल असतो आणि स्मृती अतिशय तल्लख असते. हत्ती सदैव आत्मविश्वासाने भरपूर आपल्याच मस्तीत आणि शाही थाटात चालत राहतो. त्याचप्रकारे ज्ञानी आणि योगी व्यक्ती कोणत्याही परिस्थितीत ती गर्भगळीत होत नाहीत. 

हत्तीची सोंड

हत्तीची मजबूत सोंड वृक्षही उखडते आणि सन्मान देण्याची वेळ आल्यावर सलाम करण्यासाठी वरही जाते. हत्तीच्या या सोंडेसारखी शक्ती सत्यज्ञान धारण करणाऱ्या माणसात असते.

सुपासारखे कान

मोठे कान हे एकाग्रतेचे प्रतीक आहेत. कान हे आपल्या शरीरातील मुख्य ज्ञानेंद्रिय आहे. गुरू मंत्र कानातच देतात. ज्ञानश्रवण देखील लक्षपूर्वत ऐकण्यासाठी कानात प्राणात आणावे लागतात. ज्ञानसाधनेत श्रवण, मनन व निदिध्यास हे तीन पुरुषार्थ सांगितले आहेत.

हत्तीचे डोळे

गणेशाच्या मूर्तीत हत्तीसारखे डोळे चित्रित आहे कारण या डोळ्यांना छोट्या गोष्टी मोठ्या दिसतात. हत्तीला लहान गोष्टी दिसल्या नाहीत तर त्या पायाखाली तुडविल्या जाण्याची भीती होती. ज्ञानी व्यक्तीदेखील छोट्यांमध्येही मोठेपण पाहतं. प्रत्येकातील महानता बघून त्याचा आदर करायला हवा.

एकदन्त

गणपतीचा एक सुळा दुष्ट लोकांना भीती दाखविण्यासाठी आहे. कारण सरळमार्गी चालणार्‍यांना त्रास देणं सोपं आहे असे समजणे नुकसान करेल. 

गजवदन

हत्तीचे तोंड, कान, डोळे सर्व एकत्र होऊन तोंड तयार होते. विशाल तोंड निर्भयता आणि आत्मिक शक्तीचे प्रतीक मानले जाते.

महोदर

चांगल्या आणि वाईट अशा सगळ्या गोष्टी सामावून घेणार्‍याला मोठं पोट असणारच. यांना सांगितलेले तिसऱ्या व्यक्तींपर्यंत जाणार नाही याची खात्री असते. या प्रकारे पोटातल्या पोटात गोष्टी पचविल्या तर संबंध चांगले जमतात. ज्ञानी व्यक्ती निंदा, स्तुती, जय, पराजय, उच्च - नीच अशा अनेक प्रकारच्या परिस्थिती आपल्याला सामावून घेतात. मोठे पोट हे ज्ञानवानाच्या या गुणाचे प्रतीक आहे.

एका हातात कुऱ्हाड

गणपतीच्या चार भुजांपैकी एका हातात कुऱ्हाड असते. हे मुक्तता हे प्रतीक आहे. ज्ञानी व्यक्ती मोहाची बंधने कापतात, वाईट गोष्टी मुळातून उखडण्याची क्षमता ठेवतात. अशाने जीवनमुक्ती प्राप्त करू शकतात. 

दुसऱ्या हातात दोरी

दुसऱ्या हातात दोरी दर्शवते की ज्ञानरुपी कुऱ्हाडीने दैहीक बंधने कापून टाकल्यावर स्वत:ला दिव्य बंधनात बांधावे. ही दोरी सरळ परमात्म्याशी जुळते. 

एका हातात मोदक

मोदक परिपूर्ण स्थितीचे द्योतक आहे. मोदकाचा गोडवा तेव्हा जाणवतो जेव्हा ज्ञानी अनेक संकटांचा सामना करुन तपस्वी होतो. स्वत: उंची गाठतो आणि त्याभोवती असणार्‍यांना देखील त्याचा लाभ होतो. मोदक हे ज्ञाननिष्ठा, ज्ञानरस तसेच ज्ञानाद्वारे प्राप्त मुदित अवस्थेचा परिचय देणारे आहे. कोणतेही मनोरथ पूर्ण झाल्यास मोदक किंवा लाडू वाटप करुन आनंदा साजरा केला जातो. थोडक्यात मोदक बुद्धी, परिश्रम आणि तपस्याच्या बळावर यश मिळवण्याचे सूचक आहे. 

वरदमुद्रा

गणपतीचा एक हात वरदानी असणे सामर्थ्यशाली आणि पात्र असल्याचे प्रतीक आहे. निर्भयतापूर्वक वरदान देण्याइतकं सामर्थ्य असल्याचं दर्शवतं. 

बैठक

गणपतीचे बसणेही असे आहे की त्यांचा एक पाय उचललेला आहे व दुसरा उचलण्याच्या तयारीत आहेत. याचा अर्थ ते नेहमी भक्ताच्या रक्षणासाठी तत्पर वा सिद्ध आहेत.

मूषक वाहन

विशाल काया आणि इतका मोठा ज्ञानी याचे वाहन मात्र मूषक हे कित्याने पचनी पडत नाही. परंतु याला आध्यात्मिक अर्थ असा लावता येईल की उंदीर आपला प्रत्येक गोष्ट कुरतडून पाहतो, तेव्हा ती गोष्ट कामाची आहे वा नाही की महागडी असो वा स्वस्त. अर्थात समाजात प्रत्येक गोष्टीवर टीका करणारे असतात. अशा प्रवृत्तीवर नियंत्रणासाठी गणपतीचा वाहन मूषक असणे म्हणजे विवेकाचा अविवेकावर विजय सुचविण्याचे द्योतक आहे.

रिद्धी- सिद्धी

गणेशाच्या दोन्ही बाजूस रिद्धी आणि सिध्दी या दोन पत्नी असतात. त्या ज्ञान आणि त्याच्या आधारावरील सफलतेच्या प्रतीक आहेत. ज्ञानी दूरदर्शिपणाने कोणतेही कार्य करतात आणि निश्‍चितपणे त्यांना सिद्धी वा यश प्राप्त होतं.

केळीचं पान

गणपतीला केळीच्या पानावर नैवेद्य दाखवलं जातं. किंवा गणपतीच्या चित्रात केळी दाखवितात. केळीच्या झाडाची विशेषतः म्हणजे त्याचे एक पान काढले की त्याच्या मागे दुसरे असते, नंतर तिसरे असते. तसेच ज्ञानी कोणत्याही गोष्टीच्या खोलात जातात. 

स्वस्तिक

हे चिन्ह मंगलमयतेचे प्रतीक आहे. देवतांच्या आगमनाचे सुचिन्ह मानले जाते. स्वस्तिकाच्या उजव्या अर्ध्या भागात अमरलोक दाखविलेला आहे. त्यालाच स्वर्ग म्हणतात. 

एकूण गणपतीचे हे गुण धारण करून सर्व संकटांना सामोरा जाऊन स्वत:ची आध्यात्मिक उन्नती करता येते.

भगवान गणेश हे हिंदू धर्मातील प्रथम पूज्य देव मानले जातात. कोणतेही शुभ कार्य करण्याच्यापूर्वी त्यांचे नाव घेतले जाते. त्यांचे नाव घेतल्याशिवाय कोणतेही कार्य सुरळीत पद्धतीने पूर्ण होऊ शकत नाही. चला जाणून घेऊ या त्यांच्याशी निगडित 5 लोकप्रिय कथा...

1 पहिली कथा : पुराणानुसार देवी पार्वतीने अपत्य प्राप्तीसाठी पुण्यक नावाचे व्रत कैवल्य केले असे. या उपवासामुळे आई पार्वतीस श्री गणेश पुत्र रूपात प्राप्त झाले. या उपवासासाठी शिव ने इंद्रास पारिजातक वृक्ष देण्यास सांगितले पण इंद्राने पारिजातक वृक्ष देण्यास नकार दिले तेव्हा त्यांनी पार्वतीच्या व्रत कैवल्यासाठी पारिजातकाच्या वनांची बांधणी केली.

शिव महापुराणानुसार आई पार्वतीला गणेशाला बनविण्याची कल्पना त्यांचा सखी जया आणि विजया कडून मिळाली. त्यांचा सख्खींनी पार्वतीला सांगितले की नंदी आणि इतर गण फक्त महादेवाच्या आज्ञेचे पालन करतात म्हणून आपण देखील एक असा गण तयार करावा, जो फक्त तुमच्याच आज्ञेचे पालन करेल. या कल्पनेने प्रभावित होऊन देवी पार्वतीने आपल्या मळीपासून गणेशाची निर्मिती केली.

2 दुसरी कथा : एका कथेनुसार शनीची दृष्टी पडल्यामुळे बाळ गणेशाचं डोकं जळून भस्मसात झाले. या वर दुखी असलेल्या पार्वती(सती नसे)ने ब्रह्माला म्हटले - 'ज्याचे डोकं सर्वात पहिले सापडेल त्याला गणेशाच्या डोक्यावर लावून द्या'.अश्या प्रकारे पहिले डोकं एका हत्तीच्या बाळाचे सापडले. अश्या प्रकारे गणेश 'गजानन' बनले.

एका दुसऱ्या आख्यायिकेनुसार गणेशाला दारात बसवून पार्वती अंघोळ करण्यास गेल्या. तेवढ्यात शिव आले आणि पार्वतीच्या निवासस्थळी जाऊ लागले. गणेशाने त्यांना जाऊ देण्यास नकार दिले. तर संतापलेल्या महादेवाने त्यांच्या डोक्यावर मार केला. या गणेशाचा जन्म पार्वतीने चंदनाच्या मिश्रणाने केला असे. जेव्हा पार्वतीने बघितले की त्यांचा मुलाचे डोकं कापले गेले आहे तर त्या फार संतापल्या. त्यांचा रागाला शांत करण्यासाठी भगवान शिवाने एका हत्तीच्या बाळाचे डोकं गणेशाच्या डोक्यावर लावून दिल्यावर ते जिवंत झाले.-स्कन्द पुराण.

3 तिसरी कथा : एकदा शिवाप्रमाणेच गणेशांनी भगवान परशुरामाला कैलास पर्वतावर जाण्यापासून रोखले. त्यावेळी परशुराम कार्तवीर्या अर्जुनाचे वध करून कैलासावर शिवदर्शनाच्या इच्छेने गेले असे. ते शिवाचे अनन्य भक्त होते. गणेशाने रोखल्यावर ते गणेशाशी युद्ध करू लागले. गणेशाने त्यांना धूळ चाटवली. तेव्हा परशुरामाने शिवाने दिलेल्या परशूचा वापर गणेशावर केला ज्यामुळे गणेशाचा डावा दात तुटला. तेव्हापासून ते एकदंत म्हणवले जातात.

4 चवथी कथा:  भगवान विष्णूंचे लग्न देवी लक्ष्मीसह करण्याचे योजिले. सर्व देवांना आमंत्रण मिळाले, पण गणेशाला दिले नाही. भगवान विष्णूंच्या मिरवणुकीच्या वेळी सर्व देव आपापसात चर्चा करू लागले की गणेश नाही? मग सर्वांनी विष्णूंना विचारले तर त्यांनी म्हटले की आम्ही गणेशाच्या वडिलांना म्हणजेच महादेवांना आमंत्रण दिले आहे. जर गणेशाला वडिलांसोबत यायचे असेल तर आले असते. तर काही जण म्हणू लागले की  ते जास्त खातात आणि ते आले तरी त्यांना घराच्या संरक्षणासाठी बसवून देण्यात येईल.

नंतर ही गोष्ट गणेशाला समजतातच त्यांनी आपल्या मूषक सैन्याला पुढे पाठवून वाटेला खालून पोकळ करून दिले. वह्राड तिथून निघाल्यावर रथांची चाकं जमिनीत रुतली. बऱ्याच वेळा प्रयत्न केल्यावर देखील चाक नाहीच निघाले. सर्वांनी आपापल्यापरीने प्रयत्न केले तरीही निघाले नाही, बऱ्याच जागीतून तुटायला लागले. कोणाच्या ही सुचत नव्हते की आता काय करावं. तेव्हा नारदजींनी सांगितले की आपण गणेशाचे अवमान करून चांगले केले नाही. जर आपण त्यांना मान देऊन आमंत्रित कराल तरच आपले कार्यसिद्ध होऊ शकेल आणि हे संकट देखील टळेल. मग शंकराने आपल्या सेवक नंदीला पाठवले आणि ते गणेशाला घेऊन आले. गणेशाची आदराने पूजा करतातच रथाची चाके निघाली.

5 पचावी कथा : देवी पार्वतीला सर्व देवांनी अमृतापासून तयार केलेले एक दिव्य मोदक दिले. मोदक बघून दोन्ही मुले(कार्तिकेय आणि गणेश)आई कडून मागू लागले तेव्हा आईने मोदकाच्या महत्त्वाचे वर्णन करून म्हटले की आपल्या दोघांमधून धर्माच्या दृष्टीने श्रेष्ठ होऊन सर्व तीर्थ क्षेत्रांना प्रथम भेट देईल, त्यालाच हे मोदक मिळेल. आईची गोष्ट ऐकून कार्तिकेय तर आपल्या मोरावर बसून एक चांगले मुहूर्त बघून सर्व तीर्थक्षेत्रांना भेट देऊन आले. इथे गणेशाचं वाहन उंदीर असल्यामुळे ते असं करण्यास असमर्थ होते. तेव्हा गणेशाने अत्यंत आदराने आपल्या आई वडिलांच्या भोवती प्रदक्षिणा घालून त्यांच्यासमोर जाऊन उभे राहिले.

हे बघून आई पार्वती म्हणाल्या की सर्व तीर्थक्षेत्रात केलेले स्नान, सर्व देवांना केलेला नमस्कार, सर्व यज्ञाची फलप्राप्ती, सर्वप्रकारचे उपास, मंत्र, योग आणि संयमाचे पालन हे सर्व आई वडिलांच्या पूजेच्या सोळाव्या भागाच्या बरोबर देखील असू शकत नाही. म्हणून हे गणेश शेकडो पुत्र आणि शेकडो गणांच्यापेक्षा वर आहे. म्हणून हे मोदक मी गणेशाला देत आहे. आई-वडिलांच्या भक्तीमुळे प्रत्येक यज्ञात सर्वात आधी गणेशाची पूजा होईल.-पद्मपुराण.

त्याविषयी वेगवेगळ्या कथा आहेत.. तर जाणून घ्या गणपतीच्या उत्पत्तीचे गूढ

* गणपती हा केवळ शिवाचा पुत्र असल्याचे देखील मानले गेले आहे कारण शिवाने आपल्या तप आणि सामर्थ्याने एका तेजस्वी बालकाचा निर्माण केला. पार्वती अशा सुंदर पुत्राला बघून त्याला एकट्या शिवानेच जन्म दिल्याचा मत्सर करु लागली आणि मग तिने त्या बालकाला शाप देऊन बेडौल व गजमुख बनविले.

* शिव महापुराणानुसारदेवी पार्वतीने गणपतीच्या निर्माणाबाबत आपले विचार सखी जया आणि विजया यांच्यासमोर मांडले होते. तेव्हा सखी म्हणाल्या की नंदी आणि सर्व गण केवळ महादेवांच्या आज्ञांचे पालन करतात म्हणून आपल्यालाही एका अशा गणाची रचना करायला हवी ज्याने आपल्या आज्ञांचे पालन करावे. तेव्हा पार्वतीने आपल्या मळीपासून गणपतीची रचना केली होती.

* एकदा पार्वती स्नानगृहात स्नान करीत होती. त्या प्रसंगी आपल्या अंगाचा मळ काढून तिने एक पुरुष बनविला व त्याला स्नानगृहाच्या दारावर द्वाररक्षक म्हणून उभे केले. थोड्याचा वेळात शंकर तिथे आले व ते स्नानगृहात जाऊ लागले. द्वाररक्षकानेच त्याला अडवले. तेव्हा शिवाला त्याचा राग आला आणि त्याने त्याचे मस्तक उडविले. ही दुर्घटना पाहून पार्वतीला दु:ख झाले. मग तिच्या सांत्वनाकरिता शिवाने इंद्राच्या हत्तीचे मस्तक आणून त्या शिरहीन देहाला जोडले. 

* एकदा पार्वतीने शनीला गणपतीकडे पाहण्यास सांगितले. मात्र शनीच्या दृष्टीमुळे गणपतीचे मस्तक गळून पडले. तेव्हा पार्वती शोकाकुल होऊन ब्रह्मदेवाकडे याचना केली तेव्हा ब्रह्मदेवाने तुला प्रथम ज्या प्राण्याचे मस्तक आढलेल, ते तू गणपतीच्या देहाला लाव त्याने तो सजीव होईल असे सांगितले. त्यानुसार पार्वतीला सर्वप्रथम गजाचे मस्तक मिळाले. ते आणून तिने गणपतीच्या देहाला लावले.

* एकदा शिव पार्वती हिमालयात विहार करीत असताना त्यांना हत्तीचे जोडपे रतिक्रिडा करताना दिसले. तेव्हा शिव-पार्वतींनीही गजरूप घेऊन रतिक्रिडा केली त्यांना गणपती हा गजमुख पुत्र प्राप्त झाला.

* शिव हा फार प्राचीन काळी भूतान देशाचा एक प्रबळ राजा होता. या भूतानात सणावाराच्या दिवशी लोक निरनिराळे पशुपक्षी व अक्राळ-विक्राळ प्राण्यांचे मुखवटे घालून मिरवतात. त्यांच्या या पद्धतीतूनच पुढे त्यांच्या गणपतीला गजमुख प्राप्त झाले.

गणपती चंद्राला शाप देतात की "आजपासून तुझे कोणी तोंड देखील पाहणार नाही. जो कोणी तुझं तोंड पाहील त्यावर खोटा आळ येईल!" 

यावर चंद्राने मोठे तप करुन श्रीगणपतीला प्रसन्न करुन घेतले. चंद्राच्या तपामुळे व सर्व देवांनी प्रार्थना केल्यामुळे गणपतीने चंद्राला शापातून मुक्त केले. पण वर्षातून एक दिवस "भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या दिवशी म्हणजेच गणेश चतुर्थीच्या दिवशी" तुझे तोंड कोणी पाहणार नाही आणि जो कोणी पाहील त्यावर त्या वर्षी खोटा आळ येईल असे सांगितले. 

त्यावर चंद्राने प्रार्थना केली की जर कोणी चुकून गणेश चतुर्थीच्या दिवशीं माझे तोंड पाहिले तर खोटा आळ येऊ नये म्हणून त्याने काय करावे? 

तेव्हा गणपतीने सांगितले की, त्याने संकष्ट चतुर्थी व्रत" करावे, म्हणजे खोट्या आळातून त्याची मुक्तता होईल. 

एक कथेनुसार गणेश चतुर्थीच्या दिवशी चंद्र पाहिल्या मुळे श्रीकृष्णावर स्यमंतक मणी चोरल्याचा खोटा आळ आला होता. तो आळ कृष्णाने "संकष्ट चतुर्थी व्रत" केल्यामुळे गेला. 

श्री गणेश चतुर्थीला ‘कलंकित चतुर्थी’ असेही म्हणतात. या चतुर्थीला चंद्र पहाणे वर्जित आहे. चुकूनही चतुर्थीचा चंद्र दिसल्यास ‘श्रीमद्भागवता’च्या दहाव्या स्कन्दातील 

५६-५७ व्या अध्यायात दिलेली ‘स्यमंतक मण्याची चोरी’ ही कथा आदराने वाचली किंवा ऐकली पाहिजे. 

भाद्रपद शुक्ल तृतीयेचा किंवा पंचमीचा चंद्र पहावा. यामुळे चतुर्थीला चंद्रदर्शन झाल्यास त्याचा अधिक धोका रहात नाही.

चुकून चंद्रदर्शन झाल्यास या मंत्राने अभिमंत्रित केलेले पवित्र जल प्राशन करावे. 

सिंहःप्रसेनमवधीत्, सिंहो जाम्बवता हतः।

सुकुमारक मा रोदीस्तव, ह्येष स्यमन्तकः।।

या मंत्राचा २१, ५४ किंवा १०८ वेळा जप करावा.

महाराष्ट्रात दहा दिवसांच्या गणपतीचे विसर्जन या दिवशी करतात.

भाद्रपद शुध्द चतुर्दशीला अनंत चतुर्दशी म्हणत असतात.

या दिवशी अनंत म्हणजे विष्णुची पूजा करतात व अनंताचे व्रत करतात. आपल्यावर आलेले संकट दूर व्हावे व आपल्याला पुन्हा वैभव प्राप्त व्हावे म्हणून सतत चौदा वर्षे चौदा गाठी असलेले रेशमी दोरा अनंत मानून त्याची पूजा करून हे व्रत पूर्ण करतात.
 

पांडवांना द्यूतात हरल्यावर १२ वर्षे वनवास व एक वर्ष अज्ञातवास भोगावा लागला.

पुढे या आपत्तीतून सुटका व्हावी म्हणून अनंत ब्रत करण्याचा भगवान श्रीकृष्णांनी उपदेश केला. अशी कथा आहे.

आपल्या सणावारांचा प्रारंभ प्रतिवर्षी नागपंचमीपासून होतो आणि त्यातील एक पर्व अनंत चतुर्दशीला संपते.

अनंत हे एका महानागाचे नाव असले आणि हे नाव जपणे पुण्यकारक मानले जात असले तरी अनंत हे विष्णुचे नाव आहे, हे नजरेआड करता नये.

अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी विष्णुची 'अनंत' ह्या नावाने पूजा केली जाते.

अनंत चतुर्दशीचे व्रत खूप घरातून पाळले जाते.

१४ प्रकारची फुले,

१४ प्रकारची फळे,

१४ प्रकारची धान्ये आणि १४ प्रकारचे नैवेद्य दाखवून एका दोरकासह अनंताची पूजा केली जाते.

हा दोरक म्हणजे दोरा अनंत म्हणूनच ओळखला जातो. हा उजव्या हाताच्या मनगटावर बांधतात आणि तो सर्वप्रकारच्या संकटापासून रक्षण करतो, अशी श्रद्धा असते.

ह्या व्रताचा विशेष असा की, ही पूजा झाल्यानंतर विसर्जन मागाहून दुस-या दिवशी किंवा गणपती पूजेप्रमाणे दोन, पाच दिवसांनी अशाप्रकारे न करता त्याच दिवशी पूजेनंतर काही वेळाने करण्याची रुढी आहे.

हे अनंताचे व्रत १४ वर्षे आचरावे असे सांगितलेले असले तरी अनेक लोक ते आजन्म पाळत असतात.

ह्या व्रताची कथा सत्यनारायणाच्याकथेसारखीच आहे. म्हणजे कोणी अडचणीत सापडला असता त्याला दुस-या कोणी तरी अनंताचे व्रत करण्यास सांगितले आणि त्यामुळे त्याचे दुःख निवारण झाले. पुढे तो हे व्रताचरण विसरला आणि त्याच्यावर घोर आपत्ती आल्या, अशा स्वरुपाच्या या व्रताच्या कथा आहेत.

नेहमीप्रमाणे ह्या कथेचाही नायक एक ब्राह्मण आहे. त्याच्या पत्नीने एका कन्येला जन्म दिला, तिचे नाव शीला! तिच्या जन्मानंतर ब्राह्मणाची पत्नी दिवंगत झाली.

सुमंतुने म्हणजे त्या ब्राह्मणाने दुसरा विवाह केला.

ती पत्नी अतिशय कर्कशा होती.

पुढे ह्या शीलेचा विवाह कौंडिण्य ॠषीशी झाला. 'निरोप देताना जावयाला काहीतरी देऊ या,' असे सुमंतुने म्हटल्यावर त्याची कर्कशा पत्नी आडवी आली. तिने सुमंतुला ते देऊ दिले नाही. उलट जावयाला आणि लेकीलाही दुरुत्तरे केली.

ती पतीबरोबर सासरी जात असताना वाटेत एकेठिकाणी काही स्त्रिया अनंताचे व्रत आचरित असताना तिला दिसल्या. त्या स्त्रियांकडे शीलेने व्रताची चौकशी केली आणि ती त्या दिवसापासून ते व्रत आचरु लागली.

व्रताच्या प्रभावाने तिला म्हणजे कौंडिण्याला वैभवाचे दिवस आले.

तो खूप श्रीमंत झाला आणि त्याला श्रीमंतीची धुंदी चढली. एके दिवशी त्याने शीलेच्या हातातील अनंताचा दोर तोडून टाकला आणि त्यामुळे अनंत त्याच्यावर रागावला. कौंडिण्याचे सर्व वैभव गेले.

त्याला पश्चाताप झाला आणि मग त्याच्या सहनशीलतेचा अंत पाहून अनंताने ब्राह्मणरुपात त्याला दर्शन दिले आणि पुन्हा व्रताचरण करण्यास सांगितले. त्यामुळे कौंडिण्याला पुन्हा वैभव प्राप्त झाले.

ही कथा साधारणपणे आपल्या सत्यनारायणाच्याकथेशी मिळतीजुळती असली तरी सत्यनारायणाच्यापूजेपेक्षा हे व्रत खूपच प्राचीन आहे यात शंका नाही. सत्यनारायणाची पूजा ही आपल्याकडे अलीकडे आली.

अनंत चतुर्दशीचे महत्त्व अधिक वाढविणारा योग म्हणजे गणेशोत्सवातील मूर्तीचे विसर्जन सगळीकडे थाटामाटात केले जाईल. जलाशयात मूर्ती विसर्जित करावयाच्या असा धर्मनियम असल्यामुळे समुद्र, नद्या, विहिरी अशा ठिकाणी गणेशभक्त वाजतगाजत जाऊन मूर्तीचे विसर्जन करतात. सगळीकडे आनंदाचा जल्लोष चालू असतो आणि अशा जल्लोषामुळे अनंत चतुर्दशी हा अनंताच्या व्रताचा दिवस आहे, ही गोष्ट फारशी कोणाच्या ध्यानातच येत नाही.

गणपतीबाप्पा मोरया पुढच्या वर्षा लवकर या....!

गणपती विसर्जनाचे शुभ मुहूर्त-

अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी गणपतीचे विसर्जन केले जाते. यंदा अनंत चतुर्दशी 12 सप्टेंबर रोजी होणार आहे. शास्त्रानुसार हा दिवस फारच शुभ मानला जातो. तसं तर या दिवशी कधीही गणपतीच्या प्रतिमेचे विसर्जन केलं जाते. पण विद्वानांनुसार, यंदा सकाळी 6 ते 7 वाजेपर्यंत आणि दुपारी 1:30 ते 3 वाजेपर्यंतच वेळ प्रतिमा विसर्जनासाठी योग्य नाही आहे. त्याशिवाय तुम्ही केव्हाही विसर्जन करू शकता.  

गणपती विसर्जन की पूजा विधी-

भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला(अनंत चतुर्दशी) गणेश विसर्जन करतात. या दिवशी मोदकाचा नैवेद्य करावा. दुपारी आरती करून नैवेद्य दाखवावा. संध्याकाळी पुन्हा आरती करावी. गणपतीची मूर्ती आसनावरून खाली ठेवावी. मग ती ताम्हणात घ्यावी. मूर्ती घेणार्‍याने डोक्यावर टोपी घालावी. गणपती घेणार्‍याने मागे वळून पाहू नये. गणपतीला सर्व घरात फिरवून घर दाखवावे. विसर्जनाच्या ठिकाणी आरती करून, खिरापतीचा नैवेद्य दाखवावा. शक्यतो वाहत्या पाण्यात विसर्जन करावे. नसल्यास स्वच्छ पाण्यात विसर्जन करावे. येताना विसर्जनाच्या पाण्यातील माती घरी आणावी, ती जेथे गणपतीची मूर्ती बसवली होती तेथे ठेवावी.

धार्मिक ग्रंथानुसार महर्षी वेदव्यासजींनी गणेश चतुर्थीपासून लागोपाठ दहा दिवसांपर्यंत महाभारताची कथा गणपतीला ऐकवली होती. याला गणपतीने अक्षरशः: लिहिली होती. जेव्हा वेदव्‍यास कथा सुनावतं होते तेव्हा त्यांनी आपले डोळे बंद ठेवले होते. त्यांना हे माहीत पडले नाही की या कथेचे गणपतीवर काय प्रभाव पडत आहे.  

जेव्हा महर्षीने कथा पूर्ण करून डोळे उघडले तेव्हा त्यांनी बघितले की 10 दिवसांपासून कथा ऐकल्याने गणपतीचा तापमान फार वाढला होता. त्यांना ताप आला होता. महर्षी वेदव्‍यासजींनी गणपतीला जवळच्या कुंडांत डुबकी लावायला सांगितली ज्याने त्यांच्या शरीरातील तापमान थोडा कमी झाला. असे मानले जाते की गण‍पति गणेश चतुर्थी ते अनंत चतुर्दशीपर्यंत सगुण साकार रूपात या मूर्तीत स्थापित राहतात, ज्याला गणपती उत्सवाच्या दरम्यान स्थापित केले जाते.  

मान्‍यता अशी आहे की गणपती उत्सवाच्या दरम्यान लोक आपल्या सर्व इच्छा गणपतीच्या कानात सांगतात. गणेश स्थापने नंतर 10 दिवसांपर्यंत गणपती लोकांची इच्छा ऐकता ऐकता एवढे गरम होऊन जातात की चतुर्दशीला वाहत्या पाण्यात विसर्जित करून त्यांना शीतल करण्यात येते.  

गणपती बाप्पाशी निगडित मोऱ्या नावामागे गणपतीचे मयूरेश्वर स्वरूप मानले जाते. गणेश-पुराणानुसार सिंधू नावाच्या दानवाच्या अत्याचारापासून बचाव करण्यासाठी देवगणांनी गणपतीचे आव्हान केले. सिंधूचा संहार करण्यासाठी गणपतीने मयुराला वाहन निवडले आणि सहा भुजांचा अवतार धारण केला. या अवताराची पूजा भक्त गणपती बाप्पा मोऱ्याच्या जयघोषासोबत करतात.  

थर्व म्हणजे हलणारे आणि 

अथर्व म्हणजे ' न हलणारे 

शीर्षम् ' !!

सुलभ भाषेत सांगायचं म्हणजे

अथर्वशीर्ष म्हणजे स्थिर बुद्धी

असलेलं मस्तक...!! 

अथर्वशीर्षाचं पठण केलं, की

बुद्धी आणि मन स्थिर होतं, अशी

गणेश उपासकांची श्रद्धा असते. 

स्थिर आणि निश्चयी बुद्धीने केलेलं

कांम हे नेहमी यशस्वी होतं.

आत्मविश्वास वाढू लागतो, माणूस

नम्र होतो. असा माणूस मग

अडचणींमध्येही संधी शोधू

लागतो, अशी गणेश उपासकांची

श्रद्धा असते. 

आपण नेहमी पाहतो, की

जीवनांत यशस्वी होणारी माणसं

ही नेहमी अडचणींमध्ये संधी

शोधणारी असतात आणि

जीवनांत नेहमी अयशस्वी होणारी

माणसं ही संधी आली असतांना

अडचणी सांगत बसतात. 

अथर्वशीर्ष पठणामुळं मन 

एकाग्र होतं. त्यामुळं असं हे

कदाचित घडत असंल. 

आपल्या मनाची ताकद वाढविणं,

हे आपल्याच हातात असतं.

माणसाचं मन ही मोठी विलक्षण

गोष्ट आहे. शरीराबरोबरच मन

कणखर असंल, तर मग आपण

संकटांवर मात करू शकतो. 

मन स्थिर असंल, तर आपण ते

वर्तमानांत  ठेऊन प्रत्येक कांम

करू शकतो. 

बऱ्यांच लोकांचं मन हे कांम

करतांना वर्तमान काळात राहात

नाही. नेहमी रस्ता नीटपणे

ओलांडणारा माणूस जर त्याचं

मन वर्तमान काळात नसेल, तर

रस्ता ओलांडताना समोरून

येणारं वाहन त्याला दिसत नाही

आणि अपघात घडतो. 

नेहमी मन वर्तमानकाळांत आणि

स्थिर असणं आवश्यक असतं. 

बऱ्याचवेळा  माणसाचं शरीर 

वर्तमानकाळांत असलं, तरी मन

भूतकाळात किंवा भविष्यकाळांत

विहार करीत असतं. 

मन भूतकाळांत असलं, 

तर सारख्या दु:खद घटना

आठवत राहतात आणि मन

भविष्यकाळांत असलं, तर 

चिंता भेडसावू लागतात. 

आपलं शरीर असतं वर्तमान

कांळात, पण मनाला

भूतकाळातील दु:खाचं आणि

भविष्यकाळातील चिंतेचं ओझं

सांभाळण्याचा प्रयत्न करावा

लागतो. 

मग माणसाच्या हातून होणारं 

कांम हे नीट होत नाही. म्हणून

बुद्धी आणि मन हे स्थिर राहणं 

गरजेचे असतं. 

हे काम अथर्वशीर्ष पठणानं 

साध्य होतं, असं गणेश

उपासकांचं मत आहे. 

अथर्वशीर्षाचा पाठ एकदा, 

अकरा वेळा, एकवीस वेळा 

किंवा एक सहस्र वेळा केला

जातो. 

तुम्ही कधी अथर्वशीर्षाचा पाठ

म्हटला आहे कां ? एकदा तरी

अनुभव घेण्यास हरकत नाही.

तुम्ही श्रद्धाळू असाल, तर माझं 

हे म्हणणं तुम्हाला नक्कीच

पटेल. जर तुम्ही श्रद्धाळू नसाल,

आणि प्रत्येक गोष्ट वैज्ञानिक

दृष्टिकोनातून पाहत असाल,

तरीही अथर्वशीर्ष तुम्हाला

नक्कीच आवडेल. 

कारण अथर्वशीर्षामध्ये गणेश

म्हणजे या विश्वातील निसर्ग...!!

पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि

आकाश या पंचमहाशक्तीच 

आहे, असे म्हटले आहे.

हा निसर्ग म्हणजेच ईश्वर हे

म्हणणं तुमच्या वैज्ञानिक

दृष्टीकोनाला नक्कीच पटेल. 

या निसर्गाला आपण जपलेच

पाहिजे. तरच निसर्ग आपणांस

जपेल असेही म्हणतां येईल.

अथर्वशीर्षाचा अर्थ

मूळ श्रीगणपती अथर्वशीर्ष

संस्कृतमध्ये आहे. आपण आज

त्याचा मराठी अनुवाद पाहू या. 

'हे देवहो, आम्हांला कानांनी 

शुभ ऐकायला मिळो. डोळ्यांनी

चांगलं पाहावयास मिळो.

सुदृढ अवयवांनी आणि शरीरांनी

देवानं (निसर्गानं) दिलेलं आयुष्य

देवाच्या (निसर्गाच्या) स्तवनांत

व्यतीत होवो. 

सर्वश्रेष्ठ इंद्र आमचं रक्षण करतो.

ज्ञानवान सूर्य आमचं कल्याण

करतो. संकटांचा नाश करणारा

गरूड आमचं कल्याण करतो.

बृहस्पती आमचं कल्याण करतो.

सर्वत्र शांती नांदो...!! 

ॐकाररूपी गणेशाला नमस्कार

असो. तूच ब्रह्मतत्त्व आहेस. 

तूच सकलांचा कर्ता (निर्माता)

आहेस. तूच सृष्टीचे धारण

करणारा, पोषण करणारा आहेस.

तूच सृष्टीचा संहार करणाराही 

आहेस. हे सर्व ब्रह्मस्वरूप 

खरोखर तूच आहेस. तूच नित्य

प्रत्यक्ष आत्मस्वरूप आहेस. 

मी योग्य तेच बोलतो, मी खरं

तेच बोलतो. तू माझे रक्षण कर.

तुझ्याबद्दल बोलणाऱ्या माझं, 

तू रक्षण कर. तुझे नांव श्रवण

करणाऱ्या माझं तू रक्षण कर.

दान देणाऱ्या अशा माझं तू 

रक्षण कर. उत्पादक अशा, 

माझं तू रक्षण कर. तुझी 

उपासना करणाऱ्या शिष्याचं 

रक्षण कर.    

माझं पश्चिमेकडून रक्षण कर.

माझं पूर्वेकडून रक्षण कर. 

माझं उत्तरेकडून रक्षण कर. 

माझं दक्षिणेकडून रक्षण कर.

माझं वरून रक्षण कर. 

माझे खालून रक्षण कर. 

सर्व बाजूनीं, सर्वप्रकारे तू 

माझं रक्षण कर. 

तू वेदादी वाड॒.मय आहेस. 

तू चैतन्यस्वरूप आहेस. 

तू ब्रह्ममय आहेस. 

तू सत् , चित् , आनंदस्वरूप,

अद्वितीय आहेस. 

तू साक्षात ब्रह्म आहेस. 

तू ज्ञानविज्ञानमय आहेस. 

हे सर्व जग तुझ्यापासूनच 

निर्माण होतं. हे सर्व जग 

तुझ्या आधारशक्तीनेच 

स्थिर राहातं. 

हे सर्व जग तुझ्यातच लय पावतं,

हे सर्व जग पुन्हा तुझ्यापासूनच

उत्पन्न होतं. 

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा आणि

आकाश ही पंचतत्त्वे तूच आहेस.

तसेच परा, पश्यन्ती, मध्यमा

आणि वैखरी या चार वाणी तूच

आहेस. 

तू सत्त्व, रज आणि तम या 

तीन गुणांपलीकडचा आहेस. 

तू स्थूल, सूक्ष्म आणि आनंद 

या तीन देहांपलीकडचा आहेस. 

तू भूत, वर्तमान आणि भविष्य

या तीनही काळांच्या पलीकडचा

आहेस. तू सृष्टीचा मूल आधार

म्हणून स्थिर आहेस.

तू उत्पत्ती, स्थिती आणि लय

या तीनही शक्तींच्या पलीकडचा

आहेस. योगी लोक नेहमी तुझं

ध्यान करतात. 

तूच ब्रह्मा,तूच विष्णू, तूच रुद्र,

तूच इंद्र, तूच भूलोक, तूच

भुवर्लोक, तूच स्वर्लोक आणि 

ॐ हे सर्व तूच आहेस. 

गण शब्दातील आदि ' ग् ' 

प्रथम उच्चारून नंतर 'अ 'चा

उच्चार करावा. त्यानंतर

अनुस्वाराचा उच्चार करावा. 

तो अर्ध चंद्राप्रमाणे असावा. 

तो तारक मंत्रानं ॐ कारानं 

युक्त असावा. हा संपूर्ण मंत्र 

'ॐगं ' असा होतो. 

हे तुझ्या मंत्राचं स्वरूप आहे. 

'ग्' हे मंत्राचे पूर्व रूप आहे. 

' अ' हा मंत्राचा मध्य आहे.

अनुस्वार हा मंत्राचा कळस आहे.

अर्धचंद्राकार बिंदू हे उत्तर रूप

आहे. 

या गकारादी चारांपासून एक नाद

तयार होतो. हा नादही एकरूप

होतो. ती ही गणेशविद्या होय. 

या मंत्राचे ऋषी ' गणक ' हे होत. 

'निचृद् गायत्री ' हा या मंत्राचा छंद

होय. गणपती ही देवता आहे. 

'ॐ गं 'ह्या मंत्ररूपानं दर्शविल्या

जाणाऱ्या गणेशाला माझा

नमस्कार असो.

आम्ही त्या एकदंताला जाणतो.

त्या वक्रतुण्डाचं ध्यान करतो.

म्हणून तो गणेश आम्हाला 

स्फूर्ती देवो. 

ज्याला एक दात असून पाश,

अंकुश व दात धारण केलेले तीन

हात आणि वर देण्यासाठी चौथा

हात आहे. ज्याचे उंदीर हे वाहन

आहे. ज्याच्या शरीराचा रंग लाल

असून पोट मोठे आहे, कान

सुपासारखे आहेत, ज्याने लाल

रंगाची वस्त्रे परिधान केली आहेत,

अंगाला लाल चंदन लावले आहे,

ज्याची लाल रंगाच्या फुलांनी पूजा

केली आहे, भक्तांविषयी पूर्ण दया

असलेला, अविनाशी, सृष्टीच्या

आधी निर्माण झालेला,

प्रकृतिपुरुषाहून वेगळा असलेला,

अशा गणेशाचे जो ध्यान करतो,

तो सर्व योग्यांमध्ये श्रेष्ठ होय.

व्रतधारिणांच्या प्रमुखांना,

व्रातपतीस नमस्कार असो.

देवसमुदायांच्या अधिपतीला

नमस्कार असो,

शंकरगणसमुदायाच्या 

अधिपतीला प्रमथपति 

नमस्कार असो, 

लंबोदर, एकदंत, विघ्ननाशी,

शिवपुत्र, वरदमूर्ती अशा

गणपतीला माझा नमस्कार

असो.

हजारो वर्षांपूर्वी रचलेल्या या 

गणपती अथर्वशीर्षाचा हा मराठी

अनुवाद जरी वाचला, तरी त्या

रचनाकाराच्या बुद्धिमत्तेचं आश्चर्य

वाटतं आणि बरोबरच त्यालाही

नमस्कार करण्यासाठी आपले

हात सहजपणानं, आदरानं

जोडले जातात....!!!

1. पहिली भुजा : त्यांच्या हातात अंकुश सूचक आहे संयमाच्या. आपल्या इच्छांवर संयम, ताबा असणे गरजेचे आहे.

2. दुसरी भुजा : त्यांच्या दुसर्‍या हातात पाश सूचक आहे की प्रत्येक व्यक्तीच्या स्वत:च्या आचरण आणि व्यवहारात संयम आणि नियंत्रण असणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे जीवन संतुलित असावं. पाश नियंत्रण, संयम आणि दण्ड याचे प्रतीक आहे.

3. तिसरी भुजा : त्यांच्या तिसर्‍या हातात मोदक असतं. मोदकाचा अर्थ मोद अर्थात आनंद देणारा, ज्याने आनंदाची अनुभूती होते, संतोष प्राप्ती होते. तन आणि मनात संतोष असणे आवश्यक आहे... तेव्हाच जीवनाचा खरा आनंद मिळू शकतो.

तर मोदक हळू-हळू खाल्ल्याने त्याचा स्वाद आणि गोडवा अधिक आनंद देतं आणि शेवटी मोदक संपल्यावर आपण तृप्त होऊन जाता. त्या प्रकारे बाह्य आणि वरवर दिसणारं ज्ञान व्यक्तीला आनंदी करू शकत नाही परंतु ज्ञानाचा खोलात सुख आणि यशाचा गोडवा लपलेला असतो.

4. चौथी भुजा : ही भुजा भक्तांना आशीर्वाद देते. जी व्यक्ती आपल्या कर्मांचे फलरूपी मोदक देवाच्या हातात ठेवते, त्यांना प्रभू आशीर्वाद देतात. हाच चौथ्या हाताचा संदेश आहे.

या सणासाठी शेतकर्‍यांमध्ये उत्साह असतो. आपला बैल उठून दिसावा यासाठी शेतकरी आपल्या ऐपतीप्रमाणे त्याचा साजशृंगार खरेदी करतात. बैल सजवितात व पोळ्यात भाग घेतात. गावाच्या सीमेजवळ (आखर) एक मोठे आंब्याच्या पानाचे तोरण करून बांधतात. त्या जवळ गावातल्या सर्व बैलजोड्या, वाजंत्री, सनया, ढोल, ताशे वाजवत एकत्र आणल्या जातात. या वेळेस 'झडत्या' (पोळ्याची गीते) म्हणायची पद्धत आहे. त्यानंतर, 'मानवाईक' (ज्याला गावात मान आहे तो-गावचा पाटील, श्रीमंत जमीनदार) यांच्यातर्फे तोरण तोडले जाते व पोळा 'फुटतो'. नंतर बैल मारुतीच्या देवळात नेण्यात येतात. मग त्यांना घरी नेऊन ओवाळण्यात येते. बैल नेणार्‍यास 'बोजारा' (पैसे) देण्यात येतात. असा हा पोळ्याचा सण आहे.पोळ्यास 'बैलपोळा' असे देखील म्हणतात. पोळा श्रावण अमावास्या या तिथीला साजरा करण्यात येतो. बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा हा सण आहे. ज्यांच्याकडे शेती नाही ते मातीच्या बैलांची पूजा करतात. शेतीप्रधान या देशात व शेतकर्‍यांत या सणाला विशेष महत्त्व आहे. या वेळेस पावसाचा जोर कमी झालेला असतो. शेतात पीकधान्य झुलत असते. सगळीकडे हिरवळ असते. श्रावणातले सण संपत आलेले असतात. एकूण सर्वत्र आनंदाचे वातावरण असते.

श्रावण महिन्याची सुरुवातच सणांची उधळण करणारी असते. नागपंचमी, नारळी पौर्णिमा, रक्षाबंधन, गोकुळाष्टमी आटोपलेली असते. या सणांबरोबरच सरत्या श्रावणात पिठोरी अमावास्या येते आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात साजरा केला जातो सर्जा-राजाचा सण म्हणजे 'पोळा.' या दिवशी, बैलांचा थाट असतो. या दिवशी त्यांना कामापासून आराम असतो. तुतारी (बैलांना हाकण्यासाठी वापरण्यात येणारी काडी ज्याचे टोकास, बैलांना टोचण्यासाठी टोकदार लोखंडी खिळा लावला असतो) वापरण्यात येत नाही. पोळ्याच्या आदल्या दिवशी बैलांना आमंत्रण (आवतण) देण्यात येते. पोळ्याला त्यांना नदी, ओढय़ात नेऊन धुण्यात येते. नंतर चारून घरी आणण्यात येते. या दिवशी बैलाच्या खोंडाला (मान व शरीराचा जोड-खांदा) हळद व तुपाने (सध्या महागाईमुळे तेलाने) शेकले जाते. त्यांच्या पाठीवर सुरेख नक्षीकाम केलेली झूल (एक प्रकारचे चादरीसारखे आवरण), सर्वांगावर गेरूचे ठिपके, शिंगांना बेगड, डोक्याला बाशिंग, मटाट्या (एक प्रकारचा श्रुंगार), गळ्यात कवड्या व घुंगुरांच्या माळा, नवी वेसण, नवा कासरा (आवरायची दोरी), पायात चांदीचे वा करदोड्याचे तोडे, खायला गोड पुरणपोळी व सुग्रास अन्नाचा नैवेद्य.

बैलाची निगा राखणार्‍या 'बैलकरी' घरगड्यास नवीन कपडे देण्यात येतात. या सणासाठी शेतकर्‍यांमध्ये उत्साह असतो. आपला बैल उठून दिसावा यासाठी शेतकरी आपल्या ऐपतीप्रमाणे त्याचा साजश्रुंगार खरेदी करतात. बैल सजवितात व पोळ्यात भाग घेतात. गावाच्या सीमेजवळ (आखर) एक मोठे आंब्याच्या पानाचे तोरण करून बांधतात. त्या जवळ गावातल्या सर्व बैलजोड्या, वाजंत्री, सनया, ढोल, ताशे वाजवत एकत्र आणल्या जातात. या वेळेस 'झडत्या' (पोळ्याची गीते) म्हणायची पद्धत आहे. त्यानंतर, 'मानवाईक' (ज्याला गावात मान आहे तो-गावचा पाटील, श्रीमंत जमीनदार) यांच्यातर्फे तोरण तोडले जाते व पोळा 'फुटतो'. नंतर बैल मारुतीच्या देवळात नेण्यात येतात. मग त्यांना घरी नेऊन ओवाळण्यात येते. बैल नेणार्‍यास 'बोजारा' (पैसे) देण्यात येतात. असा हा पोळ्याचा सण आहे. 

पोळ्याचे महत्त्व शेतकरीवर्गात फार आहे. शेतकरी या दिवसाची आतुरतेने वाट पाहत असतो. शेतकर्‍याचा सखा, मित्र सर्जा-राजाचा आजचा दिवस मानाचा असतो. पोळ्याच्या दिवशी बैलाला गाडीला अथवा नांगराला जुंपले जात नाही तर त्याचे पूजन केले जाते. पोळ्याच्या पहाटे शेतकरी आपल्या बैलांना नदीवर नेऊन त्यांची आंघोळ घालतो. त्यांच्या अंगाला हिंगूळ लावतात. शिंगाला रंग लावून त्याच्या अंगावर झूल टाकली जाते. गळ्यात सुतापासून तयार करण्यात आलेल्या माळा तर पायात घुंगरू बांधतात. अशा नाना तर्‍हेने सजविण्यात येते.

शेतकर्‍याच्या घरी बैलांचे स्वागत करण्यासाठी सुवासिनी सडा व रांगोळ्या काढून त्या पाहुण्यांची वाट पाहत असतात. तर घरात चुलीवर लाडक्या पाहुण्यासाठी खरपूस पुरणपोळी तयार होत असते. दुपारी खळ्यात बैलाला आमंत्रित करण्यासाठी शेतकरी सपत्नीक वाजतगाजत जातात व त्याला 'अतिथी देवो भव:'प्रमाणे घरी आणतात. घरातील सुहासिनी बैलांची विधिवत पूजन करून त्यांना पुरणपोळीचा नैवेद्य देतात. 

त्यासोबत त्यांच्या पुढे गहू-ज्वारीचे दान मांडतात. या दिवशी गावातील इतर घरातूनही बैलांना जेवणासाठी आमंत्रित केले जाते. शेतकर्‍याला औक्षण करून त्याला नारळ दिले जाते तर बैलांना पुरणपोळीचे जेवण दिले जाते. महाराष्ट्रातील काही गावामध्ये या दिवशी बैलांच्या शर्यतीचे आयोजन करून तेथे पोळा फोडला जातो. ज्या शेतकर्‍याचा बैल पोळा फोडेल म्हणजेच शर्यत जिंकेल त्या बैलाच्या अंगावर ग्रामपंचायतीतर्फे झूल टाकली जाते व शेतकर्‍याच्या डोक्यावर फेटा बांधून त्याचा सन्मान केला जातो. त्यानंतर गावातून बैलांची सवाद्य मिरवणूक काढली जाते. अशा पारंपरिक पद्धतीने मोठय़ा उत्साहपूर्ण वातावरणात संपूर्ण महाराष्ट्रात शेतकर्‍याचा जिव्हाळ्याचा सण पारंपरिक पोळा साजरा केला जातो.

याच पिठोरी अमावस्येच्या दिवशी सुवासिनी स्त्रिया व्रत करतात. दिवसभर उपवास करून सायंकाळी स्नान करतात. चौसष्ट योगिनींच्या चित्राच्या कागदाची पूजा करतात. घरातील मुलास अथवा मुलीस खीरपुरीचे जेवण देतात. पुरणपोळी खांद्यावरून मागे नेत 'अतित कोण?'  असा प्रश्न विचारतात. आपल्या मुलाचे नाव घेऊन त्या प्रश्नाचे उत्तर देतात. स्त्रियांना अखंड सौभाग्य लाभावे यासाठी पिठोरी अमावस्येला फक्त स्त्रियाच हे व्रत मनोभावे करतात.

एकदा धर्मराजाची अती सुंदर पुत्री तुळस गंगा नदीच्या काठावर पूजा करत होती. तेव्हा तिला तिला ध्यानात मग्न असलेला सुंदर गणपती दिसला. गणपती ध्यानस्थ असल्यामुळे त्याच्या तेजाने तुळस प्रभावित झाली आणि तिने त्याला ध्यानातून जागे करण्यासाठी हाका मारल्या. ध्यानाचा भंग झाल्यामुळे गणपतीने डोळे उघडले. त्याने ध्यान भंग करण्याचे कारण विचारले तेव्हा तुळस म्हणाली मला तू फार आवडला आहेस. मला तुझ्याशी विवाह करायचा आहेस. त्यावर गणपतीने मी ब्रह्मचर्याच्या मार्गावर असल्याने कधीच विवाह करून मोहपाशात अडकणार नाही असे म्हटले. गणेशाचा नकार ऐकून तुळशीला अपमान झाल्यासारखे वाटू लागले आणि भावना दुखावल्या गेल्या म्हणून तिने गणपतीला शाप दिला की एक दिवस तुझा नक्की विवाह होईल. यावर गणपतीने तिला प्रतिशाप दिला, तुझा विवाह एका राक्षसाबरोबर होईल. गणपतीचा शाप ऐकून तुळशीला आपली चूक जाणवली आणि तिने माफी मागितली. तेव्हा गणपती म्हणाला, की कृष्ण तुझ्याशी विवाह करील व तू सुखी होशील. तुला एक पवित्र औषधी वनस्पती म्हणून स्थान मिळेल. परंतू माझ्याशी निगडित कोणत्याही पूजेअर्चेत तुझा वापर मान्य नसेल. नंतर शापामुळे शंखचूदा राक्षसाची त्या सुंदर अप्सरा म्हणजे तुळस हिचे विवाह झाले आणि भगवान शंकरांनी त्याचा वध केला होता.

गणपतीने तुळशीला कधीच आसरा दिला नाही; म्हणून गणपतीला तुळस वाहत नाहीत.

हरितालिका हे श्री पार्वती मातोश्रींचेच एक नाव , त्यांनी आपल्या प्रबळ इच्छेने खडतर तपश्चर्या करून श्री महादेवांना प्राप्त केले.,याचीच आठवण म्हणून या व्रताचे आचरण केले जाते..

● या व्रताचे दिवशी सूर्योदयाआधी उठून आवळ्याचे तेल व उटण्याने स्नान करावे...

● शूभ्र वस्त्र परीधान करावे...

● उगवत्या सूर्यनारायणांना अर्घ्य देऊन " ॐ असवादित्य ब्रह्म " म्हणत स्वतः भोवती 3 प्रदक्षिणा घालाव्या..

● आपल्या घरातील देवपूजा व नित्यसेवा पूर्ण करावी..

पूजेची मांडणी

■ पूजेची जागा झाडून व गोमूत्राने स्वच्छ पूसून घ्यावी., सर्वत्र गोमूत्र शिंपडावे...

■ स्वच्छ केलेल्या जागेवर बेलपत्राची रांगोळी काढून त्यावर चौरंग कींवा पाट ठेवावा त्यावर पांढरे सूती/रेशमी वस्त्र अंथरुन मधोमध नदीच्या वाळूची श्री महादेवांची पिंड करावी..,

■ त्या पिंडीच्या पूर्वेला एक दूसरी छोटी पिंड (श्री हरितालिका/श्री पार्वती मातोश्रींची) करावी..

■ छोट्या पिंडीच्या समोर दोनही बाजूंना 2 शाळूंका (श्री जया व श्री विजया) कराव्यात..

■ श्री महादेवांच्या पिंडीसमोर विड्याच्या जोड पानांवर श्री गणेशांची मूर्ती/सूपारी ठेवावी.,श्री गणपतींसमोर एका छोट्या वाटीत गूळखोबरे ठेवावे...

■ श्री गणेशांच्या उजव्या बाजूला घंटी व डाव्या बाजूला शंख ठेवावा.

■ मांडलेल्या पूजेसमोर एका छोट्या पाटावर पांढरे कापड अंथरून त्यावर श्री हरितालिका व्रत कथेची पोथी ठेवावी.,पूजेभोवती रांगोळी काढावी...

■ अष्टगंध , अक्षता , भस्म , हळदी-कुंकु , पूजनाची फूले , पत्री , दूर्वा , निवडलेले बेलपत्र - 130 , धूप , शूध्द तूपाचे निरांजन , खडीसाखर , तांब्याचा तांब्या , ताम्हण , पळी , पेला , विड्याची पाने , खारीक , बदाम , सूपारी , सूटी नाणी , यथाशक्ती दक्षिणा , खण ,गळेसरी , बांगड्या इ. साहित्य पूजेच्या ठिकाणी जमवून ठेवावे..

पूजनाचा क्रम  

■ श्री स्वामी स्तवन वाचन

■ मंगलतिलक

" ॐ भद्रं कर्णेभि:..." शांतीमंत्र म्हणत कपाळाला हळदी-कुंकू लावावे...

■ आचमन :---

प्रथम 3 नावांनी उजव्या तळहातावर पाणी घेऊन प्राशन करावे.. 

1) ॐ केशवाय नमः !

2) ॐ नारायणाय नमः !

3) ॐ माधवाय नमः !

पूढील 2 नावांना पाणी सरळ हाताने ताम्हणात सोडावे...

4) ॐ गोविंदाय नमः !

5) ॐ विष्णवे नमः !

पूढील नावे ध्यानपूर्वक म्हणावी..

6) ॐ मधूसूदनाय नमः !

7) ॐ त्रिविक्रमाय नमः !

8) ॐ वामनाय नमः !

9) ॐ श्री धराय नमः !

10) ॐ ऋषीकेषाय नमः !

11) ॐ पद्मनाभाय नमः !

12) ॐ दामोदराय नमः !

13) ॐ संकर्षणाय नमः !

14) ॐ वासूदेवाय नमः !

15) ॐ प्रद्यूम्नाय नमः !

16) ॐ अनिरुद्धाय नमः !

17) ॐ पूरूषोत्तमाय नमः !

18) ॐ अधोक्षजाय नमः !

19) ॐ नारसिंहाय नमः !

20) ॐ अच्यूताय नमः !

21) ॐ जनार्दनाय नमः !

22) ॐ उपेन्द्राय नमः !

23) ॐ हरये नमः !

24) ॐ श्रीकृष्ण परमात्मने नमः !

■ प्राणायाम :---

गायत्री मंत्र म्हणत 1 प्राणायाम करावा..

■ विधीवत् संकल्प :---

उजव्या तळहातावर पाणी , अक्षता व बेलपत्र घेऊन पूढील संकल्प म्हणावा...

सौभाग्यवतींसाठी :---" मी ( अमूक ) गोत्रात उत्पन्न ( अमूक ) नावाची मला जन्मोजन्मी अखंडीत सौभाग्य प्राप्त व्हावे, धन-धान्य-पूत्र-पौत्रादिंची अभिवृध्दी व्हावी, दिर्घायूष्यादि सकल कार्यसिध्दीसाठी...

कूमारीकांसाठी :-- " मी ( अमूक ) गोत्रात उत्पन्न ( अमूक ) नावाची मला मनेप्सित निर्व्यसनी, सच्चारीत्र्यवान, धार्मिक असा शोभन गूणमंडीत पती प्राप्त होण्यासाठी.....

प्रतिवार्षिक विहीत श्री हरितालिका व्रत अंगभूत यथाशक्ती यथाज्ञानाने यथामिलीत उपचारांनी श्री उमा महेश्वर प्रीत्यर्थे श्री वालूका शिवलिंगांचे पूजन करीत आहे ! निर्विघ्नता सिद्धीसाठी श्री रिध्दी सिद्धी सहीत श्री महागणपती पूजन तसेच कलश , शंख , घंटी , दिप पूजन  करीत आहे ! "

गणपतींचे पूजन :--

श्री गणेशांना " ॐ गं गणपतये नमः ! " या मंत्राचा जप करत गंध-अक्षता-हळदीकुंकु लावावे, लालफूल व दूर्वा वहाव्यात, धूप-दिप ओवाळून खडीसाखर किंवा गूळ-खोबर्याचा नैवेद्य दाखवावा...

हात जोडून नमस्कार करावा...

शुध्दीकरण :--

( शिव पंचाक्षरी मंत्राचा जप करत खालील कृती कराव्यात...)

• आपल्या आसनाला नमस्कार करावा.

• दाही दिशांना नमस्कार करावा.

• पूजेच्या कलशात गंध-अक्षता-फूल-बेलपत्र-हळदीकुंकु वाहून नमस्कार करावा.

• शंख धूवून पूसून पाणी भरुन जागेवर ठेवावे, त्यांना गंध-फूल व बेलपत्र वाहून नमस्कार करावा.

• घंटी धूवून पूसून जागेवर ठेवावी, त्यांना गंध-अक्षता-फूल-हळदीकुंकु व बेलपत्र वाहून नमस्कार करावा,घंटी वाजवावी..

• प्रज्वलित निरांजनाला गंध-अक्षता-फूल-हळदीकुंकु व बेलपत्र वाहून नमस्कार करावा.

• शंखातील थोडे पाणी कलशात टाकावे व कलशातील पाणी हातात घेऊन सर्व पूजा साहित्यावर व स्वतःच्या अंगावर शिंपडावे..

श्री वालूका शिवलिंगांचे पूजन

प्राणप्रतिष्ठा :---

एक बेलपत्र तूपात बूडवून शिवलिंगावर ठेवावे..

डोळे मिटून एकाग्रचित्ताने 15 वेळा "ॐ" म्हणावा..

ध्यान :---

( हात जोडून खालील ध्यान म्हणावे..)

"ॐ पीतकौशेय वसनां हेमाभां कमलासनाम् !

भक्तानां वरदां नित्यं पार्वतीं चिंतयाम्यहम् !!"

"विधाय वालूकालिंगम् अर्चयंतीम् महेश्वरम् !

"पूर्णेन्दुवदनां ध्यायेध्दरितालीं वरप्रदाम् !!"

"मंदारमाला कुलितालकायै कपालमालांकित शेखराय !"

"दिव्यांबरायै च दिगंबराय नमः शिवायै च नमः शिवाय !!

" ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! " ध्यायामी नमस्काराणि समर्पयामी !!

आवाहन :--

( खालील नाममंत्राने दोनही वालूकालिंगांना बेलपत्र वहावेत...)

" ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

आवाहनार्थे बिल्वपत्राणि समर्पयामी !!

आसन :---

( खालील नाममंत्राने चौरंगावर बेलपत्र वहावे...)

" ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

आसनार्थे बिल्वपत्राणि समर्पयामी !!

अभिषेक :---

( खालील नाममंत्राने दोनही वालूकालिंगांना गंधाक्षता फूल वाहून नमस्कार करावा... )

" ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

अभिषेकार्थे गंधाक्षता पूष्पाणि समर्पयामी !!

( खालील स्तोत्र मंत्र म्हणत

फूलाने पाणी शिंपडत अभिषेक करावा...)

श्री गणपती अथर्वशिर्ष - 1 वेळा

श्री रात्री सूक्त - 1 वेळा

श्री रूद्राध्याय - 1 वेळा

" ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

अभिषेकं समर्पयामि !

यज्ञोपवित :---

अभिषेकानंतर खालील मंत्र म्हणत दोनही वालूकालिंगांना जानवे वहावे...

" ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

यज्ञोपवितं समर्पयामि !

वस्त्र :---

खालील मंत्र म्हणत दोनही वालूकालिंगांना यथाशक्ती वस्त्र किंवा अक्षता वहाव्यात...

" ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

वस्त्रं/वस्त्रार्थे अक्षतां समर्पयामि !

दोनही वालूकालिंगांचे खालीलप्रमाणे पंचोपचार पूजन करावे...

1) दोनही वालूका लिंगास गंध-भस्म-अक्षता-हळदीकुंकु वहावेत..

"ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

विलेपनार्थे चंदनम्, भस्मं ! अलंकारार्थे अक्षतान् ! हरिद्रां-कुंकूमम् सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि !!

श्री पार्वती मातोश्रींच्या पिंडीला गळेसरी, बांगड्या इतर सौभाग्य द्रव्य व अलंकार खालील मंत्राने अर्पण करावे..

" ॐ श्री उमायै नमः !

" कंठसूत्रं, कंकणादि नानाविध सौभाग्य द्रव्याणि अलंकाराणि समर्पयामि ! "

2) दोनही वालूका लिंगांना सूगंधी फूले वाहावीत... 

"ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

ऋतू कालोद्भव पूष्पाणि समर्पयामि !

मुख्य विशेष पूजा 

अथ अंगपूजनम् :---

श्री पार्वती मातोश्रींच्या पिंडीवर प्रत्येक नाममंत्राने त्या-त्या अवयवांची भावना करत अक्षता वहाव्यात...

• ॐ श्री उमायै नमः ! पादौ पूजयामि ! (पाय)

• ॐ श्री गौर्यै नमः ! गुल्फौ पूजयामि ! (पोटर्या)

• ॐ श्री पार्वत्यै नमः ! जानुनी पूजयामि ! (गूडघे)

• ॐ श्री जगध्दात्र्यै नमः ! जंघे पूजयामि ! (मांड्या)

• ॐ श्री जगत्प्रतिष्ठायै नमः ! ऊरू पूजयामि ! (ऊर)

• ॐ श्री शांतिरूपिण्यै नमः ! कटी पूजयामि ! (कंबर)

• ॐ श्री हरायै नमः ! गुह्यं पूजयामि ! (गुह्य भाग)

• ॐ श्री माहेश्वर्यै नमः ! नाभिं पूजयामि ! (नाभि)

• ॐ श्री शांभव्यै नमः ! ह्रदयं पूजयामि ! (ह्रदय)

• ॐ श्री शूलपाणये नमः ! कंठं पूजयामि ! (कंठ)

• ॐ श्री पिनाकधृषे नमः ! बाहूं पूजयामि ! (बाहू)

• ॐ श्री शिवायै नमः ! मुखं पूजयामि ! (मुख)

• ॐ श्री पशुपतिप्रियायै नमः ! नेत्रे पूजयामि ! (नेत्र)

• ॐ श्री गंगायै नमः ! ललाटं पूजयामि ! (कपाळ)

• ॐ श्री महालावण्यायै नमः ! शिरः पूजयामि ! (डोके)

• ॐ श्री सच्चिदानंदरूपिण्यै नमः ! सर्वांगं पूजयामि ! (सर्व अंग)

अथ पत्री पूजनम् :---

श्री पार्वती मातोश्रींच्या पिंडीवर खालीलप्रमाणे समंत्रक पाने / पत्री वहावीत...

• ॐ अशोकाय नमः ! अशोक पत्रं समर्पयामि ! (अशोकाचे पान)

• ॐ जगध्दात्र्यै नमः ! धात्री पत्रं समर्पयामि ! (आवळीचे पान)

• ॐ माहेश्वर्यै नमः ! दूर्वांकूरान् समर्पयामि ! (दूर्वा)

• ॐ कपर्दिन्यै नमः ! करवीर पत्रं समर्पयामि ! (कन्हेराचे पान)

• ॐ कपालधारीण्यै नमः ! कदंबपत्रं समर्पयामि ! (कदंबाचे पान)

• ॐ पार्वत्यै नमः ! ब्राह्मी पत्रं समर्पयामि ! (ब्राह्मीचे पान)

• ॐ धूर्जटायै नमः ! धत्तूर पत्रं समर्पयामि ! (धोत्र्याचे पान)

• ॐ त्रिपूरांतकायै नमः ! अपामार्ग पत्रं समर्पयामि ! (आघाड्याचे पान)

• ॐ सर्वेश्वर्यै नमः ! नानाविध पत्राणि समर्पयामि ! (पंचपल्लव)

● अथ पूष्प पूजनम् :---

श्री पार्वती मातोश्रींच्या पिंडीवर खालीलप्रमाणे समंत्रक फूले वहावीत...

• ॐ चतुर्वर्गप्रदायै नमः ! चंपक पुष्पं समर्पयामि ! (चाफ्याचे फूल)

• ॐ बुध्दिप्रियायै नमः ! केतकी पुष्पं समर्पयामि ! (केवडा)

• ॐ कौमार्यै नमः ! करवीर पुष्पं समर्पयामि ! (कण्हेराचे फूल)

• ॐ कुमार्यै नमः ! बकुल पुष्पं समर्पयामि ! (बकुळीचे फूल)

• ॐ धनदायै नमः ! धत्तूर पुष्पं समर्पयामि ! (धोतर्याचे फूल)

• ॐ शांभव्यै नमः ! शतपत्र पुष्पं समर्पयामि ! (सूर्यफुल)

• ॐ चामुण्डायै नमः ! पद्मं समर्पयामि ! (कमळाचे फूल)

• ॐ जगध्दात्र्यै नमः ! जपाकुसुमं समर्पयामि ! (जास्वंदाचे फूल)

• ॐ माहेश्वर्यै नमः ! मल्लिका पुष्पं समर्पयामि ! (मोगर्याचे फूल)

• ॐ मेरूमंदारवासिन्यै नमः ! मांदार पुष्पं समर्पयामि ! (पांढर्या रूईचे फूल)

● श्री महादेवांच्या पिंडीवर श्री शिव अष्टोत्तरशत नामावली म्हणत 108 बेलपत्र अर्पण करावेत...

3) दोनही वालूका लिंगांना खालील मंत्र म्हणत धूप ओवाळावा... 

"ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

धूपं आघ्रापयामि !

4) दोनही वालूका लिंगांना खालील मंत्र म्हणत शूध्द तूपाच्या निरांजनाने ओवाळावे...

"ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

दिपं दर्शयामि !

5) दोनही वालूकालिंगांना फळे व खडीसाखरेचा नैवेद्य दाखवावा तसेच

विडा, दक्षिणाही अर्पण करावी...

"ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

नानाविध फलानी शर्करा खंड खाद्यानी नैवेद्यं समर्पयामि !

पूगीफलं स तांबूलं तथाच दक्षिणां समर्पयामि !

■ श्री हरीतालिका व्रताची कथा वाचावी...

■ कथा वाचल्यानंतर श्री गणपतींची, श्री हरितालिकेची व श्री शंकरांची अशा क्रमाने आरती करावी...

■ आरतीनंतर स्वतःभोवती 3 प्रदक्षिणा करून नमस्कार करावा व मंत्रपूष्पांजली म्हणून फूले-बेलपत्र दोनही वालूकालिंगांवर अर्पण करावी...

■ विशेष अर्घ्य :--- पळीत पाणी घेऊन त्यात गंध-अक्षता-फूल-सूटे नाणे व सूपारी ठेवावी...

पूढील प्रत्येक मंत्राला वरीलप्रमाणे अर्घ्य आपल्या उजव्या हाताने ताम्हणात सोडावे..

1) ॐ शिवरूपे शिवे देवि शंकर प्राणवल्लभे !

उमे सर्वार्थदे देवी गृहाणार्घ्यं नमोsस्तुते !!

"ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

इदमर्घ्यं समर्पयामि !

2) ॐ नमस्तेsस्तु मृडानीश अपर्णा प्राणवल्लभ !

भक्त्याssनीतं मया हीदं गृहाणार्घ्यं नमोsस्तुते !!

"ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

इदमर्घ्यं समर्पयामि !

3) ॐ व्रतसंपूर्ति सिद्धयर्थं यथाशक्ती मयाssह्रतम् !

आलिभि:सहिते देवी गृहाणार्घ्यं नमोsस्तुते !!

"ॐ श्री उमा महेश्वराभ्यां नमः ! "

इदमर्घ्यं समर्पयामि !

हात जोडून मनोभावे पूजेत झालेल्या चूकांबद्दल क्षमा मागावी...

खालील प्रार्थना म्हणावी...

हरितालिके नमस्तेsस्तु सशिवे भक्तवत्सले !

संसारभय भीताsहम् त्वमेव शरणं मम !

जन्मजन्मनि सौभाग्य मक्षय्यं देहि मेsव्ययम् !!

शेवटी हातात पाणी घेऊन " मी माझ्या ज्ञानानूसार व मिळालेल्या उपचारद्रव्यांनी श्री हरीतालिका व्रतानिमित्त केलेले श्री वालूकालिंगार्चन श्री उमा महेश्वरांना प्रिय होवो... " असे म्हणून पाणी ताम्हणात सोडावे.

● या दिवशी व्रतस्थ महीलांनी अन्नग्रहण करू नये केवळ फलाहार करावा...

● सायंकाळी पूजेस धूप दिप ओवाळून दूध-साखरेचा नैवेद्य दाखवावा...

● मध्यरात्री पर्यंत शिव शक्तींचे नामस्मरण करत जागरण करावे...

● मध्यरात्री पून्हा श्री गणेश , श्री हरितालिकेची व श्री महादेवांची आरती करून रूईच्या स्वच्छ पानावर थोडे दही घालून ते पान चाटावे...

● दूसर्या दिवशी पूजेवरील सर्व निर्माल्य काढून दोनही वालूकालिंगांना गंध, भस्म, अक्षता, हळदी-कुंकु, फूले व बेलपत्र वहावेत ;

धूप, दिप ओवाळून दही भाताचा नैवेद्य दाखवावा...

● श्री गणपतींची, श्री हरितालिकेची व श्री शंकरांची अशा क्रमाने आरती करावी...

आरतीनंतर स्वतःभोवती 3 प्रदक्षिणा करून नमस्कार करावा व मंत्रपूष्पांजली म्हणून फूले-बेलपत्र दोनही वालूकालिंगांवर अर्पण करावी...

● विसर्जन मंत्राने पूजेवर अक्षता वाहून दही-भाताच्या नैवेद्यासह सर्व पूजा प्रवाहात विसर्जीत करावी...

● पतीराजांचे पाद्यपूजन करून उपवास सोडावा...

भक्तो विकामो न 

विभेति कस्मात्।

लब्ध्या परां शान्तिमुपैति मुक्तिम्    

प्रसन्नचित्तो रमते विमुक्त: ॥

अस्ति, भाति, नश्ति आणि पश्यति व क्षेमं! हे सगळे या वस्तुमत्रांचे, जीवमात्रांचे वैशिष्ट्यपूर्ण असे स्वभाव धर्म आहेत. वाढ आमचीसुद्धा होते, गुलाबाचीसुद्धा वाढ होते, त्याला फुले येतात. निसर्गामध्ये, झाडांमध्ये वनस्पतींची वाढ होते. फुलं, मुलं बघितली की आपल्याला आनंद होतो. परंतु आमच्या वाढीमध्ये होणारा आनंद आणि फुलं, मुलं पाहिल्यावर होणारा आनंद ऋषींच्या मते यामध्ये फरक आहे. यजुर्वेदाच्या 36 व्या विभागामध्ये शांतीचा एक विशिष्ट विभाग आहे. 'शांतिः' यामध्ये असं म्हटलं, 'शांतिरेव शांतिः। इथे हा फरक त्यांनी स्पष्ट केला आहे की, मानवाची होणारी वाढ, प्राणंची होणारी वाढ आणि वनस्पतींची होणारी वाढ यामध्ये फरक आहे. वनस्पतींची होणारी वाढ ही शांती देते आणि आमची होणारी वाढ ही सुख देते. यामध्ये सूक्ष्मफरक आहे. द्यो:शान्तिरन्तरिक्षं शान्तिःपृथिवीशान्तिः विश्वेदेवा शान्तिः, ब्रह्मशान्तिः, सर्व शान्तिः, शान्ति रेव शान्तिः, सामा शान्तिरेधीः। हे सूत्र फार महत्त्वाचे आहे. ज्या वेळेला आम्ही वृद्धिंगत होतो, ज्यावेळेला आम्ही आमच्या माहितीचं कोठार जे भरतो, पण हे करत असताना आमचा अहंकारसुद्धा वाढतो. वनस्पतीचा अहंकार मात्र वाढत नाही. निसर्गामध्ये जी वृद्धी होते, ती अहंकारशून्य वृद्धी होते. त्यामुळे ती शांति प्रदान करणारी ठरते, हा विचार महत्त्वाचा आहे.

शंकरांना कधी गर्व झाला नाही, तो झाला होता असुरांना, सूरवृत्ती जी आहे ती गर्वहीनच आहे. रावण, कर्ण अतिशय हुशार होते, शूरही होते परंतु त्यांना गर्वाला जिंकता आले नाही. त्यामुळे कर्णाची नेहमी शोकांतिका झाली. भगवंताच्या सहवासात होते, परंतु षड्‌रिपुंना आपल्या बरोबर घेऊन! त्यामुळे भगवंताचा अंकुश त्यांना वाचवू शकत नाही.

महत्त्वाच्या व्यक्तीला किंवा नेत्याला गर्व होता कामा नये. हा गर्व सत्‌कर्मापासून व्यक्तीला दूर नेतो! ही शांती कशी आहे, याचे स्वरूप यजुर्वेदामध्ये निश्चित केले आहे. तेच स्वरूप अभर्वणाला अभिप्रेत आहे. काम, क्रोध, लोकांतील शांती, हेच आत्म्याचे परमशुद्ध स्वरूप आहे. परशांतीच्या स्तरावरील आतनुभूती माला हवी आहे. म्हणून ओंकारोपासनेचे उपास्य दैवत शिवगणेश आहे. 

तो आपल्या अंकुशाने भक्तांना कामादिशत्रूंपासून वाचवतो व परमश्रेष्ठत्व देऊन समाधान व शांति देतो. 'आधिव्याध्युपाश्चिभ्यो निमुक्तो भवति, संसारबन्धनादीप मुक्तो भवति' करून त्यांना प्रसन्नचित्त बहाल करतो. तो भक्त मुक्तमनाने ब्रह्मनंदाचा रोज विहार करतो.

विठ्ठल जोशी

प्रबोधन व मनोरंजन

सामाजिक पातळीवर गणेशोत्सवात लहान-लहान मुलांची छोटी-छोटी मंडळे स्थापन करून तेथेही श्री गणेश वंदना केली जाते. तरुण व मोठी माणसेही चौका-चौकातून 'श्रीं'ची स्थापना करतात. आरास-देखावे करून उत्सवाची शोभा वाढवितात. या दोन्ही ठिकाणी एकत्रित जमून आणि विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करून नेतृत्वगुणांना प्रोत्साहन दिले जाते. विविध मंडळांकडून कौटुंबिक, सामाजिक, राजकीय अशा प्रश्नांवर प्रबोधनपर व्याख्याने आयोजित केली जाऊन त्यातून सद्य:स्थितीची जाणीव आणि ती समजून घेणारी आपली भूमिका यांचाच अंतर्मेळ घातला जातो. प्रबोधनाबरोबरच विविध स्पर्धांचे आयोजन करून त्याद्वारे मनोरंजनही केले जाते. विविध देखाव्यांतून सद्य:स्थितीवर भाष्देखील केले गेलेले असते. आरती-प्रसाद या निमित्ताने समाज एकत्र येतो. रोज दोन्हीवेळा केल्या जाणार्‍या आरतीप्रसंगी आपण श्रीगणेशाला काय मागतो? आणि तो तुम्हा-आम्हाला कोणते वरदान देतो? हे श्री समर्थ रामदास स्वामींनी 'आरती'ची जी शब्दरचना केली आहे त्यातच प्रकट केले आहे. श्री गणेशदेवाला ते म्हणतात, तू सुखकर्ता आहेस आणि दुःखहर्ताही आहेस. 

'दास रामाचा वाट पाहे सदना। संकटी पावावे । निर्वाणी रक्षावे। सुरवर वंदना॥ जयदेव जयदेव जय  मंगलूर्ती। दर्शन मात्रे मनःकानापूर्ती॥' इथे त्यातला भाव असा आहे की, तू आमच्या घरी येऊन कधी स्थानापन्न होशील, याची आम्ही वाट पाहात आहोत. कारण तुझी स्थापना करून आम्हाला तुझे चरणी एक मागणे मागायचे आहे. कोणते? तर आच उपासनेने तू आम्हाला संकटातून सोडवावेस. संकट प्रसंगी तू धावून यावेस. निर्वाणी म्हणजे कठीण काळीही तू आमचे रक्षण करावेस.

उपासनेचे स्वरूप

श्री गणेशाच्या उपासनेचे स्वरूप कोणते? तर दर चतुर्थीला उपवास करतात. श्री गणेशाला अथर्वशीर्षाचे पठण, पारायण, आवर्तन करतात. त्यामुळे 'संकष्टी' उपवास करण्याच्या आमच्या उपासनेला तू प्रसन्न होऊन आम्हावर कृपा कर, अशी प्रार्थनाही केली जाते. 'संकष्टी' हे व्रत आहे. कुणी अष्टविनायकाचे दर्शनही घेतात. दर चतुर्थीला श्री गणेश मंदिरात जाऊन दर्शन घेतात. श्री गणेश ही अधिष्ठात्री देवता असून संकल्प करून पूजाविधी केल्यास ती मनोवांछित कार्याची पूर्ती करते. त्याचे वाहन उंदीर आहे. तो कुरतडण्यात पटाईत आहे. म्हणून काळस्वरूपही मानला गेला आहे. त्यालाच जिंकून श्री गणेशाने त्याला आपले वाहन केले आहे. 

काळाला जिंकणे म्हणजे काळ सार्थकी लावणे होय. म्हणून तुम्ही आम्ही काळाचा (आयुष्य) सदुपयोग करून जीवन सार्थकी लावले पाहिजे. सत्कार्यात सहभाग, सदाचरणाचे अनुसरण, सद्‌विचारांचे प्रसारण ही त्रिपादी त्यात महत्त्वाची ठरते. व्यक्ती सुधारली की, समाजही सुधारतो. समाज सुधारला की, राष्ट्रही सुधारते. अशा परिवर्तनासाठी श्री गणेशाकडे हेच मागणे की, 'बुद्धी दे गणनायका'.

प्रा. डॉ. नरेंद्र कुंटे