सुख, शांती आणि समृद्धी लाभो हीच प्रार्थना. 

ईद मुबारक!

आजचा दिवस तुमच्या आयुष्यात 

आनंद आणि समाधानाचा प्रकाश घेऊन येवो

तुम्हाला आणि तुमच्या परिवाराला ईदच्या खूप खूप शुभेच्छा

पवित्र रमजान महिन्याच्या उपवासानंतर आलेली ही गोड ईद 

तुमच्या जीवनात गोडवा भरून जावो 

रमजान ईद मुबारक!

द्वेष आणि भेदभाव विसरून प्रेमाने एकमेकांना मिठी मारण्याचा हा सण

तुम्हा सर्वांना ईदच्या मन:पूर्वक शुभेच्छा!

अल्लाच्या कृपेने तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण होवोत 

आणि तुमचे घर आनंदाने न्हाऊन निघो

ईद मुबारक!

समाजात बंधुभाव, प्रेम आणि शांतता वाढीस लागो, 

हीच या शुभ दिनी सदिच्छा

रमजान ईदच्या हार्दिक शुभेच्छा!

शिरखुर्माचा गोडवा आणि आप्तस्वकीयांची साथ, 

तुमच्या ईदचा आनंद द्विगुणित करो 

ईद मुबारक!

नमाजचे पुण्य आणि रोजाची शिस्त 

तुमच्या आयुष्यात कायम सकारात्मकता घेऊन येवो

ईदच्या शुभेच्छा!

या पवित्र दिवशी अल्लाचा आशीर्वाद सदैव तुमच्या पाठीशी राहो 

आणि तुम्हाला यश लाभो

रमजान ईद मुबारक!

आनंद, उत्साह आणि आपुलकीचा हा सण 

तुमच्या कुटुंबात सुख-शांती घेऊन येवो

तुम्हा सर्वांना ईद मुबारक!

चांद्र कॅलेंडर आणि सौर कॅलेंडर यामध्ये काय फरक?

चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो. चंद्राला एका अवस्थेत पुन्हा येण्यासाठी साधारणपणे 29.5 दिवसांचा काळ लागतो. म्हणजेच एका अमावस्येनंतर पुढची अमावस्या यायला 29.5 दिवस लागतात.

जगभरामध्ये सर्वत्र Solar म्हणजे सौर कॅलेंडरचा वापर केला जातो. हिंदू धर्मिय Lunisolar कॅलेंडरचा वापर करतात.

हा दोन अमावस्यांमधला काळ एक महिना म्हणून गणला जातो. असे 12 महिने मिळून एक चांद्र वर्ष होते. एका महिन्यात केवळ 29.5 दिवस असल्यामुळे या चांद्र वर्षात केवळ 354 दिवस असतात.

सौर कॅलेंडरमध्ये मात्र 365 दिवस असल्याचं तुम्हाला माहिती आहे. त्यामुळेच चांद्र कॅलेंडर आणि सौर कॅलेंडरमध्ये 11 दिवसांचा (365-354) फरक पडतो. यामुळेच दरवर्षी रमजान ईदचा सण 11 दिवसांनी मागे येतो

भारतीय कालगणनेतला बदल?

आता भारतात हिंदू धर्मिय साजरे करत असलेले सण ठराविक ऋतूतच कसे येतात असा प्रश्न तुमच्या मनात येऊ शकतो.

यांचं कारण हिंदू धर्मियांनी Lunisolar कॅलेंडरचा स्वीकार केल्याचं खगोल आणि पंचांग अभ्यासक दा. कृ. सोमण सांगतात.

बीबीसी मराठीशी बोलताना ते म्हणाले, "हिंदू कालगणनेने चांद्र आणि सूर्य कॅलेंडरचा मेळ घातला आहे. एक सौरवर्ष 365 दिवसांचं असतं. चांद्र वर्ष आणि सौरवर्षातला 11 दिवसांचा फरक दर तीन वर्षांनी कॅलेंडरमध्ये अधिक महिन्याने भरून काढला जातो.

म्हणजेच थोडक्यात असे अनुशेषाच्या 11 दिवसांचे 33 दिवस साठले की अधिक महिना येतो. फक्त चांद्र कॅलेंडरचा वापर केल्यास सौर कॅलेंडरपेक्षा 11 दिवसांचा सतत फरक पडत जाईल."

"ज्यावेळेस एका राशीत सूर्य असताना दोन चांद्र महिन्यांचा प्रारंभ होतो तेव्हा त्यातल्या पहिल्या महिन्यास अधिकमास आणि दुसऱ्याला निजमास म्हटलं जातो. म्हणजेच ज्या चांद्र महिन्यात सूर्याचा राशीबदल होत नाही तो अधिकमास होतो", असं सोमण सांगतात.

रमजान महिन्यात काय केलं जातं?

रमजान ईद कधी साजरी केला जातो याबद्दल सोमण म्हणाले, "मुस्लीम कॅलेंडरमध्ये रमजान हा नववा महिना आहे. या महिन्याच्या अमावस्येनंतर चांद्रदर्शन झाल्यावर पहिल्या किंवा दुसऱ्या दिवशी रमजान ईद साजरा केला जातो.

यानंतर शव्वाल महिना सुरू होतो. रमजान महिन्याच्या काळामध्ये प्रेषितांच्या साहाय्याने पवित्र कुराण स्वर्गातून पृथ्वीवर आले असं मानलं जातं. त्यामुळे चंद्रदर्शन झाल्यावर ईद- उल-फित्र हा सण मोठ्या आनंदाने साजरा केला जातो. लोक एकमेकांना भेटून शुभेच्छा देतात."

रमजान ईदबद्दल सांगताना मुंब्रा येथील इस्लाम धर्माचे अभ्यास सैफ आसरे सांगतात, "हा महिना इस्लाम धर्मात अतिशय महत्त्वाचा मानला जातो.

रमजान महिन्याची सुरुवात चंद्र दर्शनाने झाली की त्याच्या दुसऱ्या दिवसापासून रोजे (उपवास) केले जातात. या दिवसापासून जन्नतचे (स्वर्गाचे) दार उघडले जाते आणि जहान्नुमचे (नरकाचे) बंद केले जाते."

"रमजानच्या महिन्यात रोजा, नमाज, शब-ए-कद्रची रात्र, कुराण आणि जकातुल फित्र या गोष्टी महत्त्वाच्या असतात असं आसरे सांगतात. ते म्हणाले, रोज पहाटे सूर्योदयापूर्वी न्याहारी करून नंतर संध्याकाळी सूर्यास्तावेळी जेवण केलं जातं.

दररोजच्या पाच नमाजांव्यतिरिक्त रात्री तराविहची विशेष नमाज आयोजित केली जाते. शब-ए-कद्रही रात्र अत्यंत पवित्र मानली जाते कारण या रात्री दिव्य कुराणाचे अवतरण सुरू झाले.

या महिन्यात आर्थिक स्थिती चांगली असणाऱ्या कुटुंबांकडून एकूण उत्पन्नाच्या 2.5 टक्के उत्पन्न किंवा धान्य गरीब कुटुंबाना दिलं जातं. प्रत्येक व्यक्तीमागे 2.5 किलो धान्याचा दानधर्मही केला जातो."

रोजा कोण करू शकतो?

मुस्लीम धर्मीयांमध्ये निरोगी असलेल्या व्यक्तीनेच रमजान करावं, अशी सूचना आहे.

लहान मुले, गर्भवती महिला, मासिक पाळी सुरू असलेल्या महिला, प्रवासी, आजारी असलेल्या, उपवासाने त्रास होऊ शकणाऱ्या लोकांना रोजातून सूट आहे.

ईदची वेळ ठरवण्यात का अडचणी येतात?

ईदचा दिवस चांद्र कॅलेंडरचा 10वा महिना 'शव्वाल'च्या पहिल्या तारखेला येतो. पण ईदचा मुळ दिवस कोणता असावा यावर इस्लाममध्ये चर्चा होत आली आहे.

अनेक देशातले मुस्लीम लोक स्वत: चंद्र पाहण्याऐवजी त्या देशात चंद्र पाहण्यास जबाबदारी दिलेल्या अधिकाऱ्यांवर अवलंबून राहतात.

तर काही ठिकाणी सौर कॅलेंडरचाही आधार घेतला जातो. तर इतर ठिकाणी खगोलशास्त्राचीही मदत घेतली जाते.

सुन्नी बहुल मुस्लीम देशांत सौदी अरेबियानं ठरवलेल्या वेळी ईद साजरी करतात. तर शिया बहुल मुस्लीम देशात इराणने ठरवलेली ईदची वेळ साजरी करतात.

त्यामुळेच जगभरातले मुस्लीम एकाच दिवशी ईद साजरी करत नाहीत. ईद साजरी करण्यात एक ते दोन दिवसांचा फरक आढळतो.

'रमजान' की 'रमदान'?

भारतामध्ये गेली अनेक वर्षं रमजान असंच म्हटलं जात असे. पण गेल्या काही वर्षांत या महिन्याला आता रमदान असं म्हटलं जात आहे. हा फरक का आहे याचा शोध घेण्याचा बीबीसीनं प्रयत्न केला.

इंडियन काउन्सिल फॉर वर्ल्ड अफेअर्समध्ये काम करणारे सीनियर रिसर्च फेलो डॉक्टर फज्जुर्रहमान यांचं म्हणणं आहे की, हा केवळ उच्चारांचा फरक आहे.

अरबी भाषेत 'ज्वाद' या अक्षराच्या स्वराचा ध्वनी (हिंदीत 'ज'च्या खाली जो नुक्ता असतो त्याला ज्वाद अक्षर म्हणतात) इंग्रजीच्या 'झेड' ऐवजी 'डीएच' असा होता. त्यामुळं अरबी भाषेत रमदान म्हणतात तर उर्दूमध्ये रमजान असं म्हणतात.

भारत आणि सौदी अरेबियामध्ये वाढणाऱ्या सांस्कृतिक संबंधांचा हा परिणाम असल्याचं ते सांगतात. त्यांचं म्हणणं आहे की, 'भारतातून अनेक जण सौदी अरेबियात जातात तिथून परतल्यावर साहजिकच त्यांचं राहणीमान, वेशभूषा इत्यादी गोष्टींचं ते अनुकरन करतात.'

रहमान यांच्याप्रमाणेच इतर तज्ज्ञांचं देखील हेच मत आहे. अजमेर शरीफ येथे राहणारे गद्दीनशीन सैय्यद सरवर चिश्ती सांगतात, "हा केवळ उच्चाराचा फरक आहे."

त्यांचं म्हणणं आहे, "पूर्वी भारतात रमजान म्हटलं जात असे. पण गेल्या काही वर्षांपासून रमदान हा शब्द वापरला जात आहे."

"भारत आणि सौदी अरेबियाचे वाढते सांस्कृतिक संबंध आणि भारतीय मदरशांमध्ये सौदी अरेबियाच्या वाढत्या प्रभावामुळे रमदान हा शब्दप्रयोग स्वीकारला गेला," असं चिश्ती सांगतात.

केवळ भारतातच नव्हे तर पाकिस्तानमध्येसुद्धा हा वाद निर्माण झाला आहे.

पाकिस्तानचे एक प्रसिद्ध कार्टुनिस्ट साबिर यांनी यावर एक छान कार्टून काढलं आहे. त्यांनी काढलेल्या चित्रात अरबी वेशभूषा असलेली एक व्यक्ती आपल्या पोपटाला शिकवताना दिसत आहे. तो आपल्या पोपटाला सांगतो, 'अरे बाबा रमदान म्हण, रमजान नाही.'

Published By- Priya Dixit 

हा महिना तुमच्या आयुष्यात सुख, समृद्धी आणि शांती घेऊन येवो. 

उपवास आणि प्रार्थनांमुळे तुमचे नशीब उजळून निघो. 

रमजान मुबारक!

या पवित्र महिन्याच्या शुभेच्छा! 

तुमची सर्व दुःखे दूर होवोत आणि 

तुमचे आयुष्य आनंदाने भरून जावो.

रमजानचा पवित्र महिना 

तुमच्या जीवनात प्रकाश आणि आनंद घेऊन येवो

सर्वांना रमजान मुबारक!

ज्याप्रमाणे चंद्राने आकाश उजळले आहे, 

तसेच तुमच्या आयुष्यात आनंद उजळो

रमजान मुबारक!

रमजानच्या उपवासाने तुमचे शरीर आणि आत्म्याला शांती मिळो

तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला रमजानच्या शुभेच्छा!

रमजानच्या पवित्र महिन्याच्या
तुम्हाला आणि तुमच्या परिवाराला हार्दिक शुभेच्छा! 

अल्ला तुमच्या सर्व प्रार्थना पूर्ण करो.

सबुरीचा आणि प्रार्थनेचा हा महिना 

तुमच्या आयुष्यात सुख, समृद्धी आणि शांती घेऊन येवो

रमजान मुबारक!

रमजानच्या या शुभ पर्वावर 

तुमच्या घरावर अल्लाची असीम कृपा राहो 

आणि तुमचे जीवन आनंदाने भरून जावो

इबादतीच्या या महिन्यात 

तुमची सर्व दु:खं दूर व्हावीत 

आणि यशाचे नवे मार्ग मोकळे व्हावेत

रमजानच्या खूप खूप शुभेच्छा!

रमजानचा चंद्र तुमच्या आयुष्यात
नवीन प्रकाश आणि उमेद घेऊन येवो

तुम्हाला व तुमच्या कुटुंबाला रमजान करीम!

मानवता आणि प्रेमाचा संदेश देणारा हा सण 

तुमच्या नात्यांमध्ये गोडवा निर्माण करो

रमजान मुबारक!

अल्लाकडे हीच प्रार्थना आहे की, 

या पवित्र महिन्यात तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण होऊ दे

रमजानच्या मन:पूर्वक शुभेच्छा!

रोजा, नमाज आणि कुराण पठणाच्या या काळात 

तुमच्या मनाला शांती आणि आत्म्याला शुद्धता लाभो

रमजान मुबारक!

हा रमजान तुमच्यासाठी भरभराटीचा
आणि आरोग्यदायी ठरो, हीच सदिच्छा

रमजानच्या शुभेच्छा!

तुमच्या आयुष्यात अल्लाचा आशीर्वाद सदैव असावा 

आणि प्रत्येक दिवस ईदीसारखा आनंदी असावा

रमजान मुबारक!

रमजानचे मुख्य उद्देश:

अल्लाहची इबादत वाढवणे

कुराण शरीफची तिलावत करणे

गरीब-गरजूंना मदत करणे (सदका, फित्रा)

स्वतःला शुद्ध करणे आणि सहनशीलता वाढवणे

२०२६ मध्ये रमजान कधी सुरू आणि संपेल?

रमजानची सुरुवात आणि समाप्ती चंद्र दिसण्यावर (हिलाल/चंद्रमा दर्शन) अवलंबून असते. म्हणून नेहमी थोडी अनिश्चितता असते.

अंदाजे सुरुवात — १७ फेब्रुवारी २०२६ च्या संध्याकाळी (मंगळवार संध्याकाळी) किंवा १८ फेब्रुवारी २०२६ (बुधवार). 

भारतात बहुतेक ठिकाणी पहिला रोजा १९ फेब्रुवारी २०२६ (गुरुवार) पासून सुरू होण्याची शक्यता जास्त आहे (चंद्र १८ फेब्रुवारी संध्याकाळी दिसला तर).

अंदाजे समाप्ती — १८ मार्च २०२६ (बुधवार) संध्याकाळी किंवा १९ मार्च २०२६ (गुरुवार).

ईद-उल-फित्र (ईद) १९ किंवा २० मार्च २०२६ ला साजरी होईल.

भारतात बहुतेक मुस्लिम समुदाय १९ फेब्रुवारी २०२६ पासून पहिला रोजा ठेवतील, पण स्थानिक मशिदी/मौलवी यांच्या घोषणेनुसार अंतिम निर्णय होतो.

महत्त्वाचे दिवस

लैलात-अल-कद्र (शब-ए-कद्र): ही पवित्र रात्र रमजानच्या शेवटच्या १० दिवसांतील विषम रात्रींपैकी एक असते (संभाव्य तारीख: १६ किंवा १७ मार्च २०२६).

रमजानचा शेवट: १९ किंवा २० मार्च २०२६.

ईद-उल-फित्र (रमजान ईद): २० किंवा २१ मार्च २०२६ रोजी साजरी होण्याची शक्यता आहे.

रमजानचे महत्त्व

कुराणचे अवतरण: असे मानले जाते की याच पवित्र महिन्यात प्रेषित हजरत मुहम्मद (स.) यांना अल्लाहकडून 'कुराण शरीफ'चे प्रथम ज्ञान प्राप्त झाले.

पापांची क्षमा: या महिन्यात खऱ्या श्रद्धेने उपवास करणाऱ्याचे मागील सर्व पाप अल्लाह माफ करतो, अशी धार्मिक धारणा आहे.

संयम आणि भक्ती: हा महिना केवळ अन्नाचा त्याग करण्याचा नसून वाईट विचार, खोटे बोलणे आणि रागावर नियंत्रण मिळवण्याचा (आत्मसंयम) काळ आहे.

मुख्य विधी आणि नियम

सहरी : सूर्योदयापूर्वी पहाटे जे जेवण केले जाते, त्याला 'सहरी' म्हणतात. त्यानंतर उपवासाची सुरुवात होते. रमजान महिन्यात मुस्लिम दररोज पहाटेपासून संध्याकाळपर्यंत उपवास करतात. फज्र (सकाळची प्रार्थना) आधी अन्न खाल्ले जाते. फज्रची प्रार्थना सुरू होताच खाणे-पिणे बंद होते. 

इफ्तार : सूर्यास्तानंतर उपवास सोडला जातो, त्याला 'इफ्तार' म्हणतात. सहसा खजूर खाऊन उपवास सोडण्याची परंपरा आहे.

नमाज आणि तरावीह: दिवसातून पाच वेळा नमाज पठणासोबतच रात्री 'तरावीह' ही विशेष नमाज अदा केली जाते.

झकात: आपल्या उत्पन्नातील ठराविक हिस्सा गरीब आणि गरजूंना दान करणे या महिन्यात अनिवार्य मानले जाते.

उपासना दरम्यान, मुस्लिम दिवसभर काहीही खाणे किंवा पिणे टाळतात, अगदी पाणी देखील नाही. ते नकारात्मक विचार, राग आणि चुका टाळण्याचा प्रयत्न करतात. हा आत्मसंयम, संयम आणि आत्मशुद्धीचा काळ आहे.

रोजा दरम्यान पाळायचे नियम

सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत पाणी किंवा अन्नाचा एक कणही ग्रहण केला जात नाही.

कोणत्याही प्रकारची नशा (धूम्रपान इ.) वर्ज्य असते.

शरीर आणि मनाची शुद्धता राखणे आवश्यक असते.

आजारी व्यक्ती, गर्भवती महिला किंवा लहान मुलांना उपवासातून सवलत दिली जाते.

टीप: स्थानिक चंद्रदर्शनानुसार तुमच्या शहरातील 'सहरी' आणि 'इफ्तार'च्या अचूक वेळा बदलू शकतात.

वेगवेगळ्या भागात उपवासाचा कालावधी बदलतो

दिवसाच्या लांबीनुसार जगाच्या वेगवेगळ्या भागात उपवासाचा कालावधी बदलतो. विषुववृत्ताजवळील देशांमध्ये, उपवास अंदाजे १२ ते १४ तासांचा असतो. तथापि उत्तर युरोपीय देशांमध्ये, दिवस जास्त असल्याने उपवास १६ किंवा १८ तासांपर्यंत असू शकतो.

उदाहरणार्थ, नॉर्वे, आइसलँड किंवा स्वीडनसारख्या देशांमध्ये राहणारे मुस्लिम जास्त काळ उपवास करू शकतात. इंडोनेशिया, मलेशिया किंवा काही आफ्रिकन देशांमध्ये उपवासाचा कालावधी तुलनेने कमी असतो आणि साधारणपणे सारखाच असतो.

रमजान ईद-उल-फित्रच्या सणाने संपतो, जो आनंदाने, प्रार्थनांनी आणि दानधर्माने साजरा केला जातो. रमजानची सुरुवात आणि शेवट चंद्र दिसण्यावर अवलंबून असतो. म्हणून, त्याची नेमकी तारीख दरवर्षी बदलते. रमजान २०२६ जवळ येताच, जगभरातील मुस्लिम प्रार्थना आणि आध्यात्मिक शुद्धीकरणासह या पवित्र महिन्याची तयारी करतील.

अस्वीकरण: या लेखात दिलेली माहिती केवळ धार्मिक श्रद्धा आणि परंपरांवर आधारित आहे. वेबदुनिया या माहितीची अचूकता किंवा पुष्टी असल्याचा दावा करत नाही. कोणताही उपाय किंवा श्रद्धा स्वीकारण्यापूर्वी पात्र तज्ञाचा सल्ला घेणे महत्वाचे आहे.

मुस्लिमांसाठी हा प्रसंग मेजवानी आणि आनंदाचा असतो. फितर हा शब्द 'फतर' या अरबी शब्दापासून बनला आहे. म्हणजे तुटणे. फितर या शब्दाचा आणखी एक अर्थ आहे जो फितर या शब्दापासून आला आहे. म्हणजे भीक मागणे. इतर इस्लामिक सणांच्या विपरीत, रमजान एका विशिष्ट दिवशी पडत नाही. इस्लामिक कॅलेंडरचा नववा महिना आहे. अशा रीतीने हा संपूर्ण महिना जणू सणच असतो. इबादत किंवा प्रार्थना, भोजन आणि सलोखा ही या उत्सवाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.

या दिवसाच्या विधींमध्ये सकाळी प्रथम स्नान करणे, नवीन कपडे घालणे, सुगंधी अत्तर लावणे, ईदगाहला जाण्यापूर्वी खजूर खाणे इत्यादी मुख्य गोष्टी आहेत. साधारणपणे पुरुष पांढरे कपडे घालतात. पांढरा रंग शुद्धता आणि साधेपणाचे प्रतीक आहे. या पवित्र दिवशी मोठ्या संख्येने मुस्लिम अनुयायी पहाटे उठतात आणि विशेष ईदच्या नमाजासाठी मोकळे मैदान असलेल्या ईदगाह येथे नमाज अदा करण्यासाठी जमतात.

प्रार्थनेपूर्वी सर्व अनुयायी कुराणात लिहिल्याप्रमाणे गरिबांना ठराविक प्रमाणात धान्य दान करण्याचा विधी करतात. ज्याला फितर देणे म्हणतात. फितर किंवा धर्मादाय भेट, जी उपवास तोडण्याच्या उपलब्धतेमध्ये दिली जाते. यानंतर इमामकडून विशेष ईदची नमाज आणि दोन रकत नमाज अदा केली जाते. या विशेष उत्सवासाठी ईदगाहमध्ये नमाज पठणाची व्यवस्था करण्यात आली आहे. इतर दिवशी फक्त मारिजमध्येच नमाज अदा केली जाते.

ईद म्हणजे आनंदाचा दिवस. एकत्र राहायला शिकवते. ईदची ही शिकवण घेतल्यास जीवन अधिक आनंदी होईल.

तुमच्या घरात आनंद नांदो हीच आमची सदिच्छा,

सर्व मुस्लिम बांधवांना रमजान ईदच्या शुभेच्छा…

ईद मुबारक!”

ईद घेऊन येई आनंद

जोडू मनामनांचे बंध

सणाचा हा दिवस खास

ईद मुबारक तुम्हा सर्वांस

रमजान ईद मुबारक!

“बंधुत्वाचा संदेश देऊया,

विश्व बंधुत्व वाढीस लावूया,

रमजान ईद दिवशी हीच धरुनी मनी इच्छा,

सर्व मुस्लिम बांधवांना रमजान ईदच्या शुभेच्छा…

ईद मुबारक!”

“धर्म, जात – पात यापेक्षाही

मोठी असते शक्ती माणुसकीची…

एकमेकांची गळाभेट घेऊन

शुभेच्छा देऊयात रमझान ईदची…

ईद मुबारक!”

सर्व मुस्लिम बांधवांना,

रमजान ईद च्या हार्दिक शुभेच्छा…

ईद मुबारक!

“तुमच्या जीवनात कधी सुखाची कमी नसो, तुमचा प्रत्येक दिवस ईद पेक्षा कमी नसो, सर्वाना रमजान ईद च्या मनापासून शुभेच्छा!”

यंदाची रमजान ईद  तुम्हांला आणि तुमच्या परिवाराला

सुख, शांती, समृद्धी आणि आनंद  घेऊन येवो

हिच आमची सदिच्छा

ईद उल-फितरच्या हार्दिक शुभेच्छा!

Eid-ul-Fitr 2025

भारतात ईद-उल-फित्र कधी आहे, ईदचा चंद्र कधी दिसेल?

इस्लामिक कॅलेंडरनुसार, रमजान नंतर शव्वाल महिन्याच्या पहिल्या तारखेला ईद-उल-फित्र साजरी केली जाते. भारतात, रमजान २ मार्च २०२५ रोजी सुरू झाला आणि शव्वालचा चंद्र ३० किंवा ३१ मार्च रोजी दिसू शकतो. जर ३० मार्चच्या रात्री चंद्र दिसला तर ईद ३१ मार्च २०२५ (सोमवार) रोजी साजरी केली जाईल. परंतु, जर ३१ मार्चच्या रात्री चंद्र दिसला तर ईद १ एप्रिल २०२५ (मंगळवार) रोजी येईल.

भारत सरकारच्या कॅलेंडरमध्ये २०२५ च्या ईदची सुट्टी

भारत सरकारच्या अधिकृत सुट्टीच्या कॅलेंडरमध्ये ईद उल फित्रची सुट्टी ३१ मार्च २०२५ (सोमवार) रोजी जाहीर करण्यात आली आहे. तथापि, ईदचा अंतिम निर्णय चंद्र दिसल्यानंतर घेतला जाईल. चंद्र दिसल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी ईद साजरी केली जाते.

सौदी अरेबिया आणि पाकिस्तानमध्ये ईद कधी साजरी होईल?

खगोलशास्त्रज्ञांच्या मते, पाकिस्तानमध्ये ३१ मार्च २०२५ रोजी ईद साजरी केली जाऊ शकते, कारण तेथे २९ मार्च रोजी चंद्र दिसण्याची शक्यता आहे. दुसरीकडे, सौदी अरेबियामध्ये २९ मार्च रोजी चंद्र दिसण्याची शक्यता कमी आहे, त्यामुळे तेथेही ३१ मार्च रोजी ईद साजरी होण्याची शक्यता आहे.

युएईमध्ये ईदच्या सुट्ट्या

संयुक्त अरब अमिराती (UAE) मध्ये १ मार्च २०२५ रोजी रमजान सुरू झाला. तेथील सरकारने आधीच जाहीर केले आहे की जर ईद ३० मार्च रोजी आली तर ३०, ३१ मार्च आणि १ एप्रिल रोजी सुट्ट्या असतील. जर रमजान महिना ३० दिवसांचा असेल तर सुट्ट्या २ एप्रिलपर्यंत वाढू शकतात.

ALSO READ: मुस्लीम समाज वर्षातून किती वेळा ईद साजरी करतो, जाणून घ्या सविस्तर

ईद उल फितरचे महत्त्व आणि परंपरा

ईद-उल-फितर हा मुस्लिमांसाठी श्रद्धा, भक्ती आणि आनंदाचा सण आहे. या दिवसाच्या वैशिष्ट्यांबद्दल बोलायचे झाले तर, हा रमजानच्या समाप्तीचा दिवस आहे. ३० दिवसांच्या उपवास आणि प्रार्थनांनंतर, हा दिवस मोठ्या उत्सवाच्या रूपात साजरा केला जातो. जकात आणि सदकाची परंपरा त्याला अधिक खास बनवते. ज्यामध्ये ईदच्या आधी गरजूंना दान (फित्रा) दिले जाते, जेणेकरून सर्वजण या आनंदात सामील होऊ शकतील. या दिवशी मशिदी आणि ईदगाहमध्ये विशेष ईदची नमाज अदा केली जाते. आनंद साजरा करण्यासाठी, खास सेवियन (शीर खुर्मा) बनवले जाते, जे या सणाचे गौरव आहे. या दिवशी नातेवाईक आणि मित्रांना भेटणे, मिठी मारणे, एकमेकांना शुभेच्छा देणे आणि प्रेम वाटणे ही एक परंपरा आहे. ईद-उल-फित्र हा केवळ एक सण नाही तर आनंद आणि बंधुत्वाचा संदेश देणारा दिवस आहे. या दिवशी जगभरातील मुस्लिम आनंद करण्यासाठी आणि अल्लाहचे आभार मानण्यासाठी एकत्र येतात.

या महिन्याची पहिली रात्र ईदची चंद्र रात्र असते. चंद्र दिसल्यानंतर ईद उल-फ़ित्र हा सण साजरा केला जातो. या वर्षी म्हणजे वर्ष 2024 मध्ये ईद-उल-फितरचे पर्व 10 किंवा 11 एप्रिलला साजरे केले जाऊ शकते. याला मीठी ईद आणि ईद अल फितर च्या नावाने ओळखले जाते. 

तुम्हाला माहित आहे का ईद-उल-फितर मुस्लिम समाजासाठी खूप पवित्र पर्व मानले जाते. या रात्रीची वाट वर्षभरापासून पाहिली जाते, कारण या रात्री दिसणाऱ्या चंद्रापासून इस्लाम समाजाच्या सर्वात मोठा सण ईद उल-फ़ित्र ची घोषणा होते. या प्रकारे हा चंद्र ईदचा संदेश घेऊन येतो. या चंद्र रात्रीला अल्फा संबोधले जाते. 

ईद उल-फ़ित्र/ ईद-उल फितर हा सण अल्लाची देणगी आहे, आनंदी बातमीचा सुगंध आहे, आनंदाचा पुष्पगुच्छ आहे. हास्याचे वातावरण आहे. वैभवाचा सण आहे. 

याकरिता ईदचा चंद्र दृष्टीस पडता, वातावरणात उत्साह निर्माण होतो. ईदच्या दिवशी शेवया किंवा खीरखुर्मा याने तोंड गोड केल्यानंतर लहान-मोठे, परके-आपले, मित्र-दुश्मन एकमेकांना गळा भेट देतात. चारही बाजूने प्रेम वर्षाव होतो. 

एक पवित्र आनंदने चमकणारे सर्व चेहरे माणुसकीचा संदेश वातावरणात पसरवून देतात. अल्लाला प्रार्थना करतात. रमजानचे रोजे आणि उपासनेची हिम्मतसाठी अल्लाला धन्यवाद करण्यासाठी हात सर्वीकडे दिसायला लागतात. हा उत्साह पुरावा देतो की ईद आली आहे. 

रमजान महिन्याचे रोजेला एक कर्तव्य सांगितले गेले आहे. म्हणजे मनुष्याला अन्न आणि पाण्याचे महत्व कळेल. भौतिक वासना आणि लालच पासून मनुष्य दूर होईल. मनुष्य कुरआनच्या अनुसार आपल्यामध्ये बदल घडवेल. 

याकरिता रमजानचा महीना मनुष्याला अशरफ आणि आला बनवण्याचे वातावरण आहे. इस्लामचा संदेश आहे की, जर अल्लाची खरोखर प्रार्थना करायची असेल तर सर्व माणसांवर प्रेम करावे. तसेच नेहमी मदतगार बनावे. हीच खरी प्रार्थना आहे. तसेच ईदचा खरा आनंद यामध्येच आहे.

अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा

Edited By- Dhanashri Naik

1933 सालच्या मार्च महिन्यात महाराष्ट्रातल्या एका महत्त्वाच्या वर्तमानपत्रात एक रंजक लेख छापून आला होता. हा लेख होता जिलबीबद्दल. जिलबी हे पक्वान्न गेल्या दहा वर्षात पुण्यात अतिशय लोकप्रिय झालं आहे; श्रावणात, लग्नांत, आणि मुंजींमध्ये जिलबीच असते. त्यामुळे इतर गोड पदार्थ रांधले जात नाहीत, अशी तक्रार त्या लेखात होती.

एकच एक पक्वान्न खाऊन लोकांना कंटाळा येऊ शकतो. त्यामुळे श्रीखंड, बासुंदी, पुरणपोळी, कडबु, घीवर, दूधपाक अशा मिठाया सणासमारंभात कराव्यात, अशी अपेक्षा लेखकानं व्यक्त केली होती.

पण लेखकाची जिलबीबद्दल खरी तक्रार वेगळीच असावी!

‘नवीन राजवटीत पाश्चात्यांची नवीन खाद्ये आपल्याला येऊन मिळाली, तर त्याने विशेष नुकसान झाले नाही. परंतु प्रांताप्रांताच्या उत्पन्नाच्या, हवामानाच्या सोयीने निर्माण झालेली व अगदी आजतागायत मान्यता पावलेली खऱ्या अर्थाने देशी व रुचकर पक्वान्ने जिलबीसारख्या परप्रांतात निर्माण झालेल्या वस्तूपुढे मागे पडावी हे इष्ट नव्हे,’ असं त्याचं म्हणणं होतं.

रमजानमधील खाद्यपदार्थांच्या वादाचं मूळ

गेल्या आठवड्यात फेसबुकवरच्या एका पाकसमूहात घडलेल्या काही घडामोडींमुळे नव्वद वर्षांपूर्वीचा हा लेख आठवला.

सध्या रमझानचा महिना सुरू आहे. त्या निमित्तानं इफ्तारसाठी रांधल्या जाणाऱ्या पदार्थाच्या कृती, फोटो पोस्ट करण्याचं आवाहन या समूहाच्या संचालकांनी केलं.

वेगवेगळ्या ऋतूत, सणांच्या वेळी तिथे अशी आवाहनं नेहमीच केली जातात. यावेळी मात्र हलव्याची एक कृती आल्यावर काही सदस्यांनी पोस्टकर्तीला ट्रोल केलं. नंतरही रमझान असा हॅशटॅग दिसताच ट्रोलिंग सुरू राहिलं.

अनेकांनी सभ्य भाषेत ‘त्यांच्या’ सणाचे पदार्थ नकोत, असं सांगितलं. एका हिंदू समूहात रमझान साजरा केला जाऊ नये, असं ट्रोल करणाऱ्या लोकांचं म्हणणं होतं. ही चर्चा पुढे इतर समाजमाध्यमांवर सुरू राहिली.

‘जाळणारा महिना’

रमजान हा मुस्लिम चांद्रवर्षातला नववा महिना. सर्व महिन्यांत मुसलमानांसाठी हा महिना अत्यंत पवित्र असतो. 'रमजान' या अरबी शब्दात 'रम्ज' हा धातू आहे. 'रम्ज' म्हणजे जाळणारा किंवा अतिशय उष्ण.

पैगंबर मोहम्मदांपूर्वी अरब लोक ज्यू लोकांचं अनुकरण करून चांद्र वर्ष आणि सौर वर्ष यांच्यात ताळमेळ बसवण्यासाठी ठराविक काळाने एक ‘अधिक मास’ त्यांच्या चांद्रवर्षात अंतर्वेशीत (Intercalation) करीत असत. या पद्धतीला 'अल्-नासी' (पुढे ढकलणे) असं म्हणत असत. तेव्हा 'रमजान' अरबस्तानातल्या उन्हाळ्यात (जून-जुलै) दरम्यानच येत असे.

वाळवंटातील उन्हाळ्यातला आणि त्यामुळे अतिशय उष्ण महिना म्हणून तो 'जाळणारा महिना' असं त्याचं सार्थ नाव होतं.

म्हणून रमजान सर्व ऋतूंमध्ये येतो

इ. स. 622 मध्ये पैगंबर मोहम्मद आणि त्यांच्या अनुयायांनी मक्केतील छळाला कंटाळून मदिना शहरी स्थलांतर केले (हिजरत). त्या घटनेपासून इस्लामी हिजरी कालगणनेचा प्रारंभ झाला. त्यानंतरही 'अल्-नासी' पद्धत अंमलात होती.

प्रेषित मोहम्मद यांनी त्यांच्या मृत्यूपूर्वी दिलेल्या शेवटच्या प्रवचनात इस्लामी कालगणनेत 'अधिक मास' अथवा 'अल्-नासी' अंतर्वेशन करू नये, अशी आज्ञा केली. त्यामुळे त्यानंतर इस्लामी कालगणनेतील महिने सौर वर्षभर मागे-पुढे होऊ लागले. आता रमजान केवळ उन्हाळ्यात न येता इतर ऋतूंमध्येही येऊ लागला तरी त्याचे पूर्वीचे नाव टिकले.

रमजानचा उद्देश काय आहे?

मुसलमानांना या महिन्यातले सर्व 30 दिवस उपवास करण्याची आज्ञा आहे. त्याला रोजा असे म्हणतात. रोजा हा सूर्योदय ते सूर्यास्त काहीही न खाता आणि पाणीसुद्धा न पिता केला जाणारा उपवास आहे.

रोजा म्हणजे दिवस. व्रत पाळायचा दिवस. दररोज मधले ‘रोज’ आणि ‘रोजा’ या शब्दांचे फारशी मूळ सारखेच आहे.

रमजानच्या या महिन्यात करायच्या प्रत्येक धार्मिक कृतीमध्ये काहीएक भाव त्या त्या धर्मपालन करणाऱ्या माणसात निर्माण व्हावा, अशी योजना असते. नेहमीपेक्षा अधिक दानधर्म करणे (सदका), अंगी संयम निर्माण होण्यासाठी निर्जळी उपास करणे (रोजा), नेहमीपेक्षा अधिकच्या नमाज पढणे (तराविह), गरिबांना आर्थिक मदत करणे (जकात), घालून दिलेल्या नियमाप्रमाणे गरिबांना तुम्ही खाता त्यातलेच धान्य दान देणे (फितरा) अशा विविध गोष्टी मुसलमान या महिन्यात करतात.

या सर्व आचरणातून परोपकाराचा, अभावग्रस्तांच्या प्रति सहवेदनेचा आणि संयमाचा भाव मुसलमानांत निर्माण व्हावा अशा प्रकारे रमजान महिन्यातले सर्व नियम पैगंबर मोहम्मद यांनी सांगितले आहेत.

अष्टांग योगशास्त्रातल्या यम-नियमात जे नियम सांगितले आहेत, त्यातल्या बऱ्याच नियमांशी रमजानच्या नियमांत साधर्म्य आढळते.

अन्नसंस्कृतीच्या सन्मानाचा फरिश्ताचा संदेश

भारतात अरब-मुस्लीम सर्वप्रथम पश्चिम किनारपट्टीला आले आणि कायमचे वसले. ते इसवी सनाचं सातवं शतक होतं.

इ. स. 629 मध्ये केरळमध्ये निर्मिलेली चेरामन मशीद याचा इतिहास सांगत आजही उभी आहे. त्या सातव्या शतकापासून मुसलमान रमजान भारतात पाळत आहेत.

हा प्रदेश एकच एक ओळख सांगणारा नाही. इथे प्रत्येक बाबतीत वैविध्य आहे आणि तुमची निराळी ओळखही या विविधतेत विनासायास सामावली जाईल अशी आश्वासकता मुसलमानांना भारतात तेव्हापासूनच लाभली आहे. आणि तेसुद्धा इथल्या माती आणि संस्कृतीत तितक्याच आनंदाने मिसळून गेले आहेत.

विजापूर दरबारातला मध्ययुगीन दखनेचा प्रसिद्ध इतिहासकार मोहम्मद कासिम फरिश्ता यांने सोळाव्या शतकात 'दस्तूर-अल-तिब्ब' नावाचा फारसी ग्रंथ लिहिला होता. या ग्रंथाचे उद्देश इराण आणि मध्य आशियातून भारतात नव्यानं स्थलांतर करून येणाऱ्या विद्वानांना भारतातल्या उपचारपद्धतींची माहिती देणं आणि त्याबद्दल मार्गदर्शन करणं हे होते.

त्या ग्रंथात 'फरिश्ता' म्हणतो की, 'हा ग्रंथ इस्लामी ज्ञानाच्या वस्त्रांनी सुशोभित अशा सुहृदांसाठी आहे जे हिंदुस्तानातील ऋतू, हवामान आणि उपचारपद्धतीविषयी पूर्णपणे अनभिज्ञ आहेत'.

याच ग्रंथात त्यानं दख्खनमध्ये त्याकाळी प्रचलित फणसापासून ते कमळापर्यंत निरनिराळ्या अन्नपदार्थांची गुणधर्मविषयक माहिती दिली आहे.

फरिश्ताचं या ग्रंथात इस्लामी विद्वानांना असं सांगणं दिसतं की, 'भारतात तुम्हाला इथल्या हवामानाशी ताळमेळ साधायचा असेल तर अनेक शतकं इथे चालत आलेल्या अन्नविषयक आणि उपचारपद्धतीविषयक ज्ञानाशी परिचय करून घ्यावाच लागेल; तुमच्या आधीच्या इस्लामी ज्ञानाच्या पूर्वग्रहातून इथल्या गोष्टींकडे पाहू नका, स्वीकारशील राहा.'

कुठल्याही लोकांबरोबर सहजीवनासाठी त्यांच्या अन्नसंस्कृतीचा सन्मान आणि तिचा अभ्यास आवश्यक आहे, हे शहाणपण फरिश्ताकडे दिसतं. भारतात आलेल्या सुफी साधूंनी इथल्या लोकांशी जोडलं जाण्यासाठी अनेक ठिकाणी अन्नछत्र (लंगर) उघडली होती, यातही हा समंजसपणा दिसतो.

फारसी-अरबीतून आलेले शब्द

अन्न हा कायमच लोकांना जोडणारा प्रभावी दुवा होता आणि आहे.

'अन्नं न निन्द्यात्‌। तद् व्रतम्‌।' म्हणजे ‘अन्नाची निंदा करू नये, ते व्रत आहे’ ही इथली उपनिषदांच्या काळापासून हजारो वर्ष चालत आलेली शिकवण आहे.

ही शिकवण होती म्हणूनच अरबी-फारसी खाद्यसंस्कृतीतले अनेक पदार्थ भारतीय खाद्यसंस्कृतीत विनासायास आले; त्यांची नावं इथल्या भाषांत रुळली. समोसा, गुलाबजाम असे सर्वांच्या आवडीचे पदार्थ त्यात आहेत.

पुदिना, पनीर, बर्फी, मसाला, सफरचंद, चपाती, हलवा असे कित्येक शब्द फारसी-अरबीतून येऊन आपल्या भाषांमध्ये रुळले आहेत.

सतराव्या शतकात रघुनाथ नवाथे यांनी रचलेल्या 'भोजनकुतूहल' या ग्रंथात, किंवा अठराव्या शतकातल्या जगन्नाथशास्त्री क्रमवंताच्या शब्दकोशात मलिदा, खरबूज, सामान असे अनेक फारसी शब्द दिसतात.

नवाथे आणि क्रमावंत तंजावर इथे राहणारे होते. तंजावरच्या सरफोजी राजांच्या दरबारात रचलेल्या 'शरभेंद्र पाकशास्त्र' या ग्रंथात महाराष्ट्रीय, तामीळ, फारसी, आणि युरोपीय पाकशैलींचा संगम दिसतो. स्वीकारशीलतेची ही उत्तम उदाहरणं आहेत.

खाद्यपदार्थांवरही सामाजिक-धार्मिक पगडा

आपली सांस्कृतिक, धार्मिक, सामाजिक ओळख तयार करणाऱ्या घटकांमध्ये अन्न प्रमुख आहे. या ओळखी आपण स्वतः तयार करतो किंवा त्या आपल्यावर लादल्या जातात. या ओळखी तयार करण्यात आपल्या स्वीकारशीलतेचा वाटा असतोच.

आपला आहार ही एकप्रकारे आपली ओळख असते. किंबहुना, आपण काय खात नाही, यावरही आपली ओळख ठरते. प्रत्येक व्यक्तीच्या खाण्याच्या स्वतंत्र आवडीनिवडी असतात हे वरपांगी दिसत असलं, तरी आपल्या खाण्यापिण्याच्या सवयी आणि आवडीनिवडी या बर्‍याच अंशी आपण ठरवलेल्या नसतात.

आपली जात, धर्म, लिंगभाव, आपण राहतो तो परिसर, आपली आर्थिक स्थिती, सामाजिक धारणा, अस्मिता यांतून आपण काय खावं किंवा काय खाऊ नये, हे ठरतं.

आपला आहार ही एकप्रकारे जशी आपली ओळख असते, तशीच ती आपण ज्या समूहात वावरतो, त्या समूहाचीही ओळख असते.

आपण काय खावं आणि काय खाऊ नये, याचा फारसा विचार बरेचदा समूह आपल्याला करू देत नाही. आपल्या समूहातले लोक जे खात आहेत, तेच आपणही खायला हवं, अशी सर्वसाधारण धारणा असते. खाण्यायोग्य पदार्थ कोणते, त्यांपैकी ‘शुद्ध’ कोणते व ‘अशुद्ध’ कोणते, एखादा पदार्थ शिजवण्याची योग्य पद्धत कोणती, अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरं त्या त्या समूहाची संस्कृती ठरवते.

निषिद्ध खाद्यपदार्थ कोणते, नैवेद्यास काय चालतं आणि काय चालत नाही, लग्नात काय रांधावं व श्राद्धास काय वाढावं हे सामाजिक व धार्मिक नियमांनुसार ठरवलं जातं. त्यात थोडा बदल झाला की आपण (आणि आपला समूहही) अस्वस्थ होतो. 'आपण' आणि 'ते' अशी वर्गवारी ताबडतोब करून टाकतो. यातले 'ते' अर्थातच सतत बदलत राहतात.

खाद्यसंस्कृतीची उतरंड

जिलबी हा पदार्थ आपला नाही, असं आपण म्हणतो, तेव्हा आपण आपल्यात आणि त्या पदार्थात एक अंतर निर्माण करतो. तो पदार्थ आपल्याला लगेच परका होतो. 'आपले' आणि 'त्यांचे' पदार्थ अशी वर्गवारी करून आपण 'त्यांचं' खाणं जेव्हा नाकारतो, तेव्हा आपण त्या समूहाचं अस्तित्वच नाकारत असतो.

खाद्यसंस्कृतीची आपण तयार केलेली उतरंडसुद्धा आपल्या मनात सतत जागी असते. या उतरंडीत तथाकथित 'उच्च जाती' आणि धर्म यांच्या आहाराला आपसूक वरचं स्थान मिळालेलं असतं, कारण समाजाच्या चलनवलनाच्या नाड्या त्यांच्या हाती असतात. त्यातून या उतरंडीत 'खाली' असलेले काही पदार्थ कधीच खाऊ नयेत, असं आपल्याला सांगण्यात आलेलं असतं. पण इतर समूहांतले लोक ते खात असतात. अशावेळी त्या ‘इतरांच्या’ खाण्याबद्दल, आणि ‘इतरां’बद्दलही आपल्या मनात आकस निर्माण होतो.

आपण जे खातो, तेच इतरांनीही खावं, असा आग्रह आपण धरतो. एखाद्या व्यक्तीला किंवा समूहाला हवं ते खाऊ न देणं ही हिंसा आहे. वर्चस्व दाखवण्याचा तो एक सोपा मार्ग आहे. आपलं वर्चस्व सिद्ध करण्यासाठी आपण आपल्यापेक्षा वेगळी आहारपद्धती असलेल्या लोकांवर बंधनं आणण्याचा प्रयत्न करत असतो. ही वागणूक सुसंस्कृत आणि निरोगी समाजाचं लक्षण तर नाहीच, पण इतरांच्या घटनेनं दिलेल्या अधिकारांची पायमल्ली करणारी आहे.

वैविध्यपूर्ण भारतीय खाद्यसंस्कृती

भारतीय खाद्यसंस्कृती वैविध्यपूर्ण आहे, असं आपण सतत सांगतवाचतलिहीत असतो. प्रत्येक राज्यात असंख्य भाषा, निरनिराळ्या समुदायांच्या अनेकविध वेशभूषा आहेतच, शिवाय प्रत्येक राज्याची, त्या राज्यातल्या विविध समुदायाची स्वतंत्र अशी खाद्यसंस्कृती व आहारशैली आहे.

प्रत्येक धर्माचे, जातीचे खाण्यापिण्याचे स्वतंत्र नियम आहेत व त्यानुसार पदार्थ रांधले जातात. शेकडो जातींची व उपजातींची आपापली पाकपद्धती आहे, आणि स्थानपरत्वे ती बदलतेही. पण आपण खातो ते अन्न सर्वत्र उपलब्ध व्हायला हवं, आपण खातो तेच सर्वांनी खायला हवं, असे आग्रह धरल्यानं खाद्यसंस्कृतीतलं वैविध्य नष्ट होतं, हे आपण लक्षात घेत नाही.

आपली खाद्यसंस्कृती मुळात देशोदेशींचे असंख्य प्रवाह बरोबर घेऊन पुष्ट झाली आहे. रागलोभ, मोह, गरिबी, अगतिकता, राष्ट्रवाद, युद्ध, स्वार्थ, द्वेष, स्थलांतर, जात, धर्म अशा असंख्य बाबींमुळे तिला आजचं रूप मिळालं आहे.

‘इतरां’च्या खाण्याबद्दल भीती, नावड बाळगून जसं आज आपण आपल्या सवयीच्या खाण्याला चिकटून राहिलो आहोत, तसंच भूतकाळात नव्याचा स्वीकारही केला आहे, हे लक्षात घेतलं तर खाद्यसंस्कृतीला एकारलेपण देण्याचा मोह सहज टाळता येतो.

काळाच्या ओघात आधीच्या काळातलं वैविध्य नष्ट झालं तरी नवं काही तर जन्म घेतंच, असा एक विचार आहे.

अनेक शतकांमधल्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचालींतून आणि घुसळणीतून नवं काही जन्माला येतं. अनेक पिढ्या या जन्मलेल्या नव्यामुळे निर्माण झालेल्या वैविध्यावर पोसल्या जातात. या वैविध्यामुळेच समाज आणि संस्कृती बहरतात आणि जुन्याशी न तुटणारी नाळ वागवत नवं काहीतरी पुन्हा जन्माला येतं. हे वैविध्यच समूहांना एकत्र बांधणारं सूत्र असतं. पण हे वैविध्य नाकारलं, जुन्याला जाणून न घेता त्याच्याकडे पाठ फिरवली, तर आधीच्या काळातल्या समाजाशी नातं सांगण्याची गरज अधिकच तीव्र होऊन बसते. मग आपण नव्यालाच जुनं समजायला लागतो. नव्यात नसलेलं वैविध्य जुन्यातही नव्हतं, असा समज करून घेतो. नसलेल्या परंपरा तयार करतो.

आजच्या संस्कृतीचा आरसा म्हणून ज्या गोष्टी सोयीस्कर वाटतात त्यांचीच सतत जोपासना होत राहते. किंवा मूळ वारसदारांकडून त्या हिसकावून घेऊन नव्यानं त्यांची जोपासना केली जाते. यामुळे तयार झालेल्या अस्मिता टोकदार असतात. समाजाच्या स्वास्थ्यासाठी त्या फारश्या चांगल्या नसतात.

परंपरेच्या नावाखाली सपाटीकरण

जागतिकीकरण झाल्यावर खाद्यसंस्कृती संकुचित होते आहे का, असा प्रश्न अनेकदा विचारला जातो आहे. जागतिकीकरणामुळे राष्ट्रांच्या, प्रांतांच्या सीमा सच्छिद्र होतात. माणसं, वस्तू, आणि नवनवीन कल्पना इकडून तिकडे प्रवास करतात. सामाजिक व्यवस्था आणि व्यापारी माल, जागतिक बाजारपेठ आणि स्थानिक प्रशासनं, नागरिक आणि नवे सिद्धांत यांत दुवे तयार होतात. या प्रक्रियेमुळे पूर्वी भिन्न आहेत असे वाटणारे स्थानिक आणि जागतिक असे दोन वर्ग आता एकमेकांमध्ये अधिकाधिक गुंतलेले दिसू लागतात.

दुसर्‍या बाजूला वस्तूंना, खाद्यपदार्थांना प्रांतीयत्व, राष्ट्रीयत्व बहाल केलं जातं. आता त्यांच्यावर धार्मिक शिक्काही बसू लागला आहे. जागतिकीकरणामुळे जसं वैविध्य वाढतं, तसंच एकजिनसीकरण आणि सपाटीकरणही होतं.

स्थानिक पातळीवर किंवा देशभरात एकजिनसीकरण, सपाटीकरण घडून येण्यामागे धार्मिक, सामाजिक, राजकीय, आर्थिक कारणंही असतात. परंपरेच्या नावाखाली आपण या एकजिनसीकरणाला उचलून धरतो.

‘सांस्कृतिक सपाटीकरणामुळे समाज कमकुवत होतो’

एक देश, एक वेश, एक भाषा, एक आहार ही एकाजिनसीकरणाची संकल्पना मूळ युरोपीय आहे. तिथून आपण ती उसनी घेतली. भारतासारख्या बहुसांस्कृतिक देशासाठी हे एकजिनसी असणं योग्य नाही.

सांस्कृतिक सपाटीकरणामुळे माणूस आणि समाज कमकुवत होतात, हे शासक नेहमीच जाणून असतात. आपल्या राजकीय फायद्यासाठी याचा ते वापर करून घेतात. ऑनलाईन समाजमाध्यमांची त्यासाठी मदत घेतली जाते.

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांच्या वापरातून सहिष्णुता, लोकशाही ही मूल्यं समाजात झिरपावी, अशी अपेक्षा असते. इतर समाजाची संस्कृती जाणून घेणं अपेक्षित असतं.

पण आपण त्यांचा वापर करताना त्यांची मूल्यव्यवस्था नाकारतो. त्यांची मदत घेऊन द्वेष पसरवतो. इतरांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक धरणांना नाकारतो. तसं करताना परंपरेची ढाल पुढे करतो.

‘घडीव परंपरा’

आपली ‘परंपरा’ ही आपण शोधलेली, आपल्याला दिसते तशी असते. प्रत्येक कालखंडात परंपरेकडे निरनिराळ्या भिंगांमधून बघता येतं, बघितलं जातं. प्रत्येक कालखंडात बदल सातत्यानं घडत असतात. या बदलांचा वेग कमीजास्ती असतो, इतकंच. परंपरा प्रवाही असते आणि तिला सतत नवा आकार मिळत असतो.

जागतिकीकरण, स्थलांतर अशा अनेक कारणांमुळे बदल घडतात आणि हे बदल त्या संस्कृतीचे, परंपरेचे भाग होत जातात.

एकोणिसाव्या शतकात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात गणपतीला बहुसंख्य घरात लाडवांचा नैवेद्य दाखवला जाई. जोडीला मूषकासाठी खिरीचा नैवेद्य असे. आता सरसकट मोदक असतात.

आपण काही परंपरा जपतो, काही बदलतो. गणपतीला दाखवला जाणारा नैवेद्य बदलला तरी नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा कायम राहिली.

आपण बर्गर किंवा पिझ्झा खाणं हा जागतिकीकरणाचा परिणाम असून, तो आता आपल्या परंपरेचा भाग झाला असला तरी नैवेद्य दाखवण्याची परंपराही कायम आहे. पूजेच्या दिवशी नैवेद्य दाखवण्यापूर्वी किंवा उपासाला आपण साबुदाण्याची खिचडी खातो.

साबुदाणा, शेंगदाणे, मिरची आपल्या आहारात आले ते जागतिकीकरणाचा एक भाग म्हणून. या नव्या ‘घडीव परंपरेला’ आपण आपल्या उपासाच्या परंपरेत सहज सामील करून घेतलं.

बटाटा, टोमॅटो, पाव-ब्रेडच्या गैरसमज आणि वादांचा इतिहास

संस्कृतीचं संवर्धन करण्याचा एक मार्ग म्हणजे पारंपरिक आहारशैलीचं जतन करणं, असा सर्वसाधारण समज आहे. आमच्या पूर्वजांनी जे खाल्लं नाही, ते आम्ही खाणार नाही, असं अनेक देशांतले लोक अनेक शतकं म्हणत आले आहेत. हेच कारण देऊन युरोपीयांनी आणलेली फळं, भाज्या आणि पेयं भारतीयांनी सुरुवातीस नाकारल्या.

बटाटा मूळचा द. अमेरिकेतला. पंधराव्या शतकानंतर हे कंदमूळ जगभर पसरायला सुरुवात झाली. सतराव्या शतकात पोर्तुगिजांनी भारतात बटाटा आणला, असा साधारण समज असला तरी त्याचा प्रसार केला तो ब्रिटिशांनी.

महाराष्ट्रात आणि बंगालात बटाट्याची एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस लागवड झाल्यावर हिंदूंनी त्यावर बहिष्कार टाकला. बटाटे महाराष्ट्रीय जेवणात येण्यासाठी नंतर पाचसहा दशकं जावी लागली.

टोमॅटोचा स्वीकारही सहजी झाला नाही. हे फळ विषारी आहे, ते खाल्ल्यास मनुष्य बाटतो, अशा समजुती होत्या. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस भारतातले काही डॉक्टर टोमॅटोच्या रसातून घेण्यासाठी काही औषधं देत. अशा डॉक्टरांकडे हिंदू रुग्ण सहसा जात नसत.

आज मिसळीबरोबर पाव खावा की ब्रेड हा वाद उत्साहानं घालत असलेले आपण एकेकाळी पाव खाणाऱ्या लोकांना वाळीत टाकत असू.

पुण्यात चहा प्यायल्यामुळे एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस अनेकांना प्रायश्चित्त घ्यावं लागलं होतं. हे पदार्थ आपण स्वीकारले आणि आपली खाद्यसंस्कृती विस्तारली.

म्हणूनच विविध आहारशैली, पदार्थ यांची ओळख समाजाला करून देणं अनेक थोर नेत्यांना महत्त्वाचं वाटतं.

‘सूपशास्त्र’ आणि ‘अल्वान्-ए-न्यामत’

फूलकोबी, सिमला मिर्ची, पपई, फरसबी अशी परदेशी पिकं शेतकऱ्यांनी घ्यावीत, म्हणून महात्मा फुले यांनी अथक प्रयत्न केले होते.

बडोद्याच्या महाराज सयाजीराव गायकवाडांच्या प्रेरणेनं प्रकाशित झालेली ‘सूपशास्त्र’ ही सहा ग्रंथांची मालिका स्वीकारशीलतेचं उत्तम उदाहरण आहे.

सयाजीरावांनी तामीळ, इंग्रजी, तंजावरी, फारसी, मुसलमानी, युनानी आणि मराठी पद्धतीच्या पाककृतींची पुस्तकं त्या त्या भाषांतून मराठीत अनुवाद करून घेतली. अत्यंत कमी किमतीत ही पुस्तकं उपलब्ध होती. या मालिकेतल्या चौथ्या अंकात ‘फारसी चालीचे पदार्थ’ दिले होते.

‘अल्वान्-ए-न्यामत’ या ग्रंथाचं हे मराठी भाषांतर विश्वासराव रघुनाथ सुभेदार यांनी 1894 साली केलं होतं. प्रस्तावनेत ‘या पुस्तकांत जे प्रकार दिले आहेत ते दिल्ली, लखनौ वगैरे प्रांतांत करण्याची वहिवाट आहे; अशा तर्‍हेचे पदार्थ आमच्या ह्या देशांत करण्याची फारशी माहिती नसल्यामुळें, या पुस्तकापासून लोकांस पुष्कळ उपयोग होईल अशी खात्री आहे’, असं म्हटलं होतं.

या पुस्तकात सुरुवातीला ‘भाकरींचे प्रकार’ आहेत. हे भाकरींचे प्रकार म्हणजे नानचे प्रकार!

नान हा शब्द मराठीभाषकांना अपरिचित आहे म्हणून, शिवाय या पदार्थाशी वाचकांचं नातं जुळावं म्हणूनही नान या पदार्थाला पुस्तकात भाकर म्हटलं आहे.

नानखताई भाकर, खमिरी भाकर, बेसनी भाकर, दस्तरखानी भाकर, कुलच्या भाकर अशा नावांनी नानचे विविध प्रकार पुस्तकात दिले आहेत.

एखादा सर्वस्वी अनोळखी पदार्थ त्या पदार्थाचं नाविन्य जपत वेगळ्या संस्कृतीतल्या वाचकासमोर कसा ठेवायचा याचा वस्तुपाठ बडोद्याच्या ‘सूपशास्त्र’ मालिकेत पाहायला मिळतो.

शंभर वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात एक रंजक चर्चा घडली. भारतीयांनी शिवणकला पर्शियन लोकांकडून उचलली, असा दावा केला गेला होता. सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांनी तो सप्रमाण खोडून काढला. अशा चर्चा आवश्यक आहेत.

कारण कुतूहल, जिज्ञासा यांची पूर्ती होते. पण खाद्यसंस्कृतीचा आधार घेऊन 'आमच्याकडे पूर्वापार सगळं होतं, आम्हीच श्रेष्ठ' असे दावे करण्याला अर्थ नाही. ते खोटे तर आहेतच, शिवाय पोकळ राष्ट्रवादातून केले गेले असतात.

या टोकदार अस्मिता, अहंकार भारतीय सणांभोवती तयार झालेल्या खाद्यसंस्कृतीला हानी पोहोचवतात.

पदार्थाभोवती अस्मितांचं कोंदण घातक

खाद्यसंस्कृतीचे अनेकविध प्रवाह अभ्यासनं आपल्याला चांगला माणूस व्हायला मदत करतं. पण आपण खाद्यसंस्कृती आणि खाद्येतिहास यांच्या अभ्यासाची व्याप्ती फक्त एखादा पदार्थ कुठून आला एवढीच मर्यादित ठेवली आहे. त्यामुळे खाद्यसंस्कृतीचे सामाजिक, धार्मिक, राजकीय, आर्थिक, सांस्कृतिक पदर समजून घेतले जात नाहीत.

अमुक पदार्थाचा शोध कोणी लावला आणि तमूक पदार्थ कुठून आला एवढंच आपण बघतो. त्यामुळे त्या पदार्थाभोवती अस्मितांचं कोंदण तयार होतं.

एखाद्या पदार्थाच्या इतिहासाबद्दल अस्मितेला केंद्रस्थानी ठेवून चर्चा सुरू झाली की वस्तुनिष्ठतेला जागा उरत नाही.

इफ्तारला मित्र-मैत्रिणी येत, मी गणेशोत्सवाला जात असे – हारून शेख

आपले सण सौहार्द, प्रेम, आनंद यांचे प्रतीक आहेत. ते साजरे करताना आपण आपल्या कुटुंबाशी, समाजाशी अधिक घट्ट जोडले जातो. मी (हारून शेख) लहान असताना माझे शेजारी, मित्र-मैत्रिणी आमच्यासोबत रोजा पाळत असत आणि इफ्तारसुद्धा आमच्यासोबत करत असत.

मीसुद्धा त्यांच्यासोबत गणेशोत्सवात सामील होत असे. आषाढी-शिवरात्रीच्या दिवशी आमच्याकडेही उपवासाची खिचडी केली जाई.

शेजारघरी ती दिली जाई, त्यांना उपवासाच्या खिचडीत कोथिंबीर चालत नसे. त्यामुळे आई लक्ष्यात ठेवून ती तशी खिचडीत टाकत नसे. दिवाळीत त्यांच्याकडून फराळ येई. प्रत्येकच बाबतीत सलोखा खूप होता.

मला लहान असताना प्रत्यक्ष पाहिलेला एक प्रसंग आठवतो. ईदचा बाजार होता. मी आईसोबत बाजारात गेलो होतो. मेवा आणि शेवयांची हारीनं दुकानं लागलेली होती.

एक गरीब बाई ईदच्या शिरखुर्म्याचं सामान खरेदी करत होती. सगळी खरेदी केल्यावर तिच्या लक्ष्यात आलं की, गर्दीत तिचं पाकीट कुठेतरी पडलं आणि हरवलं आहे. तिचे सर्व पैसे त्या पाकिटातच होते म्हणत ती रडू लागली.

आजूबाजूची गर्दी हळहळली. पण अजून माणुसकीचं दर्शन आम्हाला घडायचं होतं. तिथे नजीकच बंदोबस्तासाठी उभ्या असलेल्या पोलिसानं त्या बाईच्या सर्व खरेदीचे पैसे दुकानदाराला परस्पर देऊन टाकले. त्या बाईलाही काही पैसे देऊ केले. तिने ते घेतले नाहीत.

पण तिच्या डोळ्यातली कृतज्ञता आणि त्या पोलिसाच्या चेहऱ्यावरचे समाधान मला कधीच विसरता येणार नाही. भिन्नधर्मीय असूनही एका सणापूर्वी पैसे हरवून बसलेल्या बाईची अगतिकता त्या पोलीसमामाने जाणली होती. अशा भारतात आपण लहानाचे मोठे झालो.

एकमेकांच्या चालीरीती, परंपरा याबद्दल आस्थेनं माहिती करून घेऊन सहजीवन जगणारी लोक आपल्या लहानपणी होती.

'आमच्या शाळेत फक्त आपल्या सणांना सुट्टी असते ' असं अभिमानानं सांगणाऱ्या शाळा फार कमी होत्या. वर्गात सर्व जातींची, धर्मांची मुलं असतं. परस्परांबद्दल ज्ञान आणि समज असल्यामुळे त्यावेळी लोकांना 'सांस्कृतिक धक्के' बसत नसत.

आता विद्वेषपूर्ण राजकारणामुळे ही शहाणीव संपत चालली आहे. त्यामुळे बसणाऱ्या सांस्कृतिक धक्क्यांचं प्रमाण आणि त्यामुळे केला जाणारा गहजबही पुष्कळच दिसू लागला आहे.

धर्म-जाती-वंश यातून उत्पन्न झालेल्या द्वेषाच्या भिंती अधिकाधिक अभेद्य आणि उंच होऊ पाहताहेत. साम्य शोधण्याऐवजी फरकच ठसठशीत अधोरेखित करण्यात ऊर्जा खर्च होते आहे.

बहुसांस्कृतिकता जपली जावी...

1933 साली जिलबी 'आपली' नाही, म्हणून आपण ती नाकारली असती तर? अनेक लग्नांमधला गोडवा हरवला असता.

15 ऑगस्ट आणि 26 जानेवारी हे आपले राष्ट्रीय सण जिलबीशिवाय कसे साजरे झाले असते?

भारत हा बहुसांस्कृतिक देश आहे. बहुसांस्कृतिक असणं म्हणजे काय? पूर्वग्रह बाजूला ठेवून आपल्या जातीय-धार्मिक समूहाच्या चालीरीतींशिवायही समाजात, देशात, जगात इतर समूहांच्या काही परंपरा, चालीरीती आहेत, हा देश त्यांचाही आहे, याची जाण ठेवणं, ही बहुसांस्कृतिकता.

आपल्याला न आवडणार्‍या, न रुचणार्‍या, सवयीच्या नसणाऱ्या गोष्टी इतरांना करू देणं, हे स्वातंत्र्याचं लक्षण आहे. हे स्वातंत्र्य खाण्यापिण्याच्या बाबतीतही सर्वांना लाभो.

पण, हे आरोग्यासाठी चांगलं आहे का? मग, जाणून घ्या 30 दिवस उपास केल्यावर शरीराचं नेमकं काय होतं?

सगळ्यांत कठीण भाग- पहिले दोन दिवस

तांत्रिकदृष्ट्या तुमचं शरीर शेवटचं अन्न घेतल्यानंतरचे आठ तास तरी 'उपवासाच्या अवस्थेत' पोहोचत नाही.

ही तीच वेळ आहे, ज्या काळात तुमचं आतडं अन्नातले पोषक घटक शोषून घेत असतं.

ही वेळ संपल्यानंतर तुमचं शरीर यकृत आणि स्नायू यांच्यात साठवलेलं ग्लुकोज म्हणजेच साखर शोषून घेण्यास सुरुवात करतं. यानंतर काही वेळानं उपवासाच्या काळात यकृत आणि स्नायूंमधलं हे ग्लुकोज संपलं की शरीरातले फॅट्स म्हणजेच चरबी हा शरीराला उर्जा पोहोचवणारा स्रोत ठरतो.

जेव्हा या चरबीच्या ज्वलनाची म्हणजेच शरीरात उर्जा म्हणून चरबीच्या वापराची सुरुवात झाल्यावर वजन कमी होण्यास सुरुवात होते. तसंच, यामुळे कोलेस्टेरॉल कमी होण्यास मदत होते आणि डायबिटीसचा धोकाही कमी होतो.

पण, रक्तातलं साखरेचं प्रमाण कमी झाल्यानं थकवा जाणवण्यास सुरुवात होते. यामुळे डोकेदुखी, गरगरल्यासारखं वाटणं, मळमळणं आणि तोंडाला वास येणं यासारखी लक्षणं दिसू लागतात.

पाण्याच्या कमतरतेची काळजी घ्या

जेव्हा शरीर उपवासाच्या अवस्थेला सरावतं, तेव्हा शरीरातल्या चरबीचं ज्वलन होऊन रक्तातल्या साखरेचं प्रमाण वाढू लागतं.

उपवासाच्या काळात शरीरात पाणी कमी प्रमाणात जातं. यासाठी पाणी लवकर पिणं आवश्यक आहे. नाहीतर घामामुळे शरीरातलं पाणी निघून गेल्यानं शरीरातली पाण्याची पातळी खालावते.

तसंच, उपवासानंतर घेतलेल्या जेवणात उर्जा मिळवण्यासाठीचे घटक आवश्यक आहेत. म्हणजेच, कार्बोहायड्रेट्स आणि फॅटचा त्यात समावेश असावा.

त्याचबरोबर प्रोटीन्स, फायबर यांसारख्या पोषक घटकांचा आणि विशेषतः पाण्याचाही समावेश यात असावा.

उपवासासाठी सरावताना

या तिसऱ्या टप्प्यात आपलं शरीर उपवासासाठी बऱ्यापैकी सरावलं असल्यानं आपला मूडही चांगला राहत असल्याचं जाणवतं.

केंब्रिजमधल्या अॅडेनब्रूक हॉस्पिटलच्या अॅनेस्थेशिया आणि इंटेनसिव्ह केअर मेडीसिन विभागाचे कन्सलटंट डॉ. रझीन महारुफ यांनी यातले काही फायदेही सांगितले.

महारुफ सांगतात, "रोजच्या आयुष्यात आपण मोठ्या प्रमाणात कॅलरींचं सेवन करत असतो. यामुळे शरीराला पूर्ण क्षमतेनं काम करता येत नाही. तसंच, शरीरांतर्गत दुरुस्ती म्हणजेच रोगप्रतिकारक शक्तीही मंदावते. या सगळ्याची उपवासादरम्यान भरपाई केली जाते. त्यामुळे शरीराला आपल्या अन्य प्रक्रियांकडे वेळ देण्यास लक्ष मिळतं. त्यामुळे उपवासाचा शरीराला एक प्रकारे फायदाच होतो."

विषजन्य घटक निघण्याची प्रक्रिया

रमझानच्या शेवटच्या महिन्यात तुमचं शरीर उपवासाला पूर्णतः सरावेललं असतं. तुमचं आतडं, लिव्हर, किडनी या अवयवांमधून शरीराला नको असलेले विषजन्य पदार्थ शरीरातून बाहेर पडण्याची प्रक्रिया सुरू झालेली असते.

याबाबत डॉ. महारुफ सांगतात, "या टप्प्यांत अवयवांचं काम चांगलं आणि वेगानं सुरू असतं. आपली बुद्धी तल्लख झालेली असते तर आपल्यात उर्जा वाढल्याचा भास येत असतो. यावेळी शरीर उर्जेसाठी प्रोटीनकडे वळत नाही. संपूर्णतः उपवासाच्या अवस्थेत असल्यानं या काळात शरीर उर्जेसाठी स्नायूंचा वापर करतं. बराच काळ उपवास घडल्यानं ही अवस्था येते."

डॉ. महारुफ पुढे सांगतात, "रमझानचा उपवास हा सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत चालत असल्यानं उर्जा मिळवण्यासाठी आणि अन्न घेण्यासाठी वेळ मिळतो. यानं स्नायूंना शक्ती मिळते आणि वजन कमी होण्यासही मदत होते."

मग, हा उपवास आरोग्यासाठी चांगला आहे का?

हो. मात्र, काही अटींवरच हे शक्य असल्याचं डॉ. महारुफ सांगतात.

डॉ. महारुफ याबाबत बोलताना सांगतात, "आपल्या आहारावर नियंत्रण येत असल्यानं उपवास करणं आरोग्यासाठी चांगलं असतं. मात्र, एक महिना हा उपवासासाठी चांगला काळ असून यापेक्षा जास्त काळ उपवास करणं चांगलं नाही."

डॉ. महारुफ पुढे सांगतात, "वजन कमी करण्यासाठी सतत उपवास करतच राहणं हे चांगलं नाही. कारण, शरीर फॅट्सचं उर्जेत रुपांतर करण्याची प्रक्रीया कायमचं थांबवतं. हे आरोग्यदायी नाही आणि तुमचं शरीर कायम उपवासाच्या अवस्थेत पोहोचलं आहे असा याचा अर्थ होतो."

रमजान व्यतिरिक्त आठवड्यातून 5:2 म्हणजेच केवळ पाच दिवस अन्न घेणं आणि दोन दिवस उपवास करणं हे आरोग्याच्या दृष्टीनं फायदेशीर ठरेल.

महारुफ सांगतात की, "रमजानचा उपवास योग्य रितीनं केल्यास आणि आहार घेतल्यास चांगली उर्जा मिळते. यामुळे वजन कमी होतं, पण स्नायूंचं नुकसानही यात कमी होतं.

Published By- Priya Dixit

Ramadan 2024

भारतात चंद्र कधी दिसणार?

इस्लाम धर्मात चंद्राला विशेष महत्त्व आहे. सौदी अरेबिया आणि दुबईमध्ये चंद्र दिसला आहे. 11 मार्चच्या रात्रीही भारतात चंद्र दिसण्याची शक्यता आहे. अशा परिस्थितीत 12 मार्चपासून रमजान महिना सुरू होणार आहे.

रमजानचा महिना किती काळ चालेल?

रमजान महिन्याला माह-ए-रमजान असेही म्हणतात. इस्लाम धर्मामध्ये या महिन्याला पाकचा महिना देखील म्हटले जाते आणि त्याचे खूप महत्त्व आहे. 11 मार्चच्या रात्री चंद्राच्या दर्शनाने पाक महिन्याची सुरुवात होईल. याशिवाय भारतातील सर्व मशिदींमध्ये तरावीहची नमाजही अदा करण्यात येणार आहे. 11 मार्च रोजी चंद्र दिसल्याने, 12 मार्च रोजी सकाळी सेहरी झाल्यानंतर रमजानचा उपवास सुरू होईल, जो 9 एप्रिल 2024 पर्यंत सुरू राहील.

रमजानचा अर्थ काय?

इस्लाम धर्मानुसार अरबी वर्षातील 9व्या महिन्याला म्हणजेच उपवासाच्या महिन्याला रमजान म्हणतात. या काळात इस्लाम धर्माचे लोक उपवास ठेवतात. असे म्हटले जाते की रमजानमध्ये उपवास केल्याने सर्व पापांची क्षमा होते.

रोजा याचा अर्थ काय?

पर्शियन भाषेत उपवासाला रोजा म्हणतात. रोजा या शब्दाला अरबी भाषेत सौम म्हणतात ज्याचा अर्थ स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे असा होतो. उपवास म्हणजे थांबणे, स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे असेही म्हणता येईल. तथापि, अरबी भाषेचा अवलंब करण्याऐवजी, भारतीय मुस्लिम समुदाय फारसी भाषा अधिक स्वीकारतो, म्हणून ते फारसी शब्द अधिक वापरतात आणि रमजानमध्ये पाळल्या जाणाऱ्या उपवासाला रोजा म्हणतात.

रोजा करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात?

रमजान महिन्यात उपवास केल्याने पुण्य मिळते. उपवास करण्यासोबतच गरजू लोकांनाही मदत केली जाते. याशिवाय स्वतःसाठी काही खास गोष्टी लक्षात ठेवल्या जातात. रमजानमध्ये उपवास करण्यांना स्वत:च्या आरोग्याची काळजी देखील घ्यायची असते.

याप्रकारे घ्याव आरोग्याची काळजी

तुमच्या आहारात शक्य तितक्या फायबर युक्त गोष्टींचा समावेश करा आणि त्यांचे सेवन करा. जर तुम्ही मधुमेहाचे रुग्ण असाल तर फायबरयुक्त पदार्थांचे सेवन नक्कीच करा, जे पचायला वेळ लागेल आणि तुमच्या शरीरातील रक्तातील साखर लवकर वाढणार नाही.

सेहरीच्या वेळी आणि उपवासाच्या वेळी अशा गोष्टींचा समावेश करा ज्यामध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असेल, यामुळे तुमच्या शरीरात पाण्याची कमतरता भासणार नाही.

7 ते 8 तासांची झोपही घ्या. पूर्ण झोपेनंतर तुमचा संपूर्ण दिवस चांगला जाईल आणि तुम्हाला बरे वाटेल. तणावमुक्त राहण्याचाही प्रयत्न करावा. तसेच स्वतःवर जास्त दबाव टाकणे टाळा.

रमजान दरम्यान रोजा पाळण्याचे नियम

जर तुम्ही रमजानमध्ये उपवास करत असाल तर तुम्हाला सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत काहीही खाण्याची किंवा पिण्याची गरज नाही.

उपवास करताना मळमळ किंवा इतर कोणत्याही कारणाने उलटी झाल्यास तुमचा उपवास मोडतो.

उपवास करताना शारीरिक संबंध ठेवू नयेत.

उपवास करताना काहीही चुकीचे पाहणे किंवा बोलणे निषिद्ध आहे.

जर कोणत्याही परिस्थितीत उपवास मोडला तर त्या व्यक्तीला कफ्फारा म्हणजेच भिक्षा द्यावी लागेल. अशा परिस्थितीत तुम्हाला 60 गरीब किंवा गरजू लोकांना जेवण द्यावे लागेल.

अस्वीकरण: येथष दिलेली माहिती सामान्य गृहीतकावर आधारित आहे. वेबदुनिया याला दुजोरा देत नाही. या माहितीचा वापर करण्यापूर्वी संबंधित तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

2 लीटर दूध

अर्धा कप साखर

1 चमचा वेलची पावडर

1 कप बदाम, काजू आणि पिस्ता

अर्धा कप फ्रेश साय

अर्धा चमचा केशर

अर्धा चमचा मनुका

अर्धा चमचा गुलाब पाणी

1 चमचा बटर

कृती

सर्वात आधी शेवया एका पॅनमध्ये बटर गरम करुन शेकून घ्या. आता यात साखर मिसळून उकळलेलं दूध घाला. हळू-हळू ढवळत राहा. घट्ट झाल्यावर त्यात सुके मेवे टाका. यात आवडीप्रमाणे गुलाब पाणी घाला. शेवटी साय घालून 10 मिनिट अजून शिजू द्या. शिजल्यावर वरुन केशर आणि वेलची पावडर टाकून सर्व्ह करा.

भारतातील तसंच जगभरातील मुस्लीम नागरिक ईद-उल-फित्रच्या तयारीत आहेत.

मुस्लीम धर्मीयांमध्ये ईद हा सण अत्यंत पवित्र मानला जातो. रमजान ईद मुस्लीम धर्मींयांचा सर्वात मोठा सण म्हणूनही ओळखला जातो.

ईद-उल-फित्र म्हणजे काय?

रमजान महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी ईद-उल-फित्र साजरी केली जाते. रमजान महिना म्हणजे प्रार्थना आणि रोजा (उपवास) करण्याचा महिना.

ईद-उल-फित्र याचं शब्दशः भाषांतर करायचं झाल्यास उपवास सोडताना साजरा केला जाणारा सण असं करता येऊ शकेल.

ईद साजरी कशी करतात?

ईदच्या दिवशी मुस्लीम नवे कपडे घालून मशिदीत जातात. शिरखुर्मासारखे गोड पदार्थ घरात बनवले जातात.

ईदची नमाज अदा करण्यापूर्वी गरिबांना दान स्वरुपात काहीतरी देण्याची परंपरा आहे. या दानाला 'जकात' असं संबोधलं जातं. प्रत्येक मुस्लीम व्यक्ती ही 'जकात' देऊन नमाज पठण करण्यास जाते.

नमाजानंतर परतताच मित्र-नातेवाईकांसोबत जेवणावर यथेच्छ ताव मारला जातो. एकमेकांना भेटवस्तू, पैसे दिले जातात. याला ईदी असं म्हटलं जातं. जगभरातील अनेक देशांमध्ये ईदला सार्वजनिक सुटी असते.

एखाद्या व्यक्तीला ईदच्या शुभेच्छा द्यायच्या असल्यास त्यांना 'ईद-मुबारक' म्हणून शुभेच्छा दिल्या जातात.

रमजान म्हणजे काय?

रमजान हे एक अरेबिक नाव आहे. इस्लामिक कॅलेंडरमधील नवव्या महिन्याला रमजान महिना म्हणून ओळखलं जातं. मुस्लीम धर्मियांसाठी हा अत्यंत पवित्र महिना आहे.

मुस्लीम धर्मातील पाच मूळ तत्त्वांपैकी एक म्हणूनही रमजान महिना ओळखला जातो. प्रत्येक मुस्लीम व्यक्तीला ही पाच मूळ तत्त्वं पाळावीच लागतात. अल्लाहने तसा आदेश दिला आहे, असंही म्हटलं जातं.

रमजान महिन्यातच पवित्र कुराण या ग्रंथाचे सुरुवातीची वचनं लिहिली गेली, अशी मुस्लीम धर्मीयांमध्ये मान्यता आहे. त्यामुळेच या काळात कुराण पठण करण्यावर अधिक भर दिला जातो.

शिवाय, रोजा करणं हा प्रार्थना करण्याचा, अल्लाहच्या जवळ जाण्यासाठीचा एक मार्ग असल्याची मुस्लीम बांधव मानतात. आरोग्य आणि स्वयंशिस्त उत्तम राहण्यासाठीही रोजा करणं चांगलं असल्याचं म्हटलं आहे.

रमजान काळातील दिनचर्या

रमजान महिन्यात पहाटे सूर्य उगवण्याच्या आधीच जेवळ केलं जातं. यावेळी भरपेट आणि पौष्टिक जेवण केलं जातं. याला सहरी किंवा सहूर असं म्हणतात. त्यानंतर सूर्यास्तानंतर जेवण करून रोजा सोडतात. त्याला इफ्तार किंवा फितूर म्हटलं जातं.

रमजानच्या काळात दान करण्यालाही मुस्लीम धर्मीयांमध्ये अतिशय महत्त्वाचं मानलं जातं.

संयम, सदाचार यांचं पालन करून अल्लाहसोबतचे संबंध वृद्धींगत करण्यासाठी हे महत्त्वाचं आहे.

याशिवाय रमजान महिन्यात तरावीहसुद्धा केली जाते. रात्रीच्या वेळी मशिदीत करण्यात येणाऱ्या प्रार्थनेला तरावीह असं संबोधतात. फक्त रमजान महिन्यातच तरावीह प्रार्थना केली जाते, हे विशेष.

रमजान आणि ईदचे दिवस कसे मोजले जातात?

इस्लामिक कॅलेंडरमध्ये 12 महिने आहेत. ते लुनार कॅलेंडरप्रमाणे चालतं.

त्यामध्ये रमजान हा नववा महिना आहे, तर रमजान ईद शव्वाल महिन्याच्या पहिल्या दिवशी साजरी केली जाते.

इस्लामिक कॅलेंडरमध्ये प्रत्येक महिना हा 29 किंवा 30 दिवसांचा असतो. चंद्रोदयापासून हे दिवस मोजले जातात.

जगभरात इंडोनेशियापासून मोरोक्कोपर्यंत अत्यंत मोठ्या भौगोलिक प्रदेशात मुस्लीम देश पसरलेले आहेत. त्यामुळे या देशांमध्ये होणाऱ्या चंद्रोदयाच्या वेळेत फरक असू शकतो.

त्यामुळे ही वेळ ठरवण्यासाठी सौदी अरेबिया येथील मक्का हे स्थान गृहीत धरण्यात आलेलं आहे. येथे चंद्र दिसल्यापासून इस्लामिक कॅलेंडरमधील एक दिवस ग्राह्य धरला जातो, अशी माहिती लंडनमधील स्कूल ऑफ इस्लामिक स्टडीजमधील प्रा. मुहम्मद आब्देल हलीम सांगतात.

पाश्चिमात्य कॅलेंडरपेक्षा लुनार कॅलेंडरमध्ये 10 दिवस कमी असतात. त्यामुळे रमजान महिना दरवर्षीपेक्षा 10 दिवस लवकर येतो.

ईद यावर्षी कधी येणार आहे?

चंद्राच्या उदयाला धरून जे लोक ईद साजरी करतात त्यांच्यासाठी ईद 21 एप्रिलला किंवा 22 एप्रिलला येणार आहे. तुम्ही जगाच्या कोणत्या भागात आहात यावरही हे अवलंबून आहे.

तरीही मुस्लीम लोकांना ईदच्या आदल्या रात्रीपर्यंत वाट पहावी लागणार कारण चांद्र दिनदर्शिका कधी 29 किंवा 30 दिवसाची असते. चंद्राची पहिली कोर जगाच्या कुठल्या भागात दिसते यावर हे अवलंबून आहे.

मुस्लीम लोक जिथे कुठे असतील ते 29 व्या दिवशी चंद्रकोर बघण्यास सुरुवात करतील. जर त्यांना त्या दिवशी चंद्र दिसला तर दुसऱ्या दिवशी ईद साजरी करण्यास सुरुवात होईल. ईदच्या तारखा जगात कुठेही कधीच सारख्या नसतात. त्यांच्यात एक दोन दिवसांचा फरक असतो.

उदाहरणार्थ- सौदी अरेबियात सुन्नी लोक बहुसंख्येने असतात. इस्लामचं ते जन्मस्थान मानलं जातं. त्यांच्याकडे चंद्राचं निरीक्षण करणाऱ्या लोकांच्या मतांनुसार ईदची तारीख ठरवली जाते.

इतर देशातले मुस्लीम हीच पद्धत पाळतात. इराणमध्ये शिया मुस्लीम बहुसंख्येने राहतात. ते सरकारी आदेशानुसार जी तारीख असते ती ईदची तारीख म्हणून पाळतात.

रोजा कोण करू शकतो?

मुस्लीम धर्मीयांमध्ये निरोगी असलेल्या व्यक्तीनेच रमजान करावं, अशी सूचना आहे.

लहान मुले, गर्भवती महिला, मासिक पाळी सुरू असलेल्या महिला, प्रवासी, आजारी असलेल्या, उपवासाने त्रास होऊ शकणाऱ्या लोकांना रोजातून सूट आहे.

रोजे ठेवणाऱ्या व्यक्तींनी या दिवसांत किती आणि कोणता व्यायाम करावा, जिममध्ये व्यायाम करत असाल तर पोषणाची काळजी कशी घ्यावी? असे प्रश्न अनेकांना पडत असतील. तर या प्रश्नांची उत्तरं तुम्हाला या लेखामधून मिळतील. खरं तर रोजे ठेवणाऱ्या व्यक्तींनी या दिवसांमध्ये वर्कआऊट करताना थोडी काळजी घेण्याची गरज असते. कारण या काळात तुमच्या शरीरातील ऊर्जेचा स्तर एकसमान नसतो, यात चढ-उतार होत असतात.

पर्सनल ट्रेनर बिलाल हाफीज आणि डायटिशियन, न्यूट्रीशनिस्ट असणाऱ्या नाझिमा कुरेशी, हे दोघेही पती-पत्नी 'द हेल्दी मुस्लिम' म्हणून ओळखले जातात. उपवासाच्या वेळी शरीराच्या गरजा काय असतात या विषयातले हे तज्ञ आहेत.

या दोघांनी मिळून 'द हेल्दी रमझान गाईड' हे पुस्तक लिहिलंय. रोजा ठेवताना व्यायाम आणि खाण्याच्या सवयींविषयीची माहिती या पुस्तकात देण्यात आलीय.

हाफिज सांगतात, "रमझानमध्ये रोजा ठेवण्याचा मुख्य उद्देश असतो, तो म्हणजे प्रार्थना करणे, आध्यात्मिक राहणे आणि स्वत:ला सुधारण्याचा प्रयत्न करणे. या पूर्ण महिन्यात जास्तीत जास्त उपवास ठेवण्याचा प्रयत्न केला जातो. अशात आपण नेमका काय आहार घेतो, आपण कोणता व्यायाम करतो हे महत्वाचं ठरतं. आपल्या तणावाची पातळी, कामाचं संतुलन आणि कुटुंबासोबत घालवलेल्या वेळेवरही याचा मोठा प्रभाव पडतो."

रमजानच्या या 30 दिवसांच्या कालावधीत जर तुम्हाला निरोगी राहायचं असेल आणि तुम्हाला तुमचं आरोग्य सुधारायचं असेल तर खालील गोष्टी लक्षात ठेवा.

पुरेसं पाणी प्या...

नाझिमा कुरेशी सांगतात, "बर्‍याच जणांना रमजानच्या सुरुवातीलाच डोकेदुखी सुरू होते. हा त्रास खरं तर शरीरातील पाण्याच्या कमतरतेमुळे होतो."

त्या पुढे सांगतात, "सामान्य दिवसांत तुम्ही जितकं पाणी पिता तितकंच पाणी उपवासाच्या दिवसांतही प्यायला हवं. म्हणजे उपवासाच्या दिवशी तुम्ही संध्याकाळपासून सकाळपर्यंत एका ठराविक वेळेत पाणी प्यावं. तुम्ही सकाळी एक लिटर पाणी पिणं हा एक चांगला पर्याय आहे. यातून तुम्हाला बरं वाटेल."

जर तुम्ही नेहमी कॅफिनयुक्त पेयांचे सेवन करत असाल, तर तुम्ही उपवासाच्या दिवसांमध्ये नियमित पाणी प्यायलाच हवं. कारण कॅफिनयुक्त पेय मध्येच घेणं बंद केलं तर डोकेदुखीचा त्रास सुरू होतो.

नाझिमा कुरेशी पुढे सांगतात की, "रमजान सुरू होण्यापूर्वीच कॉफीचं प्रमाण कमी करणं फायद्याचं ठरतं."

पण यानंतरही जर डोकेदुखीचा त्रास जाणवत असेल, तर शरीरात पुरेसं पाणी गेल्याने हा त्रास देखील कमी होतो.

दिवसाची सुरुवात योग्य पद्धतीने करा...

हाफिज सांगतात, "उपवासाच्या दिवसांमध्ये तुम्ही तीन ऐवजी फक्त दोनच वेळा जेवण करता. एकतर संध्याकाळी इफ्तार आणि पहाटे सुहूर (याला सहरी देखील म्हणतात). त्यामुळे तुम्हाला दिवसभर ऊर्जा मिळेल असे पदार्थ आहारात असणं आवश्यक आहे."

यावर नाझिमा सांगतात, "लोकांना वाटतं की, एनर्जी कमी असली तरी चालेल पण पुरेशी झोप घेतली पाहिजे. यात ते पहाटेचं जेवण घेत नाहीत. पण पोषण मिळण्यासाठी पहाटेचं जेवण खूप महत्त्वाचं ठरतं."

"तुमच्या पहाटेच्या जेवणात कार्बोहायड्रेट्स, प्रोटीन आणि हेल्दी फॅट्स असले पाहिजेत. तुम्ही त्यासोबत काही भाज्या, फळे घेऊ शकता."

"रात्रभर पाण्यात किंवा दुधात भिजवून ठेवलेले ओट्स घ्यावे असं आम्ही लोकांना सुचवतो, कारण त्यातून सगळे घटक मिळतात. पण हे पुरेसं अन्न नाहीये. त्यामुळे याव्यतिरिक्त प्रोटीन मिळवण्यासाठी दही, हेल्दी फॅट्ससाठी शिया सिड्स, फळं आणि दूध घ्यावं."

पाण्यात किंवा दुधात भिजवलेल्या ओट्सचा आणखी एक फायदा असतो, तो म्हणजे तुम्ही रात्रीच याची तयारी करता त्यामुळे सकाळी जास्त वेळ झोपू शकता.

सकाळी सकाळी इतकं खाणं लोकांसाठी अवघड असल्याचं नाझिमा सांगतात. कारण बऱ्याच लोकांना याची सवय नसते. पण लवकर शरीराला याची सवय लागून जाते. त्या सांगतात की, "सुरुवातीला तुम्हाला जर हे अवघड वाटत असेल तर तुम्ही काही काळ थोडच जेवण करा. चौथ्या किंवा पाचव्या दिवशी तुम्हाला सकाळी भूक लागायला सुरुवात होईल."

संध्याकाळी जास्त खाणे टाळा..

हाफिजच्या म्हणण्यानुसार, दिवसभराची कमतरता भरून काढण्यासाठी लोक संध्याकाळी जास्त खातात.

"लोक रोजे सोडताना उत्सव असल्यासारखा साजरा करतात. लोक जे अन्न खातात त्यात आधीच जास्त कॅलरीज असतात आणि त्यात लोक आणखीन जेवतात. उदाहरण म्हणून आपण समोसा घेऊ, एका समोशामध्ये 250 कॅलरी ऊर्जा असते. पण खाताना आपण एकच समोसा खात नाही. बहुतेक लोक दोन किंवा तीन समोसे खातात, आणि ही फक्त खाण्याची सुरुवात असते. साहजिकच शरीरात जास्तीच्या कॅलरीज जातात."

हाफिज पुढे सांगतात, "जर आठवड्यातून एक दिवस असं होत असेल तर ठीक आहे. पण पूर्ण महिना याच गोष्टी घडत असतील तर मात्र अवघड आहे. म्हणजे टेक्निकली सांगायचं झालं तर तुम्ही उपवास ठेवताय पण रोजच्या पेक्षा जास्त खाताय."

नाझिमा सांगतात, "यानंतर तुम्हाला एनर्जी लो झाल्यासारखी वाटेल, थकवा जाणवेल आणि मग उपवासाचा दुसरा दिवस तुम्हाला नकोसा वाटेल."

"म्हणूनच आम्ही लोकांना पाणी, खजूर आणि फळे घेऊन उपवास सोडण्याचा सल्ला देतो. जेवण घेण्यापूर्वी नमाज अदा करा. जेवणात तुमच्या भागातील पारंपारिक पदार्थांचा समावेश करा. पण लक्षात ठेवा की, तुम्हाला जेवणात थोडं प्रोटीन, हेल्दी फॅट्स मिश्रित कार्बोहायड्रेट्स आणि भाज्या घ्यायच्या आहेत. तुम्ही सूप पिऊ शकता किंवा मंद आचेवर शिजवलेलं चिकन, कबाब आणि मासे खाऊ शकता.

सावकाश जेवा आणि संतुलित आहार घ्या

जर तुम्ही कुटुंब किंवा मित्र परिवारासोबत जेवण करत असाल तर जास्तीत जास्त जेवण करण्याची चूक टाळा. कारण एकत्र असल्यावर आपल्याला खाण्यासाठी आग्रह केला जातो, या आग्रहापासून स्वतःला वाचवा. यापासून बचाव करण्यासाठी हाफीज-नाझिमा काही आयडिया देतात.

हाफिज सांगतात, "सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सावकाश जेवा. जेवताना जास्त गप्पा मारा. रिकामं ताट पाहून यजमान तुम्हाला आणखीन खाण्याचा आग्रह करतील, म्हणून सावकाश जेवा."

हाफीज आणि नाझिमा जेव्हा इफ्तारसाठी दुसऱ्यांच्या घरी जातात तेव्हा ते सोबत एक डिश घेऊन जातात. जेणेकरून इतर लोकांनाही पौष्टिक अन्नपदार्थ मिळतील. हाफीज हसत हसत सांगतात की, "सलाड आणणारं जोडपं म्हणून आमची ओळख तयार झाली आहे."

नाझिमा कुरेशी सांगतात, "भाज्या कधीच पॉप्युलर पदार्थ नसतात आणि हे मला माहीत आहे. पण त्यात प्रोटीन आणि कार्बोहायड्रेट जास्त असतात. आम्ही लोकांकडे जाऊन आमचं जेवणच जेऊ असं म्हणू शकत नाही. अशात आमचे पदार्थ त्यांच्यासाठीही चांगला पर्याय ठरायला हवा."

व्यायाम कोणत्या वेळी करावा...

हाफिज सांगतात, "बहुतेक लोक उपवास सोडण्यापूर्वी एक किंवा दोन तास व्यायाम करतात जेणेकरुन त्यांची एनर्जी कमी होईल आणि ते जास्त खाऊ पिऊ शकतील. पण जर हे तुमच्या रूटीन मध्ये बसत नसेल तर तुम्ही तुमचं नेहमीचंच रूटीन फॉलो करा."

"गेल्या वर्षी मी दुपारी वर्कआऊट केला होता. त्यानंतर माझी एनर्जी लेव्हल खूप वाढायची. पण सुरुवातीच्या दिवसांत हे थोडं अवघड वाटू शकतं, पण शरीर लवकरच या सगळ्यांशी जुळवून घेतं. रोजे सोडल्यानंतरही तुम्ही वर्कआऊट करू शकता, पण ही वेळ नमाज अदा करण्याची असते. त्यामुळे वेळ काढणं अवघड होऊन बसतं."

ताकद आणि स्थिरतेवर लक्ष द्या

तुम्ही दिवसभरात केव्हाही वर्कआऊट करू शकता. पण हे कसं आणि कधी करायचं हे जाणून घेणं महत्वाचं आहे.

हाफिज सांगतात, "रमजानमध्ये तुमचे वर्कआउट्स कमी करा. उपवासाच्या महिन्यात तुमची गतिशीलता, ताकद आणि शरीराची सहनशक्ती याकडे लक्ष द्या. खांद्याचे सांधे, नितंब आणि पायाचा घोटा शक्य तितका हलवण्याचा प्रयत्न करा. आणि महत्वाचं म्हणजे शरीर तंदुरुस्त ठेवण्यासाठी रात्रीची चांगली झोप घ्यायला हवी."

"रोजे सुरू असताना व्यायाम आणि वर्कआउट विषयी विचार करताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा. रमजान मध्ये तुम्ही जे करताय ते शिवधनुष्य पेलण्यासारखं आहे. या तीस दिवसांत तुम्ही जितकं सहनशील असाल तितकाच तुमच्या शरीराला फायदा होईल."

जर तुम्ही जिममध्ये वर्कआउट केला नसेल तर फिटनेस लेव्हल सुधारण्यासाठी हलका व्यायाम देखील करू शकता. हाफिजच्या मते, रमजानच्या महिन्यात जिममध्ये जास्त वर्कआऊट करू नये, त्याऐवजी तुम्ही चालणं फिरणं हा एक चांगला व्यायाम प्रकार ठरू शकतो.

रोजे ठेवण्याचा उद्देश लक्षात असू द्या

हाफिजच्या मते, जर तुम्हाला रोजा पकडताना एनर्जी लेव्हल कमी वाटत असेल तर उपवासाच्या उद्देशाकडे लक्ष द्या.

हाफिज सांगतात, "रोजा म्हणजे फक्त एक उपवास नाहीये. याला मोठा गर्भितार्थ आहे. त्याचे आध्यात्मिक पैलूही महत्त्वाचे आहेत. यामुळे आपण आपल्या परंपरांशी जोडले जातो. यातून आपली क्षमता सुधारते. त्यामुळे जेव्हा आपल्याला एनर्जी लेव्हल लो वाटते तेव्हा तेव्हा स्वतःला आठवण करून द्या की, ही फक्त 30 दिवसांची बाब आहे. यामुळे शारीरिक क्षमता वाढण्यास मदत होते."

Published By- Priya Dixit 

Ramadan 2022 India

झाशी शहर काझी मुफ्ती मोहम्मद साबीर काश्मी यांनी सांगितले की, इस्लामिक कॅलेंडरनुसार रमजान हा सर्वात पवित्र महिना मानला जातो. हा महिना आशीर्वादाचा महिना आहे. या दिवसांत जे काही प्रार्थना केल्या जातात, अल्लाह त्या स्वीकारतो. ते म्हणाले की सेहरी आणि इफ्तारीच्या दोन्ही वेळी दुआ पठण करणे आवश्यक आहे. सेहरी आणि इफ्तारीच्या नंतर प्रत्येक व्यक्तीने दुआ करणे आवश्यक आहे. यामुळे अल्लाह त्यांना आशीर्वाद देतो.

प्रामाणिक पैशाने वस्तू खरेदी करा

शहर काझी म्हणाले की, मुस्लिम समाजातील लोकांनीही सेहरी आणि इफ्तारीच्या वेळी जे अन्न खावे ते प्रामाणिकपणे कमावलेल्या पैशातून खर्च केले पाहिजे. चुकीच्या किंवा अप्रामाणिकपणे कमावलेल्या पैशाने खरेदी केलेल्या कोणत्याही वस्तूसह सेहरी आणि इफ्तारी करू नका. इस्लाममध्ये फक्त हलाल पैशाला महत्त्व देण्यात आले आहे. सिटी काझी म्हणाले की, 22 किंवा 23 मार्चला चंद्र दिसताच माह -ए-रमजान महिना सुरू होईल.
Edited by : Smita Joshi 

यंदा 110 वर्षांनंतर नवरात्रीमध्ये 16 विशेष योग आणि 4 सर्वार्थ सिद्धी, 4 रवियोग, 2 अमृत सिद्धी योग आणि एक गुरुपुष्प असे 11 योग तयार होत आहेत. वाहन, घर, जमीन, इमारत, कपडे, दागिने खरेदीसाठी हे शुभ मानले जाते. यावेळी देवीही नावातून येत आहे. जे अत्यंत फलदायी ठरेल. नवरात्रही नऊ दिवस चालणार आहे. शुक्ल आणि ब्रह्मयोगात असताना मातेचे पहिले रूप असलेल्या शैलपुत्रीच्या पूजेसह घटस्थापना केली जाईल. यावेळी संपूर्ण नऊ नवरात्र असतील . यामध्ये मातेचे आगमन बोटीवर होणार असून प्रस्थान डोलीवर होणार आहे. यावर्षीचा राजा बुध असेल आणि मंत्री शुक्र असेल.

सर्वात मोठा उपवास 13 तास 50 मिनिटांचा असेल

गेल्या वर्षीच्या तुलनेत रमजान महिन्यात या वेळी दीर्घ उपवासाचा कालावधी कमी होईल, ही घट वर्षानुवर्षे होत आहे. यावेळी उपवास एक तास कमी असेल, यावेळी मुकद्दस रमजानचा सर्वात मोठा उपवास 13 तास 50 मिनिटांचा असेल. तर गेल्या वर्षी उपवास 14 तास 52 मिनिटांचा होता. सध्या उपवास करणारे रमजानची आतुरतेने वाट पाहत असून मुस्लिम भागातही रमजानची तयारी सुरू झाली आहे. कृपया सांगा की मुस्लिम समुदायामध्ये रमजानचा महिना सर्वात पवित्र मानला जातो. रमजान महिन्यात मुस्लिम लोक उपवास आणि उपासना करतात. जर निश्चित तारखेला चंद्र दिसला तर 22 मार्चपासून रमजान महिना सुरू होईल. यानंतर मशिदींमधील घरांमध्ये भारताचे युग सुरू होईल.

अधिकाधिक प्रार्थना करून पापांची क्षमा मागा

प्रत्येक दिवसाचा कालावधी चंद्रानुसार ठरवला जातो. प्रत्येक रमजानमध्ये वेळेत फरक असतो. त्यामुळे यंदा उपवासाची वेळ कमी होणार आहे. गेल्या वर्षी एप्रिलपासून सुरू झालेला रमजान महिना 3 मे रोजी संपला होता. यावेळी 22 किंवा 23 मार्चपासून रमजान मुबारक महिना सुरू होईल. नायब शहर इमाम मुफ्ती फहद अली म्हणतात की जर चंद्र दिसला तर पहिला उपवास 22 मार्चला होईल. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत यंदा उपवासाच्या वेळेत तफावत असणार आहे.

या दिवशी काय घडलंय,

सगळीकडे आनंदाचा

माहोल आहे, सगळे देवाला सजदा करत आहेत,

तुम्ही पण करा, आज ईद आली आहे

ईद उल फित्र 2022 च्या शुभेच्छा

रमजानमध्ये खूप उपासना करा,

आता तुम्हाला उपासनेची कोब मिळेल,

चंद्र उगवला आहे, तुमच्या सोबत ईदच्या आनंदाच्या 

शुभेच्छा ईद उल फितर 2022

आयुष्यातील प्रत्येक क्षण आनंदापेक्षा कमी नसावा,

तुमचा प्रत्येक दिवस ईदच्या दिवसापेक्षा कमी नसावा,

ईद उल फितर 2022 च्या शुभेच्छा

ईदच्या दिवशी चिमुकल्यांना भेटवस्तूंसोबतच पैसेही ईदीच्या रूपात दिले जातात आणि सर्व तक्रारी विसरून एकमेकांना मिठी मारून ईदच्या शुभेच्छा दिल्या जातात.

गोड पदार्थ, विशेषत: शेवया, घरांमध्ये बनवले जातात. शीर-कोरमा असे या पदार्थाचे नाव आहे. इस्लामचा हा सण तक्रारी विसरून बंधुभावाचा संदेश देतो.

ईदच्या दिवशी, प्रत्येकजण लवकर उठतो आणि आंघोळ करतो आणि नवीन कपडे घालतो आणि ईदची पहिली नमाज म्हणजे सलत अल-फजर. मुस्लिम समाजातील प्रत्येक व्यक्तीवर रमजानमध्ये म्हणजे ईदपूर्वी फितर देणे बंधनकारक आहे. ज्यामध्ये प्रत्येक व्यक्ती अडीच किलो धान्य किंवा तेवढ्याच किमतीत गरीबांना देतो.

ईद-उल-फित्रचा इतिहास

इस्लामिक कॅलेंडरनुसार, जंग-ए-बद्र नंतर ईद-उल-फित्र सुरू झाला. या युद्धाचे नेतृत्व स्वतः प्रेषित मुहम्मद यांनी केले होते आणि या युद्धात मुस्लिम समाजाचा विजय झाला होता, असे म्हटले जाते.

ईदच्या चंद्राचे महत्त्व काय

मुस्लिम धर्माचे अनुयायी एका खास कॅलेंडरवर विश्वास ठेवतात. जे चंद्राच्या उपस्थिती आणि निरीक्षणाद्वारे निश्चित केले जाते. त्यानुसार रमजान महिन्यानंतर ईदचा चंद्र दिसतो. रमजानचा पवित्र महिना चंद्र दर्शनाने सुरू होतो आणि तो चंद्र दर्शनाने संपतो.

चला अल्लाहचे आभार मानूया

मुस्लिम समाजातील लोकांनी ईदच्या दिवशी अल्लाहचे आभार मानले कारण अल्लाहने त्यांना 30 दिवस उपवास करण्याचे सामर्थ्य दिले आहे. रमजान महिन्यात दानही केले जाते. या पवित्र महिन्यात दान केल्यास दुप्पट फळ मिळते, अशी यामागे श्रद्धा आहे.

 रमजान हा देवाची उपासना करण्यासाठी सर्वात पवित्र महिना आहे, ज्यामध्ये श्रद्धावानांना पुष्कळ चांगले काम करण्याची संधी मिळते. असे म्हणतात की या महिन्यात देव लोकांवर कृपा करतो. रमजानचे 10-10 दिवसांचे तीन भाग केले जातात ज्याला आश्रा असेही म्हणतात. म्हणजेच रमजानमध्ये तीन अशरा आहेत. शेवटचा अशरा विशेष मानला जातो जो 21 रमजानपासून सुरू होतो. या शेवटच्या अशरामध्ये सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे इतीकाफ आणि शब-ए-कदर. 

शेवटच्या अशरात इतीकाफमध्ये बसून लोक एक कोपरा पकडून त्यात अनेक नियम घालून बसतात. अत्यावश्यक गोष्टी वगळता त्यांना त्या ठिकाणाशिवाय इतरत्र कुठेही जाण्याची परवानगी नाही. जर कोणी मशिदीत इतीकाफला बसला असेल तर त्याला बाहेर पडता येत नाही. इतीकाफमध्ये, लोकांचे कल्याण, प्रगती आणि बरे होण्यासाठी देवाला प्रार्थना केली जाते.

Ramadan 2022 India

इस्लाममध्ये रमजानचा महिना अत्यंत पवित्र मानला जातो. हा महिना अल्लाहच्या उपासनेसाठी आहे. या महिन्यात उपवास केला जातो. पाचही वेळा नमाज अदा केली जाते. या महिन्यात केलेल्या उपासनेचे पुण्य अनेक पटींनी मिळते. या महिन्यात अल्लाह उपवास करणाऱ्यांसाठी स्वर्गाचा मार्ग खुला करतो. इस्लामच्या परंपरेनुसार रमजान महिन्यात उपवास करणे आवश्यक आहे. मुस्लिम हा संपूर्ण महिना उपासनेत घालवतात. पाच वेळेच्या नमाजबरोबरच ते रात्री तरावीह नमाज अदा करतात. कुराण-ए-पाक पठण करा. रमजान महिन्याची तीन आश्रांमध्ये विभागणी केली आहे. रहमतचा आश्रा एक ते दहा दिवस टिकतो. 11 ते 20 पर्यंत बरकतचा आश्रा असतो आणि 21 ते 30 पर्यंत उपवास हा मगफिरतचा आश्रा असतो. लोक या महिन्यात जकात देखील काढतात. जकात म्हणजे जमा झालेल्या भांडवलापैकी दोन किंवा अडीच टक्के गरीबांना दान करणे. 

चंद्रमाचे महत्त्व

वास्तविक इस्लामिक दिनदर्शिका चंद्रावर आधारित आहे. ईद किंवा प्रमुख सण फक्त चंद्र दिसेल तेव्हाच साजरे केले जातात. रमजानचा पवित्र महिना चंद्र पाहण्यापासून सुरू होतो आणि चंद्रमाच्या आगमनानंतर संपतो. रमजान 29 किंवा 30 दिवसांनंतर ईदचा चंद्र दिसतो.

ईदचे महत्त्व

मान्यतेनुसार पैगंबर मुहम्मद साहब यांच्या नेतृत्वाखाली जंग-ए-बद्रमध्ये मुस्लिम जिंकले होते. विजयाच्या आनंदात लोकांनी ईद साजरी केली होती आणि घरांमध्ये मिठाष्न तयार केले होते. याप्रकारे ईद-उल-फितर याचे प्रारंभ जंग-ए-बद्र पासून सुरु झाले.

ईद-उल-फितरच्या दिवशी लोक अल्लाहचे आभार मानतात. त्यांचा असा विश्वास आहे की त्यांच्या कृपेमुळेच संपूर्ण ते महिनाभर रमजानसाठी उपवास ठेवण्यास सक्षम असतात. या दिवशी लोक आपल्या उत्पन्नातील काही भाग गरीब लोकांमध्ये वाटतात. त्यांना भेट म्हणून कपडे, मिठाई, भोजन इतर दान करतात.

मुस्लिम समाजातील लोक महिनाभर उपवास करतात आणि सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत काहीही खात नाहीत. ते एकत्र महिनाभर प्रार्थना करतात आणि त्यांच्या केलेल्या पापांची क्षमा मागतात. रमजानमध्ये उपवास करणे हे इस्लामच्या पाच स्तंभांपैकी एक आहे. या संपूर्ण महिन्यात मुस्लिम पंथाचे लोक अल्लाहची पूजा करतात. या महिन्यात ते अल्लाह ला  प्रसन्न करण्यासाठी आणि त्याची कृपा मिळविण्यासाठी उपवासासह प्रार्थना करतात. कुराण पठण आणि धर्म दान केले जाते. या महिन्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे अल्लाहने दिलेल्या प्रत्येक आशीर्वादासाठी त्याचे आभार मानतात.

ही नमाज कोणीच चुकवत नाहीत. रोजेधारकांसाठीतर ही नमाज पुण्याचा मोठा तोफा असतो. शुक्रवारी सर्व मशिदी खचाखच भरलेल्या असतात. मशिदीच्या अवतीभोवती सुरमा लावणार्यांची अत्तर विकणार्यांची रेलचेल दिसून येते. वातावरण प्रसन्न आणि सुगंधी असते. अनेकजण निर्धारित वेळे अगोदरच संपूर्ण स्वच्छतेनिशी आपापल्या मोहल्ल्यातील मशिदीत दाखल होतात. कारण जुम्माची मुख्य नमाज सुरू होणपूर्वी इमाम किंवा धर्मगुरू यांचे प्रवचन होते. यातून सदाचरण, अल्लाहवरील श्रद्धा (इमान) एकनिष्ठता आणि इस्लामधर्माने आपल्या अनुयायांना सन्मार्गावर चालण्यासाठी सांगितलेल्या तत्वांच्या अनुषंगाने मार्गदर्शन करण्यात येते. 

त्यानंतर सामुदायिकरीत्या नमाज अदा करण्यात येते. बंद्यांच्या हातून कळत नकळत घडलेल्या चुकांची क्षमा मागत, सर्वांच्या कल्याणासाठी दुवा मागितली जाते. ही दुवा असरदार असते. दुवा संपताच धर्मगुरूशी हस्तांदोलने करून लोक मशिदी बाहेर पडतात. त्या ठिकाणी जमलेल्या गोरगरीब निराधारांना ऐपतीनुसार दानधर्म (खैरात) करतात. या महिन्यातील शेवटच्या शुक्रवारला ‘जुमअ-तुल-विदा' असे म्हणतात. रमजान महिन्यातील प्रत्येक शुक्रवारचे वैशिष्ट्‌य असे की या दिवशी केलेली सत्कर्मे अन्यदिवशी केलेल्या सत्कर्मांपेक्षा कितीतरी पटींने अधिक पुण्यण्दायी फलदायी ठरतात. ‘माणसाला अल्लाहच्या उपासनेकरिता निर्माण केले गेले आहे. बंद्यांनी केलेल्या उपासनेवर आनंदित होऊन अल्लाह त्यांना सर्वोच्च मोबदला प्रधान करतो' असे हजरत मोहम्मद पैगंबरांचे शुभवचन आहे. याचा पुरेपूर अंगीकार करून रोजेधारक दुराचारापासून, असत्तेपासून स्वतःला दूर ठेवून इमानदारीपूर्वक इबादत करण्यात कोणतीही कसर सोडत नाही. शुक्रवार तर त्यांच्यासाठी लाख मोलाचा असतो. सध्या कोरोना विषाणूचा फैलाव वाढत आहे. तेव्हा नमाज कोणतीही असो कुणीही मशिदीत जाऊ नये. आपापल्या घरातच नमाज अदा करावी.

बदीऊज्जमर बिराजदार

(साबिर सोलापुरी)

मुस्लीम बांधवांच्या उपवासाच महिन्याला प्रारंभ झाला आहे. यालाच ‘रमजान’चा अर्थात ‘बरकती’चा महिना म्हणतात. मनामनातील दरी कमी करून परस्परांमध्ये स्नेहभाव, सद्भाव वाढविणारा हा महिना. संयम, त्याग, शांती, सहिष्णुता, चांगुलपणा, प्रामाणिकपणा माणसांच्या ठायी रुजविणारा हा महिना. माणसाला वाईटापासून, वासनेपासून शेकडो मैल दूर ठेवणारा हा महिना. या महिनचे महात्म्य, पावित्र्य सांगावे तेवढे थोडेच.
 
मनाचं मागणं पूर्ण करणार्‍या, बरकतीची मुक्तपणे उधळण करणार्‍या या महिन्याच्या चंद्राची तमाम मुस्लीम बांधव अधीरतेने प्रतीक्षा करीत असतात. चंद्राच्या दर्शनाने प्रत्येकाच्या चेहर्‍यावर प्रसन्नतेची पहाट फुलत असते. घरादारात, मुहल्ल्यात आनंद भरभरून ओसंडत असतो. ‘चाँद दिख, चाँद दिख’चा गलका आसमंतात चैतनचे कारंजी उडवू लागतो. मुस्लीम बांधव आपापसातील वैरत्व, द्वेष विसरून हस्तांदोलन करतात, आलिंगन देतात. त्यांच्या निखळ जिव्हाळने सबंध माहोल स्नेहमय होऊन जातो. संपूर्ण महिनाभर अत्यंत कडकडीत रोजे, पाच वेळेचा नियमित नमाज, कुराणपठण अन् अल्लाहचे स्मरण , चिंतन करायचे असते. या तीस दिवसात उपासधारकांच्या तनमनाची शुद्धी होते. म्हणून इस्लाम धर्मात रमजान महिन्याला अनन्साधारण महत्त्व देण्यात  आले आहे. हा महिना अत्यंत पवित्र अन् मंगलमय मानला गेला आहे.
 
या महिन्यातच हजरत मुहम्मद पैगंबरांना त्यांच्या अखंड साधनेचे, खडतर तपश्चर्येचे फळ प्राप्त झाले. अर्थात त्यांना अल्लाहचे दर्शन झाले. ज्या परमेश्वराच्या साक्षात्कारासाठी हजरत मुहम्मद पैगंबरांनी तहान, भूक, दुनियादारी या सार्‍या गोष्टींना तिलांजली देऊन ज परमेश्वराची इमानेइतबारे इबादत केली, तो परमेश्वर याच महिन्यात त्यांना प्रसन्न झाला. त्यांची ईशसेवा खर्‍या अर्थाने कबूल झाली. पैगंबरांची इबादत स्वत:साठी नव्हतीच मुळी. ती इबादत होती लोककल्याणासाठी, समस्त मानवमुक्तीसाठी. या महिन्यापासूनच पवित्र कुराणाचा संदेश त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्याला सुरुवात झाली. ईश्वराच्या प्रसन्नतेची, विशालतेची साक्ष देणारा महिना म्हणूनही या महिन्याचे आगळेवेगळे स्थान अबाधित आहे. माणसाला त्याच्या भलबुर्‍याची, पाप-पुण्याची जाणीव करून देणार्‍या या महिन्यात उपवास कराचे असतात. उपवास म्हणजे आत्म्याचे, आचारविचारांचे शुद्धीकरण होय. माणसाच्या या आचार-विचारांच्या शुद्धीकरणाची ही निकड कितीतरी वर्षापूर्वी सांगण्यात आली आहे. आजही त्याची नितांत निकड भासते. यावरून पैगंबरांच्या दूरदृष्टीची कल्पना सहजगत येऊ शकते. रमजानमधील रोजा म्हणजे सहरीपासून इफ्तारपर्यंत निव्वळ अन्न-पाण्यापासून दूर राहून भुकेची जीवघेणी यातना सहन करणे एवढेच नव्हे तर आखून देण्यात आलेली कुंपणे, बंधने, मर्यादा यांचे तंतोतंत पालन या महिन्याच्या वतरुळात राहून करणे हो. या महिन्यातील बंद्याची इबादत अल्लाहला अधिक पसंत असते. या महिन्यातल्या इबादतीचा असर, नूर काही वेगळाच असतो.
 
अनीती, अनाचार, अत्याचार, अवास्तव या गोष्टींकडे कानाडोळा करून दुनिेयेतल्या चांगुलपणावर, मांगल्यावर अंत:करणपूर्वक प्रेम करणे, डोळ्यात पावित्र्य  साठविणे, मनात नीतिमूल्यांची जपणूक करणे, परोपकाराची भावना रुजविणे, कानांना फक्त चांगले, उदात्त, विधायक विचार ऐकण्याची सवय लावणे ही या महिन्याची विशेष शिकवणूक. महिनाभराच्या त्यागाने, शुद्ध आचरणाने तावून सुलाखून निघालेल्या रोजदारांनी ईदचा शिरकुर्मा आनंदाने प्यायचा असतो. ईद म्हणजे आनंदोत्सवच. जो एकमेकांच्या शुभेच्छांनी, सदिच्छांनी साजरा कराचा असतो.

- मुबारक शेख

हा खास उत्सव मधुरपणाने भरलेला आहे

तथापि, मागील वर्षाप्रमाणे या वर्षीदेखील कोरोना संसर्गामुळे केवळ मर्यादित लोक मशीदीमध्ये जाऊ शकतील. त्याच वेळी, सामाजिक अंतर या वेळी कोणत्याही कार्यक्रमास आलिंगन घेणे आणि आयोजित करणे शक्य होणार नाही. तथापि, हा आनंदोत्सव दरवर्षी स्वीट डिश, सेवई इत्यादी बनवून आणि मित्र आणि ओळखीच्या लोकांना मिठी मारून साजरा केला जातो. या खास दिवशी बंधुत्वाचा संदेश देताना ते आपआपल्या असोत वा नसो सर्वांना मिठीमारून एकमेकांना ईदच्या शुभेच्छा द्या..

गरिबांना जकात दिली जाते

ईद-उल-फितरच्या दिवशी, लोक सकाळी लवकर उठतात आणि नवीन कपड्यांमध्ये स्नान करतात आणि ईदची नमाज अदा करण्यासाठी मशीदींमध्ये जातात, जिथे प्रत्येकजण अनेक सेफमध्ये एकत्र येतात आणि अल्लाहच्या बारगाहमध्ये त्यांच्या पापांची क्षमा मागतात आणि आपल्या देवाला धन्यवाद देऊन असे म्हणतात की रमजानच्या पवित्र महिन्यात त्याच्या अल्लाहच्या वतीने प्रार्थना करण्याची संधी मिळाली. या प्रसंगी, मुस्लिम शांती आणि सर्वांच्या आरोग्यासाठी प्रार्थना करतात. याखेरीज या ईदच्या शुभेच्छा देऊन गरीब आणि असहाय लोकांना जकात दिली जाते.

पवित्र दया आणि आशीर्वादांनी भरलेला रमजान महिना अल्लावर प्रेम आणि लगन जाहीर करण्यासह स्वत:ला खुदाच्या मार्गावर चालण्याची संधी देणार हा महिना खरोखर प्रत्येकासाठी महत्त्वाचा आहे. या महिन्यातील प्रत्येक क्षण मौल्यवान आहे. या महिन्यात इस्लाम धर्माचे लोक उपास करुन आणि वाईट कामांपासून दूर राहून चांगले कार्य करतात आणि रोज ठेवतात.

कोरोना संकटाच्या या काळात मुस्लिम समुदाय विशेष खबरदारी घेत रमजान मास चा आरंग करतील. रमजान (रोजा) च्या महिन्यात आपआपल्या घरात नमाज वाचून पूर्णपणे लॉकडाउनचा पालन करण्याचा प्रयत्न करतील. या काळात कोरोना सारख्या जागतिक साथीच्या आजारापासून मुक्ती मिळावी यासाठी अल्लाहकडे दुआ मागतील.

रमजान हा इस्लाम धर्मानुसार रहमत बरकत व मगफीरातचा महिना आहे. या दिवसामध्ये उपास करुन चांगले काम करण्यास भर दिला जातो. अल्लाहला असे बंदे पसंत पडत नाही जे रोज ठेवतात परंतू वाईट काम सोडत नाही. अल्लाह रमजानमध्ये प्रत्येकाला संधी देतात की त्यांनी वाईट प्रवृत्ती सोडावी आणि चांगला जीवन जगण्यासाठी प्रयत्न करावे. रमजानमध्ये प्रत्येक नेक आणि वाईट कामाचं सत्तरपटीने फल प्राप्त होतं. अशात चांगले कार्य केल्यास सत्तर पटीने आपल्या पदरी चांगुलपणा येईल. रमजान महिन्यातील उपास तीस दिवसापर्यंत असतात. या महिन्यात घरीच नमाज वाचून लॉकडाउनचे पालन करणे फायद्याचे ठरेल.

ईद उल फितरचा दिवस रमजानच्या पवित्र महिन्यानंतर येतो जेव्हा संपूर्ण लोक संपूर्ण महिन्यात रमजान उपवासानंतर अल्लाहला प्रार्थना करतात. या नंतर शव्वाल चा महिना येतो 

आणि ईद उल अझा इस्लामिक कॅलेंडरच्या शेवटच्या वर्षात जुल हज महिन्याच्या 10 तारखेला साजरी केली जाते.

 या दिवशी हाजी हजरतचा हज संपतो आणि जगभरातील लोक कुर्बानी किंवा बलिदान देतात.

शरीयतनुसार प्रत्येक स्त्री-पुरुषासाठीही बलिदान योग्य आहे, ज्याच्या कडे 13 हजार रुपये किंवा त्याच्या सम प्रमाणात सोन किंवा चांदी किंवा तिन्ही सोन,चांदी आणि रुपये मिळवून 13 हजार रुपये च्या बरोबर आहे. दोन्ही ईद चे शरियतीनुसार खूप महत्त्व आहे. ईद सामाजिक बंधुता वाढवते. जगभरात मुस्लिम बांधवाना इतर धर्माचे लोक ईदची शुभेच्छा देतात. 

ईदच्या दिवसाचे वैशिष्ट्य म्हणजे शहरातील लोक खास प्रार्थना करतात,त्याला नमाज पठण असे म्हणतात .नमाज पठणासाठी ते शहरात एका ठिकाणी जमतात, ते ठिकाण ईदगाह असे म्हणवले जाते.

सामूहिक नमाज पठण नंतर लोक एकमेकांची गळाभेट घेतात. आणि एक मेकांना शुभेच्छा देतात. ईद ची वाट सर्वच आतुरतेने बघत असतात. मुलं तर खूप आनंदी असतात. कारण त्यांना या दिवशी मोठे काही भेट वस्तू देतात. ईदच्या सणाचा उल्हास  विशेषतः मुलांमध्ये दिसून येतो.  

इस्लामिक मान्यतानुसार पवित्र महिन्यातील रमजान संपल्यानंतर जवळपास सत्तर दिवसानंतर साजरा केला जाणारा कुर्बानी किंवा बलिदानाचा हा ईद चा सण इस्लाम धर्मात विश्वास  करणाऱ्या लोकांचा मुख्य सण आहे. 

ईदच्या या सणाची सर्व इस्लामिक मुस्लिम बांधवाना शुभेच्छा. 

Ramadan 2020

अशी व्यक्ती ज्याकडे काही वस्तू आहेत, परंतु निसाबपेक्षा कमी आहे, परंतु त्याच्याकडे प्रश्न विचारणे बेकायदेशीर आहे

2. मिस्कीन

अशी व्यक्ती ज्याकडे न खाण्याची सोय आणि न कपड्यांची

3. कर्जबाजारी झालेले

कर्ज असणारी व्यक्ती

4. मुसाफिर

ती व्यक्ती श्रीमंत असली तरही प्रवासात त्याचे पैसे संपले किंवा हरवले किंवा चोरीला गेले असल्यास

5. आमिल

जकात गोळा करण्यासाठी नेमण्यात आलेले

6. मुकातिब

अशी व्यक्ती जी आपल्या मालकाला वस्तू देऊन आझाद होऊ पाहते

7. फी सबीलिल्लाह

अर्थात ईश्वरीय कामांसाठी पैसे खर्च करणे

Ramadan Festival 2020

आपल्या घरी आल्यानंतर हसतुखाने त्यांचे स्वागत करा, त्यांना खाऊ, पिऊ घालूनच त्यांची सन्मानाने पाठवणी करा. त्यांच्याविषयी मनात कटुता बाळगू नका. रमजानमध्ये जकात प्रदान करताना नात्यातील दुर्बलांना, निर्धनांना अग्रक्रम देण्याचा सल्ला कुरआनच्या माध्यमातून देण्यात आला आहे. आपसातील  भांडणतंटे, वाद हे निरर्थक असल्याचे सांगून क्षुल्लक गोष्टींवरून रक्तपात करणार्यांना माणुसकीची शिकवण दिली. सुख-दुःख, हमदर्दी यांची नवी संकल्पना त्यांनी मांडली. यावरून नात्यांचे महत्व लक्षात येते. 

आपल्या जगण्याला नात्यांचा मोठा आधार असतो. संकटाच्या काळात कळते की त्यांची साथ किती मोलाची आहे. एरवी ही गोष्ट माणसांच्या लक्षात येत नाही. त्यामुळे ती गोत्यात येतात. रमजान तर शत्रूशीही न्रमतेने बोलण्याचा संदेश देतो. नाती केवळ रक्ताची असतात असे नाही मानलेली नातीही तितकीच महत्त्वाची असतात. ईश्वरभक्ती केल्याने मनाला प्राप्त होणारी शांती हेच जीवनाचे सार आहे, हे स्पष्ट केले. स्वतःसाठी न जगता समाजासाठी जगा. समाजाच्याप्रतिही तुमची काही कर्तव्ये आहेत, हे त्यांनी स्पष्टपणे मांडले. आता रमजान महिन्याचेच पाहाना, सगळेच उपवासधारक नमाज पढण्यासाठी दिवसातून पाच वेळा मशिदीत एकत्र येतात. संध्याकाळी कोणी फळे आणतो, कोणी खजूर आणतो, कोणी आणखीन काही. एकमेकांची देवाणघेवाण होते. सामुदायिकरीत्या उपवास सोडतात. रोजच्या सहवासाने, सानिध्याने ओळख वाढत जाते. ओळखीचे रूपांतर मैत्रीत होते. यातूनच मित्रत्वाचे नाते निर्माण होते. बंदे परस्परांना स्मरणात  ठेवतात. भेट झाली की शुद्ध अंतःकरणाने आपुलकीने बोलतात. याचा अर्थ असा की, रमजान महिना आपल्याला इबादती बरोबर मैत्रीच्या नात्यांचे दालन खुले करून देतो. मना-मनांना जोडण्याचे, नाते निर्माण करण्याचे कार्य रमजान करत असतो. म्हणूनच नात्यात कधीच अंतर येऊ द्यायचे नसते. खंड पडू द्यायचा नसतो. वागण-बोलण्यात तफावत नसावी. त्यात स्वच्छता आणि पारदर्शकता असावी. शब्दातील आश्वासकता प्रत्येक नात्याला सुखावणारी असते. प्रत्येकाने नात्याचा सन्मान केला पाहिजे, हा रमजानचा संदेश आहे. पण उपवास सोडणसाठी अथवा नमाज पढण्याकरिता कुणीही मशिदीत जाऊ नये. या गोष्टी वैयक्तिक पातळीवर घरातल्या घरात कराव्यात.

बदीऊज्जमा बिराजदार

(साबिर सोलापुरी)

रमजानमध्येच कुरआन शरीफचे अवतरण पृथ्वीवर झाले. त्यामुळे रमजान महिन्यात जगातील प्रत्येक मशिदीत दररोज रात्रीच्या नमाजे तरावीहमध्ये कुरआन पठण केले जाते. रमजानमध्ये रोजा आणि  कुरआन पठाणाला जसे महत्त्व आहे तसेच नमाजला सुद्धा खूप वरचे स्थान देण्यात आले आहे. सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत सर्व नमाज अदा करावीच लागते. यशिवाय रात्री इशाच्या नमाजला जोडूनच तरावीहची वीस रकाआतीची अतिरिक्त नमाजही पढणे सर्वांना वाजिब (सक्तीचे) करण्यात आलेले आहे. रमजानमध्ये पहिल्या दिवशी चंद्रदर्शन झाल्यापासून अगदी महिनाअखेरर्पंत दररोज रात्री तरावीहची नमाज पढावी लागते. 

ही नमाज मशिदीत जाऊन जातीसह म्हणजेच सामुदाकिरीत्या अदा करणे जरुरीचे आहे. याचे पुण्यही अधिक आहे. तरावीहची नमाज फक्त रमजानमध्ये होत असते. हे या महिन्याचे आगळे-वेगळे वैशिष्ट्य आहे. तरावीहची नमाज सर्व नमाजांमध्ये मोठी असल्याने उपवासधारकांची खरोखर कसोटी लागते. आळस, कंटाळा करून अजिबात चालत नाही. मगरीबची मनाज झाल्यावर उपवास सोडल्यानंतर तहान-भुकेने वकूळ झालेले केलेले उपवासधारक पोटभर भोजन केले असतात. ते सर्व भोजन तरावीहच्या नमाजने पचून जाते. आरोग्याच्या दृष्टीनेही लाभदाक ठरते. मानवजातीला जगण्याची उचित दिशा दाखविणारे पवित्र कुरआन रमजान महिन्यातच अवतरले असल्यामुळे नियमितपणे कुरआन पठण करणे ही खूप महत्त्वाचे आहे. तरावीहच्या नमाजमधून कुरआन पठण सुरू असते. ‘तरावीह'मध्येच सव्वा अध्यायाचे पठण केले जाते. तरावीहची नमाज हाफिजच्या पाठीमागे पढावी लागते. हाफीजला संपूर्ण कुरआन  मुखोद्‌गत असते. या महिन्यात उपवासकर्त्यांना एकीकडे आपले दैनंदिन कामकाज तर पार पाडावेच लागते शिवाय रोजा, नमाज, कुरआन पठणही निमित्ताने करावे लागते. दिवसभराच्या वेळापत्रकानुसार सर्व कामे व्यवस्थितपणे पार पाडावीच लागतात. आपल्या पालनकर्त्यावर श्रद्धा आणि निष्ठा असेल तर तो वेळेचे गणित कधीच बिघडू देत नाही. सर्व गोष्टी सुरळीतपणे, निर्विघ्नपणे पार पाडतात. रोजेधारकांनी या महिन्यात केलेल्या त्यागाची, उपसलेल्या अथक कष्टाची अल्लाह ताबडतोबीने दखल घेतो. या उपासनेचे पुण्य तो स्वतःच हाताने बंद्यांना प्रदान करतो. पुढील अकरा महिन्यांची बंद्यांची जबाबदारी अल्लाह स्वतःवर घेतो. त्यांना कमाई मुबलकता आणि बरकत देतो. कोरोनाच्या साथीमुळे कोणतीही नमाज असो कुणीही मशिदीत जाऊ नये. घरातच नमाज पढावी. 

बदीऊज्जमा बिराजदार

(साबिर सोलापुरी)

त्यांना प्रेषित मानले जाते. त्यांना थेट परमेश्वराकडून (अल्ला) संदेश मिळाले. या संदेशाचेच पुढे पैगंबरांच्या मृत्यूनंतर एकत्रीकरण होऊन कुराण हा पवित्र धर्मग्रंथ तयार झाला.

जगात ख्रिश्चन धर्मानंतर सर्वांत जास्त अनुयायी मुस्लिम धर्माचे आहेत. जगभरात त्यांची संख्या एकशे चाळीस कोटींहून अधिक आहे. त्यांना मुसलमान असे म्हणतात.

मुस्लिम या शब्दाचे दोन अर्थ आहेत- शांती व शरण जाणे. जगभरात मुसलमानांचे शिया व सुन्नी या दोन प्रमुख पंथांखेरीज इतरही काही पंथ आहेत, मात्र, ते सर्व एकाच तत्वज्ञानाला मानतात, ते म्हणजे 'देव एकच आहे'.

मुस्लिम धर्म असे मानतो की, अल्लानेच लोकांना जीवनात कसे जगावे याची शिकवण देण्यासाठी प्रेषितांना पृथ्वीवर पाठविले. येशू, मूसा व अब्राहम ही त्याचीच रूपे आहेत. पैगंबर हा त्यांच्यातला शेवटचा प्रेषित. रमजान ईद हा या धर्मातील सर्वांत मोठा सण आहे.

वैशिष्ट्ये मुस्लिम धर्माची

1. ईश्वर एकच आहे. मुस्लिम धर्माच्या अनुयायाने दुसऱया कुठल्या देवाची पूजा करणे अमान्य. ईश्वर कसा आहे हे कुणालाच माहित नाही. त्यामुळे या धर्मात देवाला सगुण स्वरूपात पूजले जात नाही.

2. रसालत - देवाच्या दूताने (प्रेषित) जे काही सांगितले आहे, त्याप्रमाणे वागणे. कुराण या पवित्र धर्मग्रंथाला मानणे.

3. भाग्याला मानणे.

4. नमाज पढणे : प्रत्येक मुस्लिमाने दिवसातून किमान पाच वेळा तरी नमाज पढायला पाहिजे.

5. रमजानच्या पवित्र महिन्यात उपवास करणे.

6. दानधर्म (जकात) करणे.

7. आयुष्यात एकदा तरी मक्केला जाणे.

संयम सदाचार व आत्मशुद्धी चे पर्व म्हणून रमजान ओळखला जातो यंदा समाज बांधवांना अधिक संयम बाळगून रमजान पर्व चे उपवास पार पाडावे लागणार आहे दरवर्षी रमजान पूर्वमध्ये मुस्लिम बांधव सूर्योदयापूर्वी अल्पोपहार घेऊन दिवसभर निर्जळी उपवास अर्थात रोजा करतात सूर्यास्त झाल्यानंतर सायंकाळी फलाहार करून  उपवास पूर्ण करतात यावर्षी रमजान पुरवला एप्रिलच्या शेवटच्या आठवड्यात म्हणजेच कडक उन्हाळ्यात प्रारंभ झाला आहे तसेच कोरोना या  महाभयंकर आजाराचे सावट देखील या रमजानच्या पर्वावर आहे.

‘शरीअत’ म्हणजे धर्मशास्त्र नियमावली, कायदा. जाइज म्हणजे योग्य, उचित, सनदशील, नियमानुकूल, बरोबर, अचूक व नाजाइज म्हणजे हे जाइजच्या विरुध्दार्थी शब्द आहे. नको त्या मार्गाने लोकांचे धन, जागा, पैसे वगैरे-वगैरे अनुचित मार्गाने लुटणे (गीळंकृत) करणे. हे सारे नाजाइज मार्ग आहेत. स्वत:च श्रमाने कमविणे अर्थात जाइज कमाईने, जाइज कमाईत सच्चई असायला हवी, त्याला खूप श्रम, परिश्रम घ्यावे लागतात, त्या घामात सच्चई असते. नाजाइज कमाईचे अनेक मार्ग आहेत. शरीअतच्या म्हणजे धर्मशास्त्राच्या नियमाने वागावे हीच पवित्र कुरआनाची शिकवण आहे. 

पवित्र कुरआन सार्‍या विश्वाला हेच सांगतो की, दुसर्‍याचे धन गीळंकृत करण्यासाठी किंवा दुसर्‍यांच्या वस्तूवर बेकादेशीर कब्जा करण्यासाठी लाचलुचपतीला साधन बनवू नका. नको त्या ठिकाणी जानिसार आणि लोकांचे हक्क हिरावून घेण्याचे लाच हे सर्वात मोठे साधन आहे. कायद्याचे संरक्षण करणार्‍यांना याची चटक लागली तर हक्काची शाश्वती शिल्लक राहत नाही. त्यांना पैशाच्या जोरावर कोणीही खरेदी करू शकतो. म्हणून ज्या समाजात लाचलुचपत बोकाळते त्या समाजाचे शासक अप्रामाणिक होतात आणि लोकांना त्यांने न्याय्य हक्कही लाच दिल्याशिवाय मिळू शकत नाहीत. इस्लामने लाच घेणे व देणे या दोन्ही गोष्टी हराम ठरविलेल्या आहेत. लाचलुचपतीचे संपूर्ण उच्चाटन करण्यासाठी शासकवर्गाला नजराणा, भेटी वगैरे देणे आणि त्यांनी त्याचा स्वीकार करणे या दोन्ही गोष्टींना प्रतिबंध करण्यात आलेला आहे. 

म्हणजे तुम्ही चांगल्याप्रकारे जाणता की, लाच ही एक वाईट गोष्ट आहे. दुसर्‍याचे हक्क हिरावून घेणे आहे आणि ते एक गुन्ह्याचे कृत्य आहे. बुध्दीही त्याला गुन्हा समजते आणि शरीअतसुध्दा तला गुन्हा ठरवितात. हा गुन्हा आहे ही एक उघड वस्तु:स्थिती आहे. अशा उघड वाईटापासून अवश्य वाचले पाहिजे.

बदीऊज्जमा बिराजदार

(साबिर शोलापुरी)

मनाचं मागणं पूर्ण करणार्‍या, बरकतीची मुक्तपणे उधळण करणार्‍या या महिन्याच्या चंद्राची तमाम मुस्लीम बांधव अधीरतेने प्रतीक्षा करीत असतात. चंद्राच्या दर्शनाने प्रत्येकाच्या चेहर्‍यावर प्रसन्नतेची पहाट फुलत असते. घरादारात, मुहल्ल्यात आनंद भरभरून ओसंडत असतो. ‘चाँद दिख, चाँद दिख’चा गलका आसमंतात चैतनचे कारंजी उडवू लागतो. मुस्लीम बांधव आपापसातील वैरत्व, द्वेष विसरून हस्तांदोलन करतात, आलिंगन देतात. त्यांच्या निखळ जिव्हाळने सबंध माहोल स्नेहमय होऊन जातो. संपूर्ण महिनाभर अत्यंत कडकडीत रोजे, पाच वेळेचा नियमित नमाज, कुराणपठण अन् अल्लाहचे स्मरण , चिंतन करायचे असते. या तीस दिवसात उपासधारकांच्या तनमनाची शुद्धी होते. म्हणून इस्लाम धर्मात रमजान महिन्याला अनन्साधारण महत्त्व देण्यात  आले आहे. हा महिना अत्यंत पवित्र अन् मंगलमय मानला गेला आहे.

या महिन्यातच हजरत मुहम्मद पैगंबरांना त्यांच्या अखंड साधनेचे, खडतर तपश्चर्येचे फळ प्राप्त झाले. अर्थात त्यांना अल्लाहचे दर्शन झाले. ज्या परमेश्वराच्या साक्षात्कारासाठी हजरत मुहम्मद पैगंबरांनी तहान, भूक, दुनियादारी या सार्‍या गोष्टींना तिलांजली देऊन ज परमेश्वराची इमानेइतबारे इबादत केली, तो परमेश्वर याच महिन्यात त्यांना प्रसन्न झाला. त्यांची ईशसेवा खर्‍या अर्थाने कबूल झाली. पैगंबरांची इबादत स्वत:साठी नव्हतीच मुळी. ती इबादत होती लोककल्याणासाठी, समस्त मानवमुक्तीसाठी. या महिन्यापासूनच पवित्र कुराणाचा संदेश त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्याला सुरुवात झाली. ईश्वराच्या प्रसन्नतेची, विशालतेची साक्ष देणारा महिना म्हणूनही या महिन्याचे आगळेवेगळे स्थान अबाधित आहे. माणसाला त्याच्या भलबुर्‍याची, पाप-पुण्याची जाणीव करून देणार्‍या या महिन्यात उपवास कराचे असतात. उपवास म्हणजे आत्म्याचे, आचारविचारांचे शुद्धीकरण होय. माणसाच्या या आचार-विचारांच्या शुद्धीकरणाची ही निकड कितीतरी वर्षापूर्वी सांगण्यात आली आहे. आजही त्याची नितांत निकड भासते. यावरून पैगंबरांच्या दूरदृष्टीची कल्पना सहजगत येऊ शकते. रमजानमधील रोजा म्हणजे सहरीपासून इफ्तारपर्यंत निव्वळ अन्न-पाण्यापासून दूर राहून भुकेची जीवघेणी यातना सहन करणे एवढेच नव्हे तर आखून देण्यात आलेली कुंपणे, बंधने, मर्यादा यांचे तंतोतंत पालन या महिन्याच्या वतरुळात राहून करणे हो. या महिन्यातील बंद्याची इबादत अल्लाहला अधिक पसंत असते. या महिन्यातल्या इबादतीचा असर, नूर काही वेगळाच असतो.

अनीती, अनाचार, अत्याचार, अवास्तव या गोष्टींकडे कानाडोळा करून दुनियेतल्या चांगुलपणावर, मांगल्यावर अंत:करणपूर्वक प्रेम करणे, डोळ्यात पावित्र्य  साठविणे, मनात नीतिमूल्यांची जपणूक करणे, परोपकाराची भावना रुजविणे, कानांना फक्त चांगले, उदात्त, विधायक विचार ऐकण्याची सवय लावणे ही या महिन्याची विशेष शिकवणूक. महिनाभराच्या त्यागाने, शुद्ध आचरणाने तावून सुलाखून निघालेल्या रोजदारांनी ईदचा शिरकुर्मा आनंदाने प्यायचा असतो. ईद म्हणजे आनंदोत्सवच. जो एकमेकांच्या शुभेच्छांनी, सदिच्छांनी साजरा कराचा असतो.

- मुबारक शेख

सिरियन भाषेत कुराने म्हणजे वाचणे असा अर्थ होतो. त्यामुळे हा शब्द त्या भाषेतून आला असावा असेही एक मत मांडले जाते. प्रेषित मोहम्मद यांना परमेश्वराने दिलेल्या दिव्य संदेशांचे एकत्रीकरण म्हणजे कुराण होय. 

विशेष म्हणजे पैगंबरांच्या हयातीत कुराण लिहिले गेले नाही. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांनी प्रवचनातून दिलेल्या संदेशांचे एकत्रीकरण करण्यात आले. कुराणाची सध्याची प्रत तयार करण्याचे श्रेय तिसरा खलिफा उथमान यांना जाते. 

पैगंबरांच्या मृत्यूनंतर प्रत्येकजण आपल्यापरिने कुराणाचा अर्थ लावू लागला. त्यामुळे या खलिफाने एक समिती नेमली. झैद इबन थबित हे पैगंबरांचे लेखनिक होते. त्यांच्या मागर्दशर्नाख खली हे काम करण्यात आले. 

त्यानुसार सवर् आयते ११४ सुरांमध्ये गुंफण्यात आली. आता सवर्त्र हेच कुराण वाचले जाते. कुराणमध्ये स्वगार्चा आनंद कसा मिळविता येईल व कशामुळे नरक मिळेल याचे विवरण आहे.

दिवसभर उपास केल्यावर (पाणीच काय, आवंढाही गिळायचा नाही) सूर्यास्त झाल्यावर १५ मिनिटांचा अवधी असतो. काय खावे ह्याचे कठोर नियम नसले तरी, फळे, खजूर इत्यादी अत्यंत माफक प्रमाणात खायचे असते. ह्या १५ मिनिटात तेलकट, मांसाहारी पदार्थ खाऊ नयेत. (पण तेच जास्त विकले/खाल्ले जातात) मोठ्या कालावधीच्या उपासानंतर पोटावर, पचनशक्तीवर एकदम अनिष्ट ताण पडू नये असा विचार ह्या मागे आहे. वेळही १५ मिनिटांचाच असल्यामुळे 'किती' खावे ह्यावरही आपसूक बंधन येते कारण १५ मिनिटांनंतर

संध्याकाळचा मोठा नमाज असतो. रमझानच्या पुण्यप्राप्तीमध्ये ह्या नमाजाचे (आणि पहाटेच्या) महत्त्व जास्त आहे. तो चुकविल्यास पुण्यप्राप्ती होत नाही. ह्या नंतर भूक असेल तर खाणे-पिणे चालते. रात्री नेहमीप्रमाणे जेवण होते. पहाटे सूर्योदयापूर्वी पुन्हा पूर्ण जेवण होते. बायका स्वयपाकात व्यस्त असतात. झोप येऊ नये (आणि पहाटेचे जेवण चुकू नये)म्हणून पुरूष, मुले रात्रभर जागतात. मुले-मुली अंगणात किंवा घरात खेळतात, सायकली फिरवतात, घोळक्या-घोळक्याने भटकतात. मोठी माणसे त्यांना ती सवलत देतात, ओरडत नाहीत. उत्साही वातावरण असतं (सूर्यास्त-सूर्योदय ह्या काळात). मशीदींमधून, कित्येक उपहारगृहांमधून रोज संध्याकाळी, फळे कापून, (उपवास सोडण्यासाठी) मोफत ठेवलेली असतात. कोणीही जाऊन (हिन्दू, ख्रिश्चन कोणीही) तिथे उपवास सोडू शकतो. श्रीमंत व्यापारी, उद्योजक, इतर धनिक महिनाभर एखाद्या मशीदीस रोज २५०-३०० माणसांना पुरेल (किंवा गरज असे त्या प्रमाणे) इतके फळफळावळ दान करतात.

आजारी व्यक्ती, म्हातारे आणि १२ वर्षाखालील मुले ह्यांना रोझे माफ आहेत. त्याच प्रमाणे प्रवासात रोझे ठेवण्याची सक्ती नाही. बाकी सर्वांनी रोझे ठेवलेच पाहिजेत. एखाद दिवस रोझा ठेवला नाही, काही कारणाने ठेवता आला नाही, तर त्याच्या बदलात ५ दिवस रोझा (म्हणजे कडक उपवास) ठेवावा लागतो. सूर्यास्तानंतर चित्रपटगृहे, उपाहारगृहे जरी उघडत असली तरी रमझान मध्ये करमणूक निषिद्ध मानली आहे. महिनाभर उपास करून शरीराची शुद्धी आणि कुराण पठण करुन आत्म्याची शुद्धी, असा रमझान हा शुद्धीकरणाचा महिना आहे.

प्रारंभिक जीवन 

मोहम्मद यांचा जन्म अरबस्तानच्या कुरैश प्रांतातील मक्का या शहरात ९ रबीउल अव्वल, हिजरी पुर्व ५३ तदनुसार एप्रिल २०, इ.स. ५७१ रोजी झाला. त्यंच्या जन्माआधीच त्यांचे पिता अब्दुल्ला यांचे निधन झाले. वयाच्या सहाव्या वर्षी त्यांची आई आमना यांचेही निधन झाले. त्यानंतर त्यांचे पालनपोषण त्यांचे काका अबू तालिब यांनी केले. त्याकाळी अरब समाजात शिक्षणाचे विशेष महत्त्व नसल्याने मोहम्मद यांचे शिक्षण होऊ शकले नाही. त्यांचे काका व्यापारी असल्यामुळे त्यांनी त्यांच्यासोबत सिरीया व येमेन या देशांच्या व्यापारीयात्राही केल्या. वयाच्या २५व्या वर्षी त्यांचा विवाह खदिजा या विधवा स्त्री बरोबर झाला. विवाहसमयी खदिजा यांचे वय ४० वर्ष इतके होते. 

कुराणाचे अवतरण 

'हिरा' ही गुहा जिथे मोहम्मदांना जिब्राईल या देवदुताने प्रथम संदेश दिला.

मोहम्मद यांना गहन मनन चिंतनाची ओढ होती व ते अनेकदा 'हिरा' नावाच्या गुहेत जावून दिवसेंदिवस तिथे वास्तव्य करत. वयाच्या ४०व्या वर्षी, रमजान महिन्यातील [४] एका दिवशी याच गुहेत 'जिब्राईल' नामक देवदुताने त्यांना अल्लाहने त्यांना प्रेषित म्हणून निवडले असा संदेश दिला. देवदूत त्यांना म्हणाला- "वाच". मोहम्मदांनी देवदुताला आपल्याला वाचता येत नसल्याचे सांगितले. देवदुताने दुस-यांदा त्यांना वाचावयास सांगितले असता त्यांनी परत तेच उत्तर दिले. तिस-यांदा देवदूत म्हणाला:

वाच आपल्या ईश्वराच्या नावाने ज्याने गोठलेल्या रक्तापासून माणूस निर्माण केला. वाच की तुझा ईश्वर मोठा उदार आहे. त्याने लेखणीद्वारा शिक्षण दिले, मनुष्याला ते ज्ञान दिले जे त्यास अवगत नव्हते. 

ह्या ओळी कुराणातील सर्वप्रथम अवतरीत झालेल्या ओळी मानल्या जातात. मोहम्मदंना कुराण स्फुरण्याच्या या घटनेस 'वह्य' असे म्हटले जाते व अशा अनेक 'वह्य'मध्ये कुराणाची निर्मिती झाली. काही पाश्चात्य इतिहासकारांच्या मते मोहम्मदांना अपस्माराचा आजार होता व त्या झटक्यांमध्ये त्यांना ईश्वरी संदेश प्राप्त होत असे. 

मोहम्मदांनी इस्मालचा हा संदेश सर्वप्रथम आपले नातेवाईक व मित्रमंडळींपर्यंत पोहचवला. यांपैकी त्यांची पत्नी खदिजा, चुलतभाऊ अली, मित्र अबू बक्र, आणि दास जैद यांनी लगेच इस्लाम धर्म स्विकारला. मोहम्मद हळूहळू आपल्या धर्माचा प्रसार करत राहिले व नंतरच्या तीन वर्षात एकुण ४० व्यक्तींनी इस्लामचा स्विकार केला.

दिवसभर उपास केल्यावर (पाणीच काय, आवंढाही गिळायचा नाही) सूर्यास्त झाल्यावर १५ मिनिटांचा अवधी असतो. काय खावे ह्याचे कठोर नियम नसले तरी, फळे, खजूर इत्यादी अत्यंत माफक प्रमाणात खायचे असते. ह्या १५ मिनिटात तेलकट, मांसाहारी पदार्थ खाऊ नयेत. (पण तेच जास्त विकले/खाल्ले जातात) मोठ्या कालावधीच्या उपासानंतर पोटावर, पचनशक्तीवर एकदम अनिष्ट ताण पडू नये असा विचार ह्या मागे आहे. वेळही १५ मिनिटांचाच असल्यामुळे 'किती' खावे ह्यावरही आपसूक बंधन येते कारण १५ मिनिटांनंतर

संध्याकाळचा मोठा नमाज असतो. रमझानच्या पुण्यप्राप्तीमध्ये ह्या नमाजाचे (आणि पहाटेच्या) महत्त्व जास्त आहे. तो चुकविल्यास पुण्यप्राप्ती होत नाही. ह्या नंतर भूक असेल तर खाणे-पिणे चालते. रात्री नेहमीप्रमाणे जेवण होते. पहाटे सूर्योदयापूर्वी पुन्हा पूर्ण जेवण होते. बायका स्वयपाकात व्यस्त असतात. झोप येऊ नये (आणि पहाटेचे जेवण चुकू नये)म्हणून पुरूष, मुले रात्रभर जागतात. मुले-मुली अंगणात किंवा घरात खेळतात, सायकली फिरवतात, घोळक्या-घोळक्याने भटकतात. मोठी माणसे त्यांना ती सवलत देतात, ओरडत नाहीत. उत्साही वातावरण असतं (सूर्यास्त-सूर्योदय ह्या काळात). मशीदींमधून, कित्येक उपहारगृहांमधून रोज संध्याकाळी, फळे कापून, (उपवास सोडण्यासाठी) मोफत ठेवलेली असतात. कोणीही जाऊन (हिन्दू, ख्रिश्चन कोणीही) तिथे उपवास सोडू शकतो. श्रीमंत व्यापारी, उद्योजक, इतर धनिक महिनाभर एखाद्या मशीदीस रोज २५०-३०० माणसांना पुरेल (किंवा गरज असे त्या प्रमाणे) इतके फळफळावळ दान करतात.

आजारी व्यक्ती, म्हातारे आणि १२ वर्षाखालील मुले ह्यांना रोझे माफ आहेत. त्याच प्रमाणे प्रवासात रोझे ठेवण्याची सक्ती नाही. बाकी सर्वांनी रोझे ठेवलेच पाहिजेत. एखाद दिवस रोझा ठेवला नाही, काही कारणाने ठेवता आला नाही, तर त्याच्या बदलात ५ दिवस रोझा (म्हणजे कडक उपवास) ठेवावा लागतो. सूर्यास्तानंतर चित्रपटगृहे, उपाहारगृहे जरी उघडत असली तरी रमझान मध्ये करमणूक निषिद्ध मानली आहे. महिनाभर उपास करून शरीराची शुद्धी आणि कुराण पठण करुन आत्म्याची शुद्धी, असा रमझान हा शुद्धीकरणाचा महिना आहे.

धार्मिक मुस्लिम मंडळीही या दिवसांत मशिदीत जास्तीत जास्त वेळ काढून पुन्हा-पुन्हा प्रार्थना म्हणणे, कुराण वाचणे इ. कार्यक्रम करतात. रमझानच्या २७ व्या रात्री स्वर्गात संपूर्ण कुराण ग्रंथ तयार झाला, असे महम्मदाने म्हटले आहे. खेरीज केवळ उपवास व प्रार्थना म्हणून पुण्य लागत नाही, तर त्यावेळी सत्यभाषण, सद्‍विचार, सदाचार यांनाही महत्त्व आहे, असे पैगंबरांनी म्हटले आहे. त्यामुळे या काळात प्रत्येक मुस्लिम माणूस सदाचाराची कास धरतो. दानधर्म करतो, या काळात बहुतेक मुस्लिम महिला विविध प्रकारचे पदार्थ करण्यात गढून गेलेल्या असतात. रमझान व्रताचे पारणे, शव्वाल या दहाव्या महिन्याच्या पहिल्या दिवसाने करतात. त्याला ईद-उल-फित्र असे म्हणतात. त्या दिवशी खूप दानधर्म केला जातो, म्हणून त्याला ईदुस्सदका असेही म्हणतात. या ईदपेक्षा बकरी ईदचे महत्त्व अधिक असल्याने तिला मोठी ईद व हिला लहान ईद असे म्हणतात. या दिवशी सर्व स्त्री-पुरुष नवीन कपडे घालून व आपल्याजवळ असलेले अलंकार घालून स्नेही, सोबती व मित्रपरिवाराला भेटायला जातात. त्यांची गळाभेट करतात. रमझान ईदच्या दिवशी सामूहिक प्रार्थनेलाही महत्त्व असते. सगळे त्यासाठी एकत्र येतात.