धर्मयात्रा लेख

भारतात खाटू श्याम बाबांची १० प्रमुख मंदिरे, ३ मूळ मंदिरे कुठे आहेत माहिती आहे का ?

Sat, 21 Feb 2026 07:24:00 +0530

हारे का सहारा बाबा श्याम हमारा: भगवान श्रीकृष्णाने बर्बरिकला आशीर्वाद दिला होता की कलियुगात त्यांच्या या नावाने पूजा केली जाईल आणि भक्तांना त्यांचे आशीर्वाद मिळतील. म्हणूनच खाटू श्याम बाबांच्या भक्तांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे. आता देशभरात हजारो श्याम बाबांची मंदिरे आहेत. चला १० प्रमुख मंदिरांबद्दल आणि मूळ तीन मंदिरांबद्दल थोडक्यात माहिती घेऊया. श्याम बाबांना "हारे का सहारा" आणि "कलियुगाचा अवतार" मानले जाते. भक्त त्यांना "शीश का दानी" देखील आदराने म्हणतात.

खाटू श्याम बाबांची मूळ तीन मंदिरे:

१. मुख्य धाम: खाटू श्याम मंदिर (राजस्थान)

मूळ मंदिर: हे बाबा श्यामचे सर्वात प्रमुख आणि प्राचीन मंदिर आहे. भारतात खाटू श्याम बाबांना समर्पित अनेक महत्त्वाची मंदिरे आहेत, त्यापैकी राजस्थानच्या सिकर जिल्ह्यातील एक सर्वात प्रमुख आणि मूळ मानले जाते.

स्थान: खाटू गाव, सीकर जिल्हा, राजस्थान.

विशेषता: बर्बरिक (श्याम बाबा) यांचे डोके येथे विराजमान आहे. फाल्गुन मेळ्यात लाखो भाविक येथे गर्दी करतात.

२. मुख्य मंदिर: खाटू श्याम मंदिर (राजस्थान)

रिंगस: खाटू श्याम मंदिर देखील आहे जिथे खाटू श्यामजींची पूजा केली जाते. खाटू धामला जाण्यापूर्वी भाविक रिंगसला भेट देतात. येथून अनेक भाविक पायी खाटूकडे 'निशाण' (ध्वज) घेऊन जातात. हे मंदिर खाटू धामच्या मंदिराइतकेच प्राचीन आहे. निशाण वाहून नेण्याचे हे ठिकाण आहे.

३. मुख्य मंदिर: खाटू श्याम मंदिर (हरियाणा)

धड मंदिर: हरियाणाच्या हिसार जिल्ह्यातील बीड गावात (किंवा काही मान्यतेनुसार, पानिपतमधील चुलकणा धाम) खाटू श्यामजी यांच्या धडाची पूजा केली जाते. पौराणिक कथेनुसार, बर्बरिकने येथे आपले डोके दान केले होते, म्हणून या जागेला धड स्थळ म्हणून ओळखले जाते.

धड स्थळ: बीड गाव, हिसार, हरियाणा (काही समजुतींमध्ये चुलकाना धाम). हे स्थळ महाभारतातील मुख्य पात्र बर्बरिकच्या आत्मत्यागाशी संबंधित आहे.

हरियाणामधील इतर मंदिरे: बाबांचे विशेष दरबार सिरसा (घंटाघर चौक), हिसार आणि भिवानी येथे आहेत.

खाटू श्याम बाबांची इतर मंदिरे

४. दिल्ली: खाडी बावली (सर्वात जुने), जनकपुरी, अलीपूर आणि शाहदरा येथे आहेत.

५. उत्तर प्रदेश: मोठी श्याम मंदिरे लखनऊ, वाराणसी आणि आग्रा येथे आहेत.

६. बिहार: पटना सिटी (चौक), भागलपुर (कहलगाव) आणि कटिहार येथे आहेत.

७. पश्चिम बंगाल: कोलकातामध्ये बडा बाजार आणि चित्तरंजन अव्हेन्यूजवळ प्रसिद्ध दरबार आहेत.

8. महाराष्ट्र: मुंबई (मालाड पश्चिम) येथे खाटू श्यामजींना समर्पित एक सुंदर मंदिर आहे.

9. ओडिशा: बरगड जिल्ह्यातील भाटली धाम हे "ओडिशाचे खाटू" मानले जाते.

10. मध्य प्रदेश: श्री खाटू श्याम सेवक मंडळ (माळवी मंदिर). ए.बी. रोड, इंदूर. हे शहरातील सर्वात जुने आणि प्रमुख केंद्रांपैकी एक आहे. खाटू श्याम मंदिर, कबीर खेडी, अंबिकापुरी खाटू श्याम धाम, श्री खाटू श्याम मंदिर (बाणगंगा), खाटू श्याम महाराज मंदिर (नंदा नगर), खाटू श्याम मंदिर (सोमानी नगर), खाटू श्याम मंदिर (चंद्र नगर), आणि आणखी काही ठिकाणीही मंदिरे अस्तित्वात आहेत.

कुठे आहे बगलामुखी देवी चमत्कारी दरबार? आश्चर्यकारक शक्तींनी संपन्न परिसर

Sun, 04 May 2025 07:30:00 +0530

नलखेडा (मध्य प्रदेश) येथील जगातील सर्वात प्राचीन बगलामुखी मंदिरात आजकाल माता बगलामुखीच्या दरबारात मोठी गर्दी असते. सामान्य जनतेसह अनेक सेलिब्रटी देखील येथे नतमस्तक होण्यासाठी येतात.

हे ठिकाण (मां बगलामुखी शक्तीपीठ) नलखेडा येथील नदीच्या काठावर आहे. येथे माँ बगलामुखीची स्वयंभू मूर्ती आहे. हे स्मशानभूमीत वसलेले आहे. महाभारत युद्धाच्या 12व्या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाच्या सूचनेनुसार स्वतः धर्मराजा युधिष्ठिर यांनी याची स्थापना केली होती असे म्हणतात. देवी ही बगलामुखी तंत्राची देवी आहे.

तंत्र साधनेत यश मिळवण्यासाठी सर्वप्रथम देवी बगलामुखीला प्रसन्न करावे लागते. धार्मिक ग्रंथानुसार वैशाख शुक्ल अष्टमीला बगलामुखी मातेची जयंती साजरी केली जाते. भारतात माँ बगलामुखीची फक्त तीन प्रमुख ऐतिहासिक मंदिरे मानली जातात जी अनुक्रमे दतिया (मध्य प्रदेश), कांगडा (हिमाचल) आणि नलखेडा येथे आहेत.

बगलामुखी मां महाविद्या

माँ बगलामुखी आठवी महाविद्या आहे. त्यांचे प्रकट स्थल गुजरातमधील सौरापट भागात मानले जाते. हळदीच्या रंगाच्या पाण्यातून प्रकट झाल्याचे म्हणतात. म्हणून हळदीच्या पिवळ्या रंगामुळे देवीला पितांबरा देवी असेही म्हणतात. त्यांची अनेक रूपे आहेत. रात्री या महाविद्येची पूजा केल्यास विशेष यश प्राप्त होते. त्यांचा भैरव महाकाल आहे.

माता बगलामुखी स्तंभव शक्तीची अधिष्ठाता देवता आहे, म्हणजेच देवी आपल्या भक्तांचे भय दूर करते आणि शत्रू आणि त्यांच्या वाईट शक्तींचा नाश करते. बगलामुखी मातेचे दुसरे नाव पितांबरा देखील आहे.

देवीला पिवळा रंग खूप आवडतो, म्हणून त्यांच्या पूजेत पिवळ्या रंगाचे साहित्य जास्त वापरले जाते. बागलामुखी देवीचा रंग सोन्यासारखा पिवळा आहे, त्यामुळे साधकाने बगलामुखी देवीची पूजा करताना फक्त पिवळे कपडे घालावेत.

प्राचीन तंत्रग्रंथांमध्ये दहा महाविद्यांचा उल्लेख आहे. त्यापैकी एक म्हणजे बगलामुखी. सर्व देवींमध्ये माँ भगवती बगलामुखीचे महत्त्व विशेष आहे.

संपूर्ण जगात फक्त 3 मंदिरे

जगात फक्त तीन महत्त्वाची प्राचीन मंदिरे आहेत, ज्यांना सिद्धपीठ म्हणतात. त्यातील एक म्हणजे नलखेडा येथील 'माँ बगलामुखी मंदिर'. भारतात माँ बगलामुखीची फक्त तीन प्रमुख ऐतिहासिक मंदिरे मानली जातात जी अनुक्रमे दतिया (मध्य प्रदेश), कांगडा (हिमाचल) आणि नलखेडा जिल्हा शाजापूर (मध्य प्रदेश) येथे आहेत. तिघांचेही आपापले वेगळे महत्त्व आहे.

मध्य प्रदेशात हे त्रिमुखी त्रिशक्ती माता बगलामुखी मंदिर शाजापूर तहसील नलखेडा येथे लाखुंदर नदीच्या काठावर आहे. द्वापर काळातील हे मंदिर अतिशय चमत्कारिक आहे. देशभरातून शैव आणि शाक्त संत आणि ऋषी तांत्रिक विधीसाठी येथे येत असतात.

या मंदिरात माता बगलामुखी व्यतिरिक्त माता लक्ष्मी, कृष्ण, हनुमान, भैरव आणि सरस्वती देखील आहेत. या मंदिराची स्थापना महाभारतात विजय मिळविण्यासाठी भगवान कृष्णाच्या सूचनेनुसार महाराज युधिष्ठिर यांनी केली होती. येथील बगलामुखी मूर्ती स्वयंभू असल्याचेही मानले जाते.

हे अतिशय प्राचीन मंदिर आहे. 1815 मध्ये या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. या मंदिरात लोक आपल्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी किंवा कोणत्याही क्षेत्रात विजय मिळविण्यासाठी यज्ञ, हवन किंवा पूजा करतात.

बगलामुखी माता ही मुळात तंत्राची देवी आहे, त्यामुळे येथे तांत्रिक विधींना अधिक महत्त्व आहे. या मंदिराला महत्त्व आहे कारण येथील मूर्ती स्वयंभू आणि जागृत आहे आणि या मंदिराची स्थापना स्वतः महाराजा युधिष्ठिर यांनी केली होती.

या मंदिरात बिल्वपत्र, चंपा, पांढरी दात, आवळा, कडुलिंब आणि पिंपळाची झाडे एकत्र आहेत. आजूबाजूला सुंदर आणि हिरवीगार बाग दिसते. नवरात्रीच्या काळात येथे भाविकांची गर्दी असते. मंदिर स्मशानभूमीत असल्याने वर्षभर येथे फार कमी लोक येतात.

मां बगलामुखी मंत्र :-

'ह्मीं बगलामुखी सर्व दुष्टानां वाचं मुखं पदं स्तम्भय जिह्वां कीलम बुद्धिं विनाशय ह्मीं ॐ स्वाहा।'

कसे पोहचाल-

रस्त्याने: इंदूरपासून सुमारे 165 किमी अंतरावर असलेल्या देवास किंवा उज्जैन मार्गे नलखेडा येथे जाण्यासाठी बसेस आणि टॅक्सी उपलब्ध आहेत.

रेल्वेने: रेल्वेने, शाजापूर जिल्ह्यातील नालखेडा गावात इंदूर किंवा मकसीपासून 30 किमी अंतरावर असलेल्या देवासला पोहोचून, सुमारे 60 किमी.

हवाई मार्गे: इंदूर विमानतळ नलखेडा येथील बगलामुखी मंदिराच्या सर्वात जवळ आहे.

कोरठण खंडोबा Korthan Khandoba

Tue, 14 Jan 2025 16:48:00 +0530

प्राचीन काळापासून, महाराष्ट्र, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, गुजरात, गोवा येथील लोक भगवान श्री खोंडाबाची कुलदेवता किंवा कुलदैवत म्हणून पूजा करत होते. भगवान शिवाने मार्तंड भैरवाचा अवतार घेत मणी आणि मल्य राक्षसांचा पराभव केला. तो दिवस शुद्ध चंपाषष्ठीचा होता.

पिंपळगाव रोठा हे राज्यातील अहमदनगर जिल्ह्यातल्या पारनेर तालुक्यात वसलेले एक गाव आहे. हे गाव समुद्रसपाटीपासून ९५१ मीटर उंच पठारावर वसले आहे. येथील मध्ययुगीन कोरठण खंडोबा मंदिर अनेक हिंदू भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. कुलदैवत श्री खंडोबाचे दर्शन घेण्यासाठी संपूर्ण महाराष्ट्र आणि इतर राज्यातून देखील लाखो लोक येत असत. चंपाषष्ठी आणि पौष पौर्णिमा यात्रेच्या उत्सवात श्री खंडोबाचे दर्शन घेण्यासाठी ते येतात.

कोरठण खंडोबाचे मंदिर मध्ययुगात बांधले गेले. मंदिराच्या प्रवेशद्वारापासच्या शिलालेखानुसार याचे बांधकाम इ.स. १५६९ च्या सुमारास साली पूर्ण झाले. पु

'बिन टाक्याचा देव' म्हणून याला पूर्वी देवाचे 'कोरं ठाणं' आहे, असे म्हणत. त्यानुसार कोरठण खंडोबा नाव प्रसिद्धीला आले. येथे भाविकांना स्वयंभू तांदळा रूपात खंडोबा, म्हाळसा आणि बाणाई यांचे दर्शन होते. तसेच म्हाळसा आणि बाणाई एकाच तांडला पाषाणात किंवा खडकाळ दगडात दिसतात. त्यांच्या समोर बारा स्वयंभू लिंगे आहेत. मूर्तीला दररोज स्थानानंतर वस्त्रे, अलंकार चढविले जातात. स्नानानंतर चंदनाचा लेप लावून त्यावर चांदीचे डोळे चिटकविले जातात. त्यामुळे देवाची मूर्ती दररोज नव्या स्वरूपात पहायला मिळते. पगडी, शाल, फुलांचा हार या पारंपरिक सजावटीत मूर्ती चित्ताकर्षक बनते.

सर्व लोक येथे कौल मागून दर्शनासाठी येतात आणि देवाला त्यांची इच्छा पूर्ण व्हावी अशी विनंती करतात. १९८७ पर्यंत या ठिकाणी यात्रेदरम्यान बकऱ्यांचा बळी देण्याची प्रथा होती. गावकऱ्यांनी या प्रथेविरुद्ध चळवळ उभी केली, म्हणून हरिनाम संकीर्तन, सत्संग इत्यादी सुरू करून त्यावर बंदी घातली. त्यानंतर तेथे या पवित्र स्थानाचा विकास करण्यात आला आणि तो आजही चालू आहे. एकेकाळी बैलगाड्यांच्या शर्यतीसाठी प्रसिद्ध असलेले हे ठिकाण पण सर्वोच्च न्यायालयाने बैलांच्या शर्यतींवर बंदी घातल्यानंतर त्याची सर्वप्रथम अंमलबजावणी करणारेही हे गाव ठरले.

ALSO READ: एकलिंगजी मंदिर उदयपुर

मूळ जुने मंदिर १४९१ मध्ये बांधले गेले होते जे मंदिरातील शिल्पाकृती बोर्डवरून दिसते. हे ठिकाण समुद्रसपाटीपासून ९५१ मीटर उंचीवर आहे आणि ते लांब सपाट पृष्ठभाग आहे जे आपल्या मनाला आनंद देते. १९९७ मध्ये गावातील लोक आणि भाविकांनी या जुन्या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. महान तपस्वी ब्रह्मलीन परमपूज्य स्वामी श्री गंगानगिरी महाराज यांच्या हस्ते नवीन मंदिराचे उद्घाटन करण्यात आले. स्वामी श्री गंगानगिरी महाराजांच्या हस्ते मंदिरावर सुवर्ण कलश स्थापित करण्यात आला. त्या दिवशी शुद्ध चंपाषष्ठी होती, म्हणून दरवर्षी येथे मोठा धार्मिक मेळावा, सत्संग आणि महाप्रसाद साजरा केला जातो.

वर्षभर पौष पौर्णिमेला ३ दिवसांचा यात्रा उत्सव असतो. पहिल्या दिवशी श्री खंडोबाचे मंगलस्नान व पूजेचा विधी असतो. दुसऱ्या दिवशी पारंपारिक बैल गाड्यांचा देव-दर्शनाचा कार्यक्रम असतो. तिसऱ्या दिवशी काठ्यांचा देव-दर्शनाचा कार्यक्रम असतो. येथे मानाच्या काठ्यांची मिरवणूक होऊन यातेची सांगता होते.

याशिवाय सोमवती अमावस्या वर्षातून दोन-तीनदा, चंपाषष्ठी उत्सव, श्रावण हंगमा उत्सव, मासिक पौर्णिमा उत्सव, सकाळी श्री खंडोबाची पालखी मिरवणूक काढली जाते. दर रविवारी आणि सार्वजनिक सुट्टीच्या दिवशी भाविकांची मोठी गर्दी असते. एकूणच, दरवर्षी १५ लाखांहून अधिक भाविक या देवस्थानाला भेट देतात. या भाविकांनी दिलेल्या देणग्यांमधून अनेक विकास कामे पूर्ण होतात. देवस्थानला भेट देणाऱ्या भाविकांच्या गर्दीत वाढ लक्षात घेता देवस्थानावर आर्थिक मर्यादा निर्माण झाली आहे. देवस्थानाभोवतीचे वातावरण, हवामान चांगले आणि आल्हाददायक आहे. देवस्थानच्या टेकड्यांवरून अहमदनगर आणि पुणे जिल्ह्याचा परिसर दिसतो.

ALSO READ: मल्हारी मार्तंड खंडोबाची जेजुरी

अहमदनगर आणि पुणे जिल्ह्यातील रस्त्यांनी देवस्थान स्थळापर्यंत पोहोचता येते. संस्थान प्रशासन, जिल्हा आणि तालुका प्रशासन यांच्या संयुक्त विद्यमाने यात्रेचा कार्यक्रम व्यवस्थितपणे आयोजित आणि व्यवस्थापित केला जातो. यात्रेदरम्यान ६ लाख लोकांची गर्दी असते. भाविकांनी दिलेल्या देणगीतून चांदीची बनलेली पालखी आणि उत्सवातील चांदीच्या मूर्ती डोळ्यांना आणि मनाला सुंदर आणि आनंददायी असतात.

माळशेज घाटापासून हे देवस्थान जवळजवळ ६० किमी अंतरावर आहे जे एक पर्यटन स्थळ आहे त्यामुळे येथे नेहमीच गर्दी असते. सरकारने पथदिवे, धर्मशाळा, सभामंडप, शौचालये इत्यादी सुविधा दिल्या आहेत, त्यामुळे या देवस्थानांना भाविकांमध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. नवीन भक्त निवास इमारत श्री खंडोबा भक्त श्री महेश बोरकर यांनी उपलब्ध करून दिली आहे.

कसे जायचे

पारनेरहून पिंपळगाव रोठा ही थेट बस आहे. पर्यायाने अहमदनगर ते पिंपळगाव रोठा या अन्य बसेस आहेत.

हवाई मार्गे : जवळचे विमानतळ पुणे आहे.

रेल्वेने : सर्वात जवळचे रेल्वेमार्ग अहमदनगर आहे.

रस्त्याने : पारनेर - पिंपळगाव रोठा (कोरठण खंडोबा) 25 किमी

अहमदनगर - पिंपळगाव रोठा (कोरठण खंडोबा) 55 कि.मी.

पुणे - पिंपळगाव रोठा (कोरठण खंडोबा) 125 किमी.

नाशिक - पिंपळगाव रोठा (कोरठण खंडोबा) 150 किमी.

शिर्डी - पिंपळगाव रोठा (कोरठण खंडोबा) 140 किमी.

औरंगाबाद - पिंपळगाव रोठा (कोरठण खंडोबा) 180 किमी.

शनी शिंगणापूर - पिंपळगाव रोठा (कोरठण खंडोबा) 100 किमी.

ALSO READ: खंडोबाची आरती Khandoba Aarti

देवी सरस्वतीचे वास्तव्य पृथ्वीवर कुठे आहे माहित आहे का?

Wed, 25 Jan 2023 15:51:00 +0530

दंडकारण्य आणि लेह ही भारतातील माँ सरस्वतीची दोन सर्वात जुनी प्रार्थनास्थळे मानली जातात. पहिलं आंध्र प्रदेशातील आहे जे वेद व्यासांनी बांधले होते. बासर हे गाव आंध्र प्रदेशातील आदिलाबाद जिल्ह्यातील मुधोल भागात आहे.

गोदावरीच्या काठावर वसलेल्या या गावात विद्येची देवी सरस्वतीचे मोठे मंदिर आहे. सरस्वतीजींचे असेच आणखी एक मंदिर जम्मू-काश्मीरच्या लेहमध्ये आहे. याशिवाय मैहरची आई शारदा यांचे मंदिरही जगप्रसिद्ध आहे. पण माँ शारदा यांचे वास्तव्य दंडकारण्य आणि लेह येथे असल्याचे मानले जाते.

बासर गावात असलेल्या मंदिराबाबत असे म्हणतात की महाभारताचे लेखक महर्षी वेद व्यास हे जेव्हा मानसिक गोंधळात अडकले होते तेव्हा ते शांतीसाठी तीर्थयात्रेला गेले होते. गोदावरी नदीच्या काठाचे सौंदर्य पाहून ते काही काळ इथेच थांबले.

माँ सरस्वतीच्या मंदिरापासून थोड्या अंतरावर असलेल्या दत्त मंदिराजवळून जाणार्‍या गोदावरी नदीत एक बोगदा होता, ज्यातून त्यावेळचे महाराज पूजेसाठी येत-जात असत.

येथेच वाल्मिकी ऋषींनी रामायणाच्या लेखनाला सुरुवात करण्यापूर्वी माता सरस्वतीला प्रतिष्ठित करून आशीर्वाद प्राप्त केला होता. या मंदिराजवळ वाल्मिकीजींची संगमरवरी समाधी बांधलेली आहे.

मंदिराचे गर्भगृह, गोपुरम, परिक्रमा मार्ग इत्यादी त्याच्या बांधकाम योजनेचा भाग आहेत. मंदिरातील मध्यवर्ती मूर्ती सरस्वतीची असून, लक्ष्मीजीही विराजमान आहेत. सरस्वतीजींची मूर्ती पद्मासन आसनात 4 फूट उंच आहे.

मंदिरात एक स्तंभ देखील आहे ज्यातून सात स्वर ऐकू येतात. येथील विशेष धार्मिक प्रथेला अक्षर आराधना म्हणतात. यामध्ये मुलांना त्यांचा शैक्षणिक अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी अक्षराभिषेकासाठी येथे आणले जाते आणि हळदीचा लेप प्रसाद म्हणून खाण्यास दिला जातो.

मंदिराच्या पूर्वेला महाकाली मंदिर आहे आणि सुमारे 100 मीटर अंतरावर एक गुहा आहे. येथे एक खडबडीत खडक देखील आहे, जिथे सीताजींचे दागिने ठेवलेले आहेत. बासर गावात आठ तलाव आहेत ज्यांना वाल्मिकी तीर्थ, विष्णूतीर्थ, गणेश तीर्थ, पुथा तीर्थ असे म्हणतात.

आदिशक्‍ती एक‍वीरा देवी

Wed, 20 Sep 2017 11:37:00 +0530

सुर्यकन्‍या तापी नदीची उपनदी म्‍हणून ओळखल्‍या जाणा-या पांझरा नदीच्‍या तीरावर आदिमाया एकवीरा देवीचेअतिप्राचीन मंदीर आहे. धुळे शहरातील देवपूर या उपनगरात असलेल्‍या या मंदिरातील शेंदूर लेपीत आणि पद्मासनी बसलेली ही स्‍वयंभू देवी महाराष्‍ट्रासह मध्‍यप्रदेश, राजस्‍थान, कर्नाटक आणि गुजरातमधील अनेक भाविकांची कुलदेवता असल्‍याने येथे सतत वर्दळ असते.

भक्‍तांच्‍या संकटांना दूर करून त्‍यांची मनोकामना पूर्ण करणारी, नवसाला पावणारी, स्‍वयंभू अशी ही देवी असल्‍याची भाविकांची श्रध्‍दा आहे. आपल्‍या पराक्रमाने तिन्‍ही लोकी नावलौकीक मिळविलेल्‍या परशूराम या वीरपुत्राची जननी म्‍हणून आदिशक्‍ती एकवीरा देवी ओळखली जाते. एकवीरा आणि रेणुका माता या आदिमाया पार्वतीचीच रूपे असून देवीने अनेक अवतार धारण करून असुरांचा नाश केल्‍याची धारणा आहे. जमदग्‍नी ऋषींची पत्‍नी असलेल्‍या रेणुका मातेचा परशुराम हा एकमेव वीर पुत्र असल्‍याने या देवीस 'एक वीरा' असे संबोधले गेले आणि तेच नाव पुढे एकवीरा म्‍हणून रूढ झाले. कर्नाटक राज्‍यातही देवीचे मंदिर असून तेथूनही अनेक भाविक येथे दर्शनासाठी येत असतात.

प्रभातकाळी पांझरेच्‍या पात्रातून उगवणा-या सुर्याची कोवळी किरणे जेव्‍हा पूर्वाभिमुखी असलेल्‍या या देवीच्‍या पायी लोटांगण घेतात तेव्‍हा हे दृश्‍य डोळयात साठवून घेण्‍यासारखे असते. यावेळी गाभा-यात सतत तेवत असलेल्‍या नंदादीपाच्‍या स्‍िनग्‍ध प्रकाशातही पद्मासनी बसलेल्‍या या आदिमायेचे अष्‍टभूजा रूप अधिकच उजळून दिसते. देवीच्‍या उजव्‍या बाजूस श्री गणपती व डाव्‍या बाजूस तुकाईमातेची चतुर्भूज शेंदूर लेपित मूर्ती आहे.

देवीच्‍या पायी नतमस्‍तक होण्‍यासाठी मंदिरात प्रवेश करताच अखंड दगडात कोरून काढलेले दोन भव्‍य हत्ती आपले स्‍वागत करतात. अतिशय प्राचीन असलेले हे मंदीर पूर्वी हेमाडपंथी होते. मात्र देवी अहिल्‍याबाई होळकर यांनी नंतर या मंदिराचा जिर्णोध्‍दार केला. या मंदिराच्या परिसरात भरपूर पाण्‍याची सोय व्‍हावी यासाठी त्‍यांनीच पायविहीर बांधली असून मंदीर परिसरात दोन दीपस्‍तंभही उभारले आहेत. त्‍यावर नगारखाना आहे.

मंदिराच्‍या परिसरात प्राचीन शमीवृक्ष असून वृक्षाखालीच शमीदेवतेचे भारतातील एकमेव मंदिर आहे. विजयादशमीच्‍या दिवशी भाविक येथे दर्शन घेऊन सिमोल्‍लंघन करीत असतात. या परिसरातच परशुरामाचेही मंदीर आहे. विस्‍तीर्ण पसरलेल्‍या मंदिराच्‍या परिसरात महालक्ष्‍मी, विठ्ठल-रुक्‍मीणी, शितला माता, हनुमान आणि काळभैरवाचेही मंदीर आहे. तसेच चार खोल्‍यांची धर्मशाळाही आहे.

मंदिराच्‍या जुन्‍या इतिहासासंदर्भात खान्‍देशच्‍या इतिहासाचे संशोधक डॉ.टीटी.महाजन यांनी सांगितले, की ब्रिटीश राजवटीच्‍या काळात 1818-19 च्‍या सुमारास कॅप्‍टन ब्रिग यांची धुळ्याचे पहिले कलेक्‍टर म्‍हणून नेमणूक केल्‍यानंतर त्‍यांनी 1821-22 च्‍या काळात त्‍यांनी येथे व्‍यापार पेठ वसवली. परगणे, लळींग व सोनगीर मिळून त्‍यावेळच्‍या धुळे शहराची निर्मिती केली गेली. मंदिरात नित्‍य नियमित दीवाबत्तीसाठी ब्रिटीश राजवटीत देवस्‍थानाला वार्षिक 29 रुपये मिळत असल्‍याचा उल्लेखही जिल्‍हाधिकारी कचेरीतील कागदपत्रांमध्‍ये आढळून येतो.

मंदिराच्‍या परिसरात नित्‍यनियमित पूजा अर्चा आणि आरती अभिषेक करण्‍यात येतो. तर पौर्णिमा आणि आमावस्‍येच्‍या आदल्‍या दिवशी (चतुर्दशी) देवीला पंचामृत स्‍नान करून अभिषेक केला जातो. नवरात्रोत्‍सवाच्‍या काळात येथे मोठा उत्‍सव आणि जत्रेचेही आयोजन केले जात असते.

कसे जालः
रस्‍ताः मुंबई-आग्रा आणि नागपूर-सुरत हे राष्‍ट्रीय महामार्ग धुळे शहरातून गेले आहेत. तर देवपूर हे शहरातील उपनगर आहे.
रेल्‍वेः मुंबईकडून येणा-या रेल्‍वेने चाळीसगावला आल्‍यास तेथून धुळे येथे येण्‍यासाठी दर तासाभरात रेल्‍वे उपलब्‍ध आहेत. तर भुसावळ-सूरत रेल्‍वे मार्गाने जवळचे स्‍टेशन नरडाणा आहे. नरडाणा स्‍टेशन मुंबई-आग्रा महामार्गावर आहे.
हवाई मार्गेः जवळचे विमानतळ नाशिक किंवा औरंगाबाद.

शक्ति उपासनेचे पीठ पावागढ

Wed, 20 Sep 2017 11:31:00 +0530

पंखिंडा तू उडी ने जजे पावागढ रे... नवरात्रोत्सवादरम्यान या गुजराती गरब्याच्या ठेक्यावर बहुतेकांची पावले थिरकली असणार. शक्ति उपासकांना आम्ही यावेळी गुजरात येथील पावागढ मंदिराची भेट घडवणार आहोत. येथील काली मातेचे प्रसिद्ध मंदिर मातेच्या शक्तिपीठांपैकी एक आहे. सती मातेचा देह पडलेल्या ठिकाणास शक्तिपीठ म्हणून मान्यता आहे.

पुराणातील दाखल्यांनुसार वडिल दक्षांच्या यज्ञात अपमानित झालेल्या सती ने योगबळाच्या सामर्थ्यावर प्राण त्यागले होते. सतीच्या मृत्युने दुखावलेल्या भगवान शिवशंकराने तिचा मृतदेह घेऊन तांडव करत संपूर्ण ब्रम्हांड पालथे घातले होते.

यावेळी मातेचा देह जेथे जेथे पडला,

त्याठिकाणी शक्तिपीठ निर्माण झाली. पावागढ येथे मातेचे वक्षस्थळ पडले होते, अशी मान्यता आहे.
विश्वमातेचे स्तन पडल्याने या ठिकाणास पावित्र्य प्राप्त झाले आहे. याठिकाणचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे मातेची दक्षिणमुखी मूर्ति आहे. येथील पहाडास गुरू विश्वमि‍त्रांचेही वास्तव्य लाभले आहे.

विश्वामित्रांनी येथे काली मातेची तपस्या केली होती, अशी मान्यता आहे. काली मातेच्या मूर्तिची प्रतिष्ठापणा विश्वामित्रांनीच केली होती, असेही मानण्यात येते.

पहाडास लागून वाहणारी नदीही 'विश्वामित्री' नावानेच परिचित आहे. पावागढच्या नावाविषयीही एक आख्यायिका आहे. दुर्गम असणारा हा पर्वत चढणे अशक्य कोटीतील गोष्ट होती. चारही बाजूंनी खोल दर्‍या असल्याने येथे चौबाजूंनी वेगात वारे वाहायचे. यामुळेच या ठिकाणास पावागढ म्हणजेच चारही बाजूंनी वार्‍याचे अस्तित्व असलेले ठिकाण.

बडोद्यापासून सुमारे पन्नास किलोमीटर अंतरावरील चंपारण्य या गुजरातच्या प्राचीन राजधानी पासून जवळच हे मंदिर आहे. पावागढ मंदिर उंच पर्वताच्या टोकावर वसले आहे. खूप उंचावर असलेल्या या मंदिरावर चढून जाणे खूप कठिण आहे.

सरकारने येथे आता रोप पे ची व्यवस्था

केली आहे. या रोप वे मुळे भाविकांना माछी येथून पावागढच्या पर्वतावर पोहचणे सहज झाले आहे. रोप वे मधून उतरल्यावर साधारणत: अडीचशे पायर्‍या चढल्यानंतर मंदिराच्या प्रवेशद्वारापर्यंत आपण पोहचतो. नवरात्रादरम्यान मंदिरात भाविकांची गर्दी जमते. येथे दर्शन घेतल्यास माता इच्छापूर्ति करते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

कसे पोहचायचे -
विमानाने जायचे झाल्यास अहमदाबाद व बडोदा ही विमानतळ अनुक्रमे एकशे नव्वद व पन्नास किलोमीटर अंतरावर आहे. बडोदा जवळचे रेल्वे स्टेशन असून दिल्ली व अहमदाबादहून रेल्वेने जोडले आहे. बडोद्याहून बसने जाण्याची सुविधाही उपलब्ध आहे. गुजरात मधील प्रमुख शहरांतून येथे पोहचण्यासाठी खाजगी व सरकारी बसेस, टॅक्सी सेवा उपलब्ध आहे.

देवासची चामुंडा आणि तुळजा देवी

Wed, 20 Sep 2017 11:29:00 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला मध्य प्रदेशातील देवासच्या टेकडीवरील प्रसिद्ध देवीचे दर्शन घडवणार आहोत. देवी भवानीचे हे मंदिर प्रसिद्ध आहे. खरे तर इथे दोन मंदिरे आहेत. मोठ्या देवीला तुळजा भावानी आणि लहान देवीला चामुंडा देवीचे रूप मानले जाते.

येथील पुजारी सांगतात, की या दोन्ही देवी बहिणी आहेत. एकदा दोघींमध्ये कोणत्या तरी गोष्टीवरून वाद झाला. वादाने दुःखी होऊन दोघीजणी आपले स्थान सोडून जायला लागल्या. मोठी देवी पाताळात शिरायला लागली आणि लहान देवी टेकडी सोडून जायला निघाली. संतापलेल्या या दोघींना पाहून त्यांचे साथीदार (असे मानले जाते की हनुमान मातेचा ध्वज घेऊन पुढे आणि भैरूबाबा कवच बनून मागे चालत होते.) हनुमान आणि भैरूबाबाने त्यांचा रांग शांत करण्याचा प्रयत्न केला. तोपर्यंत मोठ्या देवीचे अर्धे शरीर पाताळात गेले होते ती त्याच अवस्थेत टेकडीवर थांबली. लहान देवी टेकडीवरून खाली येत होती आणि रस्ता बंद झाल्याने ती क्रोधित झाली. ज्या अवस्थेत ती खाली उतरत होती त्याच अवस्थेत ती टेकडीवर थांबली.

म्हणून आजही दोन्ही देवी त्याच स्वरूपात येथे आहेत. इथल्या लोकांच्या मते, या दोन्ही देवी स्वयंभू व जागृत आहे. येथे केलेले नवस पूर्ण होतात. देवासबाबत आणखी एक बाब सांगितली जाते. एक म्हणजे देवासमध्य दोन वंश राज्य करीत होते. एक होळकर राजवंश आणि दुसरे म्हणजे पवार वंशाची कुलदेवी.

टेकडीवर दर्शन करण्यासाठी येणारे भाविक दोन्ही देवींबरोबरच भैरूबाबाचे दर्शन करायला विसरत नाही. नवरात्राच्या वेळी येथे दिवसरात्र लोक येत असतात. या दिवसात येथे मातेची विशेष पूजा करण्यात येते.

पोहचण्याचा मार्ग
हवाई मार्ग - येथून जवळचे विमानतळ म्हणजे मध्य प्रदेशची औद्योगिक राजधानी असलेले इंदूर आहे.
रस्ता मार्ग - हे शहर मुंबई- आग्रा महामार्गाजवळ आहे. हा रस्ता देवीच्या टेकडी जवळूनच जातो. इंदूरपासून देवास 30 किलोमीटरवर आहे. इंदूरहून आपण बस किंवा टॅक्सीने देवासला जाऊ शकतो.
रेल्वे मार्ग - इंदूरहून देवासला रेल्वेद्वारे जाऊ शकता

खान्देशवासीयांचे कुलदैवत- मनुदेवी

Wed, 20 Sep 2017 11:11:00 +0530

महाराष्ट्र व मध्यप्रदेश या दोन राज्यांना वेगळे करणार्‍या सातपुडा पर्वतराजीत निसर्गरम्य परिसरात श्रीक्षेत्र मनुदेवी हे खान्देशवासियांचे कुलदैवत वसले आहे. जळगाव जिल्ह्यातील यावल-चोपडा महामार्गाच्या उत्तरेस असलेल्या कासारखेडे-आडगाव गावापासून साधारण 8 किलोमीटरवर मनुदेवीचे प्राचीन हेमाडपंती मंदिर आहे. मंदिराच्या चारही बाजुंनी पर्वतराजी आणि हिरवळीने नटलेला आहे. संपूर्ण खान्देशातील नागरिक येथे पायी, वाहनाने येवून नवसाला पावणार्‍या मनुदेवीचे श्रध्देने दर्शन घेतात.

मुनदेवीच्या इथल्या वास्तव्यामागेही कथा आहे. इसवी सन पूर्व 1200 मध्ये सातपुडा पर्वत परिसरातील 'गायवाडा' येथे ईश्वरसेन नावाचा गवळी राजा राज्य करत होता. त्याच्याकडे भरपूर गायी होत्या. त्यातील काही गायी महाराष्ट्रातील तापी नदीवर तर काही मध्यप्रदेशातील नर्मदेवर पाणी पिण्यास जात असत. त्या काळी 'मानमोडी' या आजाराची साथ संपूर्ण सातपुडा परिसरासह खान्देशात पसरली. 'मानमोडी'ने अनेक लोक व गायी मृत्युमुखी पडल्या. 'मानमोडी' टाळण्यासाठी ईश्वरसेन राजाने 'गाववाडा' पासून 3 किलोमीटरवर जंगलात इसवी सन पूर्व 1250 मध्ये मनुदेवीची स्थापना केली. देवीचे मंदिर उभारले. मनुदेवी मंदिरापासून ते गायवाडा या तीन किलोमीटवर ठिकठिकाणी दिसणारी 13 फूट रूंद भिंत आजही त्याची साक्ष देते. मानमोडी व दानवापासून देवांचे रक्षण करण्यासाठी मनुदेवीला अवतार धारण केला असा उल्लेख देवी भागवतातही आढळतो. भक्तांची मनोकामना पूर्ण करणारी मनुदेवी सातपुड्यात वास करेल, असे श्रीकृष्णाने मथुरेला जाताना म्हटले होते, अशी आख्यायिका आहे.

मंदिराच्या परिसरात सात ते आठ विहिरी आढळतात. मंदिरातील मनुदेवीची काळ्या पाषाणाची शेंदूर लावलेली मूर्ती, गणपती, तसेच शंकराची पिंड, अन्नपूर्णा मातेची मूर्ती मंदिराचे बांधकाम करताना उत्खननात सापडल्या आहेत. मंदिराच्या चहुबाजुंनी उंच उंच कडे आहेत तर मंदिराच्या समोर असलेल्या सुमारे 400 फुट उंचीच्या कड्यावरून कोसळणारा 'कवठाळ' नदीचा नममोहक धबधबा भक्तांना आलेला प्रवासातील क्षीण नाहीसा करतो. कवठाळ नदीचे पाणी पाझर तलावात अडविण्यात आले आहे.

मनुदेवीच्या वर्षभरातून चार यात्रा असतात. चैत्र माघ शुध्द अष्टमीला नवचंडी महायज्ञाचे आयोजन करण्यात येते. पोळ्याच्या दुसर्‍या दिवशी पिठोरी आमावस्येला यात्रा भरते. नवरात्रीचे पूर्ण दहा दिवस यात्रा असते. खान्देशातील लाखो भाविक देवीचे मनोमावे दर्शन घेवून नवस फेडतात. खान्देशातील नवदाम्पत्य देवीच्या दर्शनानंतरच संसाराला सुरवात करतात. वर्षभर येथे भाविकांचे रेलचेल सुरूच असते. 'ना नफा ना तोटा' या तत्त्वावर पूजेच्या साहित्यांची दुकाने आहेत. पूर्वी मनुदेवीला येण्यासाठी सातपुड्याच्या जंगलातून केवळ एकच पायवाट होती. आता तेथे शासन व सातपुडा निवासिनी मनुदेवी सेवा प्रतिष्ठानाच्या वतीने खडीकरण व कॉंक्रिटीकरण करण्यात आले आहे.

जायचे कसे?
रस्ता मार्ग - यावल व चोपड्याहून आडगाव (मनुदेवीचे) पर्यंत बससेवा आहे. तेथून रिक्षांने जावे लागते. किंवा खाजगी वाहनाने थेट मनुदेवीच्या मंदिरापर्यंत जाता येते.

रेल्वे मार्ग- भुसावळ हे रेल्वेचे जंक्शन स्थानक आहे. तेथे सर्व राज्यामधून येण्यासाठी रेल्वेगाड्या आहेत.

देवीचे अर्धे पीठ- सप्तशृंगीदेवी

Wed, 20 Sep 2017 10:52:00 +0530

महाराष्ट्रात देवीच्या साडेतीन पीठांपैकी अर्धे पीठ असलेली सप्तशृंगीदेवी नाशिकपासून पासष्ट किलोमीटरवरील 4800 फूट उंचावरील सप्तशृंगगडावर वसली आहे. सह्याद्रीच्या पर्वतरांगेवरील सात शिखरांचा प्रदेश म्हणजे सप्तशृंगगड. एकीकडे खोल दरी, तर दुसरीकडे छाती दडपविणारे कडे आणि यात फुललेली नाजूक हिरवाई, असा निसर्ग घेऊन येथे उभी ठाकलेली देवी जणू या निसर्गाच्या रौद्र रूपाशीच नाते सांगणारी आहे, असे वाटते.

आदिमायेच्या या गडावर वस्ती करण्याची आख्यायिकाही तिच्या या रूपातूनच जन्माला आली आहे. मातलेल्या महिषासुर राक्षसाच्या निर्दालनासाठी देवादिकांनी देवीची याचना केली अन्‌ होमाद्वारे ती प्रकटही झाली. तिचे प्रकट रूप हेच सप्तशृंगीचे होते, असे सांगितले जाते. या देवीचे महात्म्य मोठे आहे. देवी भागवतात देवीची देशात एकशे आठ शक्तिपीठे असल्याचा उल्लेख आहे. त्यांपैकी महाराष्ट्रात साडेतीन पीठे आहेत. त्यांपैकी सप्तशृंगीचे अर्धे पीठ आहे. याव्यतिरिक्त अर्धे पीठ असल्याचा कोणताही उल्लेख त्यात सापडत नाही. या देवीला श्री ब्रह्मस्वरूपिणी असेही म्हणतात.

ब्रह्मदेवाच्या कमंडलूपासून निघालेल्या गिरिजा महानदीचे रूप म्हणजे सप्तशृंगीदेवी. महाकाली, महालक्ष्मी व महासरस्वतीचे त्रिगुणात्मक स्वरूप म्हणजे सप्तशृंगीदेवी, असे मानले जाते. नाशिकच्या तपोवनात राम, सीता व लक्ष्मण वनवासासाठी आले असता, येथे येऊन गेल्याचीही आख्यायिका आहे. देवीच्या अवताराबरोबरच मूर्तीविषयी असलेली आख्यायिकाही भाविकांकडून मोठ्या भक्तिभावाने सांगितली जाते. एका धनगराला दिसलेले मधमाशांचे पोळे काढण्यासाठी त्याने त्यात काठी खुपसली तेव्हा काठीला शेंदूर लागला. त्याने पोळे काढल्यानंतर तेथे देवीची मूर्ती सापडली, अशीही एक दंतकथा आहे. येथील निसर्गाचे रूप रम्य आहे.

डोंगराची कपार खोदून तयार केलेल्या महिरपीत देवीची आठ फूटी मूर्ती आहे. तिला अठरा भुजा आहेत. मूर्ती शेंदूरअर्चित असून, रक्तवर्ण आहे. डोळे टपोरे व तेजस्वी आहेत. सर्व हात एकमेकांना लागून आहेत. सर्व देवांनी महिषासुराशी लढण्यासाठी देवीला शस्त्रे दिली होती. शंकराचे त्रिशूल, विष्णूचे चक्र, वरुणाचा शंख, अग्नीचे दाहकत्व, वायूचा धनुष्यबाण, इंद्राचे वज्र व घंटा, यमाचा दंड, वरुणाचा पाश, दक्षप्रजापतीची स्फटिकमाला, ब्रह्मदेवाचे कमंडलू, सूर्याची किरणे, कालस्वरूपी देवीची तलवार, क्षीरसागराचा हार, कुंडले व कंकण, विश्‍वकर्माचा तीक्ष्ण परशू व चिलखत समुद्राचा कमलाहार, हिमालयाचे सिंहवाहन व रत्न आहे.

मूर्ती काहीशी झुकलेली आहे. त्याबाबतची कथाही गमतीदार आहे. गडाजवळच्या दरीजवळ मार्कंडेय ऋषी तपश्‍चर्या करीत होते. त्यांची प्रार्थना देवी ऐकत होती. तेव्हापासून प्रार्थना ऐकण्यासाठी झुकलेल्या अवस्थेतच देवीची मूर्ती असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे.

सुमारे 472 पायऱ्या चढून गेल्यावर देवीचे दर्शन होते. चैत्र व नवरात्र असे दोन उत्सव येथे होतात. चैत्रात देवीचे रूप हसरे, तर नवरात्रात ते गंभीर असल्याचे सांगितले जाते. चैत्रोत्सव देवीच्या माहेरच्यांचा, तर नवरात्रोत्सव सासरच्यांचा, असे गमतीदार कारणही त्यामागे सांगितले जाते. नवरात्रात विविध कार्यक्रम येथे होत असतात. देवीजवळ घट बसवून नवरात्रास प्रारंभ होतो. देवीला रोज वेगळ्या रंगाचे वस्त्र नेसविण्यात येते. तिला अकरा वार साडी लागते. चोळीसाठी तीन खण लागतात. नऊ दिवस विविध रूपांत पूजा-अर्चा केली जाते. नवमीच्या दिवशी होमहवन होऊन दसऱ्याच्या दिवशी पूर्णाहुती दिली जाते. त्यानंतर नेवैद्य दाखविला जातो. दसऱ्याच्या दिवशी मंदिराच्या शिखरावर ध्वज लावण्याची परंपरा आहे. हा मान दिंडोरी तालुक्‍यातील दरेगावच्या पाटील कुटुंबीयांस आहे; मात्र ते हा ध्वज कसा लावतात हे कोणालाही समजत नाही.

गडावर सप्तशृंगीच्या मंदिराशिवाय पाहण्यासारखी इतरही काही ठिकाणे आहेत. मार्कंडेय ऋषींनी तपश्‍चर्या केलेला डोंगर व कोटीतीर्थ तेथेच आहे. याशिवाय पाण्याची बरीच कुंडे आहेत. पूर्वी 108 कुंडे होती; मात्र आता त्यांतील बरीच बुजली आहेत. याशिवाय तांबुलतीर्थ, काजळतीर्थ व अंबालतीर्थ ही तीन महत्त्वाची कुंडे आहेत. तांबुलतीर्थाचे पाणी तांबडे आहे. देवीने विडा खाऊन थुंकला म्हणून हे पाणी तांबडे झाल्याची दंतकथा सांगितली जाते.

गडाची व्यवस्था पाहण्यासाठी ग्रामपंचायत आहे. याशिवाय देवीचे विश्‍वस्त मंडळही आहे. त्यांच्यातर्फे येथे बऱ्याच सुविधा करण्यात आल्या आहेत. भाविकांच्या निवासाची उत्तम व्यवस्था गडावरच आहे. याशिवाय जेवणाच्या रूपातील प्रसादही भाविकांना दिला जातो. भाविकांच्या गर्दीमुळे गडावरच आता सर्व सोयी-सुविधा उपलब्ध झाल्या आहेत. अगदी हॉटेलसह सर्व वस्तूंची दुकाने येथे आहेत.

गडावर जाणे आता सर्वांना सहजशक्‍य झाले आहे. नाशिकसह जिल्ह्यातील परिवहन महामंडळाच्या आगारांनी नवरात्रोत्सवाची गर्दी लक्षात घेऊन थेट गडापर्यंत जादा बस सुरू केल्या आहेत. या काळात खासगी गाड्यांना गडाखालीच उभे करावे लागते. त्यापुढे फक्त एसटी बस जाऊ शकतात. त्यामुळे थेट गडापर्यंत जाता येते. याशिवाय, गड चढून जाण्यासाठी नांदुरीतून पायऱ्यांचा रस्ता आहे.

कसे जाल?
हवाई मार्ग- सप्तश्रृंगी देवीला जाण्यासाठी जवळचे विमानतळ मुंबई किंवा पुणे आहे. तेथून नाशिकला यावे लागेल.
रेल्वे मार्ग- सप्तश्रृंगी देवीला जाण्यासाठी जवळचे रेल्वे स्टेशन नाशिक आहे.
रस्ता मार्ग- सप्तश्रृंगी गड नाशिकपासून ६५ किलोमीटरवर आहे. नाशिकहून सप्तश्रृंगी देवीला जाण्यासाठी महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाच्या तसेच खासगी गाड्याही उपलब्ध आहेत.

श्री जगदंबा देवी

Wed, 20 Sep 2017 09:56:00 +0530

वेबदुनियाच्या धर्मयात्रा या भागात आम्ही आपल्याला महाराष्ट्रातील 'श्री जगदंबा देवीचे' दर्शन घडविणार आहोत. नवसाला पावणारी देवी म्हणून या मंदिराची ख्याती आहे. अहमदनगर जिल्ह्यातील आणि बीड जिल्ह्याच्या सीमेवर पाथर्डी तालुक्यातील मोहटे या गावी देवीचे स्वयंभू मंदिर असून हे एक जागृत देवस्थान म्हणून राज्यात प्रसिद्ध आहे.

मोहटे गावातील दहिफळे घराण्यातील बन्सी दहिफळे हे माहुरच्या देवीचे भक्त होते. त्यांनी आपल्या भक्तीच्या जोरावर देवीला गावाजवळ येऊन दर्शन देण्याची प्रार्थना केली. तेव्हा देवीने स्वप्नदृष्टांत देऊन गावाजवळील डोंगरावर प्रकट होणार असल्याचे आपल्या भक्ताला सांगितले. त्यानुसार 'तांदळा' सापडेपर्यंत भाविकांमध्ये ती गायीच्या रुपात वावरली आणि प्रकट झाल्यानंतर ग्रामस्थांना गाय पुन्हा दिसली नाही अशी अख्यायिका आहे.

देवीचा तांदळा ज्या दिवशी प्रकट झाला तो दिवस आश्र्विन शुद्ध एकादशीचा होता म्हणून या दिवशी देवीचा यात्रा उत्सव साजरा केला जातो. हा तांदळा अत्यंत सुंदर व आकर्षक असून पूर्वाभिमूख म्हणजे माहूरगडाच्या दिशेने आहे. मंदिरापासून एक किलोमीटर अंतरावर देवीची न्हाणी व शिवमंदरी आहे. या न्हाणीत आंघोळ केल्यानंतर शरीर रोगमुक्त होते असा गावकर्‍यांचा समज आहे.

पाथर्डी तालुका हा राज्यात उसतोडणी कामगारांसाठी प्रसिद्ध आहे. या मजुरांचे आराध्यदैवत आणि लोककलाकरांचे (तमाशा मंडळ) श्रद्धास्थान म्हणून या मंदिराची ख्याती आहे. कारण, राज्यात लोक कलेचा पहिला नारळ मोहटादेवीच्या यात्रेत फोडला जातो आणि त्यानंतर राज्यभर रंगारंग कार्यक्रम आयोजित केली जातो.

निजामकाळात चरत चरत भरकटलेल्या काही म्हशी गावकर्‍यांनी आपल्या गोठ्यात बांधल्या होत्या. ही बातमी निजामला मिळताच त्याने म्हशी सोडून आणण्यास आणि गावकर्‍यांना बंदी करण्याचा हुकूम आपल्या सैनिकांना दिला. तेव्हा गावकर्‍यांनी देवीला नवस केला, की आमच्यावर लावलेला आरोप खोटा असून यातून आमची सुटका कर. आपल्या भक्तांची प्रार्थना ऐकूण देवीने एका रात्रीतून काळ्या म्हशीचा रंग 'भुरका' केला होता, असे गावकर्‍यांनी सांगितले. तेव्हापासून या गावात दूध आणि दूग्धजन्य पदार्थांची विक्री आजपर्यंत केली जात नाही. कोणत्याही प्रकारचे दुध न विकणारे बहुधा हे भारतातील एकमेव गाव असावं.

मध्यप्रदेशातील इंदुर येथे ग्वाल्हेर राजाच्या दरबारात या परिसरातील काही कामगार काम करत होते. राजाला पुत्र नसल्यामुळे तो नेहमी दु:खी असायचा. त्यावर दरबारातील काही कामगारांनी महाराजाला धाडस करून मोहटादेवीला नवस करायचा सांगितला. देवीचा चमत्कार म्हणजे राजाला अनेक वर्षानंतर पुत्र रत्न प्राप्त झाले. त्यानंतर 1907 ते 1951 या काळात आपला नवस पूर्ण करण्यासाठी ते या ठिकाणी आले होते. देवीस चांदीचा पाळणा, चांदीची मूर्ती आणि मंदिर जीर्णोद्धारासाठी त्यांनी मोठी देणगी दिली होती, असे सांगितले जाते.

महाराष्ट्रातील तीन शक्तीपीठांपैकी, श्री क्षेत्र माहुरगडची रेणुका माता स्वयंभू, जागृत व नवसास पावणारी आई जगदंबादेवी म्हणजेच मोहटादेवी होय. हा परिसर श्री भगवान वृद्धेश्वर, श्री भगवान मच्छिंद्रनाथ, श्री भगवान कानिफनाथ, श्री भगवान गहिनीनाथ, श्री भगवान जालिंदरनाथ, श्री. भगवान नागनाथ यांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला आहे.

हे मंदिर अति उंचावर असून येथे नेहमी विज भारनियमन होत असतं. म्हणून देवस्थानच्यावतीने विजेची कमतरता भासू नये म्हणून 20 कि. वॅटचा पवन उर्जा प्रकल्प उभारला आहे. त्यामुळे रात्रीच्या वेळी मंदिर सुंदर आणि आकर्षक दिसते. तसेच, भाविकांना विश्रांतीसाठी मोठा सभामंडप असून भक्त निवासाची सोय आहे. रेणुका माता ट्रस्टच्यावतीने रेणुका माता विद्यालय आणि उसतोडणी कामगारांच्या मुलांसाठी वसतिगृह बांधण्यात आले आहे.

देवस्थानच्या चार बसेस भाविकांना ने-आण करण्यासाठी‍ ट्रस्टने उपलब्ध करून दिल्या आहेत. मंदिर परिसरात वीस हजार औषधोपयोगी वनस्पती आणि विविध जातींच्या झाडांचे वृक्षारोपण केले असल्याचे म‍ंदिराचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी सुरेश भालचंद्र भणगे यांनी सांगितले. मंदिराच्या जीर्णोद्धाराचा आराखडा आखण्यात आला असून त्यासाठी लागणारा 15 कोटींची निधी ट्रस्टने जमा केला आहे. हा प्रकल्प येत्या दोन वर्षात पूर्ण होणार असल्याचेही भणगे यांनी सांगितले.

''दिवंगत माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी मोहटे गावानजीक पाझर तलावाचे भूमीपूजन करण्यासाठी आल्या असता देवीचे दर्शन न करताच दिल्लीला परतल्या होत्या. देवीने त्यांना स्वप्नदृष्टांत दिला. तेव्हा मंदिराच्या पायर्‍यांचे बांधकाम चालू होते. त्यासाठी त्यांनी मदत केली होती. असे सांगितले जाते.''

कसे पोहचाल?
रस्ता मार्गे:- अहमदनगर ते मोहटे पाथर्डीमार्गे बसने 70 किलोमीटर अंतर आहे. या ठिकाण‍ी पोहचण्यासाठी सरकारी आणि खाजगी वाहने उपलब्ध असतात.

रेल्वे मार्गे:- अहमदनगर रेल्वे स्टेशन सर्वात जवळ आहे.

हवाईमार्गे:- पुणे विमानतळ अगदी जवळ असून पुणे ते अहमदनगर हे अंतर 180 किलोमीटर आहे. तसेच, मराठवाड्यातील औरंगाबाद विमानतळापासून औरंगाबाद-पैठण-शेवगाव-पाथर्डी मार्गे हे अंतर 110 किलोमीटर आहे.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा....

मोढेरा येथील सुप्रसिद्ध 'सूर्यमंदिर'

Sat, 14 Jan 2017 12:35:00 +0530

आम्ही आपल्याला अहमदाबाद येथून 102 किमी अंतरावर असलेल्या पुष्पावती नदीच्या तीरावर असलेल्या सुप्रसिध्द सूर्यमंदिराचे दर्शन घडविणार आहोत. इ.स. पूर्व 1022-1063 मध्ये सम्राट भीमदेव सोलंकी यांनी 'सूर्यमंदिर' बांधले होते, असा उल्लेख मंदिराच्या गाभार्‍यात शिलालेखावर आढळतो. त्या काळात महमूद हमद गझनी या मुघल राजाने सोमनाथसह परिसर काबीज केला होता. गझनीच्या आक्रमणाचा धक्का बसून सम्राट सोलंकी यांनी स्वत:ची शक्ती व वैभव गमविले होते.

परिणामी सोलंकी साम्राज्याची राजधानी समजली जाणारे 'अहिलवाड पाटण' या शहराचे महिमा, गौरव व वैभव लोप पावत गेले. त्यानंतर सोलंकी राज परिवार व परिसरातील व्यापारी एकजूट होऊन त्यांनी या भव्य मंदिर स्थापन करण्‍यास मोठे योगदान देण्याचा निश्चय केला.

सोलंकी 'सूर्यवंशी' होते. अर्थात सूर्याला कुळदैवत मानत होते. आपल्या कुळदेवताची आराधना करण्‍यासाठी मोढेरा येथे भव्य सूर्यमंदिराचे निर्माण करण्यात आले.

भारतात तीन सूर्य मंदिरे आहेत. पहिले ओरिसामधील 'कोणार्क मंदिर', दूसरे जम्मू येथील 'मार्तंड मंदिर' व तीसरा गुजरात मधील मोढेरा येथील 'सूर्य मंदिर' होय.

शिल्पकलेचा अद्‍भूत नमूना येथे बघायला मिळतो. इरानी शैलीतील या सूर्य मंदिराचे बांधकाम करताना कोण‍त्याच प्रकारचा चूना वापरलेला नाही, हे विशेष. अतिप्राचीन व सुप्रसिध्द सूर्यमंदिराचा गाभारा व सभामंडप अशा दोन भागात सम्राट भीमदेव यांनी बांधले आहे. सभामंडपात एकूण 52 स्तंभ असून त्यांच्यावर देवीदेवताच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. काही स्तंभांवर रामायन व महाभारतातील प्रसंग कोरलेले आढळतात. सूर्यनारायणाचा पहिला किरण मंदिराच्या गाभार्‍यात पडतो. सभामंडपापुढे एक विशाल कुंड आहे, त्याला सूर्यकुंड अथवा रामकुंड असे म्हटले जाते.

गुजरातमध्ये अल्लाउद्दीन खिलजी यांनी आक्रमन केले होते, तेव्हा सूर्यमंदिराचे खूप नुकसान झाले होते. सध्या भारतीय पुरातत्व विभागाकडून या मंदिराची देखरेख केली जात आहे.

इतिहासातील 'धर्मरन्य..!'

स्कंद पुराण व ब्रह्म पुराणानुसार प्राचीन काळात मोढेरासह परिसर 'धर्मरन्य' या नावाने ओळखला जात होता. रावणाचा संहार केलेल्या श्रीरामप्रभू यांना आत्मा शुध्दीसाठी 'धर्मरन्य' येथे जाण्‍याचा गुरू वशिष्ट यांनी सल्ला दिला होता.

कसे पोहचाल ?

महामार्ग- अहमदाबादपासून 102 किमी अंतरावर मोढेरा हे शहर आहे. मोढेरा येथे जाण्‍यासाठी अहमदाबादहून बस किंवा खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होते.

रेल्वे मार्ग- मोढेरा येथे जाण्यासाठी सगळ्यात जवळचे रेल्वेस्थानक अहमदाबाद येथे आहे.

हवाई मार्ग- अहमदाबाद येथे सगळ्यात जवळचे विमानतळ आहे. तेथून मोढेरा हे 102 किमी अंतरावर आहे.

भारत-पाक सीमेवरचे अनोखे तनोट माता मंदिर

Thu, 29 Sep 2016 14:58:00 +0530

जैसलमेरपासून 130 किमी दूर भारत-पाक सीमेवर 1200 वर्षाचे जुने तनोट माता मंदिर तेथे घडलेल्या चमत्कारांमुळे आज देश-विदेशातील पर्यटकांचे आकर्षण केंद्र बनले आहे. आवड माता मंदिर या नावानेही ते ओळखले जाते. अश्विन व चैत्र नवरात्रीला येथे प्रचंड मोठी यात्रा भरते. बलुचिस्तानातील हिंगलाज मातेचेच हे रूप असल्याचे सांगितले जाते. हिंगलाज माता मंदिर हे देवी सतीच्या 52 शक्तिपीठातील एक स्थान आहे.

या मंदिराचे वैशिष्टय़ व महत्त्व जगापुढे आले ते 1965 सालच्या भारत-पाक युद्धानंतर. या मंदिर परिसरात पाकिस्तानने 3000 बाँबचा वर्षाव केला होता मात्र या मंदिराला त्यांचा कोणताही उपसर्ग पोहोचला नाही. इतकेच नव्हे तर मंदिर परिसरात पडलेले 450 हून अधिक बाँब फुटलेच नाहीत. हे बाँब आज मंदिरातील संग्रहालयात जतन करण्यात आले आहेत. या मंदिराची जबाबदारी सीमा सुरक्षा दलाकडे आहे व तेथे त्यांची चौकी पण आहे.

दुसरी घटना म्हणजे 4 डिसेंबर 1971 रोजी पाकिस्तानने भारतावर लोंगोवालमधून आक्रमण केले ते स्थान या मंदिराजवळच आहे. पाकिस्तानी रणगाडे या ठिकाणी चाल करून आले तेव्हा लोंगोवाल चौकीवर अवघे 120 जवान होते. मात्र मातेने दिलेल्या शक्तीने सीमा सुरक्षा दल व भारतीय जवानांनी पाकिस्तानी रणगाडय़ांचा धुव्वा उडवून ही भूमी रणगाडय़ांचे कब्रस्तान बनवून टाकली होती. या पराक्रमानिमित्त तनोट माता मंदिरात विजयस्तंभ उभारला गेला आहे. दरवर्षी 16 डिसेंबरला तेथे शहीद जवानांच्या स्मरणार्थ उत्सव साजरा केला जातो. या मंदिराची कहाणी अशी सांगतात, मामडिया नावाच्या एका भाविकाच्या पोटी संतान नव्हते म्हणून त्याने हिंगलाज मातेची 7 वेळा पायी यात्रा केली व देवी मातेला माझ्या पोटी जन्म घे अशी प्रार्थना केली. त्या नंतर या कुटुंबात सात मुली व 1 मुलगा जन्मला. या सातही मुली अतिशय तेजस्वी होत्या व अक्के चमत्कार त्या करत असत. त्यातील एकीचे नाव आवड होते. तिने हुणांचे आक्रमण झाले तेव्हा या तत्कालीन माड प्रदेशाचे संरक्षण केले. तिच्यामुळे या माड प्रदेशात बळकट रजपूत राज्य स्थापन होऊ शकले. तिने स्वत:ची सदेह स्थापना करून घेतली व तेथेच राजा तुणराव भाटी याने मंदिर उभारून देवीला सुवर्णसिंहासन दिले. 828 साली या मंदिरात मूर्ती स्थापन केली गेली.

इंदूर : प्रेक्षणिय स्थळ

Mon, 10 Aug 2015 15:32:00 +0530

इंदूर शहराला फार मोठा इतिहास आहे. या संस्थानाचे संस्थापक मल्हारराव होळकर (१६९४ ते १७६६) यांनी आपल्या मामाच्या मदतीने पेशव्यांच्या सन्यात प्रवेश केला. इंदूर हे मध्य प्रदेशातील एक मोठे संस्थान. इंदूर म्हटले की, मराठी इतिहासांतील कितीतरी जुन्या आठवणी जाग्या होतात. इंदूर हे नाव इंद्रेश्वर मंदिरावरून पडलेले आहे. हे मंदिर १७ व्या शतकातील आहे. सरदार मल्हाराव होळकर, अहिल्याबाई यांच्यामुळे इंदूर महाराष्ट्राला जवळचे वाटते. भौगौलिकृष्टयाही इंदूर महाराष्ट्राला जवळ आहे. इंदूरच्या उत्तरेला ग्वाल्हेर, पूर्वेला देवास व भोपाळ, दक्षिणेला पूर्वीचा मुंबई इलाखा आणि पश्चिमेला बडवानी व धार ही शहरं आहेत.

त्याने पेशव्यांकडून मनसब, माळव्याची जहांगीर व नर्मदेच्या उत्तरेकडील मराठयांच्या हालचालींचं सेनापतीपद हे अधिकार क्रमाक्रमाने मिळवलं. त्याच्या हयातीतच त्याचा मुलगा खंडेराव मृत्यू पावल्याने खंडेरावाचा मुलगा मालेराव यास गादीवर बसवण्यात आलं. तथापि मालेरावाच्या अकाली निधनामुळे खंडेराव यांच्या पत्नी अहिल्याबाई यांनी १७५४ ते१७९५ पर्यंत इंदूर संस्थानाची जबाबदारी सांभाळली. धार्मिकता, औदार्य, देवळांचे जीर्णोद्धार, न्याय व राज्यकारभाराची उत्तम व्यवस्था यासाठी अहिल्याबाई इतिहासात प्रसिद्ध झाल्या. अहिल्याबाईंनीच इंदूर शहराची भरभराट केली. २० एप्रिल १९४८ रोजी हे संस्थान मध्य भारत संघात विलीन झाले.

भोपाळ ही मध्य प्रदेशची प्रशासकीय राजधानी असली तरी सांस्कृतिक राजधानी आहे ती इंदूर. स्थानिक भाषेत इंदौर. मुंबई-पुण्याहून १४ तासांचा ट्रेनचा प्रवास करून इंदूर गाठता येते, तर औरंगाबाद, जळगाव येथून रात्रभराच्या बसच्या प्रवासानंतर आपण इंदूरला पोहोचतो. मुंबई-पुण्याहून इथं विमानसेवाही आहे. इंदूरचा विमानतळ हा भारतातला एकमेव असा विमानतळ असावा, की जिथून मुख्य शहर फक्त १५ मिनिटांच्या अंतरावर आहे.

मुंबईहून संध्याकाळी अवंतिका एक्स्प्रेसमध्ये बसायचं, सकाळी येणा-या स्थानकांवर खास ताजे इंदुरी पोहे खायचे की साडेनऊच्या आत आपण इंदूरला पोहोचलेले असतो. ट्रेन शिवाय आता बससेवाही सुरू झाली आहे.

इंदूरची खाद्यसंस्कृती तर प्रसिद्ध आहे. इथले लोक खाण्यासाठी जगतात, असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही. इंदूरच्या खवय्येपणाचे किस्से सर्वदूर पसरले आहेत आणि त्यात कणभरही अतिशयोक्ती नाही, हे इथे आल्या आल्या कळतं. त्याचबरोबर खाणं हे वेळेला बांधील नाही, त्यामुळे खायचं केव्हा हा प्रश्न पडायचं कारण नाही. इंदुरी लोकांचा दिवस सुरू होतो (आणि संपतोही) तो पोहे आणि जिलबीने. जिथे जाल तिथे पोहे दिसतात. केव्हाही गेलात तरी गरम पोहे मिळतात. या पोह्यावर विविध प्रकारची शेव, मसाला घालून ते दिले जातात. काही ठिकाणी जिलेबीही मिळते. सकाळी नाष्टा म्हणजे पोहे, हे इथं समीकरण आहे. एवढया प्रचंड प्रमाणात पोहे खपणारं हे भारतातील एकमेव शहर असावं. या विधानात कणभरही अतिशयोक्ती नाही.

इंदूरमध्ये आलात आणि बडा सराफ्याला गेला नाहीत तर तुम्ही इंदूर पाहिलंच नाही, असं म्हटलं जातं. कारण सराफा हा इंदूरच्या खाद्यसंस्कृतीचं जिवंत प्रतीक आहे. इथं ‘जिवंत’ या शब्दाला फार अर्थ आहे. इंदूर शहराच्या मधोमध होळकरांचा जो राजवाडा आहे त्याच्या मागच्या भागात अतिशय दाटीवाटीने असलेली दुकानं आहेत. यात कपडे, सराफांची दुकानं अर्थातच जास्त आहेत. थोडं पुढे गेल्यास सराफ बाजारच लागतो. या बाजारालाच सराफा म्हणतात. पण हा सराफा सोन्यापेक्षाही तेथील खाद्यसंस्कृतीसाठीच जास्त प्रसिद्ध आहे.

सराफी दुकानं बंद झाली की, रात्री साडेनऊनंतर विविध खाद्यपदार्थाची दुकानं लागण्यास सुरुवात होते. ही दुकानं रात्रभर उघडी असतात. तिथली स्पेशालिटी असलेले गराडू, साबुदाणा खिचडी, कचोरी, दहीवडा, गुलाब जाम, गोलगप्पा अशी यादी न संपणारी आहे. पोटात जेवढी जागा असेल आणि विविध चवी घेण्याची जिभेची तयारी असेल तेवढे विलक्षण चवींचे पदार्थ इथं मिळतात. या भागात रात्रभर चहलपहल असते आणि ही काही यात्रेतल्यासारखी एका रात्रीची दुकानं नसतात, तर वर्षातील ३६५ दिवस हे चित्र असंच असतं. सराफा कधीही झोपत नाही. छप्पन भोग नावाच्या एका भागात मिठायांची दुकाने आहेत.

पुढील पानावर बघा इंदूरचे प्रेक्षणीय स्थळे

खजराना गणपतीचे मंदिर - इंदूरचे खजरराना हे गणपतीचे स्वयंभू मंदिर आहे. मंदिराची स्थापना 1735 मध्ये झाली. राजमाता अहिल्यादेवीच्या कालखंडात येथील पंडित मंगल भट्ट यांच्या स्वप्नात येवून विघ्‍नहर्त्याने त्यांना बाहेर काढण्याची विनंती केली, अशी मान्यता आहे.

गीताभवन - ही वास्तू शहरातच आहे .सिंधमधून फाळणीच्या वेळी भारतात आलेल्या एका सिंधी गृहस्थाने ही वास्तू उभारली आहे . हे मंदिर भव्य आणि सुंदर आहे .प्रवेशद्वार दक्षिणेतील गोपुराच्या पद्धतीचे आहे. अनेक देवतांच्या सुंदर मूर्तीची मंदिरे आहेत .सभागृहात इतिहासकालीन दृश्यांची तैलचित्रे रंगवलेली आहेत. प्रवेशद्वार चार पूर्णाकृती दगडांवर उभारलेले आहेत .

जुना राजवाडा - हा वाडा होळकर घराण्याचा असून सात मजली आहे.

मल्हारी मार्तंड मंदिर - शिवलिंग, मध्यभागी गणेशमूर्ती व नटराजमूर्ती येथे विराजमान आहेत. येथे पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांची मूर्ती आहे. होळकरांच्या राजघराण्याचे तपशील असलेले फलक येथे आहेत.

इंदूरची बिजासन देवी - वैष्णोदेवीप्रमाणे येथेही देवी पाषाणातील पिंडरूपात आहे. मंदिराच्या पुजार्‍यांच्या मते, या पिंडी स्वयंभू आहेत. त्या येथे कधीपासून आहेत, याची नेमकी माहिती कुणाकडेच नाही. आम्हीच अनेक वर्षांपासून त्यांची पूजा करत आहोत, असे पूजारी सांगतात.

लालबाग महाल - हा खूप मोठ्या विस्ताराचा राजवाडा आहे.पण बाहेरून अतिशय सामान्य अशी वास्तू वाटते. आता होळकर घराण्यातील कोणीही व्यक्ती तेथे राहत नाही .शेवटच्या वंशज (उषा राजे मल्होत्रा)विवाहानंतर मुंबईला १९६० च्या सुमारास स्थायिक झाल्या .त्यांनतर महालाची देखभाल पुरातन तत्व विभागाकडे आली आहे .

गोमतगिरी - जैन तीर्थक्षेत्र आहे. हे स्थान स्वच्छ, सुबक आणि सुंदर आहे. येथील भव्य फरसबंद आवारात बाहुबलीची विशाल मूर्ती आहे.

नखराली ढाणी - इंदूर ते महू रस्त्यावर राऊमध्ये १९९५ पासून वसलेले, एक संस्कृती-ग्राम-निकेतन आहे. येथे प्रवेश करण्यासाठी शुल्क आहे. मात्र त्यात भोजनही समाविष्ट आहे. येथे राहण्याचीही व्यवस्था आहे.

अन्नपूर्णा मंदिर - येथे प्रशस्त वेदपाठशाळा (वेदविद्यापीठ) वेदमंदिर सभागृह आहे. येथे मूर्तिरूप वेद आहेत. येथील अन्नपूर्णा देवीची यात्रा त्र्यंबकेश्वर येथे जाते. ह्या मंदिराची बांधणी मथुरेच्या मीनाक्षी मंदिरासारखी आहे. प्रवेशद्वारात चार पूर्णाकृती हत्तिया आहेत व द्वार प्लास्टरचे आहे दगडाचे नाही. मंदिरात अन्नपूर्णादेवीची मूर्ती आहे व इतर काही छोटी मंदिरे आहेत .

काच मंदिर - संपूर्ण इमारत बाहेरच्या बाजूला रस्त्यावरून( आत येण्याच्या भाग सोडून)प्रवेशद्वारापासून आत सर्वत्र रंगीत काचांच्या तुकड्यांची बांधलेली आहे. हुकूमचंद शहा या गृहस्थाने ती बांधली आहे. यात भिंतीवर, छतावर मूर्ती आहेत. त्यातून महाविराच्या जैन धर्मातील दृश्ये आहेत. चित्रात बारकावे स्पष्ट दिसतात. (फोटो काढायला परवानगी नाही )ही वास्तू गावातच भर वस्तीत आहे.

छत्री - खान नदीच्या काठावर होळकर घराण्यातील व्यक्तींच्या समाध्या येथे बांधल्या आहेत.मराठी वास्तुकलेचा यात उत्कृष्ठ नमुना बघायलामिळतो..

क्लाथ मार्केट - खुद्द इंदूरमध्ये सुती कपडे, साडया अतिशय स्वस्त आणि विपुल प्रमाणात मिळतात. त्यामुळे जाताना एक मोठी रिकामी पिशवी घेऊन जाणं सोयीस्कर.

इंदूरचे महाराष्ट्र मंडळ व त्यांचे ग्रंथालय

बाकी गावात पाहण्याजोगी एक-दोन मंदिरं आहेत. मांडू तिथून जवळ आहे. मांडूला रात्रीची वस्ती केल्यास किल्ला छान फिरून होतो. मांडूला शक्यतो पावसाळ्यानंतर, हिवाळ्यात जावं. तिथला उन्हाळा सहन होण्याजोगा नसतो. इंदूरपासून तासाभराच्या अंतरावर कुमार गंधर्वाचं देवास आहे. जमल्यास तिथे चक्कर मारावी. जवळ उज्जनला महांकाळेश्वराचं मंदिर आहे. ते बारा ज्योतिर्लिगांपैकी एक आहे. मंदिर वेगळ्याच धाटणीचं, नक्की पाहण्याजोगं आहे.
महाराष्ट्राबाहेरचं मराठी जग पाहायचं असेल तर इंदूरला नक्की भेट द्या.

इंदूरची बिजासन देवी

Mon, 10 Aug 2015 15:29:00 +0530

या देवी सर्वभूतेषु माँ शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तयै नमस्तयै नमस्तयै नमो नम:।।

संपूर्ण देशात सध्या चैत्र नवरात्र साजरे केले जात आहे. देवीच्या मंदिरात भाविकांच्या लांबच लांब रांगा आहेत. धर्मयात्रेत या वेळी आम्ही आपल्याला इंदूरच्या बिजासन देवीचे दर्शन घडवित आहोत. मंदिरात चैत्र नवरात्रातील 9 दिवस रोज शतचंडी महायज्ञ होत आहे. त्याचे दर्शन घेण्यासाठी पहाटेपासूनच भाविकांची गर्दी होत आहे.

मंदिरात देवीच्या पाषाण मूर्ती आहेत. वैष्णोदेवीप्रमाणे येथेही देवी पाषाणातील पिंडरूपात आहे. मंदिराच्या पुजार्‍यांच्या मते, या पिंडी स्वयंभू आहेत. त्या येथे कधीपासून आहेत, याची नेमकी माहिती कुणाकडेच नाही. आम्हीच अनेक वर्षांपासून त्यांची पूजा करत आहोत, असे पूजारी सांगतात.

आधी ही टेकडी होळकरांच्या राज्यात होती. एकदा शिकारीसाठी आलेले असताना राजघराण्यातील लोकांची दृष्टी ह्या मंदिरावर पडली. त्यानंतर मग सन 1920 मध्ये येथे पक्के मंदिर बांधण्यात आले. तेव्हापासून आजपर्यंत येथे भाविकांची अपार गर्दी असते. येथे केलेले नवस पूर्ण होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. मंदिराच्या प्रांगणात एक तलाव आहे. या तलावात मोठ्या प्रमाणात मासे आहेत. या माशांना अन्न घातले तर पुण्य प्राप्त होऊन सर्व मनोरथ पूर्ण होतात, असे भाविक मानतात.

मंदिरात प्रत्येक नवरात्रीला यात्रा भरते. टेकडीवरून बघितल्यावर इंदूर शहराचे नयनरम्य दृश्य दिसते. मंदिरच्या जवळच गोम्मटगिरी आणि हिंकारगिरी नावाचे जैनांचे पवित्र स्थळ आहे. येथे दरवर्षी चातुर्मासात जैन मुनी येतात.

कसे पोहचाल ?
इंदूर मध्यप्रदेशची औद्योगिक राजधानी आहे. मुंबई-आग्रा महामार्ग इंदूरमधूनच जातो. देशाच्या कुठल्याही भागातून येथे रस्ता, रेल्वे किंवा हवाई मार्गे पोहचता येते. हे मंदिर इंदूर विमानतळापासून फक्त 2 मिनिटांच्या अंतरावर आहे.

माळव्यातली मराठी

Mon, 10 Aug 2015 14:42:00 +0530

महाराष्ट्रात मराठी भाषा आणि संस्कृती टिकविण्याचे आटोकाट प्रयत्न सुरू आहेत. पण महाराष्ट्राबाहेर रहाणाऱ्या तिथल्या 'परप्रांतीय' मराठी मंडळींनी मात्र अनेक वर्षांपासून आपली भाषा आणि संस्कृती टिकवली आहे. इंदूर हे तर मराठी भाषकांचे एक मोठे केंद्र. येथे मराठी भाषा आणि संस्कृतीची काय स्थिती आहे, ते जाणून घेऊया इंदूरकर मराठी भाषकाच्या शब्दांत......

मी इंदौर शहरातली. तसे मराठीत या शहराला इंदूर म्हणतात. पण खरं म्हणजे मला भाषाप्रमाणे कोणत्याही शहराच्या नावात बदल करणे हे काही जमत नाही.

थोरल्या बाजीरावांनी उत्तर दिग्विजयासाठी नर्मदा ओलांडली आणि या मध्य भारतात मराठी लोक पसरले. पुढे इंदूर होळकरांच्या ताब्यात गेले आणि त्यांनी महाराष्ट्रातून बर्‍याच मराठी कुटुंबांना इथे आणले. सहाजिकच मराठी टक्का या शहरात मोठा आहे. मराठी लोकवस्ती किमान 30 टक्के तरी असावी.

पूर्वी हे प्रमाण निम्म्यापेक्षा जास्त होते, असे म्हणतात. पण इंदूरच्या समृद्धीमुळे बाहेरून येथे खूप लोक आले. त्यामुळे येथेही मराठी टक्का कमी झाला. येथील रामबाग हा येथील जुना मराठी इलाका. होळकरांचा जुना राजवाडा गावाच्या अगदी मध्यवर्ती भागात आहे. तेथे लागूनच रामबाग आहे. या भागात वाडे बरेच होते. आता वाडे पाडून इमारती बांधल्या जाऊ लागल्या आणि मुंबईतील मराठी माणूस जसा उपनगरात गेला अगदी तशीच स्थिती येथील मराठी मंडळींचीही झाली. त्यामुळे आता नारायण बाग या भागात काही मराठी मंडळी रहातात. बाकी लोकमान्य नगर, राजेंद्र नगर, सहदेव नगर, टिळकनगर या भागांमध्ये मराठी मंडळी रहायला गेली आहेत. या भागात गेल्यास कानावर मराठी पडू लागते.

इथे असेही म्हणतात, की इथल्या प्रत्येक सार्वजनिक स्थळावर म्हणजे घरातून बाहेर पडल्यावर अशी जागा सापडणार नाही जिथे मराठी माणूसे नसेल. इथे मराठी लोक रहातात हे लक्षात येण्याचा आणखी एक निकष म्हणजे कुठेही उभे राहिलं तरी ऐकू येणारे ‘इंदौरच्या मराठी’तील संभाषण. आपल्या समोरची व्यक्ती आपल्या बरोबर असलेल्या माणसांची मराठी काहीतरी संभाषण करताना आढळणे ही इथे ‘आम’ बात आहे. इथले मराठी लोक मराठी माणसांशी मराठीतचं बोलतात. पण हे सर्वांना लागू पडतं असं म्हणणेही चुकीचं ठरेल. कारण येथे आपसात मराठी संभाषण करणारे देखील आपोआप एका वर्गात वाटले गेले आहे. उदा. सध्याची तरूण पिढी घरात मोठ्यांशी मराठीत बोलत असली तरी भाऊ- बहीणींशी मराठीतचं बोलतं असतील याची खात्री देता येत नाही. कारण स्पष्ट आहे, शिक्षणातील भाषेचा म्हणजे हिंदी, इंग्रजीचा मातृभाषेवर ताबा झाला आहे. तरीही मराठी मेली नाहीये. आजही घरोघरी एखाद्या लहान पोराच्या तोंडून तुम्हाला प्रथम मराठी शब्दचं बाहेर पडताना ऐकू येतील. त्या शिवाय दोन मराठी माणसांमध्ये एखादा स्थानिक हिंदी भाषक घुसला की ही टिप्पणी ऐकायला मिळेलच, ‘बस अब दो मराठी लोग मिल गये अब तो मराठी मी ही बात करते बैठेंगें।

आपली भाषा, संस्कृती जिंवत ठेवण्यासाठी काही संघटनांचे प्रतत्न चालूच असतात. ज्यात नियमित नाटकं, चित्रपट, गाणी, कीर्तन, अभंग व इतर काही कार्यक्रम आयोजित करण्यात येतात. या कार्यक्रमांमध्ये ही मोठ्या प्रमाणात लोकं आपली उपस्थिती नोंदवतात. महाराष्ट्रातील लोक जेवढ्या आव़डीने अशा कार्यक्रमांना जातात, तेवढे प्रमाण इथे नसेल, पण तरीही हे प्रमाण लक्षणीय आहे.

इथल्या हिंदीची जशी वेगळी चव तशीच मराठीचीही आहे. माळव्यातील मराठी बोली भन्नाट आहे. येथील लोकांच्या मराठी बोलण्यात हिंदी शब्द येणं ही 'आम' बात आहे. येथे लोक छान किंवा मजेत नसतात, तर 'बढिया' असतात. इंदूरमध्ये मराठी भागात पत्ता शोधत असताना 'थोडं पुढे जाऊन डावीकडे 'मुडा' असं ऐकू आलं नाही तर आश्चर्य वाटू देऊ नका. एकारान्ती क्रियापदांची इंदूरी आवृत्ती खाशी आहे. म्हणजे जाईल्ले, करील्ल्ये खाईल्ल्ये, अशी क्रियापदे नीट लक्ष देऊन ऐकली तर ऐकू येतात. जाशील ना, करशील ना या प्रकारच्या अंत्य शब्दांचा वळणदार पण छान वाटणारा उच्चारही येथील लोक करतात. इथल्या मराठी बोलीने हिंदी ताल धरला आहे. म्हणजे नहीं करेंगेच्या तालावर 'नाही करणार' असं म्हटलं जातं. असंच नाही आहेचं, आहे नाही होतं. वास्तविक हे इथे लिहिण्यापेक्षा ते ऐकण्यात मजा आहे.

या मराठीला मुंबई, पुण्याचे लोक धेडगुजरी असं म्हणतात. पण ते चुकीचं आहे. इथल्या मराठीवर हिंदीचा प्रभाव अपरिहार्य आहे. उलट अनेक मराठी कुटुंबाच्या पिढ्या येथे जाऊनही ती मराठी बोलतात, हे विशेष आहे. हिंदीच्या आधाराने का होईना पण मराठी टिकून आहे. इथले मराठी लोक साहित्यातही पुष्कळ आहे. त्यांच्या मराठी लेखनातही हिंदी शब्द असतात. भाषकदृष्ट्या आपल्याला ती चुक दिसेल. पण माझ्या मते हे लोक मराठीत साहित्य निर्मिती करतात हे जास्त महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्रात मराठी विविध पदरी असताना इंदूरमध्ये ती वेगळे रूप घेऊन जिवंत आहे.

मराठी मंडळी कुठेही गेली तरी त्यांचे काही गुण अगदी सारखे आहेत. त्यामुळे येथील मराठी मंडळीही प्रामुख्याने नोकरी क्षेत्रात आहेत. येथील कुठल्याही शाळेत गेल्यास किमान चाळीस ते पन्नास टक्के शिक्षक वर्ग मराठी आहे. कॉलेजांमध्येही तीच परिस्थिती. डॉक्टर मंडळीतही मराठी लोकांचे प्रमाण बरेच आहे. याशिवाय इतर खासगी सेवा क्षेत्रातही मराठी लोक बरेच आहेत. त्यामुळे बाहेर पडल्यानंतर मराठी ऐकू येणे ही नवलाची बाब रहात नाही. (इतर हिंदी भाषक क्षेत्रात असे वाटू शकते.) त्यातच मराठी माणसांचे आणखी एक क्वालिफिकेशन म्हणजे प्रामाणिकपणा. त्यामुळे नोकरी देणाऱ्यापुढे मराठी, पंजाबी, राजस्थानी, बिहारी वा इतर कुठलाही हिंदी भाषक आल्यास तो प्राधान्य मराठी माणसालाच देतो. कारण तो प्रामाणिक असतो. आपलं काम भले आणि आपण भले असा त्याचा एटिट्यूड असतो. आणि आपल्याकडून शिकून दुसरीकडे जाऊन स्वतःचा उद्योग सुरू करेल अशी सुतराम शक्यता नसते. थोडक्यात येथील मराठी माणूस हा अपवाद वगळता नोकरदारच आहे.

आणि मुंबईत उत्तर भारतीयांविरोधात झालेल्या आंदोलन येथील लोकांसाठी मात्र चर्चेतील विषय सोडून याहून जास्त महत्वाचा असेल मला तरी वाटतं नाही. याबद्दल एखाद्या महाराष्ट्रातील माणासाला जेवढा ‘जुडाव’ असेल तेवढा येथे जन्माला आलेल्या माणसाला असेल असे जाणवतं नाही.

अमंगलांचे होते मंगल - मंगलनाथ

Mon, 03 Aug 2015 18:01:00 +0530

धार्मिक यात्रा या सदरात आज आपण उज्जैन येथील मंगलनाथ मंद‍िराची माहिती घेणार आहोत. मध्यप्रदेशाची धार्मिक राजधानी म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या उज्जैन येथे हे मंदिर आहे.

याशिवाय उज्जैन मंगळाची जननी म्हणूनही ओळखले जाते. कुंडल‍ीत मंगळ असलेल्या व्यक्ती शांती आणि पूजा करण्यासाठी येथे येतात. देशात मंगलनाथाची अनेक मंदिरे आहेत. परंतु, उज्जैन त्यांचे जन्मस्थळ असल्यामुळे येथे केलेली पूजा विशेष महत्त्वाची असते.

हे अति प्राचीन मंदिर असून शिंदे घराण्याने याची पुनर्स्थापना केली होती. भगवान महाकालेश्वराची नगरी म्हणूनही उज्जैन ओळखले जाते. भगवान मंगलनाथाच्या शिवरूपी प्रतिमेचे पूजन करण्यासाठी प्रत्येक मंगळवारी भक्तांची रांग लागलेली असते. मंगळ ग्रहाचा जन्म कसा झाला याची कहाणी अशा प्रकारे आहे.

Shruti

अंधकासुर नावाच्या राक्षसाच्या रक्तापासून अनेक राक्षस जन्म घेतील असे वरदान भगवान शिवाने त्याला दिले होते. शंकराचे वरदान मिळाल्यानंतर अंधकासुराने अवंतिकेत धुमाकूळ घालण्यास सुरवात केली.

त्याच्या त्रासाला कंटाळून लोकांनी शंकराची प्रार्थना केली. तेव्हा शंकराने स्वत: अंधकासुराशी युद्ध केले.

Shruti

दोघांत घनघोर युद्ध चालू असताना शंकराच्या अंगातून घामाच्या धारा वाहू लागल्या. घामाच्या गरम धारांमुळे उज्जैनला तडा गेला आणि ते विभक्त झाले. यामधून मंगळ ग्रहाचा जन्म झाला. शंकराने अंधकासुराचा संहार केला आणि त्याच्या रक्ताच्या थेंबाला मंगळ ग्रहाने आपल्यामध्ये सामावून घेतल्यामुळे मंगळ भूमी लाल रंगाची आहे असे स्कंद पुराणात सांगितले आहे.

Shruti

या मंदिरातील आरती सकाळी सहा वाजता सुरू होते. आरती संपल्यानंतर प्रसादासाठी परिसरातील पोपट मोठ्या प्रमाणात जमा होतात. प्रसाद मिळेपर्यंत तिथेच घिरट्या घालत राहतात. प्रसाद देण्यासाठी थोडासा उशीर झाला तरी ते किलकिलाट करतात, असे पुजारी निरंजन भारती यांनी सांगितले.

पक्ष्यांच्या रूपात स्वत: मंगलनाथ प्रसाद खाण्यासाठी येतात अशी श्रद्धा आहे. मंगळ ग्रहाला मूलत: मेष आणि वृश्चिक राशीचा स्वामी मानले जाते. मंगळ ग्रह असलेल्या व्यक्ती मंगळ शांती विशेष पूजा करण्यासाठी येथे येतात. मार्चमध्ये येणार्‍या अंगारकी चतुर्थीला मंगलनाथाची विशेष पूजा केली जाते. यादिवशी विशेष यज्ञ केला जातो. यावेळी मंगळ ग्रह शांतीसाठी दूर-दूरचे लोक उज्जैनला येतात.

Shruti

मंगलनाथ मंदिरात पूजा केल्यानंतर कुंडलीत उग्ररूप धारण केलेला मंगळ शांत होतो अशी श्रद्धा असल्याने प्रत्येक वर्षी हजारो नवदांपत्य मंगळदोष शांती पूजा करण्यासाठी येतात.

उज्जैनला कधी जावे- मंगलनाथ मंदिरात प्रत्येक मंगळवारी भक्तांची रांग लागलेली असते. परंतु, अंगारकी चतुर्थीच्या दिवशी भव्य देखावा असतो. आपण आपल्या सवडीनुसार कधीही येऊ शकता. येथे प्रत्येक मंगळवारी विशेष पूजा-अर्चना चालू असते.

उज्जैनला कसे जावे-

रस्ता मार्ग - उज्जैन-आग्रा-कोटा-जयपुर मार्गे, उज्जैन-बदनावर-रतलाम-चितोडमार्गे, उज्जैन-मक्सी-शाजापुर-ग्वालियर-दिल्ली मार्गे, उज्जैन-देवास-भोपाळ मार्गे, उज्जैन-धुळे-नाशिक-मुंबईमार्गे.

Shruti

रेल्वे मार्ग- उज्जैनपासून मक्सी-भोपाळ मार्गे (दिल्ली-नागपुर रेल्वे ), उज्जैन-नागदा-रतलाम मार्गे (मुंबई-दिल्ली रेल्वे), उज्जैन-इंदुर मार्गे (मीटरगेज खांडवा रेल्वे), उज्जैन-मक्सी-ग्वालियर-दिल्ली मार्गे

हवाईमार्ग- उज्जैनपासून इंदूर विमानतळ 65 किलोमीटरवर आहे.

राहण्याची व्यवस्था- उज्जैनमध्ये चांगल्या हॉटेलापासून सर्वांना परवडेल अशा धर्मशाळा आहेत. तसेच महाकाल समितीच्या चांगल्या धर्मशाळा आहेत. धर्मशाळेत वातानुकूलित, साध्या खोल्या आणि हॉल उपलब्ध आहेत.

शिवशंभोचे 'महाकाल'रूप

Tue, 17 Feb 2015 12:35:00 +0530

उज्जैनचे महाकाल मंदिर हे शंकराच्या बारा ज्योर्तिर्लिंगांपैकी एक आहे. हे एकमेव दक्षिणमु्‍खी शिवलिंग आहे. तांत्रिक-मांत्रिकांसाठीही हे मंदिर खूप महत्त्वाचे मानले जाते. श्री महाकाल मंदिराची प्रशंसा महाभारतकालीन वेद व्यासांपासून कालिदास, बाणभट्ट आणि राजा भोज यांनीही केली आहे.

येथील मंदिराची निर्मिती अकराव्या शतकात झाली. त्यानंतर जवळपास 140 वर्षानंतर दिल्लीचा सुलतान इल्तुतमिशाने उज्जैनवर आक्रमण करून हे मंदिर उध्वस्त केले. सध्याचे मंदिर मराठाकालीन आहे. या मंदिराचा जीर्णोद्धार अडीचशे वर्षांपूर्वी शिंदे घराण्याचे दिवाण बाबा रामचंद्र शेणवी यांनी केला होता.

येथे शिवलिंग स्थापन होण्यासंदर्भात अनेक अख्यायिका सांगितल्या जातात. ''दूषण नावाच्या राक्षसाच्या अत्याचाराला उज्जैनवासीय वैतागले होते. त्यांनी संरक्षणासाठी शंकराची आराधना केली. शंकर प्रसन्न झाले. ज्योतिच्या रूपात प्रकट होऊन त्यांनी दूषण राक्षसाचा संहार केला. भक्तांच्या आग्रहानंतर लिंगाच्या रूपात ते उज्जैनमध्ये स्थायिक झाले.'' अशी कथा ‍शिवपुराणात आहे.

Shruti

येथील शिवलिंग जगा‍तील एकमेव असे शिवलिंग आहे जेथे भस्माआरती केली जाते. ही भस्मारती म्हणजे अलौकीक सोहळा असतो. पहाटे चार वाजल्यापासून सहा वाजेपर्यंत वैदिक मंत्र, स्तोत्रपठण, वाद्य यंत्र, शंख, डमरू आणि घंटानादात ही भस्मारती केली जाते. बम-बम भोलेच्या जयघोषात ही आरती आपले अंतर्मन जागृत करते. या आरतीमध्ये सहभागी होण्यासाठी सर्व जाती धर्माचे लोक उत्सुक असतात.

भस्मारतीवेळी पूजा करण्यासाठी साधे वस्त्र धारण करून गाभार्‍यात जाण्याची परवानगी नाही. पुरूषांसाठी रेशमी वस्त्र आणि महिलांना साड‍ी परिधान केल्यानंतरच गाभार्‍यात प्रवेश दिला जातो. मुख्य आरतीत केवळ पुरूषच सहभागी होतात. यावेळी स्त्रियांना प्रवेश दिला जात नाही. गाभार्‍याबाहेर तयार केलेल्या नंदी हॉलमध्ये भक्त या भस्मारतीचा आनंद घेऊ शकतात.

''पूर्वी येथे मृतदेहाला जाळल्यानंतर उरलेल्या राखेने (चिताभस्म) भोलेनाथाला सजविले जात असे. परंतु, एकदा मृतदेहाची ताजी राख (चिताभस्म) मिळाली नाही. त्यावेळी पुजार्‍याने आपल्या जिवंत पुत्राला अग्निच्या हवाली करून दिले आणि बालकाच्या चिताभस्माने शंकराला सजविले होते. तेव्हापासून येथे मृतदेहाच्या चिताभस्माऐवजी गायीच्या शेणाने तयार केलेल्या भस्मापासून भगवान शिवाला सजविले जाते.'', अशी दंतकथा आहे.

Shruti

महाकाल मंदिरात शिवरात्र आणि श्रावणी सोमवारच्या दिवशी लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात. श्रावणाच्या प्रत्येक सोमवारी उज्जैनचा राजा महाकाल आपल्या जनतेची परिस्थिती जाणून घेण्यासाठी शहरात फिरायला निघतो, अशी समजूत आहे. या दिवशी भगवान शिवाचे मुखवटे पालखीत ठेवून मिरवणूक काढली जाते. शेवटच्या श्रावण सोमवारी महाकालची शाही मिरवणूक काढली जाते. यामध्ये हजारोच्या संख्येने लोक सहभाग घेतात. सगळीकडे महाकालचा जयघोष चाललेला असतो.

''उज्जैनचा एकच राजा आहे, तो म्हणजे महाकाल' असे पूर्वी सांगितले जात असे. यामुळे उज्जैनच्या सीमेमध्ये कोणताही राजा-महाराजा रात्री थांबत नसे, असेही बोलले जाते. म्हणूनच उज्जैनवर शिंदे घराण्याचे राज्य होते, तेव्हाही रात्र काढण्यासाठी त्यांनी आपला राजवाडा शहराच्या सीमेबाहेर बांधला होता, अशी दंतकथा आहे.

आरतीचा वेळ- श्री महाकाल मंदिराचे दरवाजे पहाटे चार वाजता उघडतात. ही वेळ भस्मारतीचा असून ती सकाळी सहा वाजेपर्यंत चालते. सकाळी साडेसात ते आठ वाजून पंधरा मिनिटांपर्यंत नैवेद्य आरती चालते. संध्याकाळी पाचपासून जलाभिषेक बंद होतो. संध्याकाळी साडेसहा ते सात वाजेपर्यंत सायंआरती आणि रात्री साडेदहा वाजता शयन आरती असते. रात्री अकरा वाजता मंदिराचे दरवाजे बंद केले जातात. (उन्हाळ्याच्या दिवसात नैवेद्य आरती सकाळी सात ते पाऊणे आठ वाजेपर्यंत आणि सायं आरती सात ते साडेसात वाजेपर्यंत असते.)

Shruti

उज्जैनला जाण्यास योग्य काळ- वर्षभर महाकाल मंदिरात भक्तांची रांग लागलेली असते, परंतु शिवरात्र आणि श्रावण महिन्यात या नगरीचे रूप निराळेच असते. सगळीकडे गर्दी असते. रस्त्यावर खांद्यावर कावड घेतलेले लोक नजरेस पडतात. संपूर्ण शहर शिवभक्तीत मग्न झालेले असते. श्रावणात येथे श्रावण महोत्सव होतो.

कसे जावे- रस्त्याने- उज्जैन-आग्रा-कोटा-जयपूरमार्गे, उज्जैन-बदनावर-रतलाम-चितोडमार्गे, उज्जैन-मक्सी-शाजापूर-ग्वालियर-दिल्लीमार्गे, उज्जैन-देवास-भोपाळमार्गे, उज्जैन-धुळे-नाशिक-मुंबईमार्गे.

रेल्वे मार्ग- उज्जैनहून मक्सी-भोपाळ मार्गे (दिल्ली-नागपूर रेल्वे मार्ग), उज्जैन-नागदा-रतलाम मार्गे (मुंबई-दिल्ली रेल्वेमार्ग), उज्जैन-इंदूरमार्गे ( मीटरगेजने खांडवा रेल्वेमार्ग), उज्जैन-मक्सी-ग्वालियर-दिल्लीमार्गे.

Shruti

हवाई मार्ग- उज्जैनपासून इंदूर विमानतळ जवळपास 65 किलोमीटरवर आहे.

राहण्याची व्यवस्था- उज्जैनमध्ये चांगल्या हॉटेलपासून सर्वसामान्यांना परवडेल अशा धर्मशाळा आहेत. तसेच महाकाल समितीची महाकाल आणि हरसिद्धी मंदिराजवळ धर्मशाळा आहेत. या धर्मशाळेत वातानुकूलित, साध्या खोल्या आणि हॉलही उपलब्ध आहेत.

शिवशंकराचे निवासस्थान- कैलास

Tue, 17 Feb 2015 12:34:00 +0530

भारतीय अध्यात्मात कैलास पर्वताचे स्थान अद्वितीय आहे. भगवान शंकराचे निवासस्थान म्हणून त्याची पौराणिक महती तर आहेच, पण अध्यात्म आणि दर्शनशास्त्रातही या पर्वताचे महत्त्व अलौकीक आहे. म्हणूनच तप, तपश्चर्या यासंदर्भात कैलास पर्वताचे उल्लेख वारंवार येत असतात. त्याच्या पवित्र स्थानामुळेच त्याच्याभोवती एक गूढ पण अध्यात्मिक वलयही आहे. कदाचित त्यामुळेच या पर्वताची यात्रा हा अतिशय दिव्य व तितकाच पवित्र अनुभव ठरतो.

कैलास पर्वतावर प्रकाश व ध्वनी यांचा संगम होऊन त्यातून ‘ॐ’ च्या आवाजाची निर्मिती होते, असे मानले जाते. भारतीय अध्यात्मात, दर्शनशास्र्त्रात या पर्वातचे स्थान ह्रदयाच्या जागी आहे. कल्पवृक्षाची कल्पना जी पुराणात आहे, तो येथेच असल्याचे मानण्यात येते. या पर्वताच्या चारही दिशांना चार रत्नांची नावे आहेत. उत्तर बाजू ही सोन्याची आहे. ऐश्वर्य ज्याच्या पायी लोळण घेते त्या कुबेराची राजधानीही कैलासावर असल्याचे मानले जाते. विष्णूच्या पायातून निघालेली गंगा कैलासावर अभिषेक करते आणि येथे शिवशंकर तिला आपल्या जटेत धारण करतात. त्यातूनच गंगा पुढे वाहत जाते.

कैलासाचे स्थान केवळ हिंदूधर्मियांसाठीच महत्त्वाचे आहे, असे नव्हे, तर इतर धर्मातही त्याला तेवढेच मह्त्व आहे. कैलासावरच बुद्धाचे डेमचौक हे रूप बौद्धधर्मियांसाठी तेवढेच पवित्र आहे. बुद्धाच्या या रूपाला धर्मपाल असेही संबोधतात. येथे आल्यानंतर निर्वाणाची प्राप्ती होते, अशी त्यांची श्रद्धा आहे. त्याचवेळी जैन धर्माच्या पहिल्या तीर्थंकरानेही येथेच निर्वाणानुभव घेतला. गुरू नानक यांनीही निर्वाणासाठी कैलासाला येणेच पसंत केले होते, असे काहींचे म्हणणे आहे.

मानसरोवरामुळे कैलास पर्वताचे अध्यात्मिक महत्त्व खूपच वाढले आहे. विलक्षण सौंदर्य आणि उच्च कोटीचा धार्मिक, पवित्र भाव येथे आल्यानंतर निर्माण होतो. मनोव्याधी झडून जातात. सर्व शरीर व मनात असा एक भाव निर्माण होतो, जो आपण कधीही अनुभवलेला नसतो. कैलासाचे महत्त्व वारंवार सांगितले जाते ते कदाचित यामुळेच असावे.

मानसरोवर दर्शन-

राजा मानधाता यांनी मानसरोवर शोधून काढले असे मानले जाते. त्यांनी या सरोवराच्या किनाऱ्यावर बसून तपस्या केली होती. या सरोवरात असा एक औषधी वृक्ष आहे, ज्यामुळे सर्व प्रकारच्या शारीरिक व मानसिक रोगांवर उपचार करता येतो, असे बौद्ध धर्मियांचे म्हणणे आहे.

येथे जाण्यासाठी काही बाबींकडे मात्र लक्ष द्यावे लागते. या स्थानाची उंची साडेतीन हजार मीटरहून अधिक आहे. त्यामुळे ऑक्सिजन कमी आहे. परिणामी डोके दुखणे, श्वास घेण्यात अडचण, कसेनुसे वाटणे याचा अनुभव येऊ शकतो.

कैलास मानसरोवर येथे कसे जावे-
१. भारतातून रस्ता मार्गे- भारत सरकारतर्फे रस्तामार्गे या यात्रेचे आयोजन केले जाते. येथे पोहोचण्यासाठी २५-३० दिवस लागतात. त्यासाठी आगाऊ बुकींगही होते. ठरावीक संख्येतच लोकांना नेले जाते. त्याची निवड परराष्ट्र मंत्रालयातर्फे केली जाते.

२. हवाई मार्ग- काठमांडू येथे विमानाने जाऊन तेथून रस्तामार्गे मानसरोवर येथे जाता येते.

३. कैलासापर्यंत हेलिकॉप्टरनेही जाता येते. काठमांडूहून नेपालगंज व तेथून सिमीकोट येथे जाता येथे. तेथून हिलसापर्यंत हेलिकॉप्टरने जावे लागते. मानसरोवरापर्यंत जाण्यासाठी लॅंडक्रूझरचाही वापर करू शकता.

४. काठमांडूहून ल्हासा येथे चायना एअरची हवाई सेवा उपलब्ध आहे. तेथून तिबेटच्या शिंगोटे,ग्यांतसे, लहात्से, प्रयांग येथे जाऊन मानसरोवराला जाता येते.

ओम त्र्यंबकम यजामहे...

Tue, 17 Feb 2015 12:20:00 +0530

Shruti

शंकराच्या बारा ज्योतिर्लिंगांमध्ये त्र्यंबकेश्वरचा समावेश होतो. दक्षिणेची काशी मानले जाणार्‍या नाशिकपासून हे ज्योतिर्लिंग 35 किलोमीटरवर आहे. ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातही त्र्यंबकम गौतमी तटे असे म्हणून त्र्यंबकेश्वराचा उल्लेख केला आहे.त्र्यंबकेश्वर ब्रह्मगिरी या पर्वताच्या पायथ्याशी वसले आहे. हा पर्वत म्हणजे शिवाचे एक रूप मानले जाते. याच पर्वतावर पवित्र गोदावरी नदी उगम पावते.

गावात पाऊल ठेवताच मन आपोआप शिवमय होऊन जाते. उतरल्यानंतर लांबूनच मंदिराचा कळस दिसू लागतो. त्या दिशेने चालून गेले की मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार दिसू लागते. महामृत्युंजय मंत्राच्या आवाजाने मनातही सात्विक भाव उत्पन्न होतात. या मंदिराची इमारत सिंधू-आर्य शैलीचा उत्तम नमूना आहे. मंदिराच्या सभोवताली दगडी भिंतींचा मजबूत कोट आहे. या कोटाच्या आत हे मंदिर वसले आहे. वैशिष्ट्यपूर्ण बांधणीचे हे मंदिर नानासाहेब पेशवे यांनी १७५५ ते १७८६ या काळात बांधले. मंदिर बांधायला तब्ब्ल 31 वर्षे लागली. त्यासाठी सोळा लाख रूपये खर्च आला.

मुख्य प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यानंतर समोर

Shruti

मंदिर दिसते. मुख्य मंदिराच्या समोर नंदीचे स्वतंत्र मंदिर आहे. या नंदीच्या शिंगातून पाहिल्यानंतरही शिवलिंगाचे दर्शन होते. तेथून मुख्य मंदिरात जाण्याचा रिवाज आहे. मुख्य मंदिरात आल्यानंतर गर्भगृहातूनच शिवलिंगाचे दर्शन घ्यावे लागते. गाभाऱ्यात जाता येत नाही. येथे शिवलिंगाच्या ठिकाणी एक खड्डा आहे. त्यात एक एक इंचाची छोटी छोटी तीन लिंगे आहेत. त्यांना ब्रह्मा विष्णू महेश असे मानले जाते.

पहाटेच्या वेळी होणाऱ्या पूजेनंतर त्यावर चांदीचा पंचमुखी मुकूट चढविला जातो. त्र्यंबकेश्वर गौतम ऋषींच्या पदस्पर्शाने पावन झाले आहे. प्राचीन काळी गोहत्येचे पाप लागल्याने त्यातून मुक्ती मिळविण्यासाठी गौतम ऋषींनी येथेच तपश्चर्या केली होती. गंगेला येथे प्रवाहित करावे असा वर त्यांनी शंकराकडे मागितला. शंकराने तथास्तू म्हटले आणि येथे गंगा अर्थात गोदावरी अवतरली. अशी दंतकथा सांगीतली जाते.

Shruti

गोदावरीच्या उगमाबरोबरच गौतम ऋषींच्या विनंतीनुसार शंकराने येथे कायमचा वास करण्याचे मान्य केले. शंकराचे एक रूप त्रिनेत्र आहे. या त्रिनेत्राने येथे रहाण्याचे मान्य केले म्हणून त्र्यंबकेश्वर (तीन नेत्रांचा ईश्वर) असे नाव पडले. उज्जैन आणि ओंकारेश्वराप्रमाणेच त्र्यंबकेश्वरला गावचा राजा मानण्यात येते. त्यामुळे प्रत्येक सोमवारी प्रजेची हालहवाल पाहण्यासाठी त्र्यंबकेश्वराची स्वारी नगर भ्रमणासाठी निघते.

अर्थात पालखीतून त्र्यंबकेश्वराचा पंचमुखी सोन्याचा मुखवटा मिरवत ठरवलेल्या मार्गाने कुशावर्त या येथील पवित्र तीर्थावर नेला जातो. तेथे मुखवट्याला स्नान घातले जाते. त्यानंतर मुखवटा परत मंदिरात नेण्यात येतो. त्याला हिरेजडीत सुवर्णाचा मुकूट चढविण्यात येतो. ही पालखी पाहणे हा अतिशय पवित्र आणि अलौकीक अनुभव आहे.

कुशावर्त या पवित्र तीर्थाची कथाही रोचक आहे. ब्रह्मगिरी पर्वतावरून गोदावरी नदी

Shruti

वारंवार लुप्त होत असे. गोदावरीच्या पलायनाला रोखण्यासाठी गौतम ऋषींनी गोदावरीला बांध घातला आणि एका कुंडात हा प्रवाह उतरवला. त्यालाच कुशावर्त तीर्थ असे म्हणतात, अशी दंतकथा सांगितली जाते. कुंभमेळ्यात शैव आखाडे याच कुंडात पवित्र शाही स्नान करतात. शिवरात्र आणि श्रावणी सोमवारी त्र्यंबकेश्वर मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी असते. प्रत्येक श्रावणी सोमवारी ब्रह्मगिरीला प्रदक्षिणा घातली जाते. तिसऱ्या सोमवारी तर मोठी गर्दी असते.

कुशावर्तात स्नान करणे फार पवित्र मानले जाते. त्र्यंबकेश्वरमध्ये कालसर्प योग आणि नारायण नागबलीची पूजासुद्धा होती. त्यामुळे वर्षभर येथे लोकांची गर्दी असते. याशिवाय नाथपंथीयांसाठीही त्र्यंबकेश्वराचे आगळे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांचे मोठे बंधू निवृत्तीनाथांची समाधी येथेच आहे. येथेच निवृत्तीनाथांनी तपश्चर्या केली होती. त्यामुळे वारकरी संप्रदाय येथे मोठ्या भक्तीभावाने येत असतो.

ओंकारेश्वराची शाही स्वारी

Tue, 17 Feb 2015 12:00:00 +0530

Shruti

नर्मदा नदीस मध्यप्रदेशची जीवनरेखा मानण्यात येते. या नदीवरच ओंकारेश्वर महादेव मंदिर आहे. बारा ज्योर्तीर्लिगांपैकी ते एक आहे. येथील सृष्टीसौंदर्याने नटलेल्या रम्य वातावरणात आल्यावर भाविक शिवभक्तीत तल्लीन होतात. वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिर असलेल्या डोंगराचा आकारही ॐ असा आहे आणि या डोंगरावरून पाहिल्यास माता नर्मदाही ॐ आकारात वाहत असल्याचे दिसते. इतरत्र वेगात वाहणार्‍या नर्मदा नदीचे शांत रूप येथे बघायला मिळते.

वैशिष्ट्य म्हणजे येथे एक नव्हे तर दोन शिवलिंग आहेत. ओंकारेश्वर आणि दुसरे ममलेश्वर. दोन्ही शिवलिंग जागृत असल्याचे मानण्यात येते. संथपणे वाहणार्‍या नर्मदेच्या भिन्न किनार्‍यांवर ती वसली आहेत.

Shruti

मंधाता नावांच्या दिव्य पुरूषाची अंबरिष व मुषुकुंद ही दोन मुले होती. त्यांनी कठोर तपस्या केल्याने येथे दोन शिवलिंग असल्याचे मानले जाते. यामुळेच येथील पर्वत मंधाता पर्वत म्हणून विख्यात आहे.

शिव पुराणानुसार...
ओंकार बाबा व ममलेश्वरजी ओंकारेश्वराचे अधिपती असल्याचे मानले जाते. प्रत्येक सोमवारी प्रजेचे सुख-दु:ख जाणून घेण्यासाठी ते शहरात फिरत असतात. भगवान ओंकारास वाजत गाजत नावेत बसवून ममलेश्वर मंदिराच्या घाटावर आणण्यात येते. येथूनच दोन्ही देवता नगर भ्रमणासाठी निघतात.

Shruti

दर सोमवारच्या या पालखीला श्रावण सोमवारी विशेष स्वरूप प्राप्त होते. आपल्या आराध्य दैवताच्या दर्शनासाठी शहरभर भक्तांची गर्दी होते. शेवटचा श्रावणी सोमवार तर मंगलमय वातावरणात साजरा करण्यात येतो.

या दिवशी येथे गुलालाची होळी खेळली जाते. सर्व रस्ते गुलालाने न्हाऊन निघत असतात. जयजयकाराच्या घोषणा आणि गुलालाने आसमंत दुमदुमून जातो. हे सर्व पाहण्यासारखे असते.

ओंकार महाराजांची चांदीची पंचमुखी प्रतिमा फुलांनी सजवून पालखीतून घाटावर आणण्यात येते. नगर भ्रमणानंतर दोन्ही लिंगे थाटात नौकाविहार करतात. संपूर्ण वातावरण शिवमय होऊन जाते.

जाण्याचा मार्ग - ओंकारेश्वरला विमाऩ, रेल्वे किंवा बसने जाता येते.

विमानाने जायचे झाल्यास येथून 77 किलोमीटरवर इंदूर विमानतळ आहे. दिल्ली, मुंबई व भोपाळहून येथे विमानांची व्यवस्था आहे.

रेल्वे- येथून बारा किलोमीटरवर खांडवा- रतलाम रेल्वे स्टेशन आहे. पश्चिम रेल्वेचे मुख्यालय असल्याने भरपूर गाड्या आहेत.

इंदूर, उज्जैन व खांडवा शहरांशी ओंकारेश्वर रस्त्यांनी जोडलेले आहे. याशिवाय भरपूर बसही उपलब्ध आहेत.

रामभक्त हनुमानाचे अनोखे संग्रहालय

Sat, 30 Nov 2013 13:36:38 +0530

लखनौमध्ये हनुमानासंदर्भात एक आगळे संग्रहालय उभारण्यात आले आहे. रामभक्त हनुमानसंदर्भात अनेक औत्सुक्यपूर्ण वस्तुंचा संग्रह यात असल्याने याचे नाव लिम्का बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये नोंदले गेले आहे. सुनील गोंबर या हनुमान भक्ताच्या प्रयत्नातून हे संग्रहालय उभे राहिले आहे. देश-विदेशात हनुमानासंदर्भात सापडलेल्या अनेक वस्तू गोंबर यांनी येथे संग्रहित केल्या आहेत.

लखनौच्या इंदिरानगर भागात बजरंग निकुंज या आपल्या निवासस्थानातील खालचा पूर्ण मजला गोंबर यांनी या संग्रहालयासाठी दिला आहे. या संग्रहालयात काय नाही? प्रभू रामचंद्रांच्या ४८ चिन्हांनी अंकित केलेल्या पादुका येथे आहेत. पूर्ण चांदीत या पादुका तयार करून घेण्यात आल्या आहेत. प्रभू रामचंद्रांनी उच्चारलेली हनुमानाची एक हजार नावे येथे वाचता येतात. हनुमान सहस्त्रनाम स्तोत्रातून ही नावे घेण्यात आली आहेत. संस्कृतातून हिंदीत त्याचा अनुवाद करण्यात आला आहे.

गोंबर यांनी सतराव्या शतकापासून मिळालेली हनुमानाची चित्रे संग्रहित केली आहेत. त्यांचा छानसा अल्बम बनविला आहे. याशिवाय हनुमानाच्या अनेक दुर्लभ मूर्ती येथे आहेत.

संग्रहालयाच्या भिंतीवर संकटमोचन दिव्य लोक दाखविण्यात आला आहे. यात हनुमानाचे कुटुंबही आहे. यात शंकर, त्यानंतर हनुमानाचे स्वामी प्रभू रामचंद्र, सीता, लक्ष्मी, पिता केसरी, माता अंजनी त्यांचे गुरू सूर्यदेव, हनुमानाचे पिता पवन यांचा मसावेश आहे. याशिवाय सुग्रीव, अंगद, नल, नील हेही आहेत. तुलसीदासांचा समावेश यात नसता तरच नवल.

हनुमान संग्रहालयात या रामभक्तावर निघालेल्या ध्वनिफितींचाही संग्रह आहे. हनुमानावरील विविध भाषांमधील, देशविदेशांमधील जवळपास अडीचशे पुस्तके येथे पहायला मिळतात. हनुमानावर काम करणार्‍या विविध देश-परदेशातील संस्थांची सूचीही येथे आहे. याशिवाय हनुमानाच्या व्यक्तिमत्वाचा भाग असलेला मुकूट, कुंडल, गदा, ध्वज, शेंदूर, जानवे हेही येथे आहे. हनुमानाच्या विचारांचा प्रसार करणार्‍या साधुपुरूषांची चित्रे येथे आहेत. त्यात नीम करौली बाबा, महाराष्ट्रातील समर्थ रामदास यांचा समावेश आहे. याशिवाय हनुमानावर आधारीत १३७ संकेतस्थळांची यादी येथे पहाता येईल.

या संग्रहालयाचे उद्घाटन २१ नोव्हेंबर २००४ मध्ये झाले आहे. तेव्हापासून येथील संग्रहात वाढच होत आहे. हंगेरीतील चित्रकार ह्युमिल रोजेलिया (राधिकाप्रिया) यांनी रामचरितमानसाच्या सात खंडांवर आधारीत सात चित्रे काढली होती. तीही येथे पहायला मिळतात. याशिवाय १८६४ मध्ये रतलाम येथील राजे रंजीत सिंह यांनी हनुमानाचे चित्र असलेली नाणी काढली होती. तीही येथे आहेत. याशिवाय हनुमानाला एका भव्य रूपातही येथे दाखविण्यात आले आहे. हनुमानाचे एक अगदी वेगळे चित्र येथे आहे. त्यात हनुमान उंटावर बसला असून त्याच्या हातात पताका आहेत. याशिवाय पाळण्यात झोपलेला हनुमान पाहणे हेही विलोभनीय दृश्य आहे.

गोंबर यांनी संग्रहालयाव्यतिरिक्त राम-हनुमान लेखन बॅंकेचीही स्थापना केली आहे. गोंबर हे प्रकाशन व्यवसायात आहेत. सातव्या इयत्तेत असल्यापासून ते हनुमानाची भक्ती करत आहेत. हळूहळू ही भक्ती आत्यंतिक प्रेमात परावर्तित झाली. काही वर्षांपूर्वी त्यांच्या नाकातून अचानक रक्त निघू लागले. त्यानंतर त्यांचे व्यक्तिमत्वच बदलून गेले. मग त्यांनी जय बजरंग चॅरिटेबल ट्रस्टची स्थापना केली. संपूर्ण आयुष्य त्यांनी हनुमानाच्या भक्तीतच घालवण्याचे ठरविले.

गोंबर यांनी हनुमानासंदर्भात चार पुस्तकांचे संपादन केले आहे. तुलसीदार हनुमान साधना शब्दमणी हे त्यांचे सर्वाधिक खपले गेलेले पुस्तक आहे. याशिवाय तुलसीदास का हनुमान दर्शन, सुंदरकांड सुंदर क्यो?, भक्तों का दृष्टिकोन अर्थात वर्ल्ड ऑफ लॉर्ड हनुमान हीसुद्धा त्यांची पुस्तके आहेत.

हनुमानासंदर्भात काहीही माहिती, एखादी दुर्मिळ वस्तू वा साहित्य सापडल्यास वा त्याची माहिती मिळआल्यास त्वरीत आपल्याशी संपर्क साधावा असे आवाहन गोंबर यांनी केले आहे. गोंबर यांचे हे संग्रहालय भक्तांना रविवारी सकाळी अकरा ते दुपारी एकपर्यंत पाहता येते.
संग्रहालयाचा पत्ता-
बजरंग निकुंज 14/1192, इंदिरानगर, लखनौ
फोन-0522-2711172, मोबाईल -9415011817

नाशिकचे काळाराम मंदिर

Sat, 30 Nov 2013 12:03:27 +0530

दक्षिण काशी असलेल्या नाशिकमध्ये प्रभू रामचंद्रांचे वास्तव्य काही काळ होते. रामचंद्रांच्या पदस्पर्शाने ही भूमी पावन झाली आहे. त्याची पदचिन्हे अनेक मंदिरांच्या रूपाने आजही नाशिकमध्ये दिसतात. नाशिकचे काळाराम मंदिर हे त्यातीलच एक. प्रसिद्ध पंचवटीतच हे मंदिर वसले आहे.

नाशिकमध्ये रामाची मंदिरे तशी खूप. काळाराम, गोरा राम, मुठ्यांचा राम, बायकांचा राम. पण या सगळ्यात काळारामाचे वैशिष्ट् काही आगळेच. हे मंदिर ऐतिहासिकदृष्ट्या जुने तर आहेच. पण त्याची बांधणीही काही खास आहे. शिवाय या मंदिराला सामाजिक इतिहासही लाभला आहे.

पेशव्यांचे सरदार रंगराव ओढेकर यांनी हे मंदिर १७८२ मध्ये बांधले. मंदिराची संपूर्ण बांधणी काळ्या पाषाणात असून बांधकामाची शैली नागर आहे. मंदिरातील श्रीरामाची मूर्तीही काळ्या दगडातीलच आहे. म्हणूनच त्याला काळाराम असे म्हणतात.

संपूर्ण मंदिर ७४ मीटर लांब व ३२ मीटर रूंद आहे. मंदिराला चार दिशांना चार दरवाजे आहेत. पूर्व महाद्वारातून प्रवेश केल्यानंतर भव्य सभामंडप लागतो. त्याची उंची बारा फूट आहे. त्यात चाळीस खांब असून तेथे असलेला मारूती समोरच्या मंदिरातील श्रीरामाच्या चरणी पाहतो, असा भाव आहे. सभामंडपाच्या बाजूला तीस फूट उंचीवर नगारखाना आहे.

मंदिराचे गर्भगृह काटकोनी असून त्यावरची नक्षीही सुंदर आहे. मंदिराची कळसापर्यंतची उंची ६९ फूट आहे. कळस ३२ टनी शुद्ध सोन्याचा आहे. या मंदिराला मोठा कोटही आहे. पूर्वाभिमुख असलेल्या या मंदिराला तीन दालने आहेत. तिसर्‍या दालनात मंदिराचा गाभारा आहे. तिथे श्रीराम, लक्ष्मण व सीता यांची मूर्ती आहे.

मंदिराला १७ फूट उंचीचा चिरेबंदी कोट आहे. त्याच्या चारही बाजूला ओवर्‍या आहेत. या मंदिराची बांधणी अशी काही आहे, की एकावर दुसरा पाषाण रचून त्याचे संतुलन साधण्यात आले आहे. पाषाण जोडण्यासाठी सिमेंट किंवा चुन्याचा वापर केलेला नाही. तर खोबणीद्वारे दगड एकमेकांत अडकवले आहेत. त्यामुळेच मंदिराचे स्थापत्य आगळे वेगळे ठरते.

हे राममंदिर प्राचीन पर्णकुटीच्या जागेवर असल्याचे बोलले जाते. तिथे आधी नागपंथीय साधू रहात. मंदिरालगत भैरवनाथ व गोरक्षनाथांचे मंदिरही आहे. काही नागपंथी साधूंना अरूणा-वरूणा नद्यांच्या संगमावर या मूर्ती सापडल्या आणि त्यांनी लाकडी मंदिर बांधले. पुढे १७८० मध्ये माधवराव पेशव्यांच्या मातोश्री गोपिकाबाई यांनी सरदार रंगराव ओढेकरांना हे मंदिर बांधण्याची सूचना केली. १७९० मध्ये मंदिर बांधून पूर्ण झाले. त्याकाळी या बांधकामासाठी २३ लाखाचा खर्च आला.

या मंदिरात पूर्वी दलितांना प्रवेश नव्हता. त्यामुळे त्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली मोठा लढा उभारण्यात आला. बरीच वर्षे लढा चालूनही त्याला यश आले नाही. अखेर याच घटनेने विदग्ध होऊन डॉ. आंबेडकरांनी येवला येथे हिंदू धर्मात जन्माला आलो तरी मरणार नाही, अशी घोषणा केली. पुढे या मंदिरात दलितानाही प्रवेश देण्यात आला. या लढ्याला काही वर्षांपूर्वीच ७५ वर्षे पूर्ण झाली. त्यावेळी मंदिराच्या पुजार्‍यांच्या आजच्या पिढीतल्या प्रतिनिधींनी दलित भाविकांना सन्मानाने मंदिरात प्रवेश देऊन त्यांच्या हस्ते पूजा बांधली. ७५ वर्षात हे सामाजिक स्थित्यंतर त्या घटनेने घडले.

बघण्यासारखे इतर काही
याच मंदिराच्या परिसरात प्रसिद्ध सीतागुंफा आहेत. येथेच सीतेने साधना केल्याचे बोलले जाते. पंचवटी हे नाव ज्यामुळे पडले ते पाच प्रसिद्ध वटवृक्षही याच परिसरात आहेत. मंदिरापासूनच जवळच गोदावरी नदी वाहते. प्रसिद्ध रामकुंडही तेथेच आहे. शिवाय इतर मंदिरेही याच परिसरात आहेत.

कसे जाल?

रस्ता- नाशिक मुंबईहून १६० किलोमीटर व पु्ण्याहून २१० किलोमीटरवर आहे. मुंबई-आग्रा महामार्ग नाशिकमधूनच जातो.
रेल्वे- नाशिक मध्य रेल्वेवरील महत्त्वाचे स्टेशन आहे. मध्य रेल्वेच्या मुंबईकडे जाणार्‍या जवळपास सर्व गाड्या नाशिकमधूनच जातात.
हवाई मार्ग- नाशिकला आता हवाई वाहतूकही होते. किंगफिशरद्वारे मुंबई ते नाशिक हवाई वाहतूक केली जाते.

शंभर वेळा काशी...एकदा प्रकाशी

Fri, 01 Nov 2013 16:15:55 +0530

आयुष्‍यात एकदा तरी काशी यात्रेला जावे अशी इच्‍छा प्रत्‍येक हिंदुची असते. जीवंतपणी जर हे शक्‍य झाले नाही तर निदान मृत्‍युनंतर तरी आपल्‍या अस्‍थी काशीला नेऊन गंगेत विसर्जित व्‍हाव्‍यात असेच प्रत्‍येकालाच वाटते. 'वेबदुनिया' धर्मयात्रेच्‍या या भागात आम्‍ही आपल्‍याला नेणार आहोत. शंभर काशी यात्रेचे पुण्‍य पदरात पाडून घेण्‍यासाठी एक वेळा कराव्‍या लागणा-या प्रतिकाशीच्‍या दर्शनासाठी.

नंदुरबार जिल्‍ह्यातील शहादा या तालुक्‍याच्‍या गावापासून सुमारे 40 कि.मी. अंतरावर महाराष्‍ट्र आणि गुजरात राज्‍याच्‍या सीमेवर आहे, दक्षिण काशी 'प्रकाशा'. तापी, पुलंदा आणि गोमाई नदीच्‍या या संगमावर शिवशंकराची सुमारे 108 मंदीरे असल्‍याने या भागास प्रतिकाशी असेही म्‍हटले जाते.

अनेक शतकांपूर्वी सहा-सहा महिन्‍याचा दिवस आणि रात्र असायचे. या काळात स्‍वतः शंभू महादेवाने एका सिध्‍द पुरुषाच्‍या स्‍वप्‍नात येऊन एकाच रात्रीत माझे 108 मंदिरे ज्‍या भागात बांधली जातील तेथे मी कायमस्‍वरूपी वास्‍तव्‍यास येऊन राहील.

काशी यात्रे इतकेच महत्‍वाची समजली जाणा-या या तीर्थक्षेत्रावर केवळ महाराष्‍ट्रातूनच नव्‍हे देशभरातून दररोज शेकडो भाविक दर्शनासाठी येत असतात. 'तापी महात्‍म्‍य' या प्राचीन धर्मग्रंथात या या भागाची महती सांगितली आहे. असे म्‍हणतात, की अनेक शतकांपूर्वी सहा-सहा महिन्‍याचा दिवस आणि रात्र असायचे. या काळात स्‍वतः शंभू महादेवाने एका सिध्‍द पुरुषाच्‍या स्‍वप्‍नात येऊन एकाच रात्रीत माझे 108

vikas shimpi

मंदिरे ज्‍या भागात बांधली जातील तेथे मी कायमस्‍वरूपी वास्‍तव्‍यास येऊन राहील. त्‍यावरून सुर्यकन्‍या तापी आणि पुलंदा व गोमाई नदीच्‍या संगमावरील हे नितांत सुंदर ठिकाण निवडण्‍यात आले. शिवभक्‍तांनी एकाच रात्रीतून या भागात 107 मं‍दिरे उभारली. मात्र 108 व्‍या मंदिराचे निर्माण कार्य सुरू असतानाच दिवस उजाडला. प्रकाश्‍ा पडला म्‍हणून या भागाला 'प्रकाशा' असे म्‍हटले जाते. त्‍यानंतर तीर्थक्षेत्र काशीमध्‍ये शिवशंकराच्‍या 108 मंदिरांची निर्मिती झाली आणि तेथे ते काशीविश्‍वेश्‍वराच्‍या रूपाने विराजमान झाले.

तापी नदीच्‍या किना-यावर असलेली ही मंदिरे संपूर्ण दगडी आणि हेमाडपंथी पध्‍दतीची आहे. एकाच मंदिरात काशीविश्‍वेश्‍वर आणि केदारेश्‍वराचे मंदीर आहे. काशीत नसलेले पुष्‍पदंतेश्‍वराचे मंदिरही इथे असून या मंदिरामुळे या भागाला विशेष महत्‍व आहे. काशी यात्रा करून आल्‍यानंतर या ठिकाणी येऊन उत्तर पूजा न केल्‍यास काशी यात्रेचे पूण्‍य मिळत नाही, असे म्‍हटले जाते.

काशीत नसलेले पुष्‍पदंतेश्‍वराचे मंदिरही इथे असून या मंदिरामुळे या भागाला विशेष महत्‍व आहे. काशी यात्रा करून आल्‍यानंतर या ठिकाणी येऊन उत्तर पूजा केल्‍याशिवाय काशी यात्रेचे पूण्‍य मिळत नाही, असे म्‍हटले जाते.

मंदिरांच्‍या गाभा-यात काळ्या पाषाणातून कोरून काढलेले भव्‍य शिवलिंग आणि नंदी आहेत. केदारेश्‍वर मंदिराच्‍या समोर दगडांचे बांधकाम असलेला भव्‍य दीपस्‍तंभ आहे. या ठिकाणी अंत्यसंस्‍कार आणि अस्थिविसर्जनासाठी या परिसरात तीर्थक्षेत्र काशीप्रमाणेच घाट आहेत. त्‍यामुळे येथून देशातील अनेक भागातून अस्थिविसर्जनासाठी लोक येत असतात. शंभर वेळा काशी यात्रा तर एक वेळा प्रकाशा यात्रा अशी भाविकांची श्रध्‍दा आहे.

कसे जाल-

रस्‍ता मार्गः

vikas shimpi

मध्‍यप्रदेश, गुजरात आणि महाराष्‍ट्राच्‍या सीमेवर असलेले प्रकाशा हे ठिकाण शहादा जि. नंदुरबार येथून 40 कि.मी. अंतरावर असून अंकलेश्‍वर - ब-हाणपूर या राज्‍य महामार्गावर आहे. नाशिक, मुंबई, पुणे, सुरत आणि इंदूर येथून नंदुरबार किंवा शहादा येथे जाण्‍यासाठी बससेवा उपलब्‍ध आहेत.

रेल्‍वे मार्गः
जवळचे रेल्‍वे स्‍टेशन नंदुरबार असून ते सुरत-भुसावळ रेल्‍वे मार्गावर आहे. तेथून शहादा येथे येत असताना रस्‍त्‍यातच प्रकाशा हे गाव आहे.

तिरूचनूरची पद्मावती देवी

Sat, 05 Oct 2013 15:27:57 +0530

तिरूचनूर हे तिरूपती जवळील एक लहानसे गाव आहे. या छोट्याशा गावात देवी पद्मावतीचे सुंदर मंदिर आहे. पद्मावती देवी अतिशय दयाळू आहे. तिला शरण गेल्यास आपली सगळी पापे नष्ट होतात आणि आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात, अशी भाविकांची श्रध्‍दा आहे. तिरूपती बालाजीच्या मंदिरात मागितलेली इच्छा पद्मावती देवीचे आशीर्वाद घेतल्यानंतरच पूर्ण होते अशीही समजूत आहे. तिरूपतीपासून हे मंदिर अवघ्या पाच किलोमीटरवर आहे.

मंदिराचा इतिहास

तिरूचनूर गावातील हे मंदिर प्राचीन असल्याचे मानले जाते. तिरूपतीतील वेंकटेश्वराचे मूळ मंदिर येथेच होते, असे सांगितले जाते. पण येथील जागा कमी पडू लागल्याने मंदिर तिरूपतीत स्थलांतरीत करण्यात आले. दोन महत्त्वाचे पूजाविधी वगळता बाकीचे रितीरिवाज तिरूपतीमध्येच पार पाडले जाऊ लागले. त्यामुळे तिरूचनूरचे महत्त्व थोडे उणावले.

बाराव्या शतकात यादव राजांनी येथे कृष्ण-बलरामाचे सुंदर मंदिर बांधले. त्यामुळे या मंदिराला महत्त्व प्राप्त झाले. त्यानंतर येथे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकात दोन महत्त्वाच्या घडामोडी घडल्या. सुंदरा वरदराजाची मूर्ती स्थापन करण्यात आली आणि देवी पद्मावतीसाठी वेगळे मंदिर बांधण्यात आले. पौराणिक कथेनुसार देवी पद्मावतींचा जन्म कमळाच्या फुलात झालेला असल्यामुळे मंदिर तलावात बांधण्यात आले.

मंदिर परिसर
मंदिर परिसरात बर्‍याच देवी-देवतांची लहान-लहान मंदिरे आहेत. देवी पद्मावती व्यतिरिक्त कृष्ण-बलराम, सुंदरराजा स्वामी आणि सूर्यनारायण मंदिरेही आहेत. पण प्रभू व्यंकटेशांची पत्नी असल्यामुळे देवी पद्मावती मंदिराला जास्त महत्त्व पद्मावती देवीची मूर्ती कमळाच्या आसनावर तिच्या वरील दोन्ही हातांमध्ये कमळाचे पुष्प आहे.

कसे पोहोचाल?
मंदिर तिरूपती रेल्वे स्टेशनपासून पाच किलोमीटरवर आहे. रस्त्यालगत असलेल्या या मंदिरापर्यंत
पोहचण्यासाठी तिरूपतीहून बससेवा उपलब्ध आहे. हैदरापासून 547 किलोमीटर अंतरावर आहे.

रेल्वेमार्ग: तिरूपती हैदराबादपासून 547 किलोमीटर अंतरावर असून तेथून रेल्वेसेवादेखील उपलब्ध आहे.

हवाईमार्ग: येथे हैदराबाद, चेन्नई, बंगलोर येथून विमानाने जाता येते.

मोढेरा येथील सुप्रसिध्द 'सूर्यमंदिर'

Wed, 31 Jul 2013 18:02:38 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला अहमदाबाद येथून 102 किमी अंतरावर असलेल्या पुष्पावती नदीच्या तीरावर असलेल्या सुप्रसिध्द सूर्यमंदिराचे दर्शन घडविणार आहोत. इ.स. पूर्व 1022-1063 मध्ये सम्राट भीमदेव सोलंकी यांनी 'सूर्यमंदिर' बांधले होते, असा उल्लेख मंदिराच्या गाभार्‍यात शिलालेखावर आढळतो. त्या काळात महमूद हमद गझनी या मुघल राजाने सोमनाथसह परिसर काबीज केला होता. गझनीच्या आक्रमणाचा धक्का बसून सम्राट सोलंकी यांनी स्वत:ची शक्ती व वैभव गमविले होते.

परिणामी सोलंकी साम्राज्याची राजधानी समजली जाणारे 'अहिलवाड पाटण' या शहराचे महिमा, गौरव व वैभव लोप पावत गेले. त्यानंतर सोलंकी राज परिवार व परिसरातील व्यापारी एकजूट होऊन त्यांनी या भव्य मंदिर स्थापन करण्‍यास मोठे योगदान देण्याचा निश्चय केला.
सोलंकी 'सूर्यवंशी' होते. अर्थात सूर्याला कुळदैवत मानत होते. आपल्या कुळदेवताची आराधना करण्‍यासाठी मोढेरा येथे भव्य सूर्यमंदिराचे निर्माण करण्यात आले.

भारतात तीन सूर्य मंदिरे आहेत. पहिले ओरिसामधील 'कोणार्क मंदिर', दूसरे जम्मू येथील 'मार्तंड मंदिर' व तीसरा गुजरात मधील मोढेरा येथील 'सूर्य मंदिर' होय.

शिल्पकलेचा अद्‍भूत नमूना येथे बघायला मिळतो. इरानी शैलीतील या सूर्य मंद‍िराचे बांधकाम करताना कोण‍त्याच प्रकारचा चूना वापरलेला नाही, हे विशेष. अत‍िप्रचीन व सुप्रसिध्द सूर्यमंदिराचा गाभारा व सभामंडप अशा दोन भागात सम्राट भीमदेव यांनी बांधले आहे. सभामंडपात एकूण 52 स्तंभ असून त्यांच्यावर देवीदेवताच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. काही स्तंभांवर रामायन व महाभारतातील प्रसंग कोरलेले आढळतात. सूर्यनारायणाचा पहिला किरण मंदिराच्या गाभार्‍यात पडतो. सभामंडपापुढे एक विशाल कुंड आहे, त्याला सूर्यकुंड अथवा रामकुंड असे म्हटले जाते.

गुजरातमध्ये अल्लाउद्दीन खिलजी यांनी आक्रमन केले होते, तेव्हा सूर्यमंदिराचे खूप नुकसान झाले होते. सध्या भारतीय पुरातत्व विभागाकडून या मंदिराची देखरेख केली जात आहे.

इतिहासातील 'धर्मरन्य..!'
स्कंद पुराण व ब्रह्म पुराणानुसार प्राचीन काळात मोढेरासह परिसर 'धर्मरन्य' या नावाने ओळखला जात होता. रावणाचा संहार केलेल्या श्रीरामप्रभू यांना आत्मा शुध्दीसाठी 'धर्मरन्य' येथे जाण्‍याचा गुरू वशिष्ट यांनी सल्ला दिला होता.

कसे पोहचाल ?
महामार्ग- अहमदाबादपासून 102 किमी अंतरावर मोढेरा हे शहर आहे. मोढेरा येथे जाण्‍यासाठी अहमदाबादहून बस किंवा खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होते.

रेल्वे मार्ग- मोढेरा येथे जाण्यासाठी सगळ्यात जवळचे रेल्वेस्थानक अहमदाबाद येथे आहे.

हवाई मार्ग- अहमदाबाद येथे सगळ्यात जवळचे विमानतळ आहे. तेथून मोढेरा हे 102 किमी अंतरावर आहे.

नंदी नसलेले कपालेश्वर मंदिर (पाहा व्हिडिओ)

Mon, 25 Mar 2013 15:08:23 +0530

नाशिकमध्ये पंचवटीत गोदावरी नदीच्या काठी एका उंच टेकडीवर कपालेश्वर मंदिर वसले आहे. कपालेश्वर म्हणजे महादेव. प्रत्यक्ष शंकराने येथे वास केल्याचा उल्लेख आख्यायिकांमध्ये आढळतो. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे देशातील पहिलेच मंदिर असावे, जेथे शंकरासमोर नंदी नाही.

येथे नंदी का नाही याचीही पुराणात एक कथा आहे. एकदा इंद्रसभा भरली होती. त्यावेळी सर्व देव सभेस उपस्थित होते. त्यावेळेस ब्रह्मदेव व महेश (शंकर) यात वादविवाद झाला. त्यावेळी पाच तोंडे असणार्‍या ब्रह्मदेवाची चार तोंडे वेद म्हणत तर पाचवे तोंड निंदा करीत असे. संतापलेल्या शंकराने ब्रह्मदेवाचे ते निंदणारे तोंड उडवले. ते तोंड शंकराच्या हाताला चिकटून बसले. त्यामुळे शंकराला ब्रह्महत्येचे पातक लागले. त्या पापापासून मुक्तता मिळवण्यासाठी शंकर ब्रह्मांडभर फिरत होते. एकदा सोमेश्वर येथे बसले असता, समोरच एक गाय व तिचा गोर्‍हा (नंदी) एका ब्राह्मणाच्या दारात उभा होता. त्यांच्या संवादात गोर्‍हा म्हणाला की, 'मी नाकात वेसण घालणार नाही, उद्या तो ब्राम्हण मला वेसण घालायला आल्यावर मी त्याला मारणार'. त्यावर त्याच्या आईने (गायीने) त्यास म्हटले, 'तू हे जर केलेस तर तुला एका ब्राह्मणाला मारल्याचे म्हणजेच ब्रह्महत्येचे पातक लागेल'. त्यावर तो नंदी म्हणाला, 'मला त्यावरचा उपाय माहीत आहे.' दुसर्‍या दिवशी ब्राह्मण गोर्‍ह्यास वेसण घालायला आला असताना, नंदीने त्याला शिंगाने हुसकले. त्यात त्या ब्राह्मणाला मृत्यू आला आणि नंदीचे शरीर काळे ठिक्कर पडले. आता पुढे काय होतेय हे उत्सुकतेने पाहत शंकर त्या नंदीच्या मागे जाऊ लागला. त्यानंतर त्या नदीने गोदावरीच्या पात्रातील (रामकुंडात) त्रिवेणी संगमावर येऊन स्नान केले. त्याबरोबर त्याचा मूळ शुभ्र रंग त्याला परत मिळाला.

ते पाहून शंकरानेही त्या त्रिवेणी संगमात स्नान केले. त्याबरोबर मागे लागलेल्या मस्तकापासून भगवान शंकराची सुटका झाली. त्याच गोदावरी काठावर एक मोठी टेकडी होती. त्या टेकडीच्या कपारात शंकर जाऊन बसले असता नंदीही तेथे आला. त्यावर 'तुझ्यामुळे माझी ब्रह्महत्येतून सुटका झाली, त्यामुळे यापुढे तू माझ्यासमोर बसू नकोस तू माझ्या गुरुसमान आहेस' असे शंकराने नंदीस सांगितले.

त्यामुळे शंकराच्या या मंदिरात नंदी नाही. जगातील हे असे एकमेव मंदिर आहे. तो नंदी रामकुंडात (गोदावरीतच) विसावला आहे, असेही मानले जाते. त्यावेळी शंकराने नंदीला सांगितल्यानुसार 12 ज्योर्तिलिंगानंतर 'कपालेश्वर' मंदिराचे महत्त्व आहे, असे सांगितले जाते.

हे मंदिर टेकडीवर आहे. आता आजूबाजूला वस्ती झाली आहे. गावाच्या मध्यवर्ती भागात हे मंदिर आहे. पूर्वी येथे फक्त पिंड होती. पण पेशव्यांच्या काळात या मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला आणि आजचे स्वरूप त्याला मिळाले. या मंदिराच्या पायर्‍या उतरून खाली आले की समोर गोदावरी नदी आहे. तेथेच प्रसिद्ध रामकुंड आहे. याच रामकुंडात भगवान रामाने आपल्या पित्याचे श्राद्ध केले होते. येथे इतरही बरीच मंदिरे आहेत.

कपालेश्वर मंदिराच्या समोरच गोदावरी नदीच्या पलीकडे प्राचीन सुंदर नारायण मंदिर आहे. हरिहर भेट महोत्सवाच्या वेळी कपालेश्वर व सुंदर नारायण या दोन्ही मंदिरातून अनुक्रमे शंकर व विष्णू या दोघांचे मुखवटे गोदावरी नदीवर आणले जातात. व त्यांची भेट घडवली जाते. तेथे त्यांच्यावर अभिषेक करण्यात येतो. यानिमित्ताने मोठा उत्सव होतो. याशिवाय कपालेश्वर मंदिरात महाशिवरात्रीला मोठा उत्सव असतो. श्रावणी सोमवारीही या मंदिरात मोठी गर्दी असते.

जायचे कसे?

रस्ता मार्ग-
मुंबईहून नाशिक हे रस्तामार्गे १६० किलोमीटर आहे. पुण्याहून नाशिक २१० किलोमीटर आहे. दोन्ही ठिकाणांहून नाशिकला यायला भरपूर गाड्या आहेत.

रेल्वे मार्ग-
मुंबईहून नाशिकला यायला अनेक रेल्वेगाड्या आहेत.

हवाई मार्ग-
नाशिकसाठी जवळचा विमानतळ मुंबई, पुणे व औरंगाबाद आहे.

भारतातील सर्वांत मोठे शनी मंदिर

Sat, 23 Mar 2013 11:52:34 +0530

धर्म यात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला मध्य प्रदेशात असलेल्या देशातील सर्वांत मोठ्या शनी मंदिराविषयी माहिती देणार आहोत. विंध्याचल पर्वताच्या मनमोहक डोंगररांगेत हे मंदिर बाई नामक गावात आहे. मध्य प्रदेशाची आर्थिक राजधानी इंदूरपासून हे मंदिर केवळ 30 किलोमीटरवर आहे.

या मंदिराला फारशी मोठी ऐतिहासिक वा पौराणिक पार्श्वभूमी नाही. परंतु या मंदिराच्या स्थापनेची कथा मात्र अत्यंत रोचक आहे. मंदिरातील पुजारी नंदकिशोर मीणा यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, जयपूर येथील मधुबाला सुरेंद्रसिंह मीणा यांची सासुरवाडी या गावात आहे. स्वभावाने ते दानशूर होते. या भागात गरजूंसाठी एखादी धर्मशाळा असावी अशी त्यांची इच्छा होती.

या धर्मशाळेच्या इमारतीचे काम सुरू करण्यात आलेच होते, खोदकाम करत असताना या भागात एक शनीची मूर्ती त्यांना सापडली. यानंतर मीणा यांनी गावकरी आणि विद्वज्जनांचे मत जाणून घेतले. अनेकांनी त्यांना या जागेवर धर्मशाळेऐवजी शनी मंदिर बांधण्याचा सल्ला दिला. त्यानुसार त्यांनी धर्मशाळेचा विचार बदलत या जागेवर शनी मंदिर बांधण्याचे निश्चित केले.

मंदिर बांधण्यासाठी दोन कोटी रुपयांचा खर्च आला आहे. 27 एप्रिल 2002 मध्ये मंदिरात शनी देवतेची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. मंदिरात शनीसोबतच सूर्य, राहू, केतू, मंगळ, बुध, शुक्र, चंद्र, अशा नऊ ग्रहांची स्थापनाही करण्यात आली. मंदिरात उत्तर मुखी गणेश आणि दक्षिणमुखी मारुतीची स्थापना करण्यात आली आहे.

प्रत्येक वर्षी शनी जयंतीला येथे पाच दिवसांची यात्रा भरते. यात लाखो भाविक दर्शनासाठी येत असतात शनी अमावास्येलाही या मंदिरात अनेक भाविक दर्शनाला येत असतात.

मंदिर देवस्थानाने गावात धर्मशाळा आणि शाळा तयार करण्यात मोलाचे सहकार्य केल्याचे गावकऱ्यांचे म्हणणे आहे. श्रावण महिन्यात कावड यात्रेकरू ओंकारेश्वर महादेवावर जलाभिषेक करण्यासाठी या मार्गे जातात त्यावेळी शनी मंदिर ट्रस्ट या यात्रेकरूंची संपूर्ण व्यवस्था करते.

मंदिरासाठी जाण्याचा मार्ग :
इंदूरपासून 30 किलोमीटरवर हे मंदिर आहे. खांडव्यापासून 100 किमी आहे. या मार्गावरून आपल्याला मंदिराकडे जाण्यासाठी खाजगी वाहने मिळू शकतील.

रेल्वे मार्ग :
खांडवा इंदूर या मीटरगेज मार्गावरील चोरल या स्टेशनपासून 10 किमीवर हे मंदिर आहे.

हवाई मार्ग :
देवी अहिल्या विमानतळापासून हे मंदिर केवळ 40 किमी अंतरावर आहे.

अजमेर शरीफ दर्गा (पाहा व्हिडिओ)

Sat, 09 Mar 2013 15:10:36 +0530

अजमेर येथील ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती यांचा दर्गा हे भारतातील मुस्लिमांचे सर्वांत पवित्र स्थळ आहेच. पण मुस्लिमांशिवाय इतर धर्मातील लोकही या दर्ग्याच्या दर्शनासाठी जात असतात. त्यामुळे एका अर्थी हे स्थळ राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक आहे. हा दर्गा म्हणजे प्रसिद्ध मुस्लिम संत ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती यांची समाधी आहे. भारतात इस्लामच्या आगमनाबरोबरच सुफी पंथाचीही सुरवात झाली. सूफी संत एकेश्वरवादावर विश्वास ठेवतो.

पण या पंथाचा भारतातील प्रसार सहिष्णू पद्धतीने झाला. सहिष्णुता, उदारमतवाद, मानवप्रेम आणि बंधूभाव हा या पंथाचा आधार होता.

या पंथातील एक होते हजरत मोईनुद्दीन चिश्ती.

त्यांचा जन्म इराणमध्ये झाला होता. तेथे काही वर्षे व्यतीत केल्यानंतर ते भारतात आले. ख्वाजा साहेब ईश्वरभक्तीत अखंड बुडालेले होते. लोकांच्या सुखासाठी ते सर्वशक्तीमान अल्लाकडे प्रार्थना करत. मानवसेवा हाच ख्वाजासाहेबांचा धर्म होता. बादशाह अकबराने एकदा पुत्रप्राप्तीसाठी या दर्ग्यात येऊन प्रार्थना केली होती. त्यानंतर अकबराला मुलगा झाला. या आनंदाप्रित्यर्थ ख्वाजा साहबसमोर माथा टेकण्यासाठी अकबर आमेरपासून अजमेर शरीफपर्यंत चालत आला होता.

तारागढ डोंगराच्या पायथ्याशी असलेला हा दर्गा वास्तुकलेचा उत्तम नमुना आहे. इराणी व भारतीय वास्तुकलेचा संगम याच्या बांधणीत दिसतो. दर्ग्याचे प्रवेशद्वार व घुमट अतिशय सुंदर आहे. याचा काही भाग बादशाह अकबर आणि शहाजहानने बांधला होता. दर्ग्याचे पक्के बांधकाम मांडूचा सुलताना ग्यासुद्दीन खिलजीने केले होते.

दर्ग्याच्या आत अतिशय सुंदर नक्षी असणारा चांदीचा पिंजरा आहे. त्यात ख्वाजा साहेबांची मजार आहे. हा पिंजरा जयपूरचे महाराजा जयसिंह यांनी बनविला होता. दर्ग्यात मैफिलीसाठीची खास खोलीसुद्धा आहे. तेथे कव्वाल ख्वाजाच्या स्तुतीप्रित्यर्थ कव्वाली गातात. दर्ग्याच्या आजूबाजूला अनेक ऐतिहासिक इमारतीही आहेत.

राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक- धर्माच्या नावावर एकीकडे दंगली होत असताना येथे मात्र हिंदू, मुस्लिमांसह इतर धर्माचे लोक येऊन ख्वाजासाहेबांवर चादर चढवतात. डोके टेकवतात आणि मनःशांतीचा अनुभव घेतात. येथील उरूस इस्लामी दिनदर्शिकेनुसार रजब महिन्याच्या एक ते सहा तारखेपर्यंत साजरा केला जातो. उरसाची सुरवात ख्वाजासाहेबांच्या मजारवर हिंदू कुटुंबाद्वारे चादर चढवूनच होते.

डेंग- दर्ग्याच्या समोरच मोठी डेंग (भले मोठे पातेले)

ठेवले आहे. बादशाह अकबर व जहांगीरने ते दिल्याचे सांगितले जाते. तेव्हापासून आजपर्यंत त्यात काजू, बदाम, इलायची, केशर टाकून भात केला जातो व गरीबांना वाटला जातो.

कसे जावे- अजमेर शरीफ दर्गा राजस्थानातील अजमेर शहरात आहे. हे शहर रस्ता, रेल्वे आणि हवाई मार्गाने जोडले आहे. परदेशात रहात असाल तर दरगाह अजमेर डॉट कॉम किंवा राजस्थान पर्यटन विभागाकडून आपल्याला अधिक माहिती मिळू शकते.

मदर मेरीचे केरळमधील अनोखे चर्च

Fri, 07 Dec 2012 17:35:40 +0530

मदर मेरीने प्रभू येशू ख्रिस्ताला जन्म दिला तो दिवस सर्वत्र नाताळ म्हणून साजरा होतो. या पावन दिनी जगभरात मदर मेरीसोबत प्रभू येशूची प्रार्थना करण्यात येते. यानिमित्त प्रभू येशूची आई मदर मेरी यांच्या सन्मानार्थ केरळमध्ये बनवण्यात आलेल्या ऐतिहासिक चर्चची भेट आपणास घडवणार आहोत. नऊशे वर्षापूर्वी म्हणजे इसवी सन 1023 मध्ये या चर्चची निर्मिती करण्यात आली होती.

पोर्तुगाली वास्तुशैलीत चर्चचे बांधकाम करण्यात आले आहे. चर्चमध्ये स्थापन करण्यात आलेली मदर मेरी यांची मूर्ती फ्रान्सहून मागवण्यात आली होती. मूर्तीत मदर मेरीचे सुंदर रूप साकारण्यात आले आहे. चिरथल्ला मुट्टम सेंट मेरी फॅरोना नावाने हे चर्च प्रसिद्ध आहे. केरळच्या एलापुजा जिल्ह्यात चिरथल्ला हे छोटेसे गाव आहे. प्राचीन काळी हे शहर केरळमधील प्रमुख व्यापारी केंद्र म्हणून प्रसिद्ध होते.

शहराची स्थापना ज्यू लोकांनी केली होती,

असे मानण्यात येते. संत थॉमस येशूच्या संदेशाच्या प्रचारासाठी सर्वप्रथम केरळात आले होते. येथे त्यांनीच सर्वप्रथम सात चर्चची स्थापना केली होती. यानंतर ख्रिश्चन धर्माच्या अनुयायात वाढ होऊन त्यांनी अनेक ठिकाणी चर्चेस स्थापन केली. चिरथला येथील मुट्टम चर्च त्यातीलच एक आहे. मुट्टम येथील चर्चमध्ये प्रत्येक धर्माचे भाविक प्रार्थनेसाठी येतात. येथे आल्यानंतर मनोकामना पूर्ण होण्यासोबतच दु:खाचे हरण होते, अशी श्रद्धा आहे.

परिसरातील कोणत्याही धर्माची व्यक्ती नवकार्याच्या शुभारंभापूर्वी येथील मदर मेरीच्या चर्चमध्ये येऊन आशीर्वाद घेते. जीवनातील सुख-दु:ख वाटण्यासाठी ते येथेच येतात. मदर मेरी प्रभू येशू ख्रिस्त व भाविकांमधील दुवा असून ती भक्तांची इच्छा प्रभूपर्यंत पोहचवते, अशी श्रद्धा आहे. मदर मेरीस पवित्र माता मानण्यात येते. सहावे पोप यांनी ही बाब पहिल्यांदा सांगितली.

मुट्टम येथील चर्चमध्ये आठ डिसेंबरनंतरच्या पहिल्या रविवारी मदर मेरीचा वाढदिवस मोठ्या उत्साहात साजरा करण्यात येतो. याशिवाय दुसरी मुख्‍य मेजवानी आठ जानेवारीस असते. यावेळी मदर मेरी व येशू ख्रिस्ताच्या मूर्तींची शोभायात्रा काढण्यात येते. मदर मेरीस मानवतेची देवी समजण्यात येते. आई मुलांचा सांभाळ करते त्याप्रमाणेच मदर मेरी सर्वांना आशीर्वाद देते, त्यांचे कल्याण करते, असे मानले जाते. म्हणूनच ‍फक्त ख्रिश्चनच नाही तर सर्व धर्मातील भाविक येथे भेट देतात.

महाराष्ट्राचे कुलदैवत श्रीक्षेत्र तुळजापूर

Sat, 20 Oct 2012 15:19:07 +0530

महाराष्ट्रात देवीची एकूण साडेतीन पीठे असून उस्मानाबाद जिल्हातील श्रीक्षेत्र तुळजापूर हे पूर्णपीठ म्हणून ओळखले जाते. महाराष्ट्रातची कुलस्वामिनी आणि हजारो घराण्यांचे कुलदैवत असणार्‍या देवीचे हे स्थान जागृत असून नवसाला पावणारे आहे. संकटाला धावून येणार्‍या तुळजाभवानीचे इतिहासातही दाखले सापडतात. हिंदवी साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजा तुळजाभावनीचे निस्सीम उपासक होते. युद्धाला जाण्यापूर्वी महाराज दरवेळी देवीचे दर्शन घेत असत. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन साक्षात आईने महाराजांना तुळजाभवानी तलवार प्रदान केल्याचे सांगितले जाते.

श्रीक्षेत्र तुळजापूर हे मराठवाड्यातील उस्मानाबाद जिल्ह्यात डोंगर पठारावर वसलेले गाव आहे. समुद्रसपाटीपासून २७० फुट उंचावर असलेले हे तालुक्याचे ठिकाण उस्मानाबादपासून १८ किलोमीटर तर सोलापूरपासून ४४ किलोमीटरवर आहे. पूर्वी हा भाग डोंगराळ पण घनदाट अरण्याने व्यापलेला होता. या भागात चिंचेची खूप झाडे असल्याने त्यास चिंचपूर असेही म्हटले जायचे.

तुळजा भवानी मंदिर

श्री तुळजाभवानी मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी दोन मोठी प्रवेशद्वारे आहेत. एका प्रवेशद्वारास राजे शहाजी महाद्वार तर दुसर्‍या दरवाजाला राजामाता जिजाऊ महाद्वार असे नाव देण्यात आले आहे. देवीच्या मंदिरात जाण्यासाठी दगडी पायर्‍या आहेत. पायर्‍या उतरून खाली गेल्यानंतर डाव्या बाजूस पोस्ट ऑफिस आणि उजव्या बाजूला श्री तुळजाभवानी मंदिर संस्थानचे मुख्य कार्यालय आहे. या ठिकाणी श्री संत ज्ञानेश्वर धार्मिक ग्रंथालय व श्री संत तुकाराम धार्मिक ग्रंथालय असून, तिसरा कक्ष समर्थ विशेष अतिथी कक्ष आहे. पायर्‍या उतरून खाली गेल्यानंतर गोमुख तीर्थ येथे दर्शनाला जाण्यापूर्वी भाविक येथे स्नान करतात तसेच हातपायही धुतात. समोरच कल्लोळ तीर्थ आहे. देवीच्या स्नानासाठी तीन तीर्थ एकत्र आली असे कल्लोळ तीर्थाच्या बाबतीत सागितले जाते. मंदिराच्या मुख्य द्वारापाशी उजव्या सोंडेचा सिद्धीविनायक आहे. येथेच आदीशक्ती आदिमाया व अन्नपूर्णा देवीचे मंदिरही लक्षवेधून घेतात.

तुळजा भवानीची मूर्ती

सरदार निंबाळकर या प्रवेशद्वारातून पुढे गेल्यावर मंदिराचे आवार दर्शनी पडते. या प्रशस्त आवारात भाविकांना बसण्याची सोय करण्यात आली आहे. येथूनच श्री तुळजाभवानी देवी मंदिराचे दर्शन होते. मंदिराच्या मुख्य गाभार्‍याचा दरवाजा चांदीच्या पत्र्याने मढविला असून, त्यावर सुरेख असे नक्षीकाम करण्यात आले आहे. येथेच श्री तुळजाभवानीची प्रसन्न आणि तेजस्वी काळा पाषाणाची मूर्ती दिसून येते. तीन फुट उंचीची ही मूर्ती स्वयंभू आहे. अष्टभुजा महिषासूरमर्दिनी सिंहासनावर उभी असून मस्तकाच्या मुकुटातून केसांच्या बटा बाहेर आलेल्या आहेत. आईच्या आठ हातात त्रिशूळ, बिचवा, बाण, चक्र, शंख, धनुष्य, पानपात्र आणि राक्षसाची शेंडी आहे. पाठीवर बाणाचा भाता असून देवीच्या मुख्याच्या उजव्या व डाव्या अंगाला चंद्र व सुर्य आहेत. तुळजाभवानीचा उजवा पाय महिषासून राक्षसावर तर डावा पाय जमिनीवर दिसून येतो. दोन पायांच्यामध्ये महिषासूर राक्षसाचे मस्तक आहे. देवीच्या उजव्या बाजूला मार्केंडेय ऋषी व सिंह आहे. तर डाव्या बाजूस कर्दम ऋषीची पत्नी अनुभूती दिसून येते.

श्री तुळजाभवानी देवीची मुर्ती चल मुर्ती आहे. येथे उत्सव मूर्तीची मिरवणूक न काढता प्रत्यक्ष श्री तुळजाभवानी देवीच्या मुर्तीची पालखीत बसवून मंदिराभोवती मिरवणूक काढली जाते. वर्षातून एकूण तीन वेळा मुर्ती सिंहासनावरून हलवून गाभार्‍याबाहेर असलेल्या पलंगावर ठेवली जाते. नंतर विजयादशमीच्या दिवशी सिमोल्लंघनाच्या वेळी आईची पालखीतून मिरवणूक काढली जाते. देवीच्या पालखीसोबत श्रीयंत्र, खंडोबा आणि महादेवाची मिरवणूकही निघते. प्राचीन काळात आद्य शंकराचार्यांनी श्रीयंत्रावर देवीच्या मूर्तीची स्थापना केल्याचे सांगितले जाते. तुळजाभवानीचे मंदिर हेमाडपंती असून त्यात कोरीव काम करण्यात आले आहे. मंदिराच्या गाभार्‍यातच एका खांबावर चांदीचा कडा आहे. सात दिवस त्यास स्पर्श केल्याने जुनाट आजार बरे होतात अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

तुळजा भवानीचे पुराणातील उल्लेख

तुळजाभवानीबाबत पुराणामध्ये महत्त्वपूर्ण माहिती मिळते. मार्कंडेय पुराणात तुळजाभवानीचा उल्लेख आढळतो. दुर्गा सप्तशतीमध्ये तेरा अध्याय आणि सात हजार श्लोकांद्वारे देवीचे महात्म्य वर्णन करण्यात आले आहे. दुर्गा सप्तशती हा ऋषी मार्केंडेय यांनी रचलेल्या मार्कंडेय पुरानाचाच एक भाग आहे. याशिवाय देवी भगवतीमध्येही तुळजाभवनीचे महत्व सांगण्यात आले आहे. तुळजाभवानीबद्दल पुढील अख्यायिका प्रसिद्ध आहे. स्कंध पुराणात देवीची अवतारकथा वर्णन करण्यात आली आहे. कृत युगात कर्दम ऋषी आणि त्यांची पत्नी अनुभूती एका मुलासह राहत असत. अनुभूती ही रतीप्रमाणेच सुंदर आणि सुशील होती. कर्दम ऋषीच्या निधनानंतर तिने सती जाण्याचे ठरविले मात्र तेवढात आकाशवाणी झाली. लहान मुल असल्यामुळे सती जाण्याची गरज नाही असे आकाशवाणीत सांगण्यात आले. यामुळे अनुभूतीने सती जाण्याचा निर्णय रद्द करीत मंदाकिनी नदीच्या काठी लहान मुलाला घेऊन तपश्चर्येला सुरुवात केली. यावेळी कुकूर नावाच्या राक्षसाची वाईट नजर तिच्यावर पडली.

सुरुवातीला त्याने तिला खूप त्रास दिला. नंतर त्याने तिचे पातिव्रत्य भंग करण्याचा प्रयत्न केला. यामुळे अनुभूतीने देवीकडे प्रार्थना केली. मला या राक्षसापासून वाचव, संकटातून सोडव अशी अनुभूतीची याचना ऐकून देवी त्वरीत प्रकट झाली. या देवीला त्वरीता असे नाव देण्यात आले. मराठी याचाच अपभ्रंश होऊन तुळजाई असे देवीचे नाव झाले. तुळजाईलाच भक्तगण तुळजा भवानी असेही म्हणू लागले. अनुभूतीच्या मदतीला प्रकट झालेल्या देवी मातेने राक्षसाला ठार मारले. अश्विन शुद्ध दशमीच्या दिवशी देवी मातेने कुकूर राक्षसाचा वध केला. हा दिवस विजयादशमी म्हणून साजरा केला जाऊ लागला. यानंतर अनुभूतीने देवीस कायमस्वरुपी तिथेच वास्तव्य करण्याची विनंती केली. त्याच ठिकाणाला तुळजापूर असे नाव पडले.
‘महिषासूरमर्दिनी’ तुळजा

देवी मातेला महिषासूर मर्दिनी असेही म्हटले जाते. त्याबाबतही एक अख्यायिका प्रसिद्ध आहे. सृष्टीक्रम व्यवस्थित सुरू असताना महिषासूर नावाच्या राक्षसाने देवी देवतांना त्रास देण्यास सुरुवात केली तेव्हा सर्व देवांनी एकत्र येऊन ब्रह्मा, विष्णू व महेश यांना संकटापासून वाचविण्याची विनंती केली. त्यांची विनंती मान्य करीत देवाने तेजाचा अतिप्रचंड अग्निस्तंभ निर्माण केला. त्रिभुवनाला व्यापून टाकणार्‍या प्रचंड तेजाच्या रुपाने साकार झालेली श्री तुळजाभवानी देवी महिषासूर राक्षसाबरोबर युद्ध करण्यास तयार झाली. देवीने राक्षसाचे सर्व सैन्य ठार केले. तेव्हा स्वतः महिषासूर राक्षस महिषाचे रूप धारण करून देवीबरोबर लढू लागला. आपल्या पाशाचा वापर करून देवीने महिषासुराला बांधून टाकले.

नंतर महिषासुराने सिंहाचे रुप घेतले. तेव्हा देवीने तलवारीने सिंहास ठार मारले. महिषासुर पुन्हा महिषाचे रुप धारण करून आपल्या शिंगांनी देवीवर पर्वताचा वर्षाव करू लागला. देवीने बाणाचा मारा करून पर्वताचे तुकडे तुकडे केले. नंतर पायउतार होऊन त्या विषारी रेड्याला आपल्या पायाखाली चिरडून भाल्याने महिषासुर राक्षसाचा कंठनाळ छेदला. त्यानंतर महिषासूर राक्षास मनुष्यरूप धारण करून अर्धवट महिष व अर्धवट मानव या रुपात देवीबरोबर युद्ध करू लागला. तेव्हा संतप्त झालेल्या तुळजाभवानीने महिषासूर राक्षसाला तलवारीने ठार मारले. यासोबतच महिषासुराचा अवतारही संपला. यामुळे देवीला महिषासूर मर्दिनी असे म्हटले जाते.

श्री तुळजाभवानी वीरवदायिनी, इंद्रवरदायिनी, रामवरदायिनी आणि महिषासूरमर्दिनी म्हणून प्रसिद्ध आहे. श्री तुळजाभवानी शक्ती देवता आहे. तुळजापूरची भूमी प्रभू रामचंद्रांच्या पदस्पर्शाने पावन झाली आहे. ज्या शिळा घाटावरून तुळजाभवानी देवीने प्रभू रामचंद्रास लंकेचा मार्ग दाखविला तो शिळाघाट अजूनही तुळजापूरला दिसून येतो. दरवर्षी अश्विन महिन्यात तुळजापूरला नवरात्र उत्सव मोठा प्रमाणावर साजरा केला जातो. देश परदेशातून भाविक देवीच्या चरणाला नतमस्तक होण्यासाठी गर्दी करतात. तुळजापूरहून शंभर ते दीडशे किलोमीटर अंतरावर प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र पंढरपूर, गाणगापूर, अक्कलकोट, निरा नृसिंहपूर आहे.

मंदिराचे वैशिष्ट्य

देवी मंदिराच्या मागच्या बाजूस काळा दगडाचा चिंतामणी असून तो गोल आकाराचा आहे. आपले काम होईल की नाही याचा कौल हा चिंतामणी देतो. शिवाजी महाराजही युद्धाला जाण्यापूर्वी मातेचे दर्शन घेऊन चिंतामणीकडे कौल मागत असत. एक रुपयाचे नाणे ठेवून चिंतामणी उजवीकडे फिरल्यास काम होणार व डावीकडे फिरल्यास काम होणार नाही असे समजले जाते. चिंतामणीच्या बाजूलाच देवीच्या अलंकाराचा खजिना, देवीची वाहन ठेवण्याची जागा आणि गुप्तदान कुंडी आहे. देवीच्या अलंकारामध्ये अस्सल सोन्याच्या माळा, हिर्‍या मोत्यांचे दागिने, जुडवा, कंबरपट्टा, सूर्यहार, चंद्रहार, रत्नहार, चिंचपेटा व रत्नजडित खडावा आहेत.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी देवीस सोन्याची माळ अर्पण केली आहे. या माळेच्या प्रत्येक पुतळीवर राजे शिवछत्रपती अशी अक्षरे कोरली आहेत. नवरात्रोत्सवात मुख्य सणांच्या दिवशी, पाडवा, दसरा, दिपावली आदी प्रसंगी देवीस संपूर्ण अलंकार घातले जातात. मुख्य मंदिरासोबतच गोमुख तीर्थ, श्रीकल्लोळ तीर्थ, मंकावती तीर्थ, पापनाशी तीर्थ भक्तांसाठी आकर्षणाचे केंद्र ठरतात. याशिवाय महंत भारतीबुवांचा मठ, महंत बाकोजीबुवांचा मठ, हमरोजी बुवा मठ, अरण्य गोवर्धन मठ संस्थान, महंत गरीबनाथ मठ तुळजापुरात आहेत.

तुळजापूरला कसे जावेः
देशाच्या दक्षिण भागातून येणारे भाविक रेल्वेगाडीने तुळजापूरहून ३५ किलोमीटरवर असलेल्या नळदुर्ग येथे येतात. देशाच्या उत्तर भागातून येणारे लोक आधी सोलापूरला येऊ शकतात. सोलापूरहून तुळजापूर ४४ किलोमीटरवर आहे. उस्मानाबाद या जिल्ह्याच्या ठिकाणाहून तुळजापूर १८ किलोमीटरवर आहे. सोलापूर व उस्मानाबाद येथून तुळजापूरला येण्यासाठी भरपूर बस, गाड्या उपलब्ध आहे.

रेल्वे सुविधा- तुळजापूरला रेल्वेगाडीने यायचे झाल्यास सोलापूर हे जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे.

हवाई सुविधा- हवाई मार्गे येऊ पाहणार्‍या भाविकांना पुणे किंवा हैदराबादला यावे लागेल. त्यातल्या त्यात पुणे हा जवळचा विमानतळ आहे.

रहाण्याची सोयः यात्रेकरूंना राहण्यासाठी तुळजापुरात श्री भवानी विश्रामगृह, गादा व सामल धर्मशाळा आहे. येथे तीन दिवस राहता येते. याशिवाय अनेक खासगी हॉटेल, लॉजिंग, बोर्डींग, धर्मशाळा आणि हॉटेल आहेत. देवीच्या पुजार्‍यांकडेही राहण्याची व लग्न, मुंज, अभिषेक, महानैवेद्य दर्शन आदींची सोय उपलब्ध आहे.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा...

अंबाजी येथील अंबा माता

Fri, 19 Oct 2012 16:38:11 +0530

या देवीसर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता
नमस्तस्यै-नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः...

गुजरातमधील धार्मिक स्थळांमध्ये अंबा देवीचे स्थान प्रमुख आहे. उत्तर गुजरातमध्ये अहमदाबादपासून १८० किलोमीटरवर अंबाजी या गावात या देवाचे स्थान आहे. या देवीला आरासुरी असेही म्हणतात. आरासुरी म्हणजे डोंगरावर असलेली देवी. हे मंदिर खूप प्राचीन आहे. त्याच्या गर्भगृहात प्रत्यक्षात देवीची मूर्ती नाही. तेथे देवीचे आसन आहे. त्यावर देवीचे दागदागिने आणि वस्त्रे अशा पद्धतीने ठेवली आहेत, की ते पाहून असे वाटते, देवीच तेथे बसली आहे. येथे देवी रोज वेगवेगळ्या वाहनांवर बसून येते, अशी श्रद्धा आहे.

गुजरात आणि राजस्थानच्या सीमेवर पालनपूरपासून ६५ किलोमीटवरवर आणि माऊंट अबूपासून ४५ किलोमीटरवर अंबाजी हे गाव आहे. येथेच अंबामातेचे हे मंदिर आहे. गुजरातमधील बड्या मंदिरात याचा समावेश होता. त्याचबरोबर मोठ्या प्रमाणात भाविक भेट देत असल्यामुळे राज्यातील श्रीमंत मंदिरापैकी हे एक आहे. अंबेचे मूळ स्थान मात्र या मंदिरापासून तीन किलोमीटरवर असलेल्या गब्बर नावाच्या डोंगरावर आहे. देवीच्या ५१ शक्तीपीठांपैकी एक असलेल्या या ठिकाणी दुर्गामातेचे ह्रदय पडले होते, असे मानले जाते.

गब्बर येथील अंबेचे मंदिर प्राचीन आहे. आर्यांच्या अस्तित्वापूर्वीपासून अंबामातेची पूजा केली जाते असे मानले जाते. आर्यांनी ही देवी स्वीकारून तिची आराधना पुढे सुरू ठेवली. गब्बर डोंगरावर असलेली पदचिन्हे व रथाच्या चाकाचीही चिन्हे मातेचीच आहेत, अशी श्रद्धा आहे. येथेच श्रीकृष्णाचे मुंडन करण्यात आल्याचे सांगितले जाते. येथे सुवर्ण यंत्र कोरण्यात आले असून त्यात ५१ श्लोक आहेत.

आदिशक्ती अंबामातेचे हे मदिर देवीच्या ५१ शक्तीपीठांपैकी एक आहे. हिंदू धर्मात बारा शक्तीपीठे मानली जातात. उज्जैनचे भगवती महाकाली महाशक्ती मंदिर, कांचीपुरमचे कामाक्षी मंदिर, मलयगिरीचे ब्रह्मारंब मंदिर, कन्याकुमारीचे कुमारिका मंदिर, अमर्त गुजरात येथील अंबाजी मंदिर, कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर, प्रयागचे देवी ललिता मंदिर, विध्य पर्वतातील विंध्यवासिनी मातेचे मंदिर, वाराणसी येथी विशालाक्षी मंदिर, गया येथील मंगलावती आणि बंगाल येथली सुंदर भवानी व नेपाळमधील गुह्यकेसरी मंदिर यांचा यात समावेश आहे.

रूक्मिणी व कृष्णाची मूर्ती हेही या स्थळाचे एक आकर्षण आहे. अंबाजी हे मध, मेण आणि लाकडाच्या व्यवसायासाठीही प्रसिद्ध आहे. अंबाजीजवळच संगमरवराच्या खाणीही आहेत. तांबे व अन्य खनिजेही येथे मिळतात.

हजारो वर्षांपासून भाद्रपदातील पौर्णिमेला लोक अंबा मातेच्या दर्शनाला येत असतात. माता भक्तांची मनोकामना पूर्ण करते असे मानले जाते. याशिवाय प्रत्येक पौर्णिमेला येथे लोक मेलो नावाची प्रसिद्ध यात्रा भरते. देशाच्या कानाकोपर्‍यातून लोक दर्शनासाठी येथे येत असतात.

विशेष आकर्षण- नवरात्रात भाविकांची येथील मंदिरात गर्दी असते. संपूर्ण गुजरात तसेच बाहेरच्या राज्यातूनही लोक येथे दर्शनासाठी येत असतात. या काळात येथे भवई व गरबा या नृत्यांचा कार्यक्रम आयोजित केला जातो. सप्तशतीचा पाठही या काळात होतो. भाद्रपद पौर्णिमेला भाविक गब्बर डोंगरावर जाऊन तेथील देवीचे दर्शन घेतात.

कसे जाल-
अहमदाबादहून 180 किलोमीटर
माउंट अबूहून45 किलोमीटर
दिल्लीहून 700 किलोमीटर
जवळचे स्टेशन- अबू रोड
जवळचे विमानतळ- अहमदाबाद

श्री नटराज मंदिर चिदंबरम

Fri, 27 Jul 2012 12:50:28 +0530

देवाधिदेव भगवान शंकराचे सर्वोच्च देवतेच्या रूपात पूजन करणा-या भक्तांसाठी तमिळनाडूतील चिदंबरम येथील नटराज मंदिर भक्तीच्या प्रमुख ठिकाणांपैकी एक आहे. आपल्यातील सर्व पवित्र शक्तींनी महादेव शंकराने या ठिकाणाला पावन केले असल्याची भक्तांचा समज आहे.

पुराणांमध्ये असलेल्या उल्लेखानुसार प्रभू शिव येथे 'ॐ'कारच्या प्रणव मंत्र रूपात विराजमान आहेत. याचमुळे भक्तांसाठी या मंदिराचे स्थान महत्त्वाचे आहे. हे मंदिर भक्तांसाठी प्रचंड महत्त्वाचे आहे. भगवान शिवाच्या पाच भक्ती स्थळांपैकी चिदंबरम एक असून हे स्थान शंकराचे आकाश क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते. नटराज मंदिराला अग्नी मूल म्हणूनही ओळखले जाते. भोलेनाथ येथे ज्योती रूपात विराजमान असल्याचे भक्तांचे म्हणणे आहे.

इतर चार क्षेत्रांमध्ये कालाहस्ती (आंध्रप्रदेश) किंवा वायू, कांचीपुरमचे पृथ्वी, तिरुवनिका- जल आणि अरुणाचलेश्वर (तिरुवनामलाई) म्हणजेच अग्नी यांचा समावेश आहे. हिंदू धर्मातील मान्यतेनुसार याच पंचतत्त्वांनी (पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी आणि आकाश) मानवी शरीराची निर्मिती झाली आहे. नटराज मंदिराला अग्नी मूळ या नावानेही ओळखले जाते.

मंदिराची रचना अत्यंत सुबक व आकर्षक असून वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. चार सुंदर आणि मोठ्या घुमटांमुळे मंदिर भव्य वाटते. मंदिराची अंतर्गत रचना, सजावट, शिल्पकारी आणि मंदिराचे व्यापक क्षेत्रफळ यामुळे ते सहज डोळ्यात भरते.

शिवाच्या नटराज स्वरूपातील मूर्तीमुळे भरतनाट्यम कलावंतांचेही हे श्रध्दास्थान आहे. मंदिराच्या प्रत्येक खांबावर भरतनाट्यम नृत्याच्या वेगवेगळ्या शैली दाखविणा-या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या गाभा-यात भगवान शिवकाम सुंदरी (पार्वती) सह स्थापित आहेत. मंदिराची देखरेख आणि पूजाविधी पारंपरिक पुजारींकडून केली जाते. मंदिराला भक्तांकडून दिल्या जाणा-या देणगीतूनच मंदिराचे कामकाज चालविले जाते.

शिव क्षेत्रम म्हणूनही मंदिर ओळखले जाते. भगवान गोविंदाराज यांची मूर्तीही मंदिरात शिवशंकराजवळच स्थापन करण्यात आली आहे. मंदिर परिसरात अत्यंत सुंदर तलाव आणि नृत्य परिसर आहे. येथे दरवर्षी होणा-या नृत्य कार्यक्रमासाठी दूरवरून कलावंत सहभागी होत असतात.

कसे जाणार

रेल्वे मार्ग : चिदंबरम चेन्नई-तंजावर मार्गावर चेन्नईपासून 245 किमी अंतरावर मंदिर आहे. चिदंबरम नावानेच रेलवे स्टेशन ओळखले जाते.
रस्त्याने : चेन्नईहून कुठल्याही वाहनाने 4-5 तासांत चिदंबरमला पोचता येते.
विमान सेवा : चिदंबरम जाण्यासाठी सर्वाधिक जवळचे विमानतळ चेन्नई आहे. तेथून रस्त्याने किंवा रेल्वे मार्गे चिदंबरम जाता येईल.

नेमावर प्राचीन सिद्धनाथ महादेव

Sat, 21 Jul 2012 12:11:28 +0530

नर्मदा नदिच्या तिरावर वसलेल्या सिद्धनाथ महादेवाच्या पावन स्पर्शाने पूणीत झालेल्या नेमावर नगरीत. महाभारताच्या काळात नाभिपूर या नावाने प्रसिध्द असलेल्या शहराचा मोठ्या प्रमाणात विकास झाला असून आता तर सर्वत्र पर्यंटक स्थळ म्हणून प्रचलित आहे. राज्य शासनाच्या गॅझेटम्ध्ये 'नाभापट्टम' या नावाने या शहराची नोंद आहे. याच शहरात नर्मदा नदीचे 'नाभि' स्थान आहे.

सिद्धनाथ मंदिराच्या शिवलिंगाची स्थपना सतीयुगात चार सिद्ध ऋषि सनक, सनन्दन, सनातन व सनतकुमार यांनी केली होती, अशी आख्यायिका आहे. यावरून या मंदिराचे नाव सिद्धनाथ पडले आहे. सिध्दनाथाच्या वरच्या भागात ओंकारेश्वर व खालच्या भागात महाकालेश्वर स्थित आहेत.

सिध्दनाथाच्या संदर्भात येथे अशी आख्यायिका सांगितली जाते की, इस. पूर्व 3094 मध्ये या पर्वताची निर्मिती झाली आहे. व्दापर युगात कौरवांकडून हे मंदिर पूर्वमुखी तयार करण्यात आले होते. त्यानंतर पांडवपूत्र भीमाने आपल्या बाहूबलाने मंदिराला पश्चिममुखी केले होते.

येथील श्रध्दाळु भाविकांकडून असे सांगितले जाते की, सिध्दनाथ मंदिराच्या शेजारून वाहणार्‍या नर्मदा नदीच्या तिरावरच्या वाळुवर सकाळी सकाळी मोठ-मोठ्या पावलांची ठसे उमटलेले दिसतात व या ठस्यावर कृष्ठरोगाने पिडीत नागरिक कृष्ठरोगापासून स्वत:ची मुक्तता करून घेण्यासाठी लोटांगण घालतात. येथील वयोवृध्द ग्रामस्थांचे म्हणणे आहे की, आजु बाजुच्या पर्वतांमधील गुफा व कपारींमध्ये तपश्चर्या करणारे साधु प्रात:काळी नर्मदा नदीवर स्नान करण्यासाठी येतात. नेमावर शहराच्या आजुबाजुला प्राचीनकाळातील अनेक विशाल पुरातात्विक अवशेष आहेत.

हिंदू व जैन ग्रंथामध्ये या स्थानाचा खुप वेळा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिध्दनाथ मंदिराची 'पापांचे नाश करणारा सिद्धिदाता ‍तीर्थस्थान' या नावाने ओळख आहे.

नर्मदा नदीच्या तिरावर वसलेले हे मंदिर हिंदू धर्माचे प्रमुख श्रध्दास्थळ आहे. 10व्या व 11व्या शतकात चंदेल व परमार या राजांनी या मंदिराचा जिर्नोध्दार केला होता. मंदिराला पाहिल्यावरुच हे मंदिर किती प्राचीनकालीन आहे याची प्रचिती येते. मंदिराच्या सभामंडपातील स्तंभ व भिंतीच्या शिलेवर शिव, यमराज, भैरव, श्रीगणेश, इंद्राणी व चामुंडाच्या सुंदर मूर्ती कोरण्यात आल्या आहेत. तसेच आकर्षक प्रचीन नक्षीकाम देखील करण्यात आले आहे.

येथे शिवरात्रि, संक्रांति, ग्रहण, अमावस्या आदी शुभपर्वावर श्रद्धाळु भावीक स्नान करण्यासाठी येतात. साधु-महंत ही पवित्र नर्मदा मातेचे दर्शन घेण्यासाठी अधुन मधुन येत असतात.

कसे जाल : इंदौर शहरापासून 130 कि. मी. अंतरावर दक्षिण-पूर्व दिशेला असलेल्या हरदा रेल्वे स्थानकापासून 22 कि.मी. अंतरावर नेमावर शहर आहे. त्याचप्रमाणे उत्तर दिशाकडून भोपाळपासून 170 कि.मी. अंतरावर पूर्व दिशेत नेमावर हे प्राचीन शहर आहे. या स्थळी नर्मदा नदीचे पात्र 700 मीटर रूंद आहे.

दक्षिणेची काशी

Fri, 02 Mar 2012 16:44:20 +0530

ज्या देवस्थानाचे स्वत:चे असे खास वैशिष्ट्य आहे, अशा भारतातील दोन मंदिरांपैकी एक म्हणजे, दक्षिणेतील काशी म्हणून ओळखले जाणारे धर्मस्थळ हे देवस्थान. दुसरे साक्षीगोपाळ मंदिर ओरिसात आहे. गावातील खटल्यांची उकल कोर्टकचेरीऐवजी इथे मंदिर व्यवस्थापना मार्फत केली जाते. दिलेला निवाडा बहुतांशी दोन्ही बाजूंकडून मान्य केला जातो, मग ते लोक कोणत्याही धर्माचे वा जातीचे असतो. धर्मस्थळ, ज्याचा उच्चार धर्मास्थळला असाही केला जातो, ते मंदिर कर्नाटकातील दक्षिण कन्नड जिल्ह्यात, मंगलोरपासून 55 किलोमीटर अंतरावर आहे. ज्या नदीच्या नावावरून केरळची लोकप्रिय एक्सप्रेस गाडी रोज दिमाखात धावते, त्या नदीकाठी हे मंदिर वसले आहे.

या मंदिराचे आणखीही एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील पुजारी हिंदू असले तरी मंदिराचे व्यवस्थापन मात्र जैन धर्मियांकडे आहे. पूजेअर्चेचे काम माथव वैष्णव कुटुंबीयांपैकी बघतात, तर त्याचे पालकत्व आठशे वषर्शंपासून हेगड्‍धांकडे वंशपरंपरागत चालत आलेले आहे. हे ‍मंदिर म्हणजे सर्व धर्मियांच्या सहिष्णुतेचे एक प्रतीक मानले जाते. सोन्याच्या लिंगातील शंकराची पूजा येथे केली जाते, या स्थळाचे माहात्म्य इतके मोठे आहे, की येथे दररोज दहा हजारांहून अधिक भाविक शंकराच्या दर्शनाला येतात. केरळ राज्यातील देवळांच्या प्रथेप्रमाणे इथेही दुपारी दोन ते साडेसहापर्यंत मंदिराचे दरवाजे बंद असतात. पुरुषांना आत जाण्यापूर्वी शर्ट काढावा लागतो. दर वर्षी नोव्हेंबर-डिसेंबरच्या दरम्यान या मंदिरात लक्षदीप महोत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. त्यावेळी येते प्रंचड जनसागर लोटतो.

कसे जाल?
धर्मस्थळापासून मंगलोर विमानतळ 55 कि.मी. अंतरावर आहे.
मंगलोर रेल्वेने जोडले आहे. त्यामुळे रेल्वेनेही येऊ शकता.
हसन, चिकमंगलूर, उड्डपी आणि मंगलोर या शहरांना धर्मस्थळ रस्त्याने जोडले आहे.

कुठे राहाल?
थोडेसे पैसे भरून मंदिरातील लॉजमध्ये राहण्याची सोय होऊ शकते.
काही खासगी हॉटेल्समध्येही राहता येऊ शकते.

दत्तमहाराजांची तपोभूमी - श्री क्षेत्र नृसिंहवाडी

Thu, 08 Dec 2011 17:29:02 +0530

कृष्णा-पंचगंगेच्या संगमावरती वसलेले कोल्हापूर जिल्ह्यातील छोटेसे गाव नृसिंहवाडी. श्री क्षेत्र नरसोबावाडी म्हणूनही या देवस्थानाची ख्याती आहे. 'श्रीपादश्रीवल्लभ' हा श्रीगुरू दत्तमहाराजांचा पहिला अवतार तर 'नृसिंहसरस्वती' हा 'दुसरा अवतार' समजला जातो. दत्त महाराजांनी या ठिकाणी 12 वर्षे अर्थात एक तप तपश्चर्या केली आणि आपल्या पादुका स्थापन केल्या. त्यामुळेच या स्थानास महाराजांची तपोभूमी मानली जाते. याठिकाणी तपश्चर्या केल्यानंतर ते औदुंबर, गाणगापूर आणि त्यानंतर कर्दळीवनात गेले आणि त्याच ठिकाणी त्यांनी अवतारसमाप्ती केल्याचा पुराणात उल्लेख आढळतो. दत्त माऊलींच्या स्पर्शाने पुनित झालेल्या या क्षेत्राची ख्याती सर्वदूर पसरली आहे. दररोज हजारो भक्तगण महाराजांच्या पादुकाचरणी नतमस्तक होतात. दोन नद्यांच्या संगमामुळे विस्तारलेले नदीचे पात्र, संथ पाण्यामधील नौकाविहार, स्वच्छ-सुंदर घाट, नदीपात्राला लागून वसलेल्या मंदिरामध्ये सुरू असणारा घंटानाद, अखंड नामजप... असा माहोल भक्तगणांना भारावून टाकतो...
संथ वाहणार्‍या कृष्णा नदीच्या एक्कावन्न पायर्‍यांच्या घाटावर, मध्यभागी औदुंबराच्या शीतल छायेखाली दत्ताचे मंदिर आहे. येथे श्रीदत्तात्रेय भगवंतांनी स्वयंभू श्यामसुंदर मनोहर पादुकांच्या स्वरूपाने वास्तव्य केले आहे. या देवालयाचा आकार बादशाही थाटाचा अर्थात घुमटाघुमटांचा आहे. याहून विशेष म्हणजे श्रींच्या पादुकांवरील वस्त्रही त्याच रिवाजाचे आहे. याचाच अर्थ गुरूचरित्रात उल्लेख असल्याप्रमाणे सर्व जातीधर्माचे लोक याठिकाणी एकाच भावनेने एकत्र येतात. 'श्री नरसिंह सरस्वती' हा दत्तावतार संन्यासी स्वरूपाचा मानला जातो त्यामुळे येथील भक्तगण संन्याशी लोकांचे पूजन करून त्यांचे आदरातिथ्य करतात. श्रीजनार्दन स्वामींच्या आज्ञेवरून एकनाथ महाराजांनी याठिकाणी घाट बांधला आहे. हा घाट पाहण्याजोगा आहे. येथील साधुसंतांच्या समाध्या आणि छोटी-छोटी मंदिरे पाहताना मन प्रसन्न होते.

या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ठ म्हणजे केवळ त्रिकाळपुजेवेळीच मंदिरामध्ये झांज किंवा घंटा वाजते. इतरवेळी‍ ही वाद्ये वाजवायची नाहीत असा नियम आहे. भक्तगणांना एकचित्ताने ध्यान, जप करता यावा, असे यामागचे कारण असावे. पौर्णिमेला हजारो भक्तगण दर्शनासाठी लोटतात. पंचक्रोशीतील लोक पायी चालत येऊन पादुकांचे दर्शन घेतात. शनिवार हा दत्तमाऊलींचा जन्मदिवस असल्याने शनिवारीही गर्दी होते. दत्तजयंतीच्या दिवशी तर लाखो लोकांची उपस्थिती असते. दत्तमाऊलींचे स्थान म्हटले की श्वान आलेच, त्याचप्रमाणेच याठिकाणीही श्वानांचा मुक्तसंचार असतो. भक्तगण त्यांना खाऊ-पिऊ घालतात. वाडीचे पेढे, कवठाची बर्फी आणि बासुंदी तर प्रसिध्दच आहे.
कसे जाल -
एस.टी मार्ग - मुंबई व पुणे येथून कोल्हापूर अथवा सांगली येथे येण्यासाठी थेट बसगाड्यांची सोय असून मुंबईपासून सुमारे 500 तर पुण्यापासून सुमारे 245 किलोमिटर अंतर आहे. कोल्हापूर अथवा सांगलीतून नृसिंहवाडीसाठी बसगाड्यांची सोय आहे. कोल्हापुर- 40 सांगली-25
रेल्वे - महाराष्ट्र राज्यातील कोल्हापूर जिल्ह्यात दक्षिण मध्य रेल्वे मिरज-कोल्हापूर विभागाच्या जयसिंगपूर स्टेशनपासून 15 किलोमीटरवर. मुंबई, पुणे, बेळगांव येथून येथून कोल्हापूरसाठी रेल्वेगाड्या आहेत.
विमान - मुंबई व पुण्यातून कोल्हापूर येथे विमानसेवा आहे.

श्रीकृष्णाचे डाकोरचे रणछोडरायजी रूप

Sat, 20 Aug 2011 17:19:13 +0530

भारतीय अध्यात्मात श्रीकृष्णाला पूर्ण पुरूष मानले जाते. त्याच्या ठायी एवढी व्यक्तिमत्वे एकवटलीत की त्यातील नेमका श्रीकृष्ण कोणता हेही सांगता येत नाही. त्यामुळे खट्याळ, खोड्या काढणारा, धैर्यधर, रण सोडून पळणारा, अर्जुनाचा सल्लागार, तत्वज्ञ अशी अनेक रूपे त्याची आहेत. आज आम्ही आपल्याला श्रीकृष्णाचे रणछोडरायजीच्या स्वरूपातील दर्शन घडविणार आहोत. त्यासाठी गुजरात येथील डाकोर येथे जावे लागेल.

डाकोर येथील रणछोडदासजी मंदिराची उभारणी सन 1722 मध्ये केली गेली. डाकोरच्या रणछोडजी मंदिराच्या नामकरणाबद्दल महाभारतातील कथा आहे. श्रीकृष्ण व जरासंघ यांच्यात भीषण युध्द झाले होते.

वचनानुसार श्रीकृष्णाला जरासंघाची हत्या

करण्याची इच्छा नव्हती. त्याचा फायदा घेऊन जरासंघाने अधम माजवला होता. यादवसेनेचे मोठे नुकसान त्याने केले. अखेर श्रीकृष्णाने आपल्या अनुयायांच्या प्राणाचे रक्षण करण्यासाठी युध्द सोडून पळ काढला होता व या जागी ते लपून बसले होते. यावरूनच या मंदिराचे 'रणछोड'जी हे नाव प्रचलित झाले.

भक्तांसाठी या मंदिराचे द्वारकेतील द्वारकाधीश मंदिराइतकेच महत्त्व आहे. दोन्ही मंदिरांमध्ये श्रीकृष्णाची मूर्ती श्वेत रंगाच्या दगडाचीच आहे. श्वेतरूपातील हा श्यामसुंदर खूपच मनोहारी आहे.

गोमती नदीच्या काठी सफेद संगमरमराने या मंदिराची निर्मिती केली आहे. मुकूटाला सोन्याचे आवरण चढविलेले आहे. या ठिकाणी आल्यानंतर श्रीकृष्णनगरीत आल्याचे वाटते. चारी बाजूंनी हरे कृष्णाच्या स्वरात मधुर घंटानाद सुरू असतो.

हे मंदिर सकाळी 6 पासून दुपारी 12 पर्यंत दर्शनासाठी खुले असते. तसेच सायंकाळी 4 पासून 7 पर्यंत खुले असते. रोज सकाळी 6:45 वाजता मंगल आरतीचे आयोजन केले जाते. ही मंगल आरती मंगलभोग, बालभोग, श्रीनगरभोग, ग्वालभोग, व राजभोग असे नैवेद्य दाखवून होते.

दुपारी उस्थापनभोग, शयनभोग व शक्तिभोग दाखविला जातो. दरवर्षी विशेष करून पौर्णिमेला लाखो भाविक डाकोर मंदिरात दर्शनासाठी येतात.

डाकोरमधील महत्त्वाचे उत्सव कार्तिक, चैत्र,

फाल्गुन व अश्विन पौर्णिमेला आयोजित केले जातात. त्यावेळी मंदिरात लाखापेक्षा जास्त भाविक दर्शनासाठी येतात. तुम्ही देखिल श्रीकृष्णाच्या भेटीसाठी आतूर असाल तर एकदा डाकोरच्या या मंदिराला अवश्य भेट द्या. एकदा इथे आल्यानंतर परत परत इथे यावेसे वाटते.

डाकोरला कसे जाल?
हवाई मार्गे -- अहमदाबादचे विमानतळ सर्वांत जवळ आहे.
रेल्वे मार्ग -- डाकोर आनंद-गोधरा मोठी लाइन रेल्वे मार्गावर आहे.
रस्ता मार्ग -- अहमदाबाद व बडोदा शहरातून डाकोरला जाण्यासाठी बस सेवा उपलब्ध आहे.

शेंदुर्णीचे त्रिविक्रम मंदिर

Thu, 29 Oct 2009 09:22:18 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला प्रतिपंढरपूर म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या खान्देशातील शेंदुर्णीला घेऊन जात आहोत. येथील त्रिविक्रम मंदिराला मोठी पार्श्वभूमी आहे. श्री संत कडोजी महाराज शेंदूर्णी या पावन नगरीत वास्तव्यास होते. शिवकालीन ‍श्री त्रिविक्रम मंदिराची स्थापना कडोजी महाराजांच्या हस्ते 1744 मध्ये झाली.

कार्तिक शुध्द एकादशीला रथोत्सवात हरिनामाच्या गजराने अवघी शेंदुर्णी नगरी दुमदुमून जात असते.

या मंदिराच्या स्थापनेमागेही आख्यायिका आहे. श्री संत कडोजी महाराज मंदिरातील गादीचे आठवे वारसदार शांताराम महाराज भगत यांनी ही आख्यायिका सांगितली. त्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, श्रीसंत कडोजी महाराज दरवर्षी विठ्ठलचे दर्शन घेण्यासाठी पायी वारी करत असत. एकदा ते कार्तिक शुध्द एकादशीला पंढरपूरला निघाले असता वाटेतच त्यांना पांडुरंगाचा साक्षात्कार झाला. 'अरे मी तुझ्याच गावास असून तू एवढ्या लांब कशासाठी निघालास, तुझ्या शेंदुर्णी नगरीत असलेल्या उकिरड्याखाली मी आहे. माझे वाहन वराह आहे. तू मला वर काढून माझी स्थापना कर.' या साक्षात्कारानंतर कडोजी महाराज वारी अर्ध्यातच थांबवून शेंदुर्णीला परतले. झालेला प्रकार गावकर्‍यांना सांगितला. परंतु, गावकर्‍यांनी त्यांना वेड्यात काढले. मात्र, महाराजांची पांडुरंगाच्या साक्षात्कारावर दृढ श्रद्धा होती. अखेर त्यांनी स्वत: उकिरडा खोदायला सुरवात केली. खोदतानाच काही फुटावरच पांडूरंगाने सांगितल्याप्रमाणे पाषाणाचा भव्य वराह बाहेर निघाला. आता गावकर्‍यांचा महाराजांवर विश्वास बसला. मग तेही या खोदकार्यात सामील झाले. अवघ्या 25 फुटावर काळ्या पाषाणातील साडेचार फुटाची पांडुरंगाची मूर्ती बाहेर आली. तीच मूर्ती सध्या मंदिरात आहे.

मूर्तीच्या उजव्या हाताला गरूड तर डाव्या हाताला हनुमान आहे. मुर्तीचा चेहरा हसरा असल्याने भाव बदलतात असे वाटते. विष्णूरूपी पांडूरंग असल्याने त्याचे ‍श्री त्रिविक्रम असे नामकरण करण्यात आले. मंदिरातील वराहाला खांदा आहे. खोदकाम करताना कुदळीचा वार पांडुरंगाच्या नाकाला लागला होता व जखमेतून रक्त आले होते, अशी ही आख्यायिका आहे. महाराष्ट्रावर कोसळलेल्या नैसर्गिक आपत्तीचे निवारण करण्यासाठी वडार समाजबांधव शेंदुर्णी येथे वराह पुजनासाठी येत असतात.

संत कडोजी महाराजांनी त्रिविक्रमाच्या रथोत्सवास प्रारंभ केला. परंपरेनुसार शेंदुर्णी येथे कार्तिक शुध्द एकादशीला रथोत्सवाचे आयोजन करण्यात येते. येथे 263 वर्षांपूर्वी सागवान लाकडाचा 25 फूट उंच भव्य रथ असून संपूर्ण महाराष्ट्रात सगळ्यात जुना हा रथ आहे. रथाचा तोल सांभाळण्यासाठी भाविकांकडून रथाच्या चाकाला मोगरी लावण्याचे काम केले जाते. चोपदार व भालदार अशी प्राचीन परंपरा येथे पहावयास मिळते. चोपदार हा सोनार समाजाचा तर भालदार हा सुतार समाजाचा आहे. येथील वडनेरे घराण्यातील सातवे वारसदार जगन्नाथ चिंधु वडनेरे हे चोपदार आहेत व एकनाथ वामन सुतार हे भालदार म्हणून काम पाहत आहेत. भाविक मोठ्या संख्येने रथोत्सवात सहभागी होत असतात.

शेंदुर्णी नगरीतून भव्य मिरवणूक काढली जाते. गावात ज्या ठिकाणी रथ थांबला त्या ठिकाणी भाविक श्रीफळ, केळी, कानगी (दक्षिणा) वाहून रथाचे मोठ्या श्रध्देने दर्शन घेतात. सर्वधर्मातील नागरिक रथोत्सवात सहभाग घेत असतात. मुस्लिम बांधव ढोलताशे वाजवत मिरवणुकीत सहभागी होतात. तसेच लेझीम झांजे पथक व खेड्यापाड्यावरून आलेल्या वारकर्‍यांच्या टाळ मृदंग व हरिनामाच्या गजराने शेंदुर्णी नगरी दुमदुमून जाते.

यात्रोत्सव:
शेंदुर्णी नगरीतून वाहणाऱ्या सोन नदीच्या पात्रात कार्तिक शुध्द पोर्णिमेपासून 10 दिवसाची भव्य यात्रा भरत असते. दशमीपासून चतुर्दशी दरम्यान विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात येत असते.

कसे पोहचाल-

महामार्ग-
जळगाव जिल्ह्यातील जामनेरपासून अवघ्या 16 किलोमीटरवर हे मंदिर आहे. तसेच पाचोरा येथूनही शेंदूर्णी येथे जाण्यासाठी खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होतात. औरंगाबादहून सोयगावमार्गे शेंदुर्णीला पोहचता येते.

रेल्वे मार्ग-
जामनेर- पाचोरा नॅरोगेज रेल्वे मार्गावर शेंदुर्णी रेल्वे स्थानक आहे. हा रेल्वे मार्ग मध्य रेल्वेच्या पाचोरा स्थानकाशी जोडण्यात आलेला आहे.

हवाई मार्ग-
शेंदूर्णी येथे येण्यासाठी सगळ्यात जवळचे विमानतळ औरंगाबाद येथे आहे. औंरगाबाद- सोयगावमार्गे- शेंदूर्णी 125 किमी अंतर आहे.

बडोद्यातील काशी विश्वनाथ मंदिर

Wed, 17 Jun 2009 17:08:20 +0530

धर्मयात्रेमध्ये या भागात आम्ही आपल्याला गुजरातमधील बडोदा शहरातील काशी विश्वनाथ मंदिराचे दर्शन घडविणारं आहोत. हे मंदिर अतिप्राचीन असून याची स्थापना 120 वर्षांपूर्वी सयाजीराव गायकवाड महाराजांच्या शासनकाळात झाली होती.

कालांतराने हे मंदिर स्वामी वल्लभरावजी महाराजांना दान करण्यात आले. स्वामी वल्लभरावजींनंतर स्वामी चिदानंद सरस्वती यांनी मंदिराच्या देखरेखीची जबाबदारी आपल्या हातात घेतली. त्यांनी 1948 मध्ये मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. चिदानंदजी स्वामीच्या मृत्यूनंतर हे मंदिर ट्रस्टच्या हाती गेले. आता मंदिराची देखरेख ट्रस्टचे कर्मचारी करीत आहे.

काशी विश्वनाथ मंदिर हे गायकवाड महाराजांच्या राजवाड्याच्या समोर आहे. मंदिराचे प्रवेशद्वार अतिशय सुंदर व नक्षीदार आहे. मुख्य द्वाराने प्रवेश केल्यानंतर काळ्या दगडांनी बनलेली नंदीची सुंदर मूर्ती आहे. नंदीसोबतच सौभाग्याचे प्रतीक कासवाची प्रतिमा आहे. नंदीची प्रतिमेच्या एकीकडे स्वामी वल्लभ रावजी व दुसरीकडे स्वामी चिदानंदची पाषाण प्रतिमा आहे.

मुख्य मंदिर दोन भागात विभाजित केले गेले आहेत. पहिल्या भागात एक मोठा हॉल आहे. त्यात भाविक सत्संग व पूजेसाठी एकत्रित होतात. दुसर्‍या भागात मंदिराचा गाभारा आहे. सत्संग भवनाच्या स्तंभांवर व मंदिराच्या भिंतींवर वेग वेगळ्या देवीदेवतांच्या सुंदर व आकर्षक मूर्ती आहे‍त.

मंदिरचा गाभारा पांढर्‍या संगमरमरने बनला आहे. गाभार्‍याच्या मधोमध शिवलिंगाची स्थापना केली गेली आहे. शिवलिंगाच्या आधारावर चांदीचा मुलामा आहे. पण येथे भक्तांचा प्रवेश नाही. शिवलिंगावर पाणी, दूध इत्यादी वाहण्यासाठी विशेष व्यवस्था करण्यात आली आहे. मंदिराच्या परिसरात काशी विश्वनाथ, हनुमान मंदिर व सोमनाथ महादेवाचे मंदिर आहे. एका लहान मंदिरात स्वामी चिदानंद सरस्वतींच्या पादुका ठेवण्यात आल्या आहे.

श्रावणाच्या प्रत्येक सोमवारी व शनिवारी येथे भाविकांची गर्दी होते. शिवरात्रीच्या दिवशी गर्दी जास्त असते. मंदिरात तीर्थयात्री व साधू-संतांना राहण्याची व भोजनाची उत्तम सोय ट्रस्टतर्फे केली जाते.

कसे जाल?
रस्ता मार्ग : बडोदा हे गुजरातची राजधानी गांधीनगरहून 115 व अहमदाबादहून किमान 130 किमी दूर आहे.

रेल्वेमार्ग : बडोदा हे पश्चिम रेल्वेच्या दिल्ली-मुंबई रेल्वेमार्गावर प्रमुख स्टेशन आहे. देशाच्या कानाकोपर्‍यातून बडोद्यासाठी रेल्वेसेवा आहे.

हवाईमार्ग : बडोदा येथे विमानतळ आहे. शिवाय अहमदाबादला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे.

भोपावरचे पुरातन शांतिनाथ मंदिर

Thu, 28 May 2009 11:03:28 +0530

मध्य प्रदेशातील भोपावर येथे जैन धर्मियांचे पुरातन शांतिनाथ मंदिर आहे. इंदूर-अहमदाबाद राष्ट्रीय राज्यमार्गावरील राजगडपासून 12 किलोमीटरवर हे मंदिर आहे. या मंदिराला महाभारताचा वारसा लाभला आहे. 16 वे जैन तीर्थंकर श्री शांतिनाथजींची 12 फुटाची उभी पुरातन प्रतिमा येथे आहे. हे मंदिर म्हणजे पुरातन कलाकुसरीचा उत्कृष्ट नमुना आहे.

भोपावरची स्थापना कृष्णाची पत्नी रूक्मिणीच्या भावाने रूक्मणकुमाराने केली होती. रूक्मणकुमारचे वडील भीष्मक येथून 17 किलोमीटरवर असलेल्या अमीझरा येथील राजा होते. रूक्मणकुमारची बहिण रूक्मिणीचा विवाह शिशुपालसोबत व्हावा अशी त्याची इच्छा होती. मात्र, रूक्मिणीने श्रीकृष्णाचा पती म्हणून ‍स्वीकार केला होता. रूक्मिणीचा संदेश मिळताच कृष्णाने तिचे हरण केले होते. रस्त्यात कृष्णाला रूक्मणकुमारशी दोन हात करावे लागले. त्यात रूक्मणकुमारचा पराभव झाला. पराभूत झालेला रूक्मणकुमार दु:खी होऊन कुंदरपुरला परतलाच नाही. त्यांनी त्याच जागी एक नवीन नगर स्थापन केले. तेच आज भोपावर नावाने प्रसिद्ध आहे. येथील श्री. शांतीनाथजी मंदिरात रूक्मणकुमार यांची प्रतिमा स्थापन करण्यात आली आहे.

मथुरेच्या कंकालीटीकाजवळ पुरातन जैन स्तूप आहे. त्याला देवनिर्मित स्तूपही म्हटले जाते. तेथील शिलालेखात कृष्णकालीन मूर्तीविषयी उल्लेख आला आहे. त्यात भोपावर येथील श्री.शांतीनानजी मंदिरातील विशालकाय मूर्तीचाही उल्लेख आहे.

हे मंदिर चमत्कारीक असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. तसे चमत्कारीक प्रसंगही येथे घडत असल्याचे बोलले जाते. येथे दरवर्षी मंदिर परिसर एखादा नाग कात सोडून जात असतो. ही घटना तर गेल्या अनेक वर्षांपासून नियमित घडत आहे. मंदिरात अनेक नागांच्या कात सुरक्षित ठेवण्यात आले आहे.

कसे पोहचाल :

महामार्ग: इंदूरपासून भोपावर हे 107 किलोमीटरवर आहे. भोपावरला जाण्यासाठी बस किंवा खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होते.

रेल्वे मार्ग: भोपावरपासून सगळ्यात जवळचे रेल्वेस्थानक मेघनगर येथे आहे. तेथून 77 किलोमीटरवर भोपावर आहे. तेथून बस व टॅक्सी सहज उपलब्ध होते.

हवाई मार्ग: येथून जवळचा विमानतळ इंदूर येथे आहे. इंदूरपासून 107 किलोमीटरवर भोपावर आहे.

अरण्मूल येथील पार्थसारथी मंदिर

Mon, 04 May 2009 15:23:21 +0530

केरळमधील प्राचीन मंदिरांपैकी अरण्मूल श्री पार्थसारथी मंदिर आहे. श्रीकृष्ण येथे पार्थसारथी रूपात वसले आहेत. पथानमथिट्टा जिल्ह्यात पंबा नदीच्या किनारी हे मंदिर आहे. निशस्त्र कर्णाला मारल्याचे प्रायश्चित्त म्हणून अर्जुनाने हे मंदिर बांधल्याचे मानले जाते.

हे मंदिर मुळात शबरीमाला जवळील नीलकल येथे तयार करण्यात आले. त्यानंतर सहा बांबूंच्या तराफाच्या सहाय्याने ते येथे आणण्यात आले. म्हणूनच या भागाचे नाव अरण्मूल पडले. मल्याळममध्ये याचा अर्थ बांबूचे सहा तुकडे असा होतो.

दरवर्षी भगवान अय्यपा यांचे सुवर्ण अंकी (पवित्र दागिने) येथून शोभायात्रा काढून मिरवत शबरीमलापर्यंत नेले जातात. ओणम या केरळमधील प्रसिद्ध उत्सवादरम्यान अरण्मूल येथे नौकांची शर्यतही आयोजित केली जाते.

हे मंदिर केरळी वास्तुशास्त्राचा अप्रतिम नमुना आहे. पार्थसारथीची मूर्ती सहा फूट उंच आहे. दरवाजांवर अठराव्या शतकातील सुंदर चित्रे आहेत. चार स्तंभावर हे मंदिर उभारले आहे. पूर्वेला असलेल्या स्तंभाजवळून मंदिरात जायला १८ पायर्‍या आहेत. तर मंदिरातून उत्तरेला असलेल्या पंबा नदीवर जाण्यासाठी ५७ पायर्‍या उतराव्या लागतता.

मल्याळम दिनदर्शिकेप्रमाणे मीनम या महिन्यात येथे दहा दिवसांचा मोठा उत्सव असतो. ओणम उत्सव काळात येथे भरणार्‍या नौका शर्यती प्रसिद्ध आहेत. या शर्यतींना अरूण्मला वल्लमकाली असे म्हणतात. वास्तविक या शर्यतीमागेही मोठी परंपरा आहे. या नौकेत तांदूळ व अन्य खाद्यपदार्थ घेऊन ते जवळच्या गावात वाटायची 'मंगद' नावाची ही परंपरा शर्यतीत परिवर्तित झाली आहे. कोडियट्टमने (ध्वजारोहण) प्रारंभ आणि मूर्तीला स्नान घालून या उत्सवाची सागंता होते.

गरूडवाहन इजुनल्लातू हा एक महत्त्वाचा उत्सव आहे. यात शोभायात्रा काढली जाते. भगवान पार्थसारथी यांना गरूडाच्या रथावर बसवून पंबा नदीवर नेले जाते. यावेळी मंदिराला मोठा नजराणा भेट दिला जातो. याशिवाय खांडवनादाहनम नावाचा एक उत्सव धनुस या मल्याळम महिन्यात साजरा केला जातो. यात मंदिराच्या समोर झाडांची पाने, फांद्या यांच्या सहाय्याने जंगल साकारले जाते. मग महाभारतातील खांडववन दहनाचा देखावा साकार केला जातो. श्रीकृष्ण जन्माष्टमीही येथे जोरदार साजरी होते.

कसे जाल?

रस्ता मार्ग- पथानमथिट्टा जिल्ह्याच्या मुख्यालयापासून अरण्मूल सोळा किलोमीटरवर आहे. त्यासाठी बस उपलब्ध आहेत.

रेल्वे मार्ग- चेनगन्नूर हे जवळचे रेल्वेस्टेशन आहे. तेथून १४ किलोमीटरवर अरण्मूल आहे.

हवाई मार्ग- येथून जवळचे विमानतळ कोची आहे. अरण्मूलपासून ते ११० किलोमीटरवर आहे.

नांदेडचा सचखंड गुरूद्वारा

Sat, 04 Apr 2009 12:22:47 +0530

गोदावरीच्या नदीकिनारी वसलेले मराठवाड्यातील नांदेड हे शीख धर्मियांचे प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. त्याचप्रमाणे मराठी व शीख बांधवांना जोडणारा तो प्रमुख धागाही आहे. महाराष्ट्रातलेच संत नामदेव तेराव्या शतकात फिरत फिरत पंजाबात गेले होते. अनेक वर्षे तिथे राहून त्यांनी प्रवचने दिली. लोकांना सन्मार्गाला लावले. त्याच पंजाबातील शीख धर्मियांचे दहावे गुरू गुरू गोविंद सिंह मुगल बादशाह औरंगाजेबाच्या मृत्यूनंतर महाराष्ट्रात नांदेडला आले आणि एक वर्तुळ पूर्ण झाले.

गुरू गोविंदसिंहांचे माता पिता व चारही मुले देशासाठी शहिद झाली होती. विदग्ध अवस्थेत इथे आलेल्या गुरू गोविंदसिहांचे मन अध्यात्मिक भावनेने भरले होते. येथे आल्यानंतर त्यांनी नगीना घाटावरून बाण मारून आपल्या सद्गुरूंचे स्थान शोधून काढले. त्यांनी सोडलेला बाण एका मशिदीत गेला. तिथे दीड हात जमिन खोदल्यानंतर सतयुगी आसन, करमंडल, खडावा आणि माळ सापडली. या बदल्यात जमीन मालकाला सोन्याच्या मोहरा दिल्या.

याच ठिकाणी त्यांनी रहायला सुरवात केली. त्यांच्या आयुष्याचा बहुमुल्य काळ येथे गेला. येथेच त्यांनी आपण शीखांचे शेवटचे गुरू असे जाहीर करून गुरू परंपरा थांबवली. शिवाय 'गुरू ग्रंथ साहिब' या ग्रंथाला शीखांचा पवित्र धर्मग्रंथ म्हणून जाहीर केले. त्यांच्याच शब्दांत त्यांनी जाहीर केलेली ही घोषणा अशी.

आगिआ भई अकाल की तवी चलाओ पंथ।।
सब सिखन को हुकम है गुरू म‍ानियो ग्रंथ।।
गुरू ग्रंथ जी मानियो प्रगट गुरां की देह।।
जो प्रभ को मिलबो चहै खोज शब्द में लेह।।

यानंतर त्यांनी या जागेला अबचलनगर असे नाव दिले. येथेच १७६५ मध्ये कार्तिक शुद्ध पंचमीला गुरू गोविंद सिहांचे निर्वाणही येथेच झाले. नुकतीच या घटनेला तीनशे वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल 'गुरू दा गद्दी' सोहळा थाटात साजरा झाला. त्यासाठी देश-विदेशातून लोक आले होते. पंतप्रधान डॉ. मनमोहनसिंह यांच्यासह राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांचीही सन्माननीय उपस्थिती या कार्यक्रमाला लाभली होती.

येथे रोज सकाळी गोदावरीतून घागर भरून सचखंडमध्ये आणली जाते. धार्मिक ग्रंथांचे पठण केले जाते. दिवसभर भजन, कीर्तन सुरू असते. या गुरूद्वारात दसरा, दिवाळी व होला मोहल्ला उत्साहात साजरा केला जातो.

कसे जाल:

हवाई मार्ग :- नांदेडमध्ये विमानतळ आहे. सचखंडपासून तो फक्त पाच किलोमीटरवर आहे.
रस्ता मार्ग - औरंगाबादपासून नांदेड ३०० किलोमीटरवर आहे. राज्य परिवहन मंडळाची बस तसेच खासगी बसही येथे जाण्यसाठी उपलब्ध असतात.
रेल्वेमार्ग - रेल्वे स्टेशन असल्याने देशातील प्रमुख ठिकाणांहून येथे येण्यास रेल्वे उपलब्ध आहे.

जेजुरीचा खंडोबा

Wed, 18 Mar 2009 15:27:22 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला घेऊन जात आहोत महाराष्ट्रातील जेजुरीच्या खंडोबा (खंडेराव) मंदिरात. 'खंडोबाची जेजुरी' या नावाने या गावाची ओळख आहे. धनगर समाज बांधवामध्ये जेजुरीचा खंडोबा 'म्हाळसाकांत' किंवा 'मल्हारी मार्तंड' या नावानेही ओळखला जातो. खंडोबा हे प्रामुख्याने धनगर समाजाचे कुलदैवत आहे. इतर समाजातही खंडोबा कुलदेवता आहे. मराठी परंपरेनुसार विवाहित जोडपे आधी खंडोबाचे दर्शन घेतात व त्यानंतर संसाराला लागतात.

जेजुरी हे पुरंदर तालुक्यात पुणे- बंगळूर या राष्ट्रीय महामार्गावर स्थित आहे. जेजुरीला खंडोबाचे मंदिर एका उंच टेकडीवर असून जवळपास दोनशे पायर्‍या चढून मंदिरात जावे लागते. टेकडीवरून संपूर्ण जेजुरीचा विलोभनीय देखावा पाहून प्रवासातील शीण क्षणात नाहीसा होऊन जातो. मंदिराच्या पायथ्याशी प्राचीन दीपमाळ आहे. त्या प्रज्वलित झाल्यानंतर दिव्यांच्या लख्ख प्रकाशात खंडोबाचे मंदिर उजळून निघते.

खंडोबाचे मंदिर दोन भागात आहे. पहिल्या भागात मंडप तर दुसर्‍या भागात गर्भगृह आहे. मंडपात भाविक सामूहिक पूजाअर्चा करतात. गर्भगृहात खंडोबाची चित्ताकर्षक मूर्ती विराजमान आहे. खंडोबाचे मंदिर हेमाडपंथी असून मंदिरात 10X12 फुट आकाराचे पितळी कासव आहे. मंदिर परिसरात ऐतिहासिक शस्त्रेही ठेवण्यात आली आहेत. विजयादशमीला येथील तलवार अधिक वेळ उचलण्याची स्पर्धा घेतली‍ जाते. येथील ही स्पर्धा संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे.

जेजुरी या गावाला ऐतिहासिक वारसाही आहे. शिवाजी महाराज व त्यांचे वडील शहाजी राजे येथे बर्‍याच वर्षांच्या अंतराने भेटले होते. त्या काळी जेजुरी हा दक्षिण प्रांतातील एक मुख्य किल्ला होता.

मध्य प्रदेशातील अहिल्याबाई होळकर यांच्या घराण्याचे जेजुरीचा खंडोबा हे कुलदैवत होते. मराठी महिन्यानुसार चैत्र, मार्गशीर्ष, पौष व माघ महिन्यात येथे भव्य यात्रा भरते. यावेळी लाखो भाविक जेजुरीला येत असतात.

कसे पोहचाल?

महामार्ग:
जेजुरी पुणे येथून अवघ्या 40 किलोमीटरवर असून पुण्याहून जेजुरीला जाण्यासाठी बस किंवा खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होते.

रेल्वेमार्ग:
पुणे-मिरज रेल्वे मार्गावर जेजुरी हे रेल्वे स्थानक आहे.

हवाईमार्ग:
जेजुरीपासून सगळ्यात जवळचे विमानतळ पुणे येथे आहे.

श्रीकृष्णाचे 'खाटू श्यामजी' रूप

Tue, 03 Mar 2009 13:12:16 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला राजस्थानच्या शिखर जिल्ह्यातील खाटूधाम येथे घेऊन जात आहोत. येथे श्रीकृष्ण भगवान खाटू श्यामजी या नावाने ओळखले जातात. श्रीकृष्ण येथे कलियुग अवतारात विराजमान झाले आहेत. श्यामजीचा महिमा गुणगान करणारे भाविक जगभर पसरलेले आहेत.

खाटूधाम येथे श्यामजीचे प्राचीन मंदिर आहे. 1720 मध्ये या मं‍दिराचे पुनर्निर्माण करण्‍यात आले. इतिहासकार पंडित झाबरमल्ल शर्मा सांगतात, की इ. स. 1679 मध्ये औरंगजेबच्या सैन्याने श्यामजीचे मंदिर नष्ट करून टाकले होते. मंदिराच्या रक्षणासाठी त्या काळी येथील मोठ्या संख्येने राजपूतानी प्राण त्यागले होते.

खाटूधाम येथे भीमाचा पुत्र घटत्कोच व त्याचा मुलगा बर्बरीकची पूजा श्रीकृष्ण म्हणून केली जाते. महाभारतातील युद्धात श्रीकृष्णने बर्बरीकला वरदान दिले की, तुझी कलीयुगात श्याम (श्रीकृष्ण) म्हणून पूजा केली जाईल, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. खाटूधाम येथे श्यामजीच्या मुखवट्याची पूजा केली जाते. येथून जवळच असलेल्या रींगस येथील मंदिरात असलेल्या धडाचे पूजन केले जाते.

सालाबादाप्रमाणे फाल्गुन महिन्याच्या शुक्ल एकादशीला येथे यात्रा भरते. त्यात अगदी देशा-परदेशातून भाविक येतात. काही पायी येतात, तर काही दंडवत घालतच खाटू नरेशाच्या दरबारात प्रवेश करतात. नवमीपासून द्वादशीपर्यंत येथे भरणार्‍या यात्रेत लाखों भाविक हजेरी लावतात. याशिवाय प्रत्येक महिन्याच्या एकादशीला व आठवड्याच्या रविवारी भाविकांची दर्शनासाठी रिघ लागते.

खाटूधाम येथील मंदिरात दिवसभरात पाच वेळा आरती केली जाते. मंगल आरती सकाळच्या पहरी 5 वाजता, धूपारती सकाळी 7 वाजता, भोग आरती दुपारी सव्वाबाराला, संध्या आरती सायंकाळी साडेसातला, शयन आरती रात्री 10 वाजता केली जाते. कार्तिक शुक्ल एकादशीला श्यामजींच्या जन्मोत्सवानिमित्त मंदिर 24 तास खुले ठेवण्यात येते. भाविकांकडून येथे विविध कार्यक्रमाचे आयोजन केले जाते.

परिसरातील प्रेक्षणीय स्थळे- श्रीकृष्‍ण (श्याम) भक्तासाठी खाटूधाम या पावननगरीतील 'श्याम बाग' व 'श्याम कुंड' प्रमुख प्रेक्षणीय स्थळे आहेत. 'श्याम बाग' हे तर विविधतेने नटलेले आहे. येथे श्रीकृष्णाचे परमभक्त आलूसिंग यांची समाधी आहे. श्याम कुंडात स्नान केल्याने पाप धुतले जाते व जडलेल्या अनेक व्याधी दूर होतात अशी श्रद्धा आहे.

कसे पोहचाल-
महामार्ग- खाटूधाम जाण्यासाठी जयपूर व शिखर येथून राजस्थान राज्य परिवहन निगमची बस किंवा खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होत असते.

रेल्वे मार्ग- खाटूधामपासून सगळ्यात जवळचे रेल्वे स्थानक रींगस येथे आहे. तेथून अवघ्या 15 कि. मी. अंतरावर श्यामजीचे मंदिर आहे.

हवाई मार्ग- खाटूधाम येथे जाण्यासाठी सगळ्यात जवळचे विमानतळ जयपूर येथे आहे. येथून 80 कि.मी. अंतरावर खाटू श्यामजीचे मंदिर आहे.

इंदूरचे श्रीदत्त मंदीर

Sun, 14 Dec 2008 18:25:37 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला दत्त जयंतीनिमित्त इंदुर येथील दत्त मंदिराचे दर्शन घडविणार आहोत. श्री गुरूदत्ताला ब्रम्हा, विष्णू आणि महेश या तीन रूपात मानले जाते. दत्तामध्ये गुरू आणि ईश्वर या दोन रूपांचा समावेश असल्यामुळे त्यांना श्रीगुरूदेवदत्त म्हणूनही ओळखले जाते.

दत्तात्रयाचे हे मंदिर सुमारे 700 वर्ष जुने असून कृष्णपुराच्या ऐतिहासिक छत्रीजवळ आहे. इंदुर शहर होळकर राजघराण्यांची राजधानी आहे. होळकर राजघराण्याचे संस्थापक सुबेदार मल्हारराव होळकर यांच्या आगमनापूर्वीच अनेक वर्षापासून येथे दत्त मंदिर आहे. जगतगुरू शंकराचार्यांसह अनेक साधू-संत पुण्यनगरी अवंतिकाला (सध्याचे उज्जैन) जाताना आपल्या आखाड्यांसह या मंदिर परिसरात मुक्काम करत असत.

श्री गुरूनानकजी मध्यप्रदेशाच्या दौर्‍यावर होते. तेव्हा ते इमली साहब नावाच्या पवित्र ठिकाणी तीन महिन्यापर्यंत मुक्कामास होते. दरम्यान, दररोज नदीच्या या संगमावर येत असल्यामुळे मंदिर परिसरातील साधू-संतांबरोबर त्यांची धर्माबाबत चर्चा होत असे.

भगवान दत्ताची निर्मिती हा भारतीय संस्कृतीच्या इतिहासातील अद्भूत चमत्कार आहे. भक्ताद्वारे अचानक मदत करणार्‍या शक्तीला दत्ताच्या रूपात मानले जाते. तसेच, मार्गशीर्ष पौर्णिमेला दत्त जयंती उत्सव मोठ्या आनंदाने साजरा केला जातो.

गुरूदेवाने भक्तांच्या प्रार्थनेत गुरूचरित्र पाठाला विशेष महत्त्व दिले आहे. गुरूचरित्राच्या एकूण 52 अध्यायात 7491 ओळी आहेत. काही लोक वर्षातून एकदा, तर काही जण एक दिवस किंवा तीन दिवस गुरू चरित्राचे वाचन करतात. मात्र, अधिकांश लोक दत्त जयंत्तीनिमित्त मार्गशीर्ष शुद्ध 7 पासून मार्गशीर्ष 14 पर्यंत वाचन पूर्ण करतात. त्यांचे भक्त 'दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा' या महामंत्राचा जप करत भक्तीत मग्न असतात.

दत्तमूर्तीबरोबर नेहमी एक गाय किंवा त्यांच्यापुढील चार श्‍वान दिसतात. पुराणानुसार भगवान दत्ताने पृथ्वी आणि चार वेदांच्या संरक्षणासाठी‍ अवतार घेतला होता. त्यामध्ये गाय आणि चार श्‍वान हे वेदाचे प्रतिक होते. औदुंबराच्‍या वृक्षांखालीही दत्ताचा वास असल्याचे मानले जाते. म्हणूनच प्रत्येक मंदिराच्या ठिकाणी आपल्याला औदुंबराचे झाड दिसून येते.

शैव, वैष्णव आणि शाक्त या तीनही संप्रदायाला एकजूट करणा-या श्रीदत्तांचा प्रभाव केवळ महाराष्ट्रातच नाही तर संपूर्ण जगभर पसरलेला आहे. गुरूदेव दत्तात्रय यांच्यामध्ये नाथ संप्रदाय, महानुभाव संप्रदाय, वारकरी संप्रदाय आणि समर्थ संप्रदायांची अगाध श्रद्धा आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, दत्त संप्रदायातील हिंदूबरोबर मुसलमानांचीही संख्या मोठ्या प्रमाणात आहे.

कसे पोहचाल?

हवाईमार्ग: - इंदूरला मध्यप्रदेशाची व्यावसायिक राजधानी असे मानले जाते. येथे अहिल्याबाई होळकर नावाचे विमानतळ आहे.

रेल्वे मार्ग:- इंदुर जंक्शन असल्यामुळे कोठूनही येथे रेल्वेने पोहचणे सहज सोपे आहे.

रस्ता मार्ग:- इंदुरमधून देशातील सर्वात प्रमुख महामार्ग (आग्रा-मुंबई) जात आहे. देशातील कोणत्याही कानाकोपर्‍यात रस्ता मार्गाने सहजपणे पोहचल्यानंतर रिक्षाने भगवान दत्त मंदिरापर्यंत सहज पोचता येते.

कर्णेश्वर महादेव

Mon, 08 Dec 2008 10:19:29 +0530

मध्य प्रदेशातील माळवा परिसरात अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. त्यातील एक म्हणजे सेंधल नदीच्या तीरावर असलेले कर्णेश्वर महादेवाचे मंदिर. कर्णावत नगरीचे राजा कर्ण येथे येऊन ग्रामस्थांना दान देण्याचे महान कार्य करत होते. त्यावरून या मंदिराचे नाव कर्णेश्वर मंदिर असे पडले आहे. धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही याच मंदिरात घेऊन जात आहोत. देवासपासून अवघ्या 45 किलोमीटरवर कणेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे.

कर्ण राजाने आदीशक्तीची कठोर तपश्चर्या केले होती. कर्ण राजा देवीला दररोज स्वत:ची आहूती देत होते. आदीशक्ती राजाची निस्सीम भक्ती पाहून प्रसन्न होत होती. ती अमृताचे थेंब देऊन राजाला रोज जिवंत करून सव्वा मण सोने देत होती. राजा कर्ण मंदिरात बसून ग्रामस्थांना दानधर्म करत होता, अशी आख्यायिका आहे.

मालवा व निमाड परिसरात कौरवांकडून स्थापन करण्यात आलेल्या अनेक मंदिरामध्ये पाच मंदिरे प्रमुख मानली जातात. त्यात ओंकारेश्वर येथील ममलेश्वर, उज्जैन येथील महाकालेश्वर, नेमावरमधील सिद्धेश्वर, बिजवाडमधील बिजेश्वर व कर्णावत येथील कर्णेश्वर ही ती मंदिरे आहेत.

कर्णेश्वर महादेव मंदिरातील पुजारी हेमंत दुबे यांनी सांगितले, की, अज्ञातवासात असताना कुंती वाळूचे शिवलिंग बनवून भोळ्या शंकराची पूजा करत होती. तेव्हा पांडवानी तिला विचारले की, मंदिरात जाऊन शंकराची आराधना का नाही करत? त्यावर कुंती म्हणाली, की या परिसरात जी काही मंदिरे आहेत. ती कौरवांनी स्थापन केलेली आहेत. तेथे जाण्यास आपल्याला परवानगी नाही.

कुंतीचे म्हणणे ऐकून पांडव अस्वस्थ झाले व त्यांनी योजनाबद्धरित्या एका रात्रीत पाचही मंदिरांचे मुख बदलून पश्चिममुखी करून टाकले. त्यानंतर त्यांनी कुंतीला सांगितले की, आता या परिसरातील कुठल्याही शिव मंदिरात ती शंकराची आराधना करू शकते. कारण ती मंदिरे आपण बनविली आहेत.

कर्णेश्वर मंदिरात असलेली गुहा उज्जैन येथील महाकालेश्वर मंदिरापर्यंत पोहोचल्याचे सांगितले जाते. गावातील काही नागरिकांकडून ही गुहा सुरक्षिततेच्या कारणावरून बंद करण्यात आली आहे.

येथे सालाबादाप्रमाणे श्रावणात मोठा उत्सव आयोजित केला जातो. उत्सवादरम्यान बाबा कर्णेश्वर महादेवाची भव्य मिरवणूक काढण्यात येते.

कसे पोहचाल -
हवाई मार्ग :- कर्णावत येथे जाण्यासाठी सगळ्याच जवळचे विमानतळ इंदूर येथे आहे.

रेल्वे मार्ग :- इंदूर येथून 30 किलोमीटरवर असलेल्या देवास येथून कर्णावतला जाण्यासाठी बस अथवा खाजगी वाहने सहज उपलब्ध होतात.

महामार्ग :- देवास येथून 45 किलोमीटरवर असलेल्या चाप्रा जाण्याकरता बस व टॅक्सी सहज उपलब्ध होते. तेथून काही अंतरावरच कर्णेश्वराचे मंदिर आहे.

इगतपुरीची घाटनदेवी

Mon, 01 Dec 2008 13:52:16 +0530

नाशिक- मुंबई रस्त्यादरम्यान इगतपुरीच्या पुढे घाट आहे. या घाटातच 'घाटनदेवी' वसली आहे. हे मंदिर अतिशय निसर्गरम्य वातावरणात आहे. निसर्गाची चौफेर उधळण असलेल्या या भागात देवीचे हे वसतीस्थान आणखी मनोरम वाटते. ही देवी घाटातच वसली असल्यानेच तिला घाटनदेवी असे म्हणतात. घाटातून जाणार्‍यांचे ती रक्षण करते अशी स्थानिकांची भावना आहे.

हे मंदिर डोंगरांमध्येच वसले आहे. त्याच्या आजूबाजूला हरिहर, दुर्वर, उतवड व त्र्यंबक हे डोंगर जणू संरक्षणासाठीच उभे आहेत. मंदिर आता आधुनिक रूपात असले तरी त्याला इतिहासही मोठा आहे. दस्तुरखुद्द शिवाजी महाराजांचे पाय या मंदिराला लागले होते.

घाटनदेवी महालय, संकटसमयी भक्तांच्या मदतीला धावणारी व नवसाला पावणारी म्हणून घाटनदेवीचा नावलौकिक आहे. दुर्गासप्तशतीत शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघाटा, कृष्णाचा, चंद्रघाटा, स्कंदमाता, कल्याणी, कालरात्री, महागिरी सिद्दी यातील पहिले रूप शैलपुत्री म्हणजे घाटनदेवी. वज्रेश्‍वरीहून निघून देवी भीमाशंकरला निघाली. वाटेत विश्रांती घेतली व येथेच स्थिर झाली. परिसरात नैसर्गिक व मनमोहक वातावरणामुळे मोहित होऊन थांबली. छत्रपती शिवाजी महाराज कल्याणचा खजिना लुटून घाटात आले होते व देवीची पूजा केल्याची नोंद आहे. पूर्वीचे मंदिर पडून गेले आहे. १९९६ पासून धर्मादाय आयुक्तांकडून नोंदणीकृत आहे. या ट्रस्टमध्ये नऊ जण विश्‍वस्त असून, सामाजिक कार्यकर्ते सतीश चांदवडकर काम पाहतात. नवसाला पावणारी घाटनदेवी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

नवरात्रोत्सवात भाविकांची पहाटे पाच ते रात्री अकरापर्यंत गर्दी होते. महानवमी व विजयादशमीला गर्दीचा उच्चांक असतो. नवरात्र काळात यात्राही भरते. यात्रेत फिरते पाळणे, खेळण्यांची दुकाने, हॉटेल, प्रसाद स्टॉल असतात. मुंबई व नाशिकहून प्रवास करणारे भाविक येथे हमखास थांबून डोंगराच्या पार्श्‍वभूमीवर निसर्गसौंदर्याने नटलेल्या घाटनदेवीसमोर नतमस्तक होतात. या घाटातून जाता-येताना नमस्कार केल्याशिवाय कोणतीही गाडी समोरच्या रस्त्यावरून जात नाही, असा लौकीक आहे. याशिवाय लोक खास या देवीच्या दर्शनालाही येत असतात.

पाहण्यासारखे आणखी काही-
इगतपुरी येथे सत्यनारायण गोयंका यांनी स्थापन केलेले विपश्यना सेंटर आहे. या सेंटरमध्ये सामान्यांपासून सेलिब्रेटींपर्यंत अनेक लोक विपश्यनेसाठी येत असतात. या संस्थेची वेबसाईट असून त्यावर नोंदणी करून येथे विपश्यनेसाठी येता येते. याशिवाय या परिसरात अनेक किल्ले आहेत. हरीहर गड, हरिश्चंद्र गड, कळसूबाई (महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर) येथून जवळ आहे.

कसे पोहोचाल?
इगतपुरीपासून हे मंदिर अगदी जवळ आहे. इगतपुरी मुंबई-आग्रा महामार्गावर आहे. नाशिकहून इगतपुरी ४५ किलोमीटरवर आहे. मुंबईहून ११० किलोमीटर आहे.

इगतपुरी हे मध्य रेल्वेवरील रेल्वे स्टेशन आहे. मनमाड-नाशिकमार्गे जाणार्‍या गाड्या इगतपुरीला थांबतात.

इगतपुरीला येण्यासाठी मुंबई हे जवळचे विमानतळ आहे.

उज्जैनची कालिका देवी

Mon, 24 Nov 2008 15:08:14 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला उज्जैनच्या कालिका देवी गडाचे दर्शन घडविणार आहोत. या गडावरील काल‍िका देवीचे हे मंदिर अति प्राचीन असून काल‍ी घाटात असलेल्या या मंदिराला कालिका मंदिर म्हणून ओळखले जाते. देवींच्या अनेक रूपांपैंकी कालिकेचे हे रूप अत्यंत प्रभावी आहे.

कवी कालिदास कालिका देवीचे उपासक होते. कालिदासांनी या मंदिरात पूजा-अर्चना करण्यास सुरवात केल्यापासून त्यांची प्रतिभा बहरली असे मानले जाते. त्यांनी रचलेले 'शामला दंडक' हे कालिका स्तुतीपर स्तोत्र अत्यंत प्रभावी आहे. महाकवीच्या मुखातून सर्वप्रथम हेच स्तोत्र प्रकट झाले होते, असे म्हटले जाते. येथे दर वर्षी आयोजित होणार्‍या कालिदास समारंभाच्या पूर्वसंध्येला कालिका देवीची आराधना केली जाते.

या गडाच्या दर्शनासाठी रोज हजारो भक्तांची रांग लागलेली असते. या प्राचीन मंदिराचा इतिहास कोणालाही माहिती नाही. परंतु, या मंदिराची स्थापना महाभारत काळात झाली होती. तर मूर्ती सत्ययुगातली असल्याचे मानले जाते. नंतर या मंदिराचा जीर्णोद्धार परमारकालीन सम्राट हर्षवर्धन यांनी केल्याचा उल्लेख पुराणात आहे. संस्थान काळात ग्वाल्हेरच्या महाराजांनी मंदिराचे पुन:निर्माण केले.

का‍लिका देवी गडाचा शक्तीपीठात समावेश नाही. परंतु, उज्जैनमध्ये देवी हरसिद्धी शक्तीपीठ असल्यामुळे या मंदिराचे महत्त्व वाढले आहे. उज्जैनच्या क्षिप्रा नदी किनारी असलेल्या भैरव पर्वतावर देवी भगवती सतीच्या ओठांचा स्पर्श झाल्याचा उल्लेख पुराणात सापडतो.

नवरात्र महोत्सवादरम्यान मोठ्या यात्रा, उत्सव आणि यज्ञांचे आयोजन येथे केले जाते. या काळात दूरदूरवरून कालिका देवीच्या दर्शनाला लोक येतात.

कसे पोहचाल?

हवाईमार्गे- उज्जैन ते इंदुर विमानतळ सुमारे 65 किलोमीटरवर आहे
.
रेल्वेमार्गे- उज्जैन ते मक्सी-भोपाळ मार्गे (दिल्ली-नागपूर लाइन), उज्जैन-नागदा-रतलाम मार्गे (मुंबई-दिल्ली लाइन) आपण सहजपणे उज्जैनला पोहचू शकता.

रस्ता मार्गे- उज्जैन-आग्रा-कोटा-जयपुर मार्गे, उज्जैन-बदनावर-रतलाम-चित्तौड मार्गे, उज्जैन-मक्सी-शाजापूर-ग्वाल्हेर-दिल्ली मार्गे, उज्जैन-देवास-भोपाळ मार्गे देशातील कोणत्याही कानाकोपर्‍यातून उज्जैनला पोहचता येते.

सत्यसाईबाबांचे 'शांतीधाम'

Sat, 15 Nov 2008 16:06:53 +0530

सत्यसाईबाबांचे शांतीधाम न पाहता दक्षिण भारताची यात्रा पूर्ण होऊच शकत नाही. आंध्र प्रदेशातील अनंतपूर जिल्ह्यातील पुट्टपर्थी या छोट्याशा गावात सत्य साईबाबांचा भव्य आश्रम आहे. हा साई आश्रम (शांतीधाम) सत्य साईबाबांच्या भाविकांच्या वतीने बांधण्यात आला असून 'प्रशांति निलायम' (शांती प्रदान करणारे स्थान) या नावाने तो भारतभरात प्रसिध्द आहे.

'प्रशांति निलायम' हा आश्रम भारतातील प्रमुख धार्मिक स्थळांमध‍ील एक आहे. सत्यसाईबाबांचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक भारताच्या कानाकोपर्‍यातून येथे येत असतात. हळू हळू नावारूपाला आलेल्या या गावी मोठ्या हॉस्पिटलसोबत विमानतळही तयार करण्यात आले आहे. या आश्रमात श्री साईबाबांचे अनुयायी दररोज मंत्रजाप करतात. सत्य, प्रामाणिकता, शांती व सद्‍भाव अशा जीवन उद्दिष्ठांविषयी आलेल्या भाविकांना उपदेश देतात.

साई आश्रमातील सूर्यनारायण 'ॐ' च्या जपाने उगवतो. त्यानंतर प्रार्थना (सुप्रभातम) होते. आश्रम दिवसातून दोन वेळा भजन होतात. तसेच भाविक सत्य साईबाबांचे दर्शन देखील दोन वेळा करतात.

दर्शन कार्यक्रमादरम्यान सत्य साईबाबा आपल्या भक्तांमध्ये फिरून काही भाविकांशी संवाद साधतात. त्यांना अंगारा प्रदान करतात. या व्यतिरिक्त भाविकांच्या जत्थ्याला बोलावून त्यांच्याशी वार्तालाप करतात.

दरवर्षी 23 नोव्हेंबरला श्री. साईबाबांच्या वाढदिवसानिमित्त आश्रम विद्युत रोषणाईने सजविण्यात येतो. भारतातील राजकीय पुढारी व नामांकित व्यक्ती त्यांचा आशीर्वाद घेण्यासाठी येत असतात.

कसे पोहचाल-
महामार्ग- आंध्र प्रदेशातील अनंतपूर येथून पुट्टपर्थी 80 किलोमीटरवर आहे. राज्यातील बहुतेक प्रमुख मार्गांनी ते जोडले गेले आहे. त्यामुळे पुट्टपर्थीला जाण्यासाठी राज्यातील प्रमुख शहरातून सहज बस सेवा उपलब्ध होते.

रेल्वे मार्ग- अनंतपूर रेल्वे स्टेशनहून पुट्टापर्थी 80 किलोमीटरवर असून रेल्वे सेवा उपलब्ध आहे.

हवाई मार्ग- हैद्राबाद व बंगळूर विमानतळावरून येथे पोहचता येते. बंगळूर विमानतळ ते पुट्टपर्थी हे अंतर 120 किलोमटीर आहे.

मांत्रिकांची माता बगलामुखी

Mon, 03 Nov 2008 11:13:46 +0530

प्राचीन ग्रंथात दहा महाविभुतींचा उल्लेख आलेला आहे. त्यातील एक म्हणजे बगलामुखी देवी. देवांची देवी म्हणून बगलामुखी देवीला महत्त्व प्राप्‍त झाले आहे. बगलामातेची देशात फक्त तीन ठिकाणीच प्राचीन मंदिरे आहेत. त्यांना सिद्धपीठ म्हटले जाते.

दतिया (मध्य प्रदेश), कांगडा (हिमाचल) व नलखेडे (मध्य प्रदेश) येथे मातेचे भव्य सिध्दपीठे आहेत. तिन्ही मातांचे वेगवेगळे महत्त्व आहे. धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला मध्य प्रदेशातील शाजापूर जिल्ह्यातील नलखेडे येथील प्राचीन सिध्द‍पीठात घेऊन जात आहोत, तेथे बगलामुखी देवीचे भव्य मंदिर आहे.

तीनमुखी त्रिशक्ति बगलामुखी देवीचे मंदिर मध्य प्रदेशातील नलखेडे येथे लखुंदर नदीच्या काठी स्थित आहे. द्वापार युगातील हे मंदिर अत्यंत जागृत मानले जाते. त्यामुळे देशभरातील तांत्रिक-मांत्रिक, साधू-संत अनुष्ठान करण्यासाठी येथे येत असतात.

मंदिरात बगलामुखी देवीव्यतिरिक्त लक्ष्मी, श्रीकृष्ण, हनुमान, भैरवनाथ व सरस्वतीच्या मुर्ती येथे आहेत. महाभारतात विजय मिळविल्यानंतर भगवान श्रीकृष्णाच्या आदेशाने महाराज युधि‍ष्ठिर यांनी या मंदिराची स्थापना केली होती. बगलामुखी देवीची मूर्ती स्वयंभू असल्याची देखील आख्यायिका आहे.

मंदिराचे पुजारी कैलाश नारायण शर्मा यांनी सांगितले की, बगलामुखी मातेचे हे फार प्राचीन मंदिर आहे. दहा पिढ्यांपासून येथे शर्मा पुजापाठ करत आहेत. 1815 साली या मंदिराचा जिर्णोद्धार करण्यात आला होता. भाविक मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी येथे येत असतात.

येथील पुजारी गोपालजी पंडा, मनोहरलाल पंडा आदींनी सांगितले, की हे मंदिर स्मशानभूमीत आहे. बगलामु्‍खी देवी मुळात तांत्रिक, मांत्रिकांची देवी आहे. त्यामुळे येथे तांत्रिक अनुष्ठानाला अधिक महत्त्व आहे. संपूर्ण विश्वात मातेची तीन मंदिरे आहेत परंतु, येथील मंदिराचे महत्त्व काही वेगळे आहे. कारण येथील मातेची मुर्ती स्वयंभू आहे व स्वत: महाराज युधिष्ठिर यांनी मंदिराची स्थापना केली आहे.

मंदिरात बेलपत्र, चमेली, आवळा, लिंब व पिंपळाचे झाड आहे. मंदिर परिसरात सुंदर बगिचा आहे. नवरात्रोत्सवात भाविकांची दर्शनासाठी रिघ लागलेली असते. परंतु, मंदिर स्मशानभूमीत असल्याने येथे वर्षभर कमीच भक्त दिसतात.

कसे पोहचाल -
हवाई मार्ग:- नलखेडे येथे जाण्यासाठी सर्वांत जवळ इंदूर येथे विमानतळ आहे.

रेल्वे मार्ग- इंदूर येथे रेल्वे स्थानक आहे. येथून देवास किंवा उज्जैन येथे जाण्यासाठी रेल्वे गाडी मिळते. देवास किंवा उज्जैन येथून शाजापुर जिल्ह्यातील नलखेडे येथे बस किंवा खाजगी वाहनाने जाता येते.

महामार्ग- इंदूर येथून साधारण 165 कि.मी. अंतरावर असलेल्या नलखेडे या गावासाठी सहज बस मिळते. तसेच देवास व उज्जैन येथून देखील बगलामुखी मातेच्या मंदिरात जाण्यात खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होते.

अहमदाबादचे जगन्नाथ मंदिर

Mon, 27 Oct 2008 12:42:13 +0530

गुजरात राज्यातील अहमदाबाद येथील भगवान जगन्नाथाचे मंदिर अल्पावधीतच त्याच्या भव्यता व सुंदरतने नटलेल्या रूपाने लोकप्रिय झाले आहे. जमालपूर परिसरात असलेले प्राचीन जगन्नाथाचे मंदिर अहमदाबादसह परिसरातील भाविकांचे श्रध्दास्थान मानले जात आहे.

मंदिराच्या निर्मितीच्या बाबतीत येथे सांगितले जाते की, 150 वर्षांपूर्वी भगवान जगन्नाथ हे महंत नरसिंहदासजी यांच्या स्वप्नात येऊन त्यांना आदेश दिला की, जमालपूर येथे त्यांचे बंधू बलदेव व भगिनी सुभद्रा यांच्यासोबत त्यांचे भव्य मंदिर उभारण्यात यावे. त्यानंतर नरसिंहदासजी यांनी मंदिराच्या स्थापने विषयी ग्रामस्थासमोर प्रस्ताव ठेवला व त्यांनी प्रस्तावाचे स्वागत केले. मोठ्या धूमधाममध्ये भक्तिमय वातावरणात भगवान जगन्नाथाची प्राण-प्रतिष्ठा करण्यात आली.

भगवान जगन्नाथाच्या स्थापनेनंतर सारा परिसर खुलून गेला. येथे भगवान जगन्नाथ, बलभद्रजी व देवी सुभद्रा यांच्या आकर्षक प्रतिमा येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताचे मन मोहून टाकतात. 1878 पासून आषाढ शुद्ध पौर्णिमेला निघणारी रथोत्सव येथील परंपरेचा भाग झाला आहे. रथोत्सवाच्या दरम्यान मंदिर मोठ्याप्रमाणात सजविण्यात येते. तसेच रथोत्सवात सहभागी झालेले भक्त स्वत: ला भाग्यशाली मानतात.

'जय रणछोड', 'जय माखन चोर' च्या जयघोष करत भगवान जगन्नाथाच्या दर्शनासाठी येथे भारतातील कान्याकोपऱ्यातील भाविक येतात. येणाऱ्या भाविकांची संख्या लक्षात घेता सुरक्षा व्यवस्था चोख ठेवली जाते. येथे येणाऱ्या श्रद्धाळू भक्तांच्या मते भगवान जगन्नाथाच्या दर्शनाने त्यांच्या सर्व इच्छा- आकांक्षा पूर्ण होतात.

महामंडलेश्वर महंत नरसिंहदासजी महाराज यांच्या वतीने 'भुंके को भोजन' या माध्यमातून प्रतिदिन हजारो गरीब, दरिद्रीनारायण व गरजू नागरिक येथे श्रुधाशांती करतात.

कसे पोहचाल?

विमान सेवा- अहमदाबाद विमानतळ देशातील प्रमुख विमानतळाशी जुडलेला आहे. येथून खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होते.

रेल्वे मार्ग- अहमदाबाद येथे रेल्वेचे जंग्शन स्टेशन असून देशातील लहान मोठ्या रेल्वे लाइनद्वारा जुडलेले आहे. कालुपूर स्टेशनपासून मंदिर अवघ्या तीन किमी. अंतरावर आहे. मणिनगर व साबरमती रेल्वे स्टेशनहून देखील मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी खाजगी वाहन सहज उपलब्ध होते.

महामार्ग:- सर्व राज्यातून अहमदाबाद येथे येण्यासाठी बस सेवा उपलब्ध आहे. येथील गीतामंदिर बस स्थानकावरून खाजगी वाहनातून मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी सहज वाहन मिळते.

सिद्धनाथ वीर गोगादेव

Mon, 20 Oct 2008 10:48:22 +0530

‘‘पाबू, हडबू, रामदे, माँगलिया, मेहा। पाँचू पीर पधारज्यों, गोगाजी जेहा'' हा राजस्थानतील महान योगी पुरूषांच्या संदर्भात एक बहुचचर्चित दोहा. सिध्दनाथ वीर गोगादेव हे राजस्थानमधील पवित्र स्थान आहे. जगभरातील सर्व धर्मिय लोक येथे दर्शनाला येतात. यावरून वरील दोह्याची प्रचिती येते.

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला घेऊन जात आहोत. राजस्थानातील दत्तखेड येथील सिध्दनाथ वीर गोगादेव यांच्या मंदिरात. नाथ संप्रदायातील हे महत्त्वाचे स्थान आहे.

हिंदू, मुस्लिम, शीख धर्मातील लोकांच्या भक्तिसागरात न्हाऊन निघालेले मध्यकालीन महापुरुष गोगादेव हे एक धर्मनिरपेक्ष संत होते. गोगादेव यांचा जन्म राजस्थानच्या ददरेवा (चुरू) चौहान वंशात गुरु गोरखनाथाच्या कृपाशिर्वादाने भाद्रपद शुध्द नवमीला झाला होता. चौहान वंशात राजा पृथ्वीराज चौहान यांच्या पश्चात गोगादेव वीर हेच राजा पदाचे दावेदार होते. सतलजपासून तर हांसीपर्यंत (हरियाणा) गोगादेवजी यांचे प्रस्थ होते.

लोककथेत आलेला उल्लेख तसेच आख्यायिकेनुसार गोगादेवजींची नागदेवतेच्या रूपात पूजा केली जात असे. त्या काळातील लोक त्यांना गोगाजी चौहान, गुग्गा, जाहीर वीर व जाहीर पीर आदी नावानी ओळखत होते. गुरु गोरक्षनाथ यांचे प्रमुख शिष्य म्हणूनही त्यांची ख्याती होती. राजस्थानात असलेल्या सिद्ध पुरूषांमध्ये गोगाजी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे.

जयपूरपासून साधारण 250 किलोमीटवर असलेल्या सादलपूरच्या जवळच दत्तखेड येथे गोगादेवजींचा जन्म झाला. शेकडो वर्ष उलटल्यानंतर देखील आजही त्या जागी गोगादेवजी यांच्या घोड्याचा तबेला आहे. तसेच अजुनही घोड्याची रिकीब तेथे आहे. गुरु गोरक्षनाथाचा आश्रमही तेथे असून तेथे गोगादेव यांची घोड्यावर स्वार झालेली मूर्ती आहे. भाविक मोठ्या श्रध्देने येथे नवस फेडण्यासाठी येत असतात.

जन्मस्थानापासून साधारण 80 किलोमीटवर असलेल्या हनुमानगढ़ जिल्ह्यात नोहर परिसरात गोगामढी येथे गोगादेव यांची समाधी आहे. येथे हिंदू, मुस्लिम धर्मातील पुजारी एकत्र येऊन पूजा करतात म्हणून त्याला सर्व धर्म समभावाचे प्रतीक समजले जाते. श्रावण शुध्द पोर्णिमा ते भाद्रपद शुध्द पोर्णिमा या दरम्यान गोगामढी येथील यात्रेत वीर गोगाजी यांची समाधी व गोरखटी येथे गुरु गोरक्षनाथाच्या यज्ञाचे मनोभावे दर्शन घेतात. ''गोगा पीर'' व ''जाहर वीर'' यांच्या जयघोषाने वीर गोगाजी व गुरु गोरक्षनाथाच्या मंदिराचा परिसर गर्जन जातो. भाविक मोठ्या भक्तिने गुरु गोरक्षनाथ यांच्या दरबारी जाऊन नतमस्तक होतात. त्यानंतर गोगोदेवजी यांचे दर्शन घेतात. परिसरात नांदत असलेल्या संस्कृतीत गोगाजी यांच्या प्रती अपार आदरभाव दिसून येतो.

कसे जाल?
हवाई मार्ग : गोगादेवजी यांच्या जन्मभूमीला जाण्यासाठी जयपूर हा जवळचा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे.
रेल्वे मार्ग : जयपूरपासून 250 किलोमीटवरील सादलपूर येथे जाण्यासाठी रेल्वे गाड्या उपलब्ध आहेत.
महामार्ग : जयपूर देशातील सर्व राष्ट्रीय महामार्गांनी जोडले आहे. जयपूर ते सादलपूर व सादलपूर येथून दत्तखेड येथे जाण्यासाठी बस अथवा टॅक्सी उपलब्ध असतात.

बॅसिलिका ऑफ बॉम जीसस

Mon, 29 Sep 2008 11:01:13 +0530

धर्मयात्राच्या या भागात आम्ही आपल्याला घेऊन जात आहोत गोव्यातील प्रसिद्ध चर्च बॅसिलिका ऑफ बॉम जीससमध्ये. राजधानी पणजी पासून 10 किलोमीटर अंतरावर गोव्याच्या जुन्या भागात हे चर्च आहे. संत फ्रांसिस झेव्हिअर्स यांची समाधी आणि त्यांचे पार्थिव शरीरांचे अवशेष ये चर्चमध्ये असल्याने हे चर्च जगभरात प्रसिद्ध आहे.

‘नेक किंवा बालक येशू’ असा ‘बॉम जीसस’ चा अर्थ होतो. 1594 साली या चर्चची स्थापना करण्यात आली. तीन मजली या चर्चमध्ये एकूण चार दरवाज्यांनी प्रवेश करता येतो. यापैकी तीन दरवाजे लहान तर एक मुख्य दरवाजा आहे. वरच्या भागात ग्रीक भाषेत प्रभू येशू यांच्या नावातील पहिले तीन अक्षर प्रतीक स्वरूपात ‘IHS’ ही तीन अक्षर लिहिण्यात आली आहेत.

चर्चमध्ये प्रवेश केल्यानंतर उजव्या बाजूला संत एंथनी यांची वेदी आहे. तर उजव्या बाजूला संत झेव्हिअर्स यांची मूर्ती आहे. मुख्य वेदी जवळ ‘आवर लेडी ऑफ होप’ आणि संत मायकल यांची वेदी आहे. मुख्यवेदी जवळ प्रभू येशूंची बालक रूपातील मूर्ती आहे. यामूर्तीवर संत इग्नेशियस लियोला यांची तीन मीटर उंच मूर्ती आहे. यावर एक गोलाकार आकारात फलक लावण्यात आला असून यावर ‘HIS’ अशी अक्षर कोरण्यात आली आहेत. या फलकावर त्रियेक ईश्वर पिता, पुत्र आणि प्रवित्र आत्माची चित्रे आहेत.

मुख्यवेदीच्या दरवाज्यांवर काढण्यात आलेल्या चित्रांवर सोन्याचा वलक चढवण्यात आला आहे. मुख्यवेदीच्या उजवीकडे चॅपलमध्ये पवित्र परमप्रसाद आहे आणि डाव्या बाजूला संत फ्रांन्सिस झेव्हिअर्स यांचे पार्थिव शरीर एका चांदीच्या पेटीत ठेवण्यात आले आहेत. या चॅपलच्या आत झेव्हिअर्स यांच्या जीवनावर आधारीत त्यांचा जीवनपट मांडण्यात आला आहे.

2 डिसेंबर 1552 साली मुद्री यात्रे वेळी चीनमध्ये संत झेव्हियर्स यांचा मृत्यू झाला होता. परंतु त्यांच्या अंतिम इच्छेनुसार पार्थिव शरीराला 1554 मध्ये गोव्यात आणले गेले. त्यांचे शरीर गोव्यात आणले तेव्हाही तेजस्वी दिसत होते. आजही त्यांच्या मृत्यूच्या साडेचारशे वर्षांनंतरही त्यांचे शरीर अजूनही त्याच अवस्थेत असल्याचे आपल्याला दिसून येते.

दरवर्षी 3 डिसेंबरला बॉम जीजस चर्चमध्ये संत फ्रांन्सिस झेव्हिअर्स यांच्या स्मरणार्थ जत्रा भरते. या कालावधीत जगभरातून अनेक भक्त त्यांच्या पार्थिव शरीराचे दर्शन घेण्यासाठी या चर्चला भेट देतात.

चर्चला जाण्यासाठी मार्ग?
रस्ता: जुन्या गोव्यातील पणजी पासून 10 किलोमीटर अंतरावर हे चर्च आहे. पणजी पासून आपल्याला येथे जाण्यासाठी टॅक्सी, रिक्षा, आणि बस यांची सुविधा उपलब्ध आहे.

रेल्वे मार्ग: गोवा- कोंकण रेल्वेच्या माध्यमातून मडगाव किंवा वास्कोदागामा या दोन स्टेशनवर उतरून या चर्चकडे जाता येते.

हवाई मार्ग: डॅबोलियम विमानतळ हे गोव्यातील एकमेव विमानतळ असून, हे वास्को दा गामा येथे आहे. विमानाने आलेल्या प्रवाशांनी येथे उतरून टॅक्सी करून चर्चमध्ये जावे.

मीरा दातार-सर्वधर्मीय श्रध्दास्थान

Mon, 22 Sep 2008 12:53:24 +0530

गुजरातमध्ये सर्वच धर्मियांचे असे एक श्रध्दास्थान आहे, जिथे नमाज अदा करणे हे पुण्याचे आहे, असे मुस्लिम बांधव मानतात, तर हिंदू बांधवही नवस करतात. या श्रद्धास्थानामुळे जाती-धर्मापलीकडे जाऊन जातीय सलोखा प्रस्थापित केला जातो. धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला घेऊन जात आहेत, गुजरातमधील उनावा या छोट्याशा गावी. तेथे असलेल्या मीरा दातार या पवित्र दर्ग्याचे दर्शन आम्ही आपल्याला घडवतो.

उत्तर गुजरातमध्ये मेहसाणापासून पालनपूर रस्त्यावर साधारण 19 किलोमीटवर उनावा हे छोटे गाव आहे. या कृषी संपन्न गावात हजरत मीरा सैय्यद अली दातार यांचा पवित्र दर्गा आहे. या दर्ग्यामुळेच या गावाचे नाव देश-विदेशात पोहचले आहे.

गावाच्या प्रवेशद्वारावरच सुमारे 600 वर्षांपूर्वी उभारलेला सैय्यद मीरा दातार दर्गा आहे. केवळ मुस्लिम बांधवच नव्हे तर हिंदू बांधवही मोठ्या भक्तिभावाने या दर्ग्यात येतात. येथे नतमस्तक झाले की इडापिडा टळून अनेक आजारही दूर होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

या दर्ग्याला ऐतिहासिक वारसा आहे. एक हिंदू कवी शाह सोरठ यांनी सैय्यद अली यांना मीरा दातार असे नाव दिले होते. मीरा म्हणजे मानव जातीवर प्रेम करणारा व दातारचा अर्थ दानशूर असा आहे. तेव्हा पासून सैय्यद अली मीरा दातार या नावानेच ओळखले जातात.

हजरत सैय्यद अली मीरा दातार यांचे पूर्वज बुखाराहून भारतात आले होते. त्यांचा जन्म मुस्लिम तारीखेनुसार 29 रमजानमध्ये 879 हिजरीत अहमदाबादमधील खानपूर परिसरातील सैय्यदवाडा येथे झाला होता. ते 16 वर्षांचे असताना मध्य प्रदेशातील मोडुगढमध्ये एका जादूगाराची दहशत पसरली होती. त्याच्याशी दोन हात करायला कोणाचीच हिंमत होत नव्हती. तेव्हा सैय्यद अलीने त्या जादूगाराला संपवून मोडुगढला मुक्त केले.

मुस्लिम तारखेनुसार 29 सफर 898 हिजरीच्या दिवशी ते शहीद झाले व त्यांना उनावा या गावात दफन केले. तेव्हापासून त्यांच्या दर्गावर दर्शनासाठी भाविकांच्या रांगा लागतात.

या दर्ग्यात परंपरागत धार्मिक पूजा पठणासोबत औषधेही दिली जातात, अशी माहिती दर्गा ट्रस्टचे सैय्यद छोटू मिया यांनी दिली. त्यांनी सांगितले, की राज्य शासनाच्या सहकार्याने येथे दवाखाना उघडण्यात आला असून आठवड्याच्या दर मंगळवारी डॉक्टर येतात व रोग्यांवर विनाशुल्क उपचार करतात.

कसे पोहचाल?
हवाई मार्ग : देशातील सर्व महानगरातून व मोठ्या शहरांतून आपण अहमदाबाद येथे विमानाने पोहचू शकता. अहमदाबाद
येथून उनावा येथे जाण्याकरता बस अथवा खाजगी वाहन सहज मिळते.

रेल्वे मार्ग : उनावा हे गाव उंझा व मेहसाणा रेल्वे स्थानकापासून 19 कि. मी. अंतरावर आहे.

महामार्ग : उनावा हे गाव दिल्ली-पालनपूर-अहमदाबाद या महामार्गावर आहे. तसेच अहमदाबाद व पालनपूर येथून वाहने मिळतात.

जैन क्षमावाणी पर्व

Mon, 15 Sep 2008 12:43:00 +0530

पर्युषण पर्व समारोपावेळी 'क्षमावाणी पर्व' साजरे केले जाते. या दिवशी जैन समाजबांधव गत वर्षात त्यांच्याकडून कुणी प्रत्यक्ष अथवा अप्रत्यक्ष दुखावले गेल्यास भगवान महावीरांना शरण जाऊन क्षमा मागतात.

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला घेऊन जात आहोत ‍इंदौर येथील जैन मंदिरात. जैन समाजबांधव भाद्रपद महिन्यात पर्युषण पर्व मोठ्या भक्तीभावनेने साजरे करतात. श्वेताम्बर संप्रदायातील पर्युषण पर्व 8 दिवस चालते तर त्यानंतर दिगंबर संप्रदायी 10 दिवसांचे पर्युषण पर्व साजरे करतात. त्याला ते 'दसलक्षण' या नावानेही संबोधतात.

तसे पाहिले तर पर्युषण पर्व दीपावली, ईद अथवा ख्रिसमस या सणांप्रमाणे उत्साह व आनंदाने साजरा केला जाणारा सण नाही. तरी देखील त्याचा प्रभाव संपूर्ण जैन समाजावर दिसून येतो. मध्य प्रदेशातील इंदूर येथील दिगम्बर जैन मंदिरात यंदा मोठ्या भक्तीभावनेने पर्युषण पर्व साजरे झाले. हजारोंच्या संख्येने जैन समाजबांधवांनी भगवान महावीर यांचे दर्शन घेतले.

पर्युषण पर्व साजरे करण्यामागचा मुख्य उद्देश्य म्हणजे आत्मा शुद्ध करण्यासाठी‍ विविध सात्विक उपायांवर ध्यान केंद्रीत करणे होय. पर्युषण पर्वादरम्यान पूजा, अर्चना, आरती, समागम, त्याग, तपस्या, उपवास यात जास्तीत जास्त वेळ घालवण्याचा तसेच कौटुंबिक वातावरणातून दूर राहण्याचा प्रयत्‍न केला जातो. संयम व विवेक यांच्यावरच लक्ष केंद्रीत केले जाते.

पर्युषण पर्व समारोपावेळी 'क्षमावाणी पर्व' साजरे केले जाते. या दिवशी जैन समाजबांधव गत वर्षात त्यांच्याकडून कुणी प्रत्यक्ष अथवा अप्रत्यक्ष दुखावले गेल्यास भगवान महावीरांना शरण जाऊन क्षमा मागतात. जैन धर्मात असे म्हटले जाते की, क्षमा मागणार्‍या पेक्षा क्षमा करणारा श्रेष्ठ असतो.

सांगलीचे प्रसिद्ध गणपती पंचायतन मंदिर

Mon, 08 Sep 2008 16:04:59 +0530

'सांगलीचा गणपती आहे सोन्याचा, त्याला बाई आवडे भरजरी शेला' अशी असे सांगलीच्या गणपतीबद्दल म्हटले जाते. सांगलीचे आराध्यदैवत श्री. गणपती पंचायतन मंदिर पटवर्धन घराण्याचे उपास्य दैवत आहे. सांगली संस्थानचे पहिले अधिपती कै. चिंतामणराव थोरलस आप्पासाहेब पटवर्धन यांनी यांनी या देवस्थानची स्थापना केली. ते जेव्हा सांगलीत आले तेव्हा सांगली केवळ पाच हजार वस्तीचे लहान खेडेगाव होते. या शहरास राजधानीचे रूप देण्याचा संकल्प करून त्यांनी गणेशदुर्ग किल्ला आणि गणपती मंदिर उभारले.

सुमारे दोनशे वर्षाची परंपरा असणा-या या मंदिराची श्रीमंत विजयसिंहराजे पटवर्धन यांनी अलीकडच्या काळात शोभा वाढविली आहे. पंचायतन, अर्थात पाच मंदिरांनी बनलेले. गणपतीबरोबरच शिव, सूर्य, चिंतामणेश्वरी, लक्ष्मीनारायण देवतांची मंदिरे याठिकाणी आहेत. मंदिराचा परिसर विलोभनीय आहेच शिवाय मंदिरातील प्रसन्न वातावरण भाविकांना मंत्रमुग्ध करते. थुई थुई उडणारे कारंजे, उंच शिखरे, त्यावरील नक्षीकाम, बागबगिचे आणि मुख्य म्हणजे गणरायाची देखणी मूर्ती लक्ष वेधून घेणारी आहे.

संस्थानकाळात सन. 1811 ला मंदिरच्या बांधकामास प्रारंभ झाला. मंदिरासमोरील भव्य महाद्वार कुरुंदाच्या दगडात बांधण्यात आले आहे. तर मंदिरांची बनावट काळ्या दगडातील आहे. बांधकाम पूर्णं झाल्यावर 1844 साली पाचही मुर्त्यांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. बांधकाम पूर्णं होण्यास जवळजवळ तीस वर्षांचा कालावधी लागला. पाचही मुर्त्यां संगमरवरी आहेत. श्री. क्षेत्र महाबळेश्वर येथे पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी आणलेल्या संगमरवरी दगडांपैकी जो दगड शिल्लक होता, तो उपलब्ध करून या मुर्त्या बनविण्यात आल्या आहेत. भिमाण्णा पाथरवट व मुकुंद पाथरवट यांनी या मुर्त्या तयार केल्या आहेत. संस्थान काळातच श्री. गणपती पंचायतन संस्थान ट्रस्ट या नावाने ट्रस्ट स्थापन करून
त्यामार्फत दररोज पूजाअर्चा सुरू करण्यात आली.

दीडशे वर्षाचा काळ लोटला तरी आजही हे मंदिर नवीन वाटते. श्रीमंत विजयसिंहराजे पटवर्धन सांगलीत आल्यानंतर त्यांनी मंदिरास गतवैभव प्राप्त करून देण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले. अनेक सुधारणा घडवून आणल्या. अन्नछत्र सुरू केले, उर्दू, जर्मन भाषेचे वर्ग सुरू केले. सुनीतीराजे पटवर्धन सभागृह बांधून विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांना चालना दिली. मंगल कार्यालयाची उभारणी करून अनाथ, अपंग जोडप्यांसाठी हे कार्यालय मोफत उपलब्ध करून देण्यात आले.

संस्थानचा गणेशोत्सव
गणपती मंदिराप्रमाणेच संस्थान ट्रस्टचा गणेशोत्सव खास आकर्षण असते. गणपती मंदिरची आकर्षक सजावट करण्यात येते. या गणेशोत्सवाची चाहूल करून देण्यासाठी उत्सव सुरू होण्यापूर्वीच 'चोर' गणपती बसतात. गणपती मंदिर व दरबार हॉलमध्ये विविध कार्यक्रमानंतर पाचव्या दिवशी जल्लोषी मिरवणुकीने संस्थानच्या उत्सवमूर्तीचे विसर्जन होते. हत्ती, उंट, घोडे, भालदार, चोपदारांसह श्रींची मूर्ती विसर्जनासाठी रथातून सरकारी घाटाकडे निघते आणि दर्शनासाठी एकच गर्दी लोटते. रथावर फुले, पेढ्यांचा वर्षाव होतो. 'पुढल्या वर्षी लवकर या... ' च्या गजरात गणरायाला भावपूर्ण निरोप देण्यात येतो.

हत्तींची परंपरा
गणपती पंचायतन संस्थानाची हत्तींचीही परंपरा आहे. पूर्वी मंदिरात पंचवीस हत्ती होते. संस्थान खालसा झाल्यानंतर संख्या कमी झाली. सुंदर गजराज उंचापुरा व देखणा हत्ती सांगलीची शान होता. त्याच्या निधनानंतर बबलू हत्तीचे आगमन झाले. गेली 20 ते 25 वर्षे बबलूने सांगलीकरांना लळा लावला होता. त्याला 'लाडका बबलू' असे म्हटले जात. संस्थानाचा हत्ती असल्याने त्याचा वेगळाच डामडौल होता. श्रीमंत विजयसिंहराजे यांनी त्याच्यासाठी पंखे, शॉवर आणि टीव्हीची सोय केली होती. खाण्यापिण्याचेही लाड होत असत. याचवर्षी त्याचे अचानक निधन झाले. त्याच्या अंतयात्रेवेळी जनसागर लोटला होता.

कसे जाल :
‍पुण्याहून सुमारे 235 कि.मी तर कोल्हापूरातून 45 कि.मी अंतर आहे.
रेल्वे - सांगली ‍दक्षिण मध्य रेल्वे मार्गावर असल्याने पुणे-मुंबईवरून याठिकाणी येण्यास थेट रेल्वे गाड्या आहेत.
रस्ता मार्ग - पुणे, कोल्हापूरातून प्रत्येक अर्धा तासाला एस.टी ची सोय.
‍हवाई मार्ग - कोल्हापूर येथे विमानतळ असून येथून पुणे, मुंबई विमानसेवा सुरू आहे.

त्यागराज स्वामींची समाधी

Mon, 01 Sep 2008 10:22:49 +0530

कर्नाटिक संगीतातील महान व्यक्तिमत्व म्हणजे त्यागराज. श्रीरामावर अतीव श्रद्दा असणार्‍या त्यागराजांनी त्यावर २४ हजार अभंग रचून गायले. हे अभंग आज तमिळनाडूत घराघरात म्हटले जातात. दरवर्षी पुष्प पंचमीच्या शुभ दिनी थिरूवायरू येथे श्रीरामाचा महिमा सांगणारे पंचरत्‍न कीर्तन होते. त्यासाठी कर्नाटिक संगीतातील बडे बडे संगीतकार आवर्जून येतात. पाच दिवस चालणार्‍या या उत्सवात त्यागराज चरणी आपली सेवा रुजू करतात.

कावेरी नदीच्या किनारी त्यागराज यांची समाधी आहे. त्यांना 'त्यागब्रम्ह' या नावानेही संबोधण्यात येते. त्यागराज यांनी याच ठिकाणी श्रीरामाचे २४ हजार अभंग गायले. आणि त्याची कृपा प्राप्त करून घेतली. त्यागराज यांची भजने गाणे हे श्रीरामची पूजा करण्याच्या समान मानले जाते. म्हणूनच चेन्नईमध्ये होणार्‍या कोणत्याही कर्नाटिक संगीत महोत्सवात त्यांची 3 ते 4 तरी भजने आवर्जून गायली जातात.

कावेरी, कुदमूर्ती, वेन्नरू, वेट्टरू व वडावरू अशा पाच नद्या असलेल्या तिरूवइयरू या पावन स्थळी त्यागराज यांनी काही वर्ष वास्तव्य केले आहे. त्यागराज यांचा जन्म 6 जानेवारी, 1767 रोजी तिरूवरूर येथे झाला. त्यांनी कर्नाटिक संगीताचा विकास केला आणि त्याला श्रीरामाचा भक्तीमार्ग बनविले. त्यामुळे त्यांना एकदा तंजावरच्या राजाने दिलेला प्रस्ताव नाकारला होता. त्याचा त्यांच्या भावाला राग येऊन त्याने श्रीराम मूर्ती फेकून दिली होती. त्यागराज त्याच मूर्तीची पूजाअर्चा करीत होते. त्यानंतर ते तीर्थयात्रेला निघाले व दक्षिण भारतात भ्रमण करत असताना त्यांनी श्रीराम महिमा सांगणारे अभंग गायले.

त्यानंतर त्यांनी तिरूवइयरू येथे निवास केला. तेथे एकदा त्यांना आंघोळ करताना नदीत कास्याची एक श्रीराम मूर्ती सापडली. ते त्याच मूर्तीची पूजा करत होते. त्यासोबत ते सीता व लक्ष्मणचीही पूजा करत होते. श्रीराम भक्त हनुमानाच्या मूर्तीजवळ बसून त्यांनी श्रीरामाचा महिमा सांगणारी भजने गायली. त्यांनी म्हटलेल्या पाच अभंगांना कर्नाटिक संगीतात सर्वोच्च स्थान आहे.

त्यागराज 80 वर्षी परेश्वराच्या चरणी विलीन झाले होते. ज्या जागी त्यांनी प्राण सोडले त्या जागी एक श्रीराम मंदिर आहे. त्यात त्यागराज पूजा करत असलेल्या श्रीराम, सीता व लक्ष्मण यांच्या मूर्ती स्थापन करण्यात आल्या आहेत. या मंदिराच्या भिंतीवर त्यांनी गायलेले अभंग लिहिले आहेत.

कसे पोहचाल ?

रेल्वे मार्ग: तंजावर येथे चेन्नईहून येण्यासाठी भरपूर रेल्वे आहेत. तंजावरपासून तिरुवइयरू जवळच आहे.

रस्ता मार्ग: चेन्नईहून तंजावरसाठी भरपूर बस आहेत. तेथून तिरुवइयरूसाठी सहज बस उपलब्ध होते.

हवाईमार्ग: त्रिची जवळचा विमानतळ आहे. तेथून एक-दीड तासात तिरुवइयरू येथे पोहचता येते.

सैलानाचे महाकेदारेश्वर मंदिर

Mon, 25 Aug 2008 14:18:55 +0530

धर्मयात्रेत आज आम्ही आपल्याला भगवान शंकराच्या अर्थात महाकेदारेश्वराच्या मंदिरात घेऊन जात आहोत. मध्य प्रदेशातील रतलामपासून २५ किलोमीटरवर सैलाना नावाचे गाव आहे. येथेच महाकेदारेश्वर मंदिर आहे. येथे लांबून भक्तगण महाकेदारेश्वराचे दर्शन घ्यायला येतात. शिवाय येथील निसर्ग सौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी पर्यटकांचीही गर्दी होत असते. उंच डोंगरांनी वेढलेले हे मंदिर अलौकीक निसर्ग सौंदर्याचेही उदाहरण आहे. पावसाळ्याच्या दिवसांत तर हे सौंदर्य आणखी खुलते.

डोंगरातून निघालेले धबधबे जमिनीच्या दिशेने वेध घेऊन झेपावतात तेव्हा ते दृश्य पहाणे मोठे रमणीय असते. उंचावरून हे पाणी मंदिराच्या आतल्या भागात असलेल्या कुंडात पडते. अतिशय अवर्णनीय असा हा निसर्गानुभव आहे.

हे मंदिर जवळपास २७८ वर्ष जुने आहे. येथील शिवलिंगही नैसर्गिक आहे. येथे एकच शिवलिंग होते, असे सांगितले जाते. १७३६ मध्ये सैलानाचे महाराज जयसिंह यांनी येथे एक सुंदर मंदिर बांधले. तेच केदारेश्वर महादेव नावाने प्रसिद्ध झाले.

राजा दुलेपसिंह यांनी या मंदिराचा पुढे जीर्णोद्धार केला. मंदिराच्या जवळ असलेल्या कुडांसाठी त्यावेळी दीड लाखाचा खर्च केला. पुढे राजा जसवंतसिहांनी मंदिराच्या पुजार्‍याचा चरितार्थ चालावा यासाठी जमीन दान केली. १९९१-९२ मध्ये पुन्हा एकदा मंदिराचा जीर्णोद्धार केला गेला.

येथील पुजारी अवंतीलाल त्रिवेदी यांच्या म्हणण्यानुसार, हे मंदिर सैलानाच्या महाराजांच्या काळापासून आहे. आता आमची चौथी पिढी या मंदिराची सेवा करते आहे. कितीही उन, वारा, पाऊस असो. देवाची पूजा कधीही चुकलेली नाही. प्रत्येक श्रावण महिन्यात येथे भाविकांची गर्दी होत असते.

याशिवाय शिवरात्र, वैशाख पौर्णिमा व कार्तिक पौर्णिमेला भाविकांची गर्दी होत असते. श्रावणात तर कावड घेऊन येणार्‍या भाविकांची मोठी गर्दी होत असते. कावडीद्वारे शंकराला जलाभिषेक केला जातो.

कसे जाल?
इंदूरहून रतलान दीडशे किलोमीटरवर आहे. तेथून सैलाना २५ किलोमीटर आहे. येथे येण्यासाठी इंदूरहून बस व टॅक्सी सेवाही आहे. इंदूरहून रेल्वेमार्गे रतलामला जाता येते.

पोपटांची हनुमानभक्ती

Sat, 09 Aug 2008 17:38:47 +0530

परमेश्वरची भक्ती व प्राणीमात्रांवर दया करणे, ही भारतीय संस्कृती आहे. आपण कितीही श्रीमंत असो अथवा गरीब. गोरगरिबांना मदत आणि प्राणीमात्रांवर दया करणे, हे आपल्यावर असलेले संस्कार आहेत. या संस्कारातूनच मध्य प्रदेशातील इंदूरमध्ये एका हजारो क्विंटल धान्य छतावर पसरविले जाते आणि भाविकही या पक्षांसाठी हे धान्य मंदिरात दान करतात. प्राणीमात्रांवर दया करण्याचा हा संस्कार अशा रितीने येथे जपला जात आहे.

इंदूर हे मध्य प्रदेशातील व्यापारी शहर असल्याने प्रचंड वाहतूक, नागरिकांची गदीँ आहे. असे असूनही या शहरात असा एक परिसर आहे जेथे हजारो काय लाखोंच्या संख्येने पोपट येतात. 'पंचकुईया हनुमान मंदिर' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या प्राचीन मंदिराचा हा परिसर आहे. या मंदिर परिसरात महादेवाचे मंदिर आहे. येथे रोज भाविक मोठ्या संख्येने येतात. आणि या भाविकांत असतात पोपटही.

मंदिराच्या परिसरात राहणार्‍या साधुंच्या मते गेल्या अनेक वर्षांपासून हजारो-लाखो पोपट न चुकता येथे हजेरी लावतात. पोपटांच्या संख्येत दिवसेंदिवस वाढ होत आहे. प्रत्येक दिवशी न चुकता सुमारे 4 क्विटंल धान्य या पोपटांसह इतर पक्षांसाठी छतावर पसरविण्यात येते. येथे येणार्‍या पोपटांची परमेश्वर भक्ती पाहण्यासारखी आहे. धान्याचा दाणा पोपट चोचीत घेऊन हनुमानाच्या प्रतिमेकडे तोंड करतात आणि मग नतमस्तक होऊन पश्चिम दिशेला तोंड करून धान्य खातात.

पोपटांची दिवसेंदिवस वाढणारी संख्या पाहून काही वर्षांपूर्वी मंदिराचे प्रशासन व भाविक यांच्या संयुक्त विद्यमाने येथे तीन हजार स्क्वेअर फुटाचे मोठे छत तयार करण्यात आले आहे. पोपटांसाठी तेथे दररोज धान्य पसरविण्याचे काम रमेश अग्रवाल करतात. रोज सकाळी साडे पाच ते सहाच्या दरम्यान व सायंकाळी चार ते पाच दरम्यान धान्य पसरवले जाते. ते धान्य पोपट एक ते सव्वा तासातच खाऊन टाकतात. पक्षांच्या संख्येनुसार धान्य पसरविण्याचे प्रमाण कमी जास्त केले जाते.

याला परमेश्वर व पोपटांमधील अद्वैतभावच म्हणावा लागेल. ज्याप्रमाणे परेमश्वरासमोर हजारोंच्या संख्येने भक्तगण प्रसाद ग्रहण करतात. अगदी त्याचप्रमाने या मंदिरात हजारोंच्या संख्येत पोपट परमेश्वराला नमन करून धान्याचा प्रसाद ग्रहण करताना दृष्टीस पडतात. पोपटांची ही परमेश्वर भक्ति कशी वाटली ? आम्हाला जरूर कळवा.

नाथ संप्रदायाचे केंद्र मढी

Mon, 28 Jul 2008 10:25:27 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपणास श्री क्षेत्र मढी देवस्थानचे दर्शन घडविणार आहोत. अहमदनगर जिल्ह्यातील पाथर्डी तालुक्यात हे प्रसिद्ध देवस्थान आहे. या भागात सह्याद्रीच्या पर्वत रांगा पूर्व-पश्चिम दिशेने पसरलेल्या आहेत. या पर्वत रांगात गर्भगिरी पर्वत रांग अहमदनगर आणि बीड जिल्ह्यामध्ये पसरलेली आहे. हा परिसर निसर्गरम्य असून गर्भगिरीच्या पर्वत रांगेतून वाहणार्‍या पौनागिरी नदीशेजारी मढी हे गाव वसलेले आहे.

या गावातील उंच टेकडीवर श्री कानिफनाथ महाराजांनी शके 1710 फाल्गुन वैद्य पंचमीला संजीवन समाधी घेतली. नवनाथांपैकी एक कानिफनाथ महाराज आहेत. नाथपंथीयांचे आद्यपीठ म्हणून भारतभर प्रसिद्ध असलेले हे ठिकाण लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. महाराणी येसूबाईंनी छत्रपती शाहू महाराजांची औरंगजेब बादशहाच्या कैदेतून सुटका होण्‍यासाठी नाथांना केलेल्या नवसपूर्तीपोटी सरदार पिलाजी गायकवाड व कारभारी चिमाजी सावंत यांची नेमणूक करून मंदिर व गडाचे बांधकाम केले.

गडाच्या बांधकामासाठी पाणी मिळावे म्हणून राणी अहिल्यादेवी होळकर यांनी तीन बारव (विहीर) खोदल्या. त्यापैकी एक गौतमी बारव असून आजही अनेक भाविक तीर्थ म्हणून याचा उपयोग करतात. या गडावर येण्यासाठी तीन प्रवेशद्वार आहेत. पूर्व दरवाज्याला दोनशे पायर्‍या, उत्तरेला 100 तर पश्चिमेला 30 पायर्‍या आहेत.

मंदिराच्या उत्तरेला एक डाळीबांचे झाड आहे. डालीबाई या महिला शिष्येने नाथसंप्रदायामध्ये सामील होण्यासाठी‍ कानिफनाथांची तपश्चर्या केली होती. फाल्गुन अमावस्येला कानिफनाथ महाराजांनी तिला दर्शन दिले व तिला स्वहस्ते समाधी दिली. तिच्या खडतर तपश्चर्येमुळे तिच्याकडे भाविकांनी व्यक्त केलेली मनोकामना या झाडाला नाडी बांधून पूर्ण होते, अशी श्रद्धा आहे.

अहमदनगर जिल्हा नाथसंप्रदायाचा आणि वारकरी सांप्रदायाचा पाया आहे. गर्भागिरीचा संपूर्ण डोंगर नाथ संप्रदायाने व्यापून गेलेला आहे व याच डोंगरावर श्री कानिफनाथ, गोरक्षनाथ, मच्छिंद्रनाथ, गहिनीनाथ आणि जालिंदरनाथ महाराजांच्या समाधी आहेत. श्री कानिफनाथ अखिल भारतीय भटक्या आणि निमभटक्या जाती जमातीचे आराध्य दैवत मानले जातात.

या मंदिराच्या बांधकामासाठी बलशाली अशा गोपाळ समाजाने मोठमोठी दगडे वाहून आणली. कैकाडी समाजाने बांबूची टोपली तयार केली. घिसाडी समाजाने लोखंडी काम केले, बेलदार समाजाने नक्षीकाम केले. कोल्हाटी समाजाने कसरत दाखवून उंच अशा ठिकाणी बुरूज बांधण्यास मदत केली. अशा प्रकारे वैदु, गारूडी, लमाण, भिल्ल, जोशी, कुभांर, वडारी अशा अठरापगड जाती जमातीच्या लोकांनी मिळून या मंदिराचे बांधकाम केले आहे. म्हणून या तीर्थस्थाला भटक्यांची पंढरी असे म्हणून ओळखले जाते.

या‍ ठिकाणी जातपंचायतीद्वारे श्री कानिफनाथ महाराजांना साक्षी मानून आपआपसातील तंटे मिटविले जातात. त्यामुळे हे तीर्थक्षेत्र त्यांचे सर्वोच्च न्यायालय समजले जाते. मढी येथील गाढवांचा बाजार संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध आहे. रंगपंचमीला हा बाजार भरतो व या‍ ठिकाणी कर्नाटक, गुजरात व मध्यप्रदेशातून गाढवे विक्रीसाठी येतात. या गाढवांचे मूल्य दहा हजारांपासून ते एक लाखापर्यंत पोहचते.

भगवान जगन्नाथाची रथयात्रा

Mon, 21 Jul 2008 11:12:50 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपणास नेणार आहोत लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान असलेल्या अहमदाबादच्‍या भगवान जगन्नाथाच्या रथयात्रेत. अनेक वर्षांपासून दरवर्षी आषाढी शुद्ध द्वितीयेला ही रथयात्रा परंपरागत उत्‍साहात काढली जाते.

जुन्या अहमदाबादमध्ये रथोत्‍सवाच्‍या दिवशी प्रचंड उत्‍साहाचे वातावरण असते. जगन्नाथ मंदिरातून रथास सुरूवात होते. सुभद्रा व बलराम यांच्यासह वेगवेगळ्या तीन रथांवर भगवान जगन्नाथ संपूर्ण शहराच्‍या भ्रमणासाठी निघतात. यात्रेत मोठ्या संख्येने भाविक व वेगवेगळया आखडयांचे साधू-संत सहभागी होउन आपल्‍या कसरती करून ईश्‍वराबददलची आपली भक्‍ती सिध्‍द करतात.

रथोत्सवा निमित्ताने संपूर्ण शहाराचा कायापालट होऊन ठिकठिकाणी श्रद्धाळुंकडून भगवान जगन्नाथाच्या रथावर पुष्पवृष्टी केली जाते.

रथोत्‍सवाची अशी परंपरा आहे, की सर्वप्रथम रथाचे दर्शन करण्‍याच मान मंदिरातील हत्तीला असतो. संस्‍थनाचा प्रमुख सोन्याच्या झाडूने रस्ता स्वच्छ करतो. आणि त्यानंतर रथयात्रेस प्रारंभ होतो. सकाळी निघालेली ही रथयात्रा शहरातील विविध भागात जाऊन दुपारी सरसपूर भागात विश्रांतीसाठी थांबते. यात्रेत सहभागी झालेल्या जवळपास एक लाख भाविकांना यावेळी महाप्रसादाचे वाटप केले जाते.

भगवान जगन्नाथाच्‍या मंदिराचा इतिहास हा सुमारे 443 वर्षांचा आहे. असे म्‍हटले जाते, की 125 वर्षांपूर्वी मंदीराचे महंत श्रीनरसिंहदासजी महाराज यांना भगवान जगन्नाथाने स्‍वप्‍नात दृष्‍टांत देऊन रथयात्रा सुरू करण्याचा आदेश दिला. त्‍या दिवसापासून ही परंपरा कायम आहे. जो भाविक मनोभावे भगवान जगन्नाथाच्या रथयात्रेत सहभागी होऊन दर्शन घेतो. त्यांच्या संसाराचा रथ प्रभूच्‍या कृपेने सुव्‍यवस्थित चालतो.

भरूच (गुजराथ) येथील मल्लांनी सर्वात आधी यात्रा काढण्याच्या हेतूने रथ तयार करून दिला. त्यामुळे यात्रेचा रथ ओढण्याचा अधिकारही या मल्लांनाच देण्याची परंपरा आहे. सामाजिक व धर्मिक सदभावाचे प्रतीक म्‍हणून या उत्‍सवाकडे पाहिले जाते. रथोत्‍सवाच्या दिवशी मुस्लीम समाज बांधव मंदिराच्‍या महंतांची पुजा करून त्‍यांचे दर्शन घेतात. रथयात्रेत प्रसाद म्हणून जामून व मूग यांचे वाटप केले जाते. तर भगवान जगन्नाथाला भोपळा, गवाराची भाजी व खिचडीचा नैवेद्य दाखविला जातो.

कसे पोचाल

रस्‍ताः
अहमदाबाद हे गुजरात राज्यातील व्यावसायिक शहर असून राज्यातील तसेच संपूर्ण देशातील प्रमुख रस्त्यांशी जोडले आहे.

रेल्वेः
पश्चिम रेल्वेमार्गावरील अहमदाबाद हे मोठे जंक्‍शन असून देशभरातील प्रमुख शहरांमधून येथे पोचण्‍यास रेल्‍वेसेवा उपलब्‍ध आहे.

विमान सेवा
अहमदाबाद आंतरराष्‍ट्रीय विमान तळ असल्‍याने येथे पोचणे सहज शक्‍य आहे.

जागृत देवस्थानः उलटे हनुमान

Mon, 14 Jul 2008 10:59:57 +0530

कवन सों काज कठिन जगमाही
जों नहीं होय, ताँत तुम पाई।

धर्मयात्रेच्या या सदरात यावेळी आम्ही तुम्हाला नेणार आहोत सांवेर येथे. रामभक्त हनुमानाच्या एका अशा मंदिरात जिथे हनुमानाच्या मूर्तीची स्थापना उलटी करण्यात आली आहे. आणि म्हणूनच संपूर्ण मालवा क्षेत्रात हे मंदिर उलटे हनुमानाच्या नावाने प्रसिद्ध आहे.

ऐतिहासिक नगरी असलेल्या उज्जैनपासून केवळ 15 किमी अंतरावर असलेल्या या मंदिराचा इतिहास रामायणकाळातील असल्याचे मानले जाते. मंदिरात शेदूरजडीत हनुमान मूर्तीचा चेहरा उलटा आहे.

एका पौराणिक कथेच्या आधारे सांगतात की जेव्हा अहिरावणाने प्रभू श्रीराम व लक्ष्मण यांचे अपहरण करून त्यांना पाताळात घेऊन गेला तेव्हा हनुमानाने पाताळात जाऊन अहिरावणाचा वध केला आणि श्रीराम-लक्ष्मणाची सुटका केली. भक्तांचा असा समज आहे, की पृथ्वीवरून पाताळात जाण्यासाठी हनुमानाने याच जागेतून प्रवेश केला. असे म्हणतात, की भक्तीला कुठल्याही तर्काची आवश्यकता नसते आणि म्हणूनच भक्तांनी या मंदिराची येथे स्थापना केली. मंदिरातील मूर्ती अत्यंत जागृत असल्याचे मानले जाते. मंदिर परिसरात अनेक साधू-संतांच्या समाधी आहेत. मंदिराच्या परिसरात इ. स. 1200 पर्यंतचा इतिहास स्पष्ट लक्षात येतो.

उलटे हनुमान मंदिर परिसरात पिंपळ, निंब, पारिजात, तुळस, वड आदी अनेक वृक्ष आहेत. अनेक वर्ष जुने दोन पारिजातकाची झाडेही येथे आहेत. पारिजातकाच्या झाडात हनुमानाचा वास असतो असतो असा सामान्य समज आहे. मंदिर परिसरातील झाडांवर पोपटाची दाट वस्ती आहे. पोपट हा पक्षी ब्राह्मणाचा अवतार असल्याचा समज आहे. हनुमानानेही संत तुलसीदास यांच्यासाठी पोपटाचे रूप घेऊन त्यांना श्रीरामाचे दर्शन घडवून आणले होते.

सांवेरच्या उलटे हनुमान मंदिरात श्रीराम, सीता, लक्ष्मण, शिव-पार्वती यांच्या मूर्ती आहेत. मंगळवारी हनुमानाला नवी वेषभूषा चढविली जाते. सलग तीन किंवा पाच मंगळवारी इथे येऊन हनुमानाचे दर्शन घेतल्यास आयुष्यातील कुठल्याही संकटांपासून मुक्ती मिळते अशी भक्तांची श्रद्धा असल्याने येथे भक्तांची मोठ्या प्रमाणावर गर्दी असते.

कसे जालः

रस्ता: उज्जैनपासून 15 किमी तर इंदूरहून 30 किमी अंतरावर आहे. येथे येण्यासाठी बस व टॅक्सी सहज उपलब्ध होते.

विमान मार्गे: इंदूर हे जवळचे विमानतळ असून तेथून मंदिर 30 कि. मी. अंतरावर आहे.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा.....

मुंबईचे महालक्ष्मी मंदिर

Sat, 28 Jun 2008 17:52:36 +0530

मुंबईतील सर्वाधिक प्राचीन धार्मिक स्थळांमध्ये महालक्ष्मी मंदिर एक आहे. समुद्राच्या किनारी बी. ए. देसाई मार्गावर हे मंदिर आहे. ही महालक्ष्मी नवसाला पावणारी असल्याने भाविकांची येथे नेहमीच गर्दी असते.

महालक्ष्मी म्हणजे अर्थातच धनाची देवता. तिची पूजा केल्याने सुख, समृद्धी आणि समाधान लाभते, अशी श्रद्धा आहे. या मंदिराच्या मुख्य द्वारावर आकर्षक नक्षी आहे. मंदिराच्या परिसरात देव-देवतांच्या आकर्षक मूर्ती आहेत.

मंदिराचा इतिहास अत्यंत रोचक आहे. इंग्रजांनी महालक्ष्मी भाग वरळी क्षेत्राची योजना आखली होती. त्यासाठी ब्रीच कॅंडी मार्ग बनविण्यात येणार होता. पण समुद्राच्या तुफानी लाटांनी ही योजनाच बासनात गुंडाळली जाते की काय असे वाटत होते. त्यावेळी देवीने एक ठेकेदार रामजी शिवाजीच्या स्वप्नात जाऊन दृष्टांत दिला आणि समुद्रातून देवीच्या तीन मूर्ती काढून त्यांची प्रतिष्ठापना करण्याचा आदेश दिला. रामजीने तसेच केले आणि त्यानंतर ब्रीच कॅंडी मार्ग विनासंकट साकारला.

मंदिराच्या गर्भगृहात महालक्ष्मी, महाकाली व महासरस्वती या तीन देवींच्या मूर्ती आहेत. तिन्ही देवतांना सोने व मोत्याच्या आभूषणांनी सुशोभित केले आहे. इथे येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताची इच्छा पूर्ण होते, असा भाविकांचा विश्वास आहे.

कसे जाल?
मुंबई देशाची आर्थिक राजधानी आहे. त्यामुळे देशाच्या प्रत्येक भागातून येथे येण्यास रेल्वे, रस्ता व हवाई मार्गाने सेवा उपलब्ध आहे.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा....

तमिळनाडूतील वैद्यनाथस्वामी मंदिर

Sat, 14 Jun 2008 17:37:00 +0530

देशात भगवान शिवशंकराची जी श्रध्दास्थाने आहेत, त्यात वैथिस्वरन कोईलला विशेष महत्त्व आहे. स्वतः: भगवान शंकर येथे वैदियंतर स्वरूपात भक्तांचे रक्षण करतात. वैदियंतर अर्थ रोगांवर उपचार करणारा डॉक्टर किंवा वैद्य. येथे एक- दोन नव्हे तर 4 हजार 480 रोगांवर इलाज केला जातो.

रामायणातील उल्लेख असलेल्या जटायू आणि रावण युद्धानंतर जटायूचे दोन पंख येथेच पडले होते, अशी लोकांची धारणा आहे. सीतेचा शोध घेत प्रभू श्रीराम आणि लक्ष्मण येथे आले होते. सीतेचे अपहरण झाल्याचे जटायूने रामाला येथे सांगितले आणि प्राण सोडला. प्रभू रामांनी त्याच्यावर येथेच अंत्यसंस्कार केले.

जटायूला जेथे भडाग्नी देण्यात आला ती जागा जटायू कुंड म्हणून ओळखली जाते. अनेक जण या कुंडातील विभूती प्रसाद म्हणून भक्षण करतात.

रावणाचा वध करून परतताना प्रभू श्रीराम आणि सीता यांनी येथेच शिवाची आराधना केली होती, असा उल्लेख कथांमध्ये आहे. देवीच्या शक्तीमुळे भगवान मुरुगन यांना भालारूपी शस्त्र येथेच प्राप्त झाले होते. याच शस्त्राने त्यांनी पद्मासूर नावाच्या राक्षसाचा वध केला होता.

साधू- संतांनीही या देवस्थानी देवाची आराधना केली असून विश्वामित्र, वशिष्ठ, तिरूवानाकुरसर, तिरूगनंसबंदर, अरूनागीरीनाथर हे साधू संतही येथेच वास्तव्याला होते.

अंगकरणने (तामिळ भाषेत मंगळ ग्रहाचे नाव ) आपला कुष्ठरोग बरा व्हावा यासाठी येथेच देवाची करूणा भाकली होती. ज्यांच्या पत्रिकेत मंगळदोष आहे, ते येथे येऊन अंगकरण पूजा करतात.

येथील सिद्धामिरथा कुंडातील पाण्याचा वापर करून विशिष्ट औषध तयार केले जाते. त्याने रोग बरे होत असल्याने लाखो भाविक दरवर्षी येथे भेट देतात. येथील औषध घेतल्यानंतर पाच जन्मापर्यंत कुठलाही रोग औषध घेणार्‍याला होत नाही अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

भगवान वैद्यनाथस्वामी यांच्या नावाने वैईथीस्वरन कोइल असे नाव या शहराला देण्यात आले आहे. ज्योतीधाम या नावानेही हे स्थान प्रसिद्ध आहे. खजुराच्या झाडावर बोटांच्या ठशांच्या साहाय्याने येथे भविष्य सांगितले जाते.

कसे जाल?
रेल्वेमार्ग- चेन्नईच्या थानजावर मार्गावरून वैथीस्वरन रेल्वे स्टेशन गाठता येऊ शकते.

रस्ता मार्ग- वैथीस्वरन कोईल चिदंबरम शहराजवळ आहे. हे शहर चेन्नईपासून 235 किलोमीटरवर आहे. चिदंबरमपासून 26 किलोमीटरवर हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे.

हवाई मार्ग : चेन्नई विमानतळापासून हे तीर्थक्षेत्र जवळ आहे.

खांडव्याचे भवानीमाता मंदिर

Mon, 09 Jun 2008 12:02:33 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही तुम्हाला माहिती देत आहोत मध्य प्रदेशातील खांडवा येथील प्रसिद्ध भवानी माता मंदिराची. या मंदिराला तुळजा भवानी मंदिर या नावानेही ओळखले जाते.

प्रभू श्री राम वनवासात असताना येथे आले होते आणि त्यांनी येथे नऊ दिवस तपस्या केली होती, अशी अख्यायिका आहे. त्यामुळे नवरात्रात येथे जत्रा भरते यात सहभागी होण्यासाठी हजारो भाविक येतात.

मंदिराच्या गर्भगृहात चांदीची सुंदर कलाकुसर केलेली आहे. मातेचे मुकुट आणि छत्रसुद्धा चांदीने मढविलेले आहे. आधी भवानी मातेला वेगळ्या नावाने ओळखले जात होते. परंतु, नंतर भवानी मातेचे मंदिर म्हणूनच ती प्रसिद्धीला आली..

मंदिराचा परिसर रम्य आहे. मंदिराचे प्रवेशद्वार शंखाच्या आकृतीचे आहे. परिसरात एक मोठी दीपमाळ आहे. त्यावर शंखाच्या आकृतीत दिवे आहेत.

भवानीमातेच्या मंदिराजवळच श्रीराम मंदिर, तुळजेश्वर हनुमान मंदिर आणि तुळजेश्वर महादेव मंदिर आहेत. या मंदिरातील मूर्ती देखण्या आहेत. कुठलाही नवस न करता आपल्या इच्छा पूर्ण करणारी तुळजा भवानी माता भाविकांसाठी श्रद्धेचा विषय आहे.

कसे जायचे :
इंदूर पासून हे मंदिर किमान 140 किलोमीटरवर आहे. खांडवा हे जवळचे रेल्वेस्टेशन आहे. इंदूरचाच विमानतळ सर्वांत जवळ आहे.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा......

योगेंद्र शीलनाथ बाबा

Mon, 02 Jun 2008 10:32:59 +0530

वेबदुनियाच्या 'धर्मयात्रा' या सदरात आज आम्ही आपल्याला योगेंद्र शीलनाथ बाबांचे दर्शन घडविणार आहोत.मध्यप्रदेशातील देवास येथे श्रीगुरु योगेंद्र शीलनाथ बाबांची अखंड धुनी (ज्योत) आहे. सुमारे शंभर वर्षापूर्वीची त्यांची खडाऊ आणि पलंग आजही तसाच असून त्यांच्या शयनगृहाखाली असलेल्या तळघराच्या विहीरीतील गुहा कायम आहे.

इंदूर व उज्जैन येथे असलेल्या त्यांच्या तपोभूमीचे दर्शन घेण्यासाठी आजही भाविक येतात. तपोभूमीचे दर्शन घेतल्यानंतर त्यांना शांती अनुभवाला म‍िळते. बाबाच्या दरबारात आलेल्या प्रत्येकाची मनोकामना पूर्ण होते, अशी श्रद्धा त्यांच्यामध्ये आहे. आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक कार्यात त्याला यश प्राप्त होते. अशा प्रकारच्या चमत्कारीक कार्यामुळे संपूर्ण देवास शहर बाबांच्या चरणी पडलेले दिसते. बाबाला अपवित्रता अजिबात सहन होत नसल्याचे स्थानिक रहीवाश्यांनी आमच्या प्रतिनिधीला सांगितले. मल्हार धुनी एक तपोभूमी असून येथे बाबांच्या शिष्यांची समाधी स्थळे अधिक आहेत.

विहीरीतील गुहेतून बाबा सरळ हरिद्वारला जात असत आणि स्नान करून पुन्हा त्याच गुहेतून येत होते, असे सांगितले जाते. शहरातील अनेक प्रतिष्‍ठीत लोकांनी त्यांना हरिद्वारमध्ये स्नान करताना पाहिले होते. कारण, ते नेहमी स्नान करायला हरिद्वारला जायचे. धुनी फिरवत असताना बाबाजवळ जंगलातील वाघ, सिंह आणि इतर प्राणी येऊन बसत असत. एक सिं

विहीरीतील गुहेतून बाबा सरळ हरिद्वारला जात असत आणि स्नान करून पुन्हा त्याच गुहेतून येत होते, असे सांगितले जाते. शहरातील अनेक प्रतिष्‍ठीत लोकांनी त्यांना हरिद्वारमध्ये स्नान करताना पाहिले होते.

ह त्यांच्याबरोबर नेहमी राहत असे. ते त्याला रोज जेवण देत असत. सिंहाला राहण्यासाठी त्यांनी एक पिंजरा बनविला होता. बाबा एका पायरीद्वारे पिंजर्‍यात उतरून सिंहाला जेवण देत असत.

भारतीय संत परंपरेतील गुरू गोरखनाथ हे एक आहेत. त्यांचा नेपाळशी घनिष्ट संबंध होता. नेपाळ नरेश महेंद्रदेव त्यांचे शिष्य होते. त्या काळात गोरखनाथाने नेपाळच्या एका भागात आपला डेरा टाकल्यामुळे त्या भागाला 'गोरखा राज्य' असे म्हटले जात होते. त्यानंतर येथील लोक गोरखा म्हणून ओळखले जाऊ लागले. गोरखनाथांच्या धुनीचे येथील हजारो शिष्यांनी जगभरात प्रसार केला.

नवनाथांच्या परंपरेत अनेक सिद्ध

महायोगी पुरूष जन्माला आले होते. आसाम, अरूणाचल, अफगाणिस्तानच्या हिंदू कुश पर्वतापर्यंत त्यांचे अस्तित्व पसरलेले होते. ज्या ठिकाणी नवनाथांची धुनी पेटली होती त्या ठिकाणी योगपीठे निर्माण झाले असल्याचे मानले जाते. त्यापैकी एक पंजाबच्या हिसार जिल्ह्यातील सुलतानपूर गावात होते. येथील पीठाधीपती इलायचीनाथ महाराज होते. पंजाब, काश्मीर, सिंध, क्वेटा, काबूल, कंदहार, चमन, महाराष्ट्र आणि मालवा इत्यादी ठिकाणी त्यांच्या शिष्यांच्या शाखा विखुरलेल्या होत्या. याच योगपीठातून बाबा शीलनाथ यांनी दीक्षा ग्रहण केली होती.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा ....

योगेंद्र शीलनाथ बाबा जयपूरच्या क्षत्रिय घराण्यातील होते. 1839 मध्ये दीक्षा प्राप्त झाल्यानंतर उत्तराखंडच्या जंगलात बाबांनी कठोर तपस्या केली होती. त्यानंतर त्यांनी देशातील निर्जन ठिकाणी भ्रमण केले. पाकिस्तान, अफगाणिस्तान, रूस, चीन, तिबेट आणि कैलाश मानससरोवरामार्गे ते पुन्हा भारतात आले.

काबूलच्या पर्वतावर धुनी पसरविताना त्यांच्यावर अफगाणी लोकांनी हल्ला केला होता. परंतु, त्यांच्या धुनीमुळे अफगाणींच्या तलवारी एकमेकांना लागून तेच जखमी झाले होते. त्यानंतर बाबा काबुलच्या जंगलात गेले आणि तेथे त्यांनी धुनी पसरविली. काबुलवासींनी या चमत्कारामुळे भयभीत होऊन बाबांची क्षमा मागितली होती. अशा प्रकारे बाबांबद्दल अनेक कथा सांगितल्या जातात.

1900 मध्ये ते उज्जैनला आल्यानंतर त्यांनी भर्तृहारीच्या गुहेत ध्यान धारणा केली. नंतर काही दिवस ते इंदुरला राहून पुन्हा उज्जैनमध्ये आले. येथूनच त्यांची प्रसिद्धी संपूर्ण मालवा परिसरात झाली. त्यावेळी मालवा प्रांताचे प्रमुख मि. ऑनेस्ट सपत्नीक बाबांचे शिष्य बनले होते. देवासमध्ये पांती-2 चे श्रीमंत महाराज सरकार, केसीएसआय राजसिंहासनावर विराजमान होते. तेही उज्जैन येथे बाबाच्या सत्संग कार्यक्रमात नेहमी जात असत.

एकदा उज्जैनच्या सिंहस्थ कुंभमेळ्यात गुर्जरांनी सर्व संताना घोंगड्याचे वाटप केले. परंतु, बाबा नेहमी नग्न राहत असताना देखील त्यांनाही घोंगडी देण्यात आली. त्यावर बाबाने आपल्याला दिलेली घोंगडी चिमट्याने पकडूनजळत्या धुनीत टाकून दिली. तेव्हा गुर्जरांना हा आपला अपमान वाटला आणि लगेच बाबांनी धुनीत चिमटा फिरवला आणि राखेतून घोंगडी काढून त्यांना परत केली.

तरानामध्ये धुनी पसरवित असताना

देवास प्रांत- 1 चे न्यायाधीश बलवंतराव बापूजी बिडवई त्यांना देवासला घेऊन आले. येथील राणीबागेत त्यांच्या धुनीची व्यवस्था करण्यात आली होती. तेव्हा मल्हारराव देखील त्यांच्या दर्शनासाठी येत असत. त्यानंतर मल्हाररावांनी बाबांना आपल्या मल्हार भागात राहण्याचा आग्रह केला होता. येथे बाबा 1901 ते 1921 पर्यंत राहीले. त्यानंतर बाबांनी आपल्या अंतकरणातून निर्णय घेऊन ऋषीकेश येथे चैत्र कृष्‍ण 14 गुरूवार संवत 1977 आणि सन 921 ई. च्या दिवशी पाच वाजून पंचाव्वन्न मिनिटाला समाधी घेतली.

धुनीवाले दादाजी

Sat, 24 May 2008 17:04:34 +0530

धुनीवाले दादाजी यांची गणना भारतातील महान संतांमध्ये केली जाते. शिर्डीच्या साईबाबांना ज्याप्रमाणे लोक मानतात, तसेच दादाजींच्या बाबतीतही त्यांचे भक्तांचे आहे. दादाजी (स्वामी केशवानंदजी महाराज) हे एक फार मोठे संत होते. देशाटन करता करता धर्मजागृती करणे हे त्यांनी जीवीतकार्य मानले होते. ते रोज पवित्र अग्नीसमोर (धुनी) ध्यानमग्न बसून राहत., म्हणून त्यांना लोक धुनीवाले दादाजी या नावाने ओळखतात.

दादाजींचे चरित्र उपलब्ध नाही. पण त्यांच्याविषयीच्या अनेक कथा प्रचलित आहेत. दादाजींचा दरबार त्यांच्या समाधी स्थळी आहे. देश-परदेशात त्यांचे असंख्य भक्त आहेत. दादाजींच्या नावावर भारत व परदेशात 27 आश्रम आहेत. त्या सगळीकडे अग्निहोत्र अजूनही सुरू आहे. सन 1930 मध्ये दादाजींनी मध्य प्रदेशातील खांडवा शहरात समाधी घेतली होती. ही समाधी रेल्वे स्थानकापासून 3 किलोमीटरवर आहे.

छोटे दादाजी (स्वामी ‍हरिहरानंदजी)

राजस्थानच्या डिडवाना गावातील एका समृद्ध परिवारातील सदस्य भँवरलाल दादाजींना एकदा भेटायला आले होते. भेटीनंतर त्यांनी स्वतः:ला धुनीवाले दादाजींच्या चरणी समर्पित केले. भँवरलाल शांत प्रवृत्तीचे होते आणि दादाजीच्या सेवेत आपला वेळ घालवत होते. दादाजींनी त्यांना आपले शिष्य म्हणून स्वीकारले आणि त्यांचे नाव ‍हरिहरानंद ठेवले.

हरिहरानंदजींना भक्त छोटे दादाजी या नावाने हाक मारू लागले. धुनीवाले दादाजींनी समाधी घेतल्यानंतर हरिहरानंदजींना त्यांचे उत्तराधिकारी मानण्यात आले. हरिहरानंदजींचे आजारपणामुळे सन 1942 मध्ये महानिर्वाण झाले. छोट्या दादाजींची समाधी मोठ्या दादाजींच्या समाधीला लागून आहे.

कसे जायचे :
रेल्वे : खांडवा मध्य आणि पश्चिम रेल्वेचे एक प्रमुख स्थानक आहे व भारताच्या प्रत्येक भागातून येथे पोहचण्यासाठी गाड्या उपलब्ध आहेत.

रस्ता मार्ग : खांडवा इंदूरहून 135 किलोमीटरवर अंतरावर आहे येथे रेल्वे व रस्ता मार्गेद्वारे जाता येते.

हवाई मार्ग : येथून सर्वांत नजीकचे विमानतळ देवी अहिल्या एअरपोर्ट, इंदूर आहे.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा...

संत सिंगाजीचे समाधी स्थळ

Sun, 18 May 2008 19:40:13 +0530

वेबदुनियाच्या धर्मयात्रा या सदरात आज आम्ही आपल्याला संत सिंगाजी महाराजांच्या समाधी स्थळाचे दर्शन घडविणार आहोत. संत कबीरांच्या समकालीन असलेल्या संत सिंगाजी महाराजांची समाधी मध्यप्रदेशातील खंडव्यापासून 35 किलोमीटर अंतरावर असलेल्या 'पीपल्या' गावात आहे. येथील गवळी समाजात जन्मलेले सिंगाजी एक सर्वसामान्य व्यक्ती होते. परंतु, मनरंग स्वामीचे प्रवचने आणि त्यांच्या सानिध्यात आल्यामुळे सिंगाजीचे ह्दय परिवर्तन होऊन त्यांनी धर्माचा मार्ग स्विकारला.

मालवा-निमाडमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध असलेले सिंगाजी महाराज गृहस्थ असूनही त्यांनी आपल्या जीवनात निर्गुण उपासना केली. तिर्थ, व्रत इत्यादींवर त्यांचा विश्वास नव्हता. सर्व प्रकारचे तिर्थ मनुष्याच्या मनात असून जो आपल्या अंर्तमनात झाकून बघतो, त्याला सर्व तिर्थांचा लाभ होतो असे ते म्हणत असत. आपल्या मधुर वाणीच्या माध्यमातून तत्कालीन समाजात त्यांनी व्यापक बदल घडवून आणले होते.

एकदा त्यांना ओंकारेश्वर ज्योर्तिलिंगाचे दर्शनासाठी चला असे म्हटले असता त्यांनी जेथे पाणी आणि दगड आहे, तेच तिर्थस्थान असल्याचे सांगून पीपल्या गावाजवळ वाहत असलेल्या एका नाल्याच्या पाण्याला गंगेचे पवित्र पाणी समजून त्यात स्नान केले होते. ईश्वराची पूजा करण्यासाठी सिंगाजी महाराजांनी आपल्या आयुष्यात कोणत्याही प्रकारचे मंदिर बनविले नाही. संत सिंगाजी महाराजांना साक्षात परमेश्वराने दर्शन

दिले होते, असे सांगितले जाते.

आपल्या गुरूच्या सल्ल्यानुसार, श्रावण शुक्ल नवमीच्या दिवशी ईश्वराचे नामस्मरण करत त्यांनी समाधी घेतली होती. आपली शेवटची इच्छा पूर्ण न झाल्यामुळे सहा महिन्यानंतर त्यांनी आपल्या शिष्यांच्या स्वप्नात जाऊन आपल्या देहाला बैठकीच्या स्वरूपात समाधी देण्याचे सांगितले होते. त्यानुसार पुन्हा त्यांच्या देह उकरून त्यांना बैठ्या रूपात समाधी देण्यात आली.

सिंगाजी महाराजांचे समाधी स्थळ इंदिरा सागर परियोजनेच्या पाण्याखाली येत असल्यामुळे समाधी स्थळाच्या आजूबाजूला 50 ते 60 फूट उंचीचा ओटा तयार करून त्यावर मंदिराचे बांधकाम करण्यात येत आहे. मंदिराचे बांधकाम सुरू असल्यामुळे भाविकांची गैरसोय होऊ नये म्हणून महाराजांच्या चरण पादुका तात्पुरत्या स्वरूपात जवळील परिसरात स्थलांतरीत केल्या आहेत.

या समाधी स्थळावर दर्शनासाठी‍ आलेले भाविक उलटा स्वस्तिक काढून आपली मनोकामना मागतात. आपली मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर भाविक सिंगाजींच्या दरबारात सरळ स्वस्तिक तयार करून अर्पण करतात. महाराजांच्या निर्वाणानंतर आजही त्यांची आठवण म्हणून शरद पोर्णिमेच्या दिवशी येथे जत्रा भरते. हजारो भक्त त्यांच्या समाधीचे दर्शन घेण्यासाठी येतात.

कसे पोहचाल: रस्तामार्ग- या ठिकणी पोहचण्यासाठी खंडव्यापासून प्रत्येक अर्ध्या तासाला एक बस मिळते. रेल्वेमार्ग- खंडवा ते बीड रेल्वेस्टेशनपर्यंतच्या प्रवासानंतर, येथून पीपल्या गाव 3 किलोमीटर अंतरावर आहे. या ठिकाणी शटल रेल्वेचीदेखील सुविधा आहे.

श्री लक्ष्मी नरसिंह चंदनोत्सव

Sat, 10 May 2008 16:49:43 +0530

अक्षय तृतीयेच्या पवित्र दिनी सिंहाचल पर्वताचा थाट काही आगळाच असतो. या दिवशी या पर्वतावर विराजमान झालेल्या श्री लक्ष्मीनरसिंहाच्या मूर्तीला चंदनाचा लेप चढविला जातो. या देवाची मूर्ती नेमकी कशी आहे, हे या दिवशी कळते. अकराव्या शतकात बांधलेले हे मंदिर देशातील काही मोजक्या प्राचीन मंदिरांपैकी एक आहे.
सिंहाचल म्हणजे सिंहाचा पर्वत. विष्णूचा चौथा अवतार असलेल्या नरसिंहाचे हे निवासस्थान आहे. भक्त प्रल्हादाला पर्वतावरून ढकलून समुद्रात फेकले जात असताना भगवान नरसिंह रूपाने येथे धावून आले होते, अशी कथा आहे.
प्रल्हादाने याच ठिकाणी नरसिंहाचे पहिले मंदिर बांधल्याचे सांगितले जाते. प्रल्हादाच्या विष्णूभक्तीने संतप्त झालेल्या पित्याने कुठे आहे तुझा भगवान असे विचारले असता प्रल्हादाने या खांबातही भगवान आहे, असे सांगितले होते. त्यावर त्याच्या पित्याने त्या खांबालाच लाथ मारली आणि तिथून नरसिंह प्रकटले आणि त्यांनी प्रल्हादाच्या पित्याचा संहार केला. त्यानंतर मग प्रल्हादाने नरसिंहाचे मंदिर बांधले. परंतु, कृतयुगानंतर या मंदिराची उपेक्षा झाली. मग लुनार वंशातील पुररवाने या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला.

पुरूरवा ऋषी एकदा पत्नी उर्वशीबरोबर हवाई मार्गे चालले होते. त्यावेळी त्यांचे विमान आपोआप दक्षिणेतील सिंहाचल क्षेत्रात गेले. तेथे त्यांनी नरसिंहाची मूर्ती जमिनीत गाडली गेल्याचे पाहिले. मग त्यांनी मूर्ती काढून तिची साफसफाई केली. त्याचवेळी या मूर्तीला साफ करण्याऐवजी तिला चंदनाचा लेप लावावा अशी आकाशवाणी झाली.
या मूर्तीवरील चंदनाचा लेप वैशाखातील तिसर्‍या दिवशी काढावा असेही आकाशवाणीत सांगण्यात आले. त्यानंतर मग आकाशवाणीप्रमाणे या मूर्तीला चंदनाचे लेप चढविण्यात आला. मग वर्षातून एकदा हा लेप काढण्यात येऊ लागला. तेव्हापासून नरसिंहाच्या मूर्तीची सिंहाचलावरच प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

मंदिराचे महत्त्व- हे मंदिर आंध्र प्रदेशातील विशाखापट्टणपासून सोळा किलोमीटरवर आहे. जगातील प्राचीन मंदिरांपैकी एक आहे. समुद्रसपाटीपासून आठशे फूट उंचीवर ते वसले आहे.

मंदिरापर्यंत जाण्याचा मार्गही रम्य आहे. अननस, आंबा आदी फळझाडांच्या गर्द सावलीतून हा मार्ग जातो. रस्त्यातून जाताना या सावलीत बसण्यासाठी मोठे दगड आहेत. मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी पायर्‍या आहेत.
शनिवार व रविवारी भाविक मोठ्या प्रमाणावर या मंदिरात येतात. एप्रिल व जून हा काळ दर्शनासाठी उत्तम मानला जातो. चैत्र शुद्ध एकादशीला वार्षिक कल्याणम व वैशाखात तिसर्‍या दिवशी होणारी चंदन यात्रा हे प्रमुख सण आहेत.
कसे जाल?
रस्ता मार्ग- विशाखापट्टणम हैदराबादपासून ६५० किलोमीटर व विजयवाडापासून ३५० किलोमीटर आहे. येथे येण्यासाठी हैदराबाद, विजयवाडा, भुवनेश्वर, चेन्नई व तिरूपतीहून नियमित बससेवा आहेत.
रेल्वेमार्ग- विशाखापट्टण हे चेन्नई-कोलकता या रेल्वे लाईनवरील महत्त्वाचे स्टेशन आहे. शिवाय नवी दिल्ली, चेन्नई, कोलकता व हैदराबादशी ते जोडले गेलेल आहे.
हवाई मार्ग- हैदराबाद, चेन्नई, कोलकता, नवी दिल्ली व भुवनेश्वरहून येथे येण्यासाठी विमानसेवा आहे. चेन्नई, नवी दिल्ली व कोलकताहून इंडियन एअरलाईन्सची फ्लाईट आठवड्यातून पाच दिवस उपलब्ध आहे.

दक्षिण काशी अर्थात श्रीकालहस्ती

Sat, 03 May 2008 17:39:26 +0530

आंध्र प्रदेशातील तिरूपती शहराजवळ श्रीकालहस्ती नावाचे गाव आहे. शिवभक्तांसाठी ते महत्त्वाचे आहे. पेन्नार नदीची शाखा असलेल्या स्वर्णमुखी नदीच्या तटावर वसलेले हे स्थान कालहस्ती या नावानेही ओळखले जाते. दक्षिण भारतातील शंकराच्या तीर्थस्थानांमध्ये या स्थानाचे विशेष महत्त्व आहे. नदीच्या काठापासून पर्वताच्या पायथ्यापर्यंत पसरलेल्या या जागेला दक्षिण कैलास व दक्षिण काशी या नावानेसुद्धा ओळखले जाते.

या मंदिराचे तीन विशाल गोपूर आणि शंभर स्तंभांचा मंडप म्हणजे स्थापत्याचे उत्तम उदाहरण आहे.

या स्थळाचे नाव तीन पशूंच्या नावांवर आधारीत आहे. 'श्री' म्हणजे माकडीण, 'काल' म्हणजे साप आणि 'हस्ती' म्हणजे हत्ती. या तिन्ही प्राण्यांनी शिवाची आराधना करून आपला उद्धार घडवून आणला होता. एका लोककथेनुसार, एका माकडीने शिवलिंगावर तपस्या केली होती. सापाने लिंगाभोवती वेटोळे घालून शिवाची आराधना केली होती आणि हत्तीने शिवलिंगावर अभिषेक केला होता. त्यांच्या या भक्तीमुळेच या स्थळाळा श्रीकालहस्ती असे नाव पडले. या प्राण्यांच्या मूर्ती येथे आहेत.

स्कंद पुराण, शिव पुराण आणि लिंग पुराणातही श्रीकालहस्तीचे उल्लेख आहेत. स्कंद पुराणानुसार एकदा या जागेवर अर्जुन आला होता. त्याने प्रभू कालाहस्तीचे दर्शन घेतले होते. त्यानंतर पर्वतावर जाऊन भारद्वाज मुनींचे सुद्धा दर्शन घेतले होते. कणप्पा नावाच्या एका आदिवासीने येथे शिवाची आराधना केली होती, असाही एक उल्लेख आहे. हे मंदिर राहू काल पूजेसाठीसुद्धा प्रसिद्ध आहे.

अन्य आकर्षण - या क्षेत्राजवळ बरीच धार्मिक स्थळे आहेत. विश्वनाथ मंदिर, कणप्पा मंदिर, मणिकर्णिका मंदिर, सूर्यनारायण मंदिर, भारद्वाज तीर्थ, कृष्णदेव मंडप, श्री सुकब्रह्माश्रम, वैय्यालिंगाकोण, पर्वतावरील दुर्गम मंदिर आणि दक्षिण कालीचे मंदिर आदी प्रमुख मंदिरे आहेत.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा

कसे पोहोचाल? या स्थानापासून सर्वांत जवळचे विमानतळ तिरूपती आहे. ते येथून फक्त वीस किलोमीटरवर आहे.
मद्रास-विजयवाडा रेल्वे लाइनवर हे स्थान आहे. त्यामुळे गुंटूर वा चेन्नईहून सुद्धा येथे जाता येते. विजयवाडापासून तिरूपतीला जाणार्‍या सर्व गाड्या कालहस्तीत थांबतात. आंध्र प्रदेश परिवहन मंडळाची बस सेवा तिरूपतीपासून प्रत्येक 10 मिनिटाने या स्थळासाठी उपलब्ध आहे.

रहाण्याची सोयः चितूर आणि तिरूपतीत हॉटेलच्या रूपाने रहाण्याची उत्तम सोय आहे.

परशुरामाचे जन्मस्थळ-जलालाबाद

Mon, 28 Apr 2008 10:38:03 +0530

उत्तरप्रदेशातील शाहजहानपूरपासून तीस किलोमीटरवर असलेल्या जलालाबाद येथे भगवान परशुरामाचे जन्मस्थळ आहे. हजारो वर्षापासून परशुरामपुरी’ म्हणूनच ते ख्यातनाम आहे. मुगल काळात रोहिल्यांचा सरदार नजीब खॉं याचा मुलगा रहमत खॉंच्या धाकट्या मुलाच्या (जलालुद्दीन) नावावरून जलालाबाद असे नाव ठेवले होते. मात्र अजूनही अनेक ठिकाणी परशुरामपुरी असेच लिहिलेले आढळते. परशुरामांचा जन्म येथेचे झाला होता, असा येथील लोकांचा ठाम विश्वास आहे.

त्रेतायुगात हे ठिकाण कान्यकुंज राज्यात होते. इतिहास काळात रोहिला सरदार नजीब खॉंचा मुलगा हाफिज खॉं याने या भागात एक किल्ला बांधला होता. याच किल्ल्याच्या ठिकाणी सध्या तहसील कार्यालयाची इमारत आहे. हाफीज खॉंने धाकटा मुलगा जलालुद्दीनचा विवाह येथील अफगाणी कबिल्यात केला होता. त्यांनी हा भाग आपल्या मुलीला हुंड्याच्या स्वरूपात दिला होता. तेव्हापासून नगरीचे नाव परशुरामपुरी बदलून जलालाबाद असे ठेवले होते.

येथे भगवान परशुरामाचे प्राचीन मंदिर आहे. मंदिराच्या गाभार्‍यात शिवलिंग आहे. समोरच भगवान परशुरामाची प्राचीन मूर्ती आहे. परशुरामाने येथे शिवलिंगाची स्थापना केली होती. त्यानंतर भाविकांनी या मंदिराचे बांधकाम केले होते, असे मानले जाते.

मंदिर 30 फूट उंचीवर बांधण्यात आले असून मंदिराची उंची हे प्राचीनतेचे उदाहरण आहे. अनेक वेळा हे मंदिर तोडण्यात आले आणि भक्तांनी पु्न्हा या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. जीर्णोद्धारावेळी ढिगार्‍याखाली परशुरामाशी संबंधित अनेक वस्तू सापडल्या.

एकदा मंदिराच्या ढिगार्‍याखाली आठ

फूट उंच आणि अडीच फूट रूंदीचा परशू सापडला होता. तो आजही मंदिराच्या उजव्या बाजूला आहे. सत्ययुगाच्या शेवटी परशुरामाने अवतार घेतला होता असे मानण्यात येते. रोहिणी नक्षत्रात परशुराम याच भागात जन्मले होते. त्यांचे वडील मदग्नी यांचा जन्म येथेच झाला होता असे सांगितले जाते. परशुरामाची आई रेणुका दक्षिण देशाची राजकुमारी होती.

आजही परशुराम मंदिराच्या पश्चिमेला दाक्षायणी किंवा ढकियान मंदिर आहे. हे रेणुकांचे निवासस्थान असल्याचे सांगितले जाते. परशुरामाने आपल्या वडिलांसाठी रामगंगा आणली होती. जिगदिनी नावाचा झरा जमदग्नीचे स्मरण करून देतो. त्रेतायुगात क्षत्रिय राजांचा परशुरामाने विनाश केला होता. आणि ऋषी-मुनींचे संरक्षण करून तलाव खोदला होता.

परशुरामाद्वारे खोदलेला हा तलाव धनुष्याकार असून रामतलाव नावाने प्रसिद्ध आहे. परशुराम मंदिराच्या समोर आजही हा तलाव आहे. येथील पश्चिम दिशेला असलेले कटका-कटकिया आजही कंटकपुरीची आठवण देतात. प

परशुरामाने पृथ्वी निःक्षत्रिय करण्याचा पण केला होता. २१ वेळा त्याने पृथ्वी निःक्षत्रिय केली होती, असे मानले जाते. त्यातच त्याने सहस्त्रबाहू राजाचे सैनिक व त्याच्या पुत्रांची परशूने खांडोळी केली होती. याशिवाय दिउरा, जमुनिया, उबरिया इत्यादी ठिकाणे परशुरामाशी संबंधित असल्याचे सांगितले जाते.

परशुरामाच्या मंदिरात सर्व भाविकांची मनोकामना पूर्ण होते, अशी श्रद्धा आहे.. नगरातील नवविवाहित वधू वर सर्वप्रथम या मंदिरात आशीर्वाद घेण्यासाठी येतात. दूर-दूरवरून मुंज, अन्नदानासाठी लोक येथे येतात.

सध्या मंदिराचे महंत सत्यदेव पांडे असून त्यांच्या कार्यकाळातच मंदिराचा विकास झाला. यामध्ये नवीन इमारत, नवदुर्गाची स्थापना आणि चोवीस अवतारांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली आहे.

भगवान परशुरामाचे पूर्वज भार्गव ऋषिगण भृगु, शुक्राचार्य, च्यवन, दधीची, मार्कण्डेय आदी फिरस्ते होते. सहावा अवतार असलेल्या परशुरामाचे वडिल जमदग्नीचे आश्रम देशातील कानाकोपर्‍यात होते.

परशुरामाचे जन्मस्थळ नेमके कोणते याबाबत

वाद आहेत. यामध्ये उत्तर प्रदेशाच्या गाझीपूर जिल्ह्यातील जमनिया, मेरठ जिल्ह्यातील पुरा महादेव परशुरामेश्वर, वाराणसी जिल्ह्यातील भार्गवपूर व जलालाबाद शहाजहानपूर, राजस्थानमधील चित्तोड जिल्ह्यातील मातृकुंडिया, हिमाचल प्रदेशातील ददाहु जिल्हातील रेणुका तीर्थ आणि मध्य प्रदेशातील ओंकारेश्वर जवळ असलेले जानापाव या ठिकाणांना परशुरामाचे जन्मस्थळ असल्याचे मानण्यात येते.

जागृत देवस्थान चंद्रिका देवी मंदिर

Mon, 21 Apr 2008 11:20:12 +0530

बर्बरिकाची तपोभूमी

लखनौ नवी दिल्ली महामार्गावर बक्षी तलाव या छोट्याशा गावाजवळ चंद्रिका देवीचे मंदिर आहे. या देवीचा महिमा मोठा आहे. गोमती नदीजवळील महीसागर संगम तीर्थावर प्राचीन मानल्या जाणाऱ्या लिंबाच्या झाडात नऊ देवींसोबत त्यांच्या ऋचा अनंत काळापासून सुरक्षित ठेवल्या आहेत. 18 व्या शतकानंतर येथे चंद्रिका देवीचे भव्य मंदिर बांधण्यात आले. उंच पर्वतावर एका मठात देवीची आराधना करत अमावास्येला येथे यात्रा भरवण्याची प्रथा आजही कायम आहे.

इथे भाविक मोठ्या संख्येने येत असतात. देवीवर त्यांची अपार श्रद्धा आहे. त्यामुळेच देवीकडे नवसही केले जातात. नवसाची अभिनव पद्धत आहे. देवीकडे नवस केल्यानंतर मंदिरात ओढणी बांधली जाते. नवस पूर्ण झाल्यानंतर देवीला प्रसाद आणि ओढणी चढवली जाते.

यज्ञकुंडात ऋचा टाकण्याची परवानगी वगळता, देवीला प्रसन्न करण्यासाठी कोणत्याही स्वरूपाचा बळी देणे किंवा साधा नारळ फोडण्यासही येथे मनाई असल्याने मंदिराचा परिसर स्वच्छ आहे. देवाच्या दारी सारेच समान या तत्वानुसार येथे कोणताही भेदभाव केला जात नाही. आलेल्या प्रत्येकाला केवळ भाविक म्हणूनच ओळखले जाते.

येथे भरणाऱ्या यात्रेचे सारे नियोजन स्वर्गीय ठाकूर बेनीसिंह चौहान यांचे वंशज अखिलेश सिंह करतात. ते कठवारा या गावाचे सरपंच आहेत. महीसागर संगम तीर्थाचे मुख्य पुरोहित आचार्यही आहेत. या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे पददलित समाज बांधवांकडूनच भैरवनाथाची पूजा केली जाते.

या मंदिराचा पुराणातही उल्लेख आहे. स्कंद पुराणानुसार घटोत्कचाचा मुलगा आणि भीमाचा नातू बर्बरिक याने येथे तपश्चर्या केली होती. चंद्रिका देवीच्या उत्तर,पश्चिम, आणि दक्षिण भागातून गोमती नदी वाहते. पूर्वेस महिसागर तीर्थ आहे.या तीर्थाचा प्रत्यक्ष संबंध पाताळाशी असल्याने येथे कधीही पाण्याची कमतरता जाणवत नसल्याचे भाविकांचे म्हणणे आहे.

येथे भाविक चंद्रिका देवीसह बर्बरिकचीही पूजा करतात. दक्षाच्या शापातून मुक्त होण्यासाठी चंद्राने याच महिसागर तीर्थात स्नान केले होते. त्रेता युगात लक्ष्मणपुरीचे (लखनौ) अधिपती उर्मिला पुत्र चंद्रकेतूला येथील जंगलाची भीती वाटली. तेव्हा त्याने येथील नवदुर्गेची आराधना केली. चंद्रिका देवीच्या कृपेने तो भयमुक्त झाला. महाभारत काळात पांडव द्रौपदीला घेऊन या संगमावर आले होते. युधिष्ठिराने सोडलेला अश्वमेध यज्ञाचा घोडा येथील हंसध्वज राजाने रोखल्यानंतर त्याला पांडवांशी युद्ध करावे लागले होते. यात हंसध्वज राजाचा मोठा मुलगा सूरथ याने युद्धात सहभाग घेतला होता, तर दुसरा मुलगा सुधन्वा चंद्रिका देवीची आराधना करत होता.

युद्धात सहभागी होण्या ऐवजी पूजेत रमल्याने त्याची परीक्षा पाहण्यासाठी त्याला गरम तेलात टाकण्यात आले, पण त्याला कोणतीही इजा न झाल्याने येथील कुंडाला सुधन्वा कुंड संबोधले जाते. तसेच युधिष्ठिराची सेना अर्थात कटक येथे वास्तव्यास असल्याने याला कठहारा असेही म्हणतात.

येथील चंद्रिका देवी मंदिरात एक विशाल यज्ञकुंड, देवीचा दरबार, बर्बरिक दरवाजा, सुधन्वा कुंड, महिसागर तीर्थ अशी अनेक पवित्र स्थळे आहेत.
प्रसिद्ध हिंदी साहित्यिक स्वर्गीय अमृतलाल नागर यांनी आपल्या 'करवट' या पुस्तकात चंद्रिका देवीचा महिमा वर्णन केला आहे. या पुस्तकाच्या कथेतील नायक बंसीधर हा नियमित चंद्रिका देवीच्या दर्शनासाठी येत असे असा त्याचा उल्लेख आहे.

स्तंभेश्वर महादेव

Sat, 29 Mar 2008 17:53:41 +0530

धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही आपल्याला गुजरातमधील स्तंभेश्वर महादेव मंदिराचे दर्शन घडवत आहोत. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्यक्ष समुद्रच शिवशंभूला जलाभिषेक करतो.

गुजरातमधील भडोच जिल्ह्यात कावी नावाचे छोटेसे गाव आहे. समुद्रकिनारी वसलेल्या या गावात स्तंभेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे. या गावाकडील किनार्‍यावर भरतीच्या वेळी समुद्राचे पाणी मंदिराच्या आत येऊन शिवलिंगावर अभिषेक करून परत जाते. स्तंभेश्वराच्या या मंदिरात शिवलिंग आहे. समुद्र-देवता स्वत: येऊन त्याला अभिषेक घालते, अशी लोकांची समजूत आहे. भरतीच्या वेळी शिवलिंग पूर्णपणे जलमय होऊन जाते. प्रत्येक भरतीला हा प्रकार घडतो.

या मंदिरामागे एक दंतकथाही आहे. शंकराचा पुत्र कार्तिकेय सहा दिवसाचे असताना देवसेनेचे सेनापती म्हणून नियुक्त केले गेले होते. त्यावेळी तारकासुर नावाच्या दैत्याने देवांना भयभीत करून सोडले होते. देव, ऋषी, मुनी, सामान्य जनता त्रासले होते. कार्तिकेयाने या तारकासूराचा वध केला.

तारकासूर शंकराचा परमभक्त होता असे नंतर कार्तिकेयाला समजले. त्यामुळे व्यथित झालेल्या कार्तिकेयाने मनाची शांती मिळविण्यासाठी वधस्थळावर शिवमंदिर बांधावे, असे विष्णूंनी सुचविले. कार्तिकेयाने तसेच केले. समस्त देवगणांनी एकत्र येऊन महिसागर संगम तीर्थावर विश्वनंदक स्तंभाची स्थापना केली. पश्चिम भागात स्थापित स्तंभात शंकर स्वतः आहेत, असे लोक मानतात. म्हणूनच या तीर्थाला स्तंभेश्वर संबोधले जाते. येथे महिसागर नदीचा सागराशी संगम होतो.

स्तंभेश्वर महादेव मंदिरात दर महाशिवरात्री आणि अमावस्येला यात्रा भरते. प्रदोष, पौर्णिमेला संपूर्ण रात्र येथे पूजा-अर्चना सुरू असते. कानाकोपर्‍यातून भाविक येथे शिवशंभूच्या जलाभिषेकाचे अलौकिक दृश्य पाहण्यासाठी येतात.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा....

ज्योतिर्लिंग सोरटी सोमनाथ

Mon, 17 Mar 2008 09:40:15 +0530

गुजरातमध्ये सौराष्ट्रात वसलेले सोरटी सोमनाथ मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. देशातील प्राचीन तीर्थस्थळांत सोमनाथ मंदिराचा समावेश होतो. त्याचा उल्लेख स्कंदपुराण, श्रीमदभागवत गीता, शिव पुराणात आढळतो. वेद, ऋग्वेदातही सोमेश्वर महादेवाचा महिमा वर्णिला आहे.

हे मंदिर ऐतिहासिकदृष्ट्याही महत्त्वाचे आहे. हे मंदिर एवढे वैभवशाली होते, गझनीच्या मोहम्मदाने त्यावर अनेकदा आक्रमण करून ते लुटले. या मंदिराचा विध्वंसही त्याने केला होता. नंतर मधल्या काळात इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनीही त्याच्या जीर्णोद्धाराला मदत केली होती. सध्या अस्तित्वात असलेले मंदिर हे भारताचे माजी पंतप्रधान व लोहपुरूष सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या अथक प्रयत्नातून साकार झाले आहे. सातव्या वेळेले हे मंदिर बांधण्यात आले असून ते कैलास महामेरू प्रसाद शैलीत बनविले गेले आहे. हे मंदिर गर्भगृह, सभामंडप आणि नृत्यमंडप या तीन प्रमुख भागांमध्ये आहे. याच्या शिखरावरील कलशाचे वजन दहा टन आहे. ध्वजाची उंची 27 फूट आहे.

धार्मिक महत्त्व

पुराणात या मंदिराच्या अनुषंगाने एक कथा आहे. चंद्राचे सोम असे नाव होते. तो दक्षाचा जावई होता. एकदा त्यांनी दक्षाची अवहेलना केली. त्यामुळे राग येऊन दक्षाने त्यांचा प्रकाश दिवसादिवसाने कमी होत जाईल असा शाप दिला. अन्य देवतांनी दक्षाला उःशाप देण्यास सांगितले. तेव्हा त्यांनी सरस्वती नदी समुद्राला जिथे मिळते, तेथे स्नान केल्यास या शापाचा परिणाम रहाणार नाही, असे सांगितले. त्यानंतर सोमाने सौराष्ट्रातील या ठिकाणी येऊन येथे स्नान केले आणि भगवान शिवाची आराधना केली. शंकर येथे प्रकट झाले आणि त्यांनी त्याचा उद्धार केला. त्यामुळे हे स्थान सोमनाथ या नावाने प्रसिद्ध झाले.

कसे पोहचाल?
हवाई मार्ग: सोमनाथपासून 55 किलोमीटरवर केशोड नावाच्या स्थानाहून सरळ मुंबईसाठी हवाईसेवा आहे. केशोड आणि सोमनाथ दरम्यान बस आणि टॅक्सी सेवा आहे.

रेल्वे मार्ग:
सोमनाथहून सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन वेरावळ असून ते सात किलोमीटरवर आहे. येथून अहमदाबाद आणि गुजरातच्या अन्य ठिकाणी जाता येते.

रस्ता मार्ग:
सोमनाथ वेरावळहून सात किलोमीटर, मुंबईहून 889, अहमदाबादपासून 400, भावनगरहून 266, जुनागढहून 85, पोरबंदरहून 122 किलोमीटरवर आहे. पूर्ण राज्यातून येथे येण्यासाठी बस सेवा उपलब्ध आहे.

रहाण्याची सोय:
येथे रहाण्यासाठी गेस्ट हाऊस, आणि धर्मशाळेची व्यवस्था आहे. वेरावळमध्ये राहण्याची उत्तम व्यवस्था आहे.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा....

ॐ शनिदेवाय नमः

Sun, 09 Mar 2008 19:29:59 +0530

धर्मयात्रेत यावेळी आम्ही आपल्याला सूर्यपुत्र शनी देवाचा निवास असलेल्या शनी शिंगणापूर येथे घेऊन जाणार आहोत. शनी म्हटलं की त्याचा कोप आठवतो. शनी महाराज प्रसन्न असले तर ठीक. पण एकदा का चिडले की 'साडेसाती' ठरलेली. तर अशा या शनीचा महिमा जाणून घेण्यासाठी आम्ही शनी शिंगणापूरला कुच केले.

अहमदनगर जिल्ह्यात शिर्डीजवळ वसलेल्या शिंगणापूर गावात शनीचे हे मंदिर आहे. शनी मंदिरामुळे गावाच्या नावात शनी जोडले गेले. या मंदिरात असलेला दगडी स्तंभ म्हणजे शनिदेवाची मूर्ती मानली जाते. या स्तंभाला तसा वेगळा आकार नाही. शनी देवाला खूश करण्यासाठी येथे तेल वाहिले जाते. रोज हजारो लीटर तेल शनिदेवाला अर्पण केले जाते.

येथील कथाही रोचक आहे. शनी देव येथेच वास्तव्य करतात, असे मानले जाते. त्यामुळे येथे चोरी होत नाही, असे सांगितले जाते. त्यामुळे गावातील घरांनाही कुलपे नाहीत. एवढ्या वर्षांत घरातून कधी एक खिळाही चोरीला गेलेला नाही, असे येथील लोक गौरवाने सांगतात. शनीच्या या नगरीची रक्षण खुद्द शनी देव करतात असे लोक मानतात. कोणीही चोर गावाची सीमारेषा जिवंत अवस्थेत पार करूच शकत नाही, असेही सांगितले जाते. शिंगणापूर गावाच्या हद्दीच्या आत साप चावल्यास संबंधित व्यक्तीला शनिदेवाच्या मूर्तीजवळ घेऊन गेल्यास विष उतरते, असे येथे सांगतात.

येथील मंदिरात दर्शनाचे नियम अतिशय कडक आहेत. शनी बाल ब्रह्मचारी असल्याने महिला दूरूनच दर्शन करतात. पुरूष स्नान करून, ओल्या कपड्यांनीच दर्शन घेतात. त्यानंतर शनीच्या मूर्तीवर तिळाचे तेल वाहून प्रदक्षिणा घालतात. दर्शन घेतल्यानंतर भाविक तिथे असलेल्या दुकानातून घोड्याची नाल तसेच काळ्या कपड्यांनी बनलेली शनी देवाची बाहुली खरेदी करतात. घोड्याची नाल घराच्या बाहेर लावल्याने दृष्ट लागत नाही, असे मानले जाते. शिवाय घरात सुख-समृद्धी नांदते.

कसे पोहचाल?
हवाई मार्ग : शनी शिंगणापूरपासून सर्वांत जवळचे विमानतळ असलेले शहर पुणे येथून 160 किमी अंतरावर आहे.
रेल्वेमार्ग : येथील सर्वांत जवळील रेल्वे स्टेशन श्रीरामपूर आहे.
रस्ता मार्ग : नाशिकहून या ठिकाणासाठी बस, टॅक्सी या सुविधा आहेत. मुंबई, पुणे, अहमदाबाद येथूनही या सुविधा आहेत. शिर्डीला गेल्यानंतर शनी शिंगणापूरला जाणे उत्तम.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा....

शिवशंभोचे 'काशी विश्वेश्वर' रूप

Sat, 01 Mar 2008 16:38:44 +0530

'वाराणसीतु भुवनत्रया सारभूत
रम्या नृनाम सुगतिदाखिल सेव्यामना
अत्रगाता विविधा दुष्कृतकारिणोपि
पापाक्ष्ये वृजासहा सुमनाप्रकाशशः'

नारद पुराण

गंगा नदीच्या पश्चिम किनार्‍यावर वसलेले वाराणसी जगातील प्राचीन शहरांपैकी एक मानले जाते. ही नगरी भारताची सांस्कृतिक राजधानी म्हणूनही विख्यात आहे. याच नगरीत काशी विश्वनाथाचे वास्तव्य आहे. हे मंदिर शंकराच्या प्रमुख ज्योतिर्लिंगामधील एक मानले जाते. लोक येथे केवळ दर्शनासाठीच येतात, असे नाही तर आयुष्यात मोक्ष प्राप्ती व्हावी ती इथेच असे त्यांना वाटते. परदेशातूनही लोक येथे येतात आणि गंगेच्या घाटाच्या सानिध्यात वसलेल्या मठ-मंदिरात जाऊन मनाला शांती देऊ शकणार्‍या साधूंच्या चरणी नतमस्तक होतात.

धार्मिक महत्त्व

वाराणसी अर्थात काशीचे महत्त्व फार मोठे आहे. पृथ्वीची निर्मिर्ती झाली तेव्हा प्रकाशाची पहिली किरणे काशीच्या भूमीवरच पडली असे मानले जाते. तेव्हापासूनच काशी ज्ञान, अध्यात्माचे केंद्र झाले. काशीची निर्मिती झाल्यानंतर काही कालांतराने शंकराने येथे काही काळ वास्तव्य केले होते. ब्रह्माने दहा घोड्यांचा रथ (दशाश्वमेघ) घाटावर पाठवून त्यांचे स्वागत केले होते.

काशी विश्वनाथ मंदिर

गंगेच्या किनार्‍यावर अरुंद विश्वनाथ गल्लीत विश्वनाथाचे मंदिर आहे. त्याच्या चहूबाजूने मंदिरे आहेत. येथे एक विहीरही आहे. तिला 'ज्ञानव्यापी'ची संज्ञा दिली जाते. ती मंदिराच्या उत्तरेला आहे.

विश्वनाथ मंदिराच्या आत एक मंडप आणि गर्भगृह आहे. गर्भगृहाच्या आत चांदीने मढविलेले परमेश्वर विश्वनाथांचे साठ सेंटिमीटर उंच शिवलिंग आहे. हे शिवलिंग काळ्या दगडातून निर्मित आहे. मंदिराचा आतील परिसर मोठा नसला तरीही तेथील वातावरण शिवमय आहे.

ऐतिहासिक महत्त्व

हे मंदिर ऐतिहासिक काळात निर्माण झाले होते, असे मानले जाते. इसवी सन 1776 मध्ये इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई यांनी या मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी मोठी रक्कम दान केली होती. लाहोरचे महाराजा रणजीतसिंह यांनी मंदिराच्या शिखरासाठी एक हजार किलो सोने दान दिले होते. 1983 मध्ये उत्तरप्रदेश सरकारने मंदिराचे व्यवस्थापन आपल्या हातात घेतले आणि काशीचे माजी नरेश विभूती सिंह यांची विश्वस्त म्हणून नियुक्ती केली.

पूजा-अर्चना
हे मंदिर रोज भल्या पहाटे 2.30 वाजता मंगल आरतीसाठी खुले केले जाते. ही आरती सकाळी 3 ते 4 वाजेपर्यंत चालते. भाविक तिकिट घेऊन या आरतीत भाग घेतात. त्यानंतर 4 वाजेपासून सकाळी 11 वाजेपर्यंत सर्वांसाठी मंदिर खुले होते. 11.30 पासून दुपारी 1 वाजेपर्यंत नैवैद्य आरतीचे आयोजन होते. 12 वाजेपासून संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत परत या मंदिरात सार्वजनिक दर्शनाची व्यवस्था आहे. संध्याकाळी 7 ते 8.30 पर्यंत सप्तऋषी आरती चालते त्यानंतर रात्री 9 वाजेपर्यंत सर्व भाविक मंदिराच्या आत दर्शन करू शकतात. 9 वाजेनंतर मंदिर परिसराबाहेरूनच दर्शन घ्यावे लागते. शेवटी 10.30 वाजता रात्री शयन आरती प्रारंभ होते. लोकानी वाहिलेला प्रसाद, दूध, कपडे आणि अन्य वस्तू गरीबांमध्ये वाटल्या जातात.

कसे पोहचाल?
हवाई मार्गे : वाराणसी शहर देशाच्या जवळपास सर्व मुख्य शहरांशी हवाई मार्गे जोडलेले आहे. तरीदेखील दिल्ली-आग्रा-खजुराहो-वाराणसी मार्ग पर्यटकांमध्ये जास्त लोकप्रिय आहे.

रेल्वेमार्गे : वाराणसी दिल्ली, कोलकाता, मुंबई आणि भारताच्या बर्‍याच महत्त्वपूर्ण भागांशी रेल्वेमार्गाद्वारे जोडले आहे. दिल्ली आणि कोलकाता या ठिकाणांसाठी वाराणसीहून राजधानी एक्सप्रेसही जाते. वाराणसीपासून फक्त दहा किलोमीटरच्या अंतरावर स्थित मुगलसरायपासूनही बर्‍याच स्थानांसाठी रेल्वे व्यवस्था आहे.

रस्तामार्गे : गंगेच्या मैदानात असल्यामुळे वाराणसीसाठी रस्त्यामार्गे जाण्याची उत्तम व्यवस्था आहे. उत्तर प्रदेशाच्या विविध भागांतून येथे सरकारी आणि खाजगी बसची उत्तम व्यवस्था आहे.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा....

केरळमधील आट्टुकाल देवीचे मंदिर

Mon, 25 Feb 2008 15:03:57 +0530

केरळमधील तिरूवनंतपुरम शहरातील आट्टुकाल भगवती मंदिराचा लौकीक वेगळाच आहे. धर्मयात्रेच्या या भागात आम्ही या तीर्थक्षेत्राविषयीची माहिती देत आहोत. कलिकालाच्या दोषांचे निवारण करणारी ही जगदंबा केरळची राजधानी तिरूवनंतपुरम शहराच्या दक्षिणेला आट्टुकाल नावाच्या गावात विराजमान आहे.

अनंतपुरी नगरीत अनेक मंदिरे आहेत. काशीइतकेच ते पवित्र असल्याचे येथील भाविकांचे म्हणणे आहे. भारततभरातून येणार्‍या भाविकांच्या उपस्थितीने तिरूवनंतपुरम नगरी सदैव गजबजलेली असते. या भाविकांची यात्रा आट्टुकाल करूणामयी देवीचा आशीर्वाद प्राप्त केल्याने सुफळ संपूर्ण होते.

मंदिराचा इतिहास

आट्टुकाल गावातील मुल्लुवीड कुटुंबाला ही देवी पहिल्यांदा दिसली. तोच मंदिराच्या उत्पत्तीचा आधार मानला जातो. ही देवी पतिव्रताधर्माच्या प्रतीकाच्या रूपात प्रख्यात असलेली कणकींचा अवतार मानली जाते.

पोंकाला महोत्सव

आट्टुकाल मंदिराचा पोंकाला उत्सव हा सर्वांत मोठा आणि प्रसिद्ध उत्सव आहे. हा सण द्राविडी परंपरेतील आहे. हा उत्सव कुंभ महिन्यात पूर्ण नक्षत्र आणि पौर्णिमा दोघांच्या मीलनाच्या मुहूर्तावर साजरा केला जातो. दिवसा कीर्तन, भजन आणि रात्री लोकनृत्य आणि इतर कार्यक्रम चालतात. संगीत कार्यक्रमदेखील चालतात. सजविलेले रथ-घोडे यांची मिरवणूक निघते. नारळाच्या पानांपासून किंवा चमचमणार्‍या कागदांपासून सजविलेल्या तख्तावर देवीची मूर्ती ठेवून दीपमाळा बनविल्या जातात. त्या डोक्यावर ठेवून वाजत गाजत, संगीताच्या तालावर काढल्या जाणार्‍या मिरवणुका मनमोहक असतात.

नवव्या दिवशी तिरूवनंतरपूरम नगरीचे सर्व रस्ते आट्टुकालकडे जातात. जवळपास पाच किलोमीटरच्या आत असलेली घरे, त्यांचे अंगण, पटांगण, रस्ते, जिथे जिथे रिकामी जागा आहे तिथे पोंकालाचे केंद्र बनते. केरळच नव्हे तर बाहेरूनही पोंकाला नैवेद्य तयार करण्यासाठी लाखोंनी स्त्रिया येथे येतात. या सर्व स्त्रिया एक दिवस आधीच पोंकाला क्षेत्रात येऊन दाखल होतात. त्या आपल्या सोबतच पोंकालासाठी आवश्यक सामग्री तांदूळ, साखर, नारळ, लाकडे घेऊन येतात. या सर्व गोष्टी या ठिकाणाहून खरेदी करण्याचीही सुविधा उपलब्ध आहे. इतक्या मोठ्या प्रमाणात येणार्‍या स्त्रियांसाठी राहण्याची आणि संरक्षणाचीही व्यवस्था अनेक संस्थांकडून केली जाते. पोलिसही जागरूक असतात.

स्वयंसेवक, सेवा समिती, मंदिर ट्रस्टचे स्वयंसेवक या सर्व प्रकारच्या सेवेसाठी कटिबद्ध असतात. प्रयागच्या कुंभ मेळाव्याची आठवण देणारा अशी ही पोंकाला यात्रा आहे. विविध प्रकारचे लेपन करून देवीला सुंदर बांगड्या घातल्या जातात. तेव्हाच उत्सवाचा शुभारंभ होतो. उत्सवाच्या नऊ दिवसांमध्ये संपूर्ण मूर्ती लेपयुक्त होऊन जाते. या काळात देवीचे चरित्र गायले जाते. पांड्य राजाच्या वधापर्यंत हे चरित्र गान केले जाते.

पांड्य राजाच्या वधापर्यंत आनंदोत्सव चालतो. सोबतच पोंकाला चूल पेटविली जाते. नंतर सायंकाळी एका निश्चित वेळी पुजारी पोंकाला पात्रांमध्ये तीर्थजल शिंपडतात तेव्हा विमानातून पुष्पवृष्टी होते. देवीच्या नैवेद्य-स्वीकृतीने प्रसन्न होऊन नैवेद्य डोक्यावर धरून स्त्रिया परत जाऊ लागतात.

कसे पोहोचाल?
तिरूवनंतपूरम सेंट्रल रेल्वे स्टेशनपासून हे पीठ फक्त दोन किलोमीटरवर आहे. येथील विमानतळापासून हे ठिकाण सात किलोमीटरवर आहे. भारताच्या सर्व प्रदेशांमधून येथे पोहचता येते. तिरूवनंतपुरम पोहचणारे भाविक रेल्वे स्टेशन किंवा बस स्टँडवरून सरळ आट्टुकालला पोहोचू शकतात. या यात्रेकरूंच्या सुविधेसाठी बस, टॅक्सी आणि ऑटो रिक्शा भरपूर प्रमाणात उपलब्ध असतात. श्री पद्मनाभस्वामींच्या मंदिरासमोरून दोन किलोमीटर दक्षिण-पूर्वेला पायी चालत गेलो तर तीस मिनिटाच्या अंतरावरच हे मंदिर आहे.

धारची भोजशाळा

Mon, 11 Feb 2008 15:53:27 +0530

मध्य प्रदेशातील धारच्या ऐतिहासिक भोजशाळेत दरवर्षी वसंत पंचमीला सरस्वती देवीच्या उपासकांची जत्रा भरते. या ठिकाणी सरस्वती मातेची या दिवशी पूजा-अर्चा केली जाते. येथे यज्ञवेदीत पडणारी आहुती आणि अन्य अनुष्ठाने पूर्वीच्या वैभवाची आठवण करून देतात. या वर्षी 11 फेबुवारी 2008 ला वसंत पंचमी असून उत्साहित, आनंदी वातावरणात साजरी केली जाणार आहे.

राजा भोज हे सरस्वती देवीचे उपासक होते. त्यांच्या काळी सरस्वती देवीच्या साधनेला विशेष महत्त्व होते. त्या काळात सामान्य लोकही संस्कृतचे विद्वान असायचे. त्यामुळे धार, संस्कृत आणि संस्कृती यांचे केंद्रबिंदू होते. राजा भोज, सरस्वतीच्या कृपेने योग, न्याय, ज्योतिष, धर्म, वास्तुशास्त्र, राज्य-व्यवहार शास्त्र यासारख्या बर्‍याच शास्त्रात पारंगत होता.

त्यांनी लिहिलेले ग्रंथ आजही नावाजले जातात. परमार वंशातील महान राजा म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या राजा भोजचा धारमध्ये 1000 इ.स. पासून 1055 कार्यकाल होता. राजा भोज विद्वानांचे आश्रयदाता होते. त्यांनी धारमध्ये एक विद्यापीठाची स्थापना केली होती, तेच नंतर भोजशाळा या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्या काळातील साहित्यात या नगराचा उल्लेख धार तसेच शासन यशोगानचा असा आहे.

भोजशाळा एका खुल्या मैदानात बांधली

आहे. भोजशाळेच्या समोर एक मुख्य मंडळ आणि मागच्या बाजूला एक मोठे प्रार्थना घर आहे. नक्षीदार स्तंभ तसेच प्रार्थनागृहाचे नक्षीदार छत भोजशाळेच वैशिष्ट्य आहे. या ठिकाणी दोन मोठे शिलालेख (काळ्या रंगाचे दगड) आहेत. या शिलालेखांवर संस्कृतात नाटक कोरलेले आहे. हे अर्जुन वर्माच्या काळात कोरलेले आहे.

या काव्यबध्द नाटकाची रचना राजगुरू मदन यांनी केली होती. ते विख्यात जैन विद्वान आशाधर यांचे शिष्य होते. या नाटकाचा नायक पूरंमंजरी आहे. हे नाटक धारच्या वसंतोत्सवात अभिनित करण्यासाठी लिहिले गेले आहे. भोजशाळेत स्तंभांवर धातूपासून बनविली जाणारी वर्णमाला अंकित आहे. भवन कलेच्या रूपात भोजशाळा एक महत्त्वाची कलाकृती गणली जाते.

फोटो गॅलरीसाठी येथे क्लिक करा....

वागिश्वरी लंडनमध्ये
या ठिकाणी एके काळी सरस्वती देवीचे मंदिर असल्याचा उल्लेख कवी मदनने आपल्या नाटकात केला आहे. येथील मूर्ती भव्य आणि विशाल होती. देवीची मूर्ती इंग्रज आपल्यासोबत घेऊन गेले. आजही ती मूर्ती लंडनच्या संग्रहालयात आहे. या मूर्तीची राजा भोजद्वारे आराधना केली जात होती. वर्षातून एकदाच वसंत पंचमीला सरस्वती देवीचे तैलचित्र नेऊन तिची आराधना केली जाते. हा उत्सव वसंत पंचमीलाच साजरा केला जातो.

भोजशाळा ही ऐतिहासिक इमारत असल्यामुळे केंद्रीय पुरातन विभागाकडे सोपविण्यात आली आहे. या इमारतीसाठी केंद्र सरकारच्या मंत्रालयाने विशेष आदेश दिले आहेत. त्या अंतर्गत वर्षातून एकदा येथे वसंत पंचमीला हिंदू समाजाला पुजा-पाठ करण्याची संमती दिली आहे.

प्रत्येक मंगळवारी हिंदू समाजाचे लोक अक्षता आणि फुले घेऊन सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत प्रार्थना करू शकतात. त्याचप्रमाणे प्रत्येक शुक्रवारी येथे मुस्लिम समाजासाठी नमाज अदा करण्याची संमती दिली आहे. या दिवशी प्रवेश नि:शुल्क असतो. मात्र इतर दिवशी येथे प्रति व्यक्ती 1 रुपया शुल्काच्या देऊन प्रवेश दिला जातो. मुलांना शुल्काशिवाय प्रवेश मिळतो.

कसे पोहचाल?
इंदूरहून धारला जाण्यासाठी प्रत्येक पंधरा मिनिटात बस उपलब्ध आहेत. इंदूर पासून धार शहर 60 किमी अंतरावर आहे. इंदूर-अहमदाबाद राष्ट्रीय राजमार्गावर असेलेले धार, रतलाम रेल्वे जंक्शनपासून 92 किलोमीटर अंतरावर आहे. धारच्या बस स्थानकापासून भोजशाळेत ऑटो रिक्शाने सहज पोहचता येते.

जैन सिद्ध क्षेत्र बावनगजा

Mon, 04 Feb 2008 11:55:12 +0530

धर्मयात्रा या सदरात आम्ही आपल्याला जगप्रसिद्ध जैन सिद्ध क्षेत्र बावनगजा (चुलगिरी) येथे घेऊन जात आहोत. नुकताच या सिद्ध क्षेत्री शतकातील पहिला महामस्तकाभिषेक सोहळा झाला. मध्यप्रदेशातील बडवानी जिल्ह्यापासून 8 क‍िलोमीटरवर असलेल्या या पवित्र स्थळी जैन धर्माचे पहिले तीर्थंकर ऋषभदेवजी (आदिनाथ) यांची 84 फूट उंच मूर्ती आहे. प्रतिमेचा रंग भूरा असून एकाच दगडात ती कोरली आहे. शेकडो वर्षांपासून अस्तित्वात असलेली ही ऋषभदेवजींची मूर्ती अहिंसा आणि सद्भावनेचा संदेश देणारी आहे.

इतिहास : या मूर्तीची निर्मिती केव्हा आणि कधी झाली यासंबंधीचा कुठलाही उल्लेख इतिहासात आढळत नाही. परंतु, ही मूर्ती 13 व्या शतकातील असल्याचे म्हटले जाते. एका शिलालेखानुसार इ. स.1516 मध्ये भट्टारक रतनकिर्ती यांनी बावनगजा मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता.

मुस्लिम राजांच्या काळात ही मूर्ती उपेक्षितच राहीली. ऊन, पाऊस, वारा यांचा या प्रतिमेवर बराच विपरीत परिणाम झाला. दिगंबर जैन समाजाचे या मूर्तीकडे लक्ष गेल्यानंतर त्यांनी भारतीय पुरातत्त्व विभागाच्या मदतीने मूर्तीच्या जीर्णोद्धाराची योजना आखली. 1979 मध्ये या मूर्तीचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. त्यासाठी 59,000 रुपये खर्च आला होता.

मूर्तीचा आकार :
उंची :84 फूट
दोन्ही हातांमधील अंतर :26 फूट
हाताची लांबी :46 फूट 6 इंच
कंबरेपासून तळपायापर्यंतची लांबी :47 फूट
पाय :13 फूट 09 इंच
नाक 3 फूट 3 इंच लांब
डोळे :3 फूट 3 इंच रूंद
कान :9 फूट 8 इंच लांब
दोन्ही कानांमधील अंतर :17 फूट 6 इंच
पायाचा घेर :5फूट 3 इंच

महामस्तकाभिषेक :

महामस्तकाभिषेक जवळपास 17 वर्षांनी होत असून या वर्षी 20 जानेवारीपासून 4 फेब्रुवारीपर्यंत तो सुरू आहे. यादरम्यान लाखो भाविकांनी येथे येऊन भगवान आदिनाथांचे दर्शन घेतले. पाणी, दुध आणि केशर यांनी अभिषेक केला जातो. दुग्धाभिषेकात दुधाची धार आदीनाथजींच्या डोक्यावरून थेट पायांपर्यंत वाहते. भाविक भजने म्हणत भगवंताची स्तुतीसुमने गातात. केशर अभिषेकाने संपूर्ण मूर्ती जणू केशरी झाल्याचे वाटते. नुकत्याच झालेल्या सोहळ्याला खूप गर्दी झाली होती. परिसरातील आदिवासीही या सोहळ्यास उपस्थित राहिले.

सौंदर्य :
बडवानीपासून बावनगजापर्यंतचा रस्ता सुंदर डोंगर दर्‍यातून जातो. पावसाळ्यात येथे नैसर्गिक झरे पाझरतात. त्यामुळे बावनगजातील नैसर्गिक दृश्य पाहून डोळे दिपून जातात. पावसाळ्यातच हे सौंदर्य बघण्यासाठी गर्दी होते. मध्य प्रदेश सरकारने बावनगजा (चुलगिरी) हे धार्मिक पर्यटन स्थळ म्हणून घोषित केले आहे.

कसे पोहोचाल?
इंदूर (155 किमी), खांडवा (180 किमी) येथे जाण्यासाठी टॅक्सी सुविधा उपलब्ध आहे.
जवळचे विमानतळ : देवी अहिल्या विमानतळ (155 किमी) इंदूर

राहण्याची व्यवस्था : बावनगजात 5 धर्मशाळा असून त्यात 50 पेक्षाही जास्त खोल्या आहेत. बडवानीत प्रत्येक वर्गातील सुविधेनुसार राहण्यासाठी हॉटेल आणि धर्मशाळा यांची व्यवस्था आहे.

तिरूपती बालाजी मंदिर

Mon, 28 Jan 2008 11:34:48 +0530

कौशल्या सुप्रजा राम। पूर्व संध्या प्रवर्तते, उठीस्ता। नरसारदुला।

तिरूपती पर्वतावर वसलेले श्री बालाजी मंदिर जगभरात प्रसिद्ध आहे. यावेळी धर्मयात्रेत आम्ही या मंदिराचा महिमा आपणासमोर मांडत आहोत. दरवर्षी लाखो भाविक बालाजीच्या दर्शनासाठी येत असतात. जगातील श्रीमंत धार्मिक स्थळांमध्ये या मंदिराचा उल्लेख केला जातो.

बालाजी नेमके कोण?
श्री व्यंकटेश्वराला अर्थात बालाजीला विष्णूचा अवतार मानले जाते. विष्णूने काही काळ एका तलावाच्या (पुष्करणी) किनार्‍यावर वास्तव्य केले होते. हा तलाव तिरूमलाजवळ आहे. तिरूमला-तिरूपतीच्या चारही बाजूंनी असलेल्या सप्तगिरी नावाच्या टेकडीवर श्री व्यंकटेश्वरैयाचे मंदिर आहे. अकराव्या शतकात संत रामानुजन तिरूपतीच्या टेकडीवर गेले होते. तेथे प्रभू श्रीनिवास (व्यंकटेश्वराचे दुसरे नाव) त्यांच्यासमोर प्रकटले आणि त्यांनी रामानुज यांना आशीर्वाद दिले. प्रभूच्या आशीर्वादानंनंतर त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य व्यंकटेश्वराच्या सेवेस वाहून घेतले. वैकुंठ एकादशीला भाविक येथे मोठ्या प्रमाणात येतात. येथील दर्शनामुळे पाप व जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून मुक्ती मिळते, अशी श्रद्धा आहे.

मंदिराचा इतिहास
मंदिराचा इतिहास नवव्या शतकापर्यंत पोहचतो. यावेळेस कांचीपुरमचे पल्लव राजांच्या अधिकारात हा प्रदेश होता. विजयनगरच्या साम्राज्यकाळातही हे मंदिर विशेष प्रसिद्ध नव्हते. पंधराव्या शतकानंतर मंदिराची ख्याती सर्वदूर पसरली. इसवी सन १८४३ ते १९३३ दरम्यान इंग्रज राजवटीत मंदिराच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी हातीरामजी मठाच्या महतांनी सांभाळली.

१९३३ मध्ये मद्रास सरकारने व्यवस्थापन आपल्याकडे घेऊन तिरूमला-तिरूपती या स्वतंत्र व्यवस्थापन समितीस व्यवस्थापनाचे अधिकार देण्यात आले. आंध्र प्रदेशच्या स्थापनेनंतर समितीची पुनर्स्थापना होऊन प्रशासकीय अधिकार्‍याची सरकारचा प्रतिनिधी म्हणून नेमणूक करण्यात आली.

मुख्य मंदिर -
श्री व्यंकटेश्वराचे हे पवित्र व प्राचीन

वेंकटाद्री नावाच्या पर्वताच्या सातव्या शिखरावर आहे. श्री स्वामी नावाच्या पुष्करणीजवळ हे मंदिर आहे. सर्व धर्मांच्या लोकांसाठी हे मंदिर खुले आहे.

पौराणिक ग्रंथांनुसार कलियुगात मुक्ती मिळविण्यासाठी श्री व्यंकटेश्वराच्या आशीर्वाद प्राप्त करणे गरजेचे आहे. रोज पन्नास हजारांहून अधिक भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. या टेकडीवर चढण्यासाठी विशेष मार्ग बनविण्यात आला आहे.

केशदान -
भाविक श्रींच्या चरणी आपले केस समर्पित करून आपल्यातील गर्व इश्वरचरणी समर्पित करतात. पूर्वीच्या काळी हे काम नाभिकांकरवी घरातच केले जायचे. मात्र आता मंदिराजवळ 'कल्याण कट्टा' या स्थळी सामूहिकरीत्या क्षौर केले जाते. केशदानानंतर येथेच स्नान करून पुष्करणीत स्नान करतात. त्यानंतरच मंदिरात दर्शन घेण्यासाठी जातात.

सर्वदर्शनम
सर्वदर्शनम याचा अर्थ 'सगळ्यांसाठी दर्शन' असा आहे. यासाठी वैकुंठ कॉम्प्लेक्स हे प्रवेश द्वार आहे. तिकिट घेण्यासाठी इथे संगणकीकृत व्यवस्था आहे. नि:शुल्क दर्शनाची देखील व्यवस्था आहे. यासोबतच अपंगांसाठी 'महाद्वारम' मुख्य द्वार प्रवेशाची व्यवस्था आहे.

प्रसाद
तीर्थ, गोड पोंगल, दही-भाताचा प्रसाद भाविकांना दर्शनानंतर दिले जातो.

लाडू
श्री चरणी प्रसाद चढविण्यासाठी पनयारम म्हणजेच लाडू मंदिराच्या बाहेर मिळतात. दर्शनानंतर भाविक मंदिर परिसराबाहेर लाडू खरेदी करू शकतात.

ब्रह्मोत्सव
ब्रह्मोत्सव तिरूपतीचा प्रमुख उत्सव असून तो वर्षातून एकदा साजरा केला जातो. नऊ दिवस चालणार्‍या या पर्वास सूर्याने कन्या राशीत प्रवेश केल्यावर सुरूवात होते. यासोबतच इथे वसंतोत्सव, तपोत्सव, पवित्रोत्सव व अधिका हे उत्सवही साजरे केले जातात.

विवाह संस्कार
येथे एक 'पुरोहित संघ' आहे. तेथे ठिकाणी विविध संस्कार केले जातात. विवाह संस्कार, नामकरण विधी, उपनयन संस्कार हे विधी केले जातात. हे सर्व संस्कार उत्तर आणि दक्षिण भारतीय प्रथेनुसार पार पडतात.

राहण्याची व्यवस्था
येथे राहण्याची उत्तम व्यवस्था आहे

. परवडेल अशा दरात हॉटेल, धर्मशाळा आहेत. त्यासाठी येथील केंद्रीय कार्यालयात आधी बुकींग करावे लागते.

कसे पोहोचाल?
तिरूपती चेन्नईपासून एकशे तीस किलोमीटरवर आहे. येथून हैदराबाद, बंगलोर आणि चेन्नईसाठी बस व रेल्वेसेवा उपलब्ध आहे. तिरूपतीला एक लहान विमानतळ असून मंगळवार व शनिवारी हैदराबादहून विमान येते.

प्रभू अय्यप्पांचे कोयीक्कल मंदिर

Fri, 25 Jan 2008 18:13:34 +0530

शबरीमाला मंदिरात प्रतिष्ठापित भगवान अय्यप्पा यांनी पृथ्वीतलावर मानवाच्या स्वरूपात जन्म घेतला घेतला होता, असे मानले जाते. त्यांचा जन्म कुणाच्या घरी झाला हे अज्ञात आहे. पण राजा पंडालम यांच्या घरीच त्यांचे पालन-पोषण झाले. राजा पंडालम यांनी अचिनकोविल नदीच्या उगमस्थानी बांधलेले मंदिर कोयीक्कल नावाने प्रसिद्ध आहे.

राजा पंडालम यांनी मानलेल्या मुलाच्या स्मृतीसाठी या व शबरीमला मंदिराची निर्मिती केली होती. भगवान अय्यप्पांनी तारूण्यातील कालावधी पंडालम येथे घालवल्यामुळे या मंदिराचे विशेष महात्म्य आहे. शबरीमलाच्या दर्शनासाठी येणारे भाविक अगोदर कोयीक्कल मंदिरात दर्शनासाठी येतात. शबरीमला मंदिरात असलेल्या भगवान अय्यप्पांच्या मूर्तीस मकराविलकूच्या दिवशी पंडालम महालातून आणलेले दागिणे घालण्यात येतात. मकराविलकू

महोत्सव सुमारे दोन महिन्यांपर्यंत चालतो. या कालावधीत भाविकांच्या दर्शनासाठी हे दागिने ठेवण्यात येतात. शोभायात्रा काढून पंडालम येथून शबरीमला येथे हे दागिने नेण्यात येतात. आकाशात उडणार्‍या गरूडाचे दर्शन झाल्यानंतरच शोभायात्रेस सुरूवात होते. प्रत्येकवर्षी शोभायात्रेअगोदर गरूडाचे दर्शन होते.

भगवान अय्यप्पांमुळेच हा चमत्कार शक्य असल्याचे मानण्यात येते. दागिने पंडालम येथून शबरीमलास नेण्यार्‍या शोभायात्रेच्या संरक्षणाची जबाबदारी पंडालमच्या राजघराण्याची आहे. राजघराण्यातील सदस्य यात सहभागी होतात. यावर्षी बारा जानेवारीस ही शोभायात्रा काढण्यात येईल.

पौराणिक कथा :
प्रभू अय्यप्पांबाबत अनेक कथा आहेत. अय्यप्पांनी मानवाच्या रूपात पंडालमच्या राजाच्या घरी जन्म घेतल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यावेळी राजशेखर हे पंडालमचे राजे होते. एकेवेळी भगवान अय्य्प्पांची बालकाच्या रूपात राजा राजशेखर यांच्याशी गाठ पडली होती.

या बालकाच्या गळ्यात माळ होती. राजे राजशेखर भाविक वृत्तीचे होते. निपुत्रिक होते. त्यांनी बालकास परमेश्वराचे वरदान समजून मुलगा मानले. त्यांनी त्याचे नाव मणीकंठ ठेवले. त्याला उच्च दर्जाचे शिक्षण दिले. तो राज्याचा उत्तराधिकारी बनला. काही कालावधीनंतर राजशेखर यांच्या पत्नीने एका सुंदर बालकास जन्म दिला.

महाराणीचे सेवक व मंत्र्यांनी मणीकंठामुळे तिच्या स्वतःच्या पुत्रास राजगादीपासून वंचित रहावे लागेल, असे तिच्या कानात भरविले. मणिकंठास राजगादीपासून दूर करण्यासाठी राणीने कारस्थान रचले. राजवैद्यास फितवून मणिकंठास त्याच्या आईचे प्रकृती बिघडल्याचे सांगण्यात आले. तिच्या जिवाच्या रक्षणासाठी चित्त्याचे दूध आवश्यक असल्याचे सांगण्यात आले.

आईचा जीव वाचवण्यासाठी मणिकंठाने चित्त्याचे दूध आणले. पण लवकरच आपल्याविरूद्ध कारस्थान केल्याचे त्याच्या लक्षात आले. मणिकंठ सामान्य युवक नसून त्याच्याकडे दैवी शक्ती असल्याचे यावेळी सर्वांना समजले. मणिकंठाने राजमहल सोडण्याचा निर्णय घेतला. राज्यासही कारस्थानाची माहिती झाली. त्याने मणिकंठास न जाण्याची विनंती केली.

मणिकंठाने आपल्या वडिलांना आपण कायम त्यांचा मुलगाच रहाणार असल्याचे सांगून त्यांना अध्यात्मिक मार्गदर्शन केले. राजास मोक्षाचा मार्ग दाखवताना पंपा नदीच्या किनारी एक मंदिर बांधण्याची विनंती केली. येथे भक्तास मणिकंठ म्हणजेच भगवान अय्यप्पांचे दर्शन प्राप्त होते. यानंतर हे मंदिर शबरीमला नावांने प्रसिद्ध झाले. मकरविलक शबरीमला मंदिराचा अंतिम बिंदू आहे. प्रत्येक वर्षी चौदा जानेवारीस हा महोत्सव साजरा करण्यात येतो. यादिवशी प्रभू अय्य्प्पास पंडालम येथून आणलेल्या ‍दागिन्यांनी सजवण्यात येते.

जाण्याचा मार्ग : येथे पोहचण्यासाठी प्रथम पंडालम गाठावे लागेल. येथून सुमारे एक किलोमीटरवर हे मंदिर आहे. विमानाने जायचे झाल्यास थिरूवनंतपुरम हे येथील जवळचे विमानतळ आहे. येथे रेल्वेनेही पोहचता येते. चिनगनूर हे जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे.

बासरची श्री महासरस्वती

Fri, 25 Jan 2008 18:11:06 +0530

नांदेड-निजामाबाद रेल्वे मार्गावर धर्माबादनंतर बासर हे रेल्वेस्टेशन आहे. स्वातंत्र्यपूर्वी मराठवाड्यात नांदेड जिल्ह्यात हे गाव होतं, मात्र राज्य पुनर्रचनेच्या वेळी ते आंध्र प्रांतात गेले. या घटनेला ही जवळपास पंचेचाळीस वर्ष होताहेत. तरीही या गावावर मराठी संस्कृतीची जबरदस्त पकड आहे. आज मध्यम लोकवस्तीचं जरी हे गाव असलं तरीही हजारो वर्षांची परंपरा या गावाला आहे, या परिसराचं प्राचीनत्व महाभारत पूर्वकालापर्यंत जातं, महर्षी व्यासांनी याच क्षेत्री गोदावरीच्या काठी पाच हजार वर्षांपूर्वी घोर तपश्चर्या केली होती. त्यांना महासरस्वती प्रसन्न झाली, त्यामुळे ते 'महाभारता'सारखा अजोड ग्रंथ लिहू शकले. आचार्य परंपरेत त्यांचं स्थान सर्वोच्च आहे.

ज्या परिसरात महर्षी व्यासांना श्री महासरस्वती प्रसन्न झाली त्याच परिसरात त्यांनी वाळूपासून श्री सरस्वतीची मूर्ती तयार करून तिची प्राणप्रतिष्ठा केली. संपूर्ण भरत खंडात हे एकमेव श्री महासरस्वतीचं मंदिर आहे. त्यामुळे देशभरातून लक्षावधी भाविक नित्यनेमाने इथे दर्शनासाठी येतात. अनेकजण अनुष्ठानं करतात. श्री महासरस्वतीचं मंदिर हेमाडपंती असून देवीची मूर्ती जवळपास तीन फूट आहे. मंदिर उत्तराभिमुख आहे. मंदिराचा सभामंडप फार मोठा नाही. अर्ध्या भागात देवघर, गाभारा तर अर्ध्या भागावर सभामंडप आहे. देवीच्या पवित्र पादुका देवीपासून थोड्या अंतरावर असून याच पादुकांवर मंदिराचं शिखर आहे. दिवसातून दोन वेळा मंत्रघोषात देवीची महापूजा होते. देवीला दही-दुधाचे स्नान घातल्यानंतर जे तीर्थ बाहेर येते त्याला सोमसूत्र असे म्हणतात. भक्त मोठ्या श्रद्धेने ते प्राशन करतात.

जीवसृष्टीमध्ये ज्ञानामुळेच माणूस श्रेष्ठ आहे.

मंदिरासमोरच्या टेकडीवर अगदी जवळच महर्षी व्यासांनी महालक्ष्मी आणि महाकालीची प्रतिष्ठापना केली आहे. म्हणजे या पवित्र क्षेत्री श्री महासरस्वती, श्री महाकाली आणि श्री महालक्ष्मी या त्रिगुणात्मक महाशक्तीची महर्षी व्यासांनी प्रतिष्ठापना करून अखिल मानव जाधव जातीचं कल्याण केलं, या जगन्माऊलीच्या दर्शनानं आयुष्यातील दुःख, संकट संपून मनाला सात्विक समाधान लाभते. म्हणून शेकडो माणसं इथे अनुष्ठान करतात. अन्य शक्तीपीठात भक्तगण प्रामुख्याने नवरात्रात घटी बसतात, अनुष्ठानं करतात पण बासर येथील सरस्वती मंदिरात अखंड सप्तशतीचं पाठ चालू असतात. अनेक सत्पुरुषांनी, संतमहंतांनी चा पवित्र क्षेत्री अनुष्ठानं केल्याची नोंद सापडते.

'दुर्गे दुर्गट भारी'या आरतीचा कर्ता नरहरी मालू यांनी श्री महासरस्वतीच्या मंदिरात किती तरी वर्षे अनुष्ठानं केली. ज्या गुहेत अनुष्ठानं केली ती गुहा आजही पहावयास मिळते. भक्तगण मोठा श्रद्धेनं या गुहेचं दर्शन घेतात, श्री शंकराचार्यांनी येथे अनुष्ठान केलं होतं तर अनेक योगी पुरुषांनी इथे यज्ञ केल्याची नोंद कागदपत्रात सापडते. धवलवस्त्र परिधान केलेली महासरस्वती भक्ताच्या कल्याणासाठी इथ उभी आहे. भगवती कल्यणदायी आहे.

देशभरात देवीची ५१ शक्तीपीठे आहेत. त्यात बासर येथील श्री महासरस्वतीचं स्थान अत्यंत श्रेष्ठ आहे. ज्ञान हाच माणसाचा खरा अलंकार आहे. जीवसृष्टीमध्ये ज्ञानामुळेच माणूस श्रेष्ठ आहे. सरस्वतीच्या आशीर्वादाने माणसाच्या आयुष्याचं सोनं होतं, कविकुल गुरू कालिदास याचं उदाहरण आहे. नवरात्र महोत्सवात हा परिसर माणसांनी फुललेला असतो, देवीची महापूजा, मंत्रघोष, सप्तशतीचे पाठ, भजन, आरती आणि जयघोषांनी वातावरण नुसतं आनंदानं ओसंडत असतं, धूप-दीप गंधांनी मन प्रसन्न होतं, शेकडो भक्त घरी बसलेले असतात दसर्‍याच्या दिवशी श्री महासरस्वतीची पालखीतून गावभर मिरवणूक निघते, सारे रस्ते झाडून सडा शिंपडून सुंदर रांगोळ्यांनी रेखाटलेले असतात. तर माय माऊली दारासमोर जरीकाठी नेसून हातात पंचारती घेऊन मोठा प्रसन्न मनानं उभ्या असतात. औक्षण अन्‌ फुलं उधळल्यानंतर पालखी हळूहळू पुढे सरकते. गावभर नुसता आनंदोत्सव असतो.

माघ वद्य १४ पासून फाल्गून शुद्ध प्रतिपदेपर्यंत येथे फार मोठी यात्रा भरते. अन्नदानही मोठ्या प्रमाणात होते. यावरून याच काळात महर्षी व्यासांनी श्री महासरस्वतीनं दर्शन दिलं असावं, किंवा महर्षी व्यासांनी प्राणप्रतिष्ठा केलेली असावी म्हणूनच हजारो वर्षांपासून या काळात आनंदोत्सव साजरा केला जातो.

दगडावर रचलेली दगडे या परिसरात आणखी एक आश्चर्य पहावयास मिळते. भल्या मोठे दगडावर दगडं इथे रचलेले आहेत, या संदर्भात कथा व लोककथा प्रचलित आहेत. लंकाधीश रावणाने सीता देवीला पळवून नेत्यानंतर प्रभू रामचंद्र अस्वस्थ झाले. वानर सेनेने शोध सुरू केला. शोध घेता घेता मारूतीराय या परिसरात आले व त्यांनी आपण आल्याची खूण म्हणून दगडाची उतरंड रचली अशी कथा लोकगीतातून, लोककथेतून आढळते, तरीही या प्रंचंड मोठा दगडाची उतरंड कुणी रचली? व का रचली? का हा निसर्गाचा चमत्कार आहे? या प्रश्नाचं नेमकं उत्तर आजपर्यंत कुणालाही गवसलं नाही, असाच चमत्कार कर्नाटक प्रांतातील हम्पीजवळ दिसतो. तिथेही अशाच लोककथा सांगितल्या जातात, सुग्रीव, वाली, हनुमान या महाबलीचा, वानरराजाचा हा परिसर आहे. बासरजवळील दगडाच्या उतरंडीतून पितळी भांड्यांसारखा आवाज येतो, हे एक फार मोठे आश्चर्य आहे.

श्री महासरस्वती मंदिरासमोर कांही अंतरावर एक भव्य सरोवर आहे. कधीकाळी हे उत्तम बांधलेलं होतं, पण आज मात्र ढासळलेला आहे. या तलावातील पाणी कधीच आटत नाही या तलावाला अष्टतीर्थ असेही म्हणतात. कारण या तलावाच्या काठी हजारों वर्षांपूर्वी इंद्र, वरूण, यम, कुबेर, वायू, चंद्र यांनी तपश्चर्या केल्यामुळे हा तलाव अपरतीर्थ म्हणून ओळखला जातो तर मंदिरासमोर पिंपळ-लिंब, औदुंबर वृक्ष श्री महासरस्वतीवर चवर्‍या ढाळीत आहेत. श्री महर्षी व्यासांनी स्थापन केलेली श्री महासरस्वतीची मूर्ती अत्यंत रेखीव अन्‌ प्रसन्न आहे की, समोर कितीही वेळ बसलो तरी मन तृप्त होत नाही. एवढं देखणं रूप आहे. महर्षी व्यासांनी ते शब्दबद्ध केलं आहे.

या कुन्देंदुतुषार हार धवला या शुभ्र वस्त्राव्रता।
या वीणावरदण्डमंडित करा या श्वत पद्मासना॥
या ब्रम्हाच्युतशंकर प्रभूर्तिभिः देवैः सदा वंदिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेष जाडा पहा॥

शुभ्र वस्त्र परिधान केलेली, वीणाधारिणी, सुहास्यवदना श्री महासरस्वती पांढर्‍या कमलदलावर अत्यंत शोभून दिसते, दिव्यत्वाचा, मांगल्याचा साक्षात्कार होतो, अशा महासरस्वतीला सृष्टीनिर्मात्या ब्रह्मदेवापासून श्री शंकरापर्यंत सर्वच देव वंदन करतात, दर्शनानं आयुष्याचं कल्याण होतं, म्हणून देशभरातून लक्षावधी भाविक दर्शनास येतात.

विद्यां देहि सरस्वती बुद्धिं देहि सरस्वती।
ज्ञानं देहि सरस्वती मुक्ति देहि सरस्वती॥

सरस्वतीच्या कृपाप्रसादाने माणसाचं भाग्यच उजळतं म्हणून भक्तगण इथे दर्शनासाठी येतात पण या मंदिर परिसराचा जसा विकास व्हावयास हवा होता तसा अद्याप झाला नाही तसं पाहिल्यास हा परिसर वृक्ष-लता-वेलीने विकसित करणे फारसे अवघड नाही. अर्ध्या फर्लांगावर गोदामाई आहे. तिचं खळखळणं पानांचं सळसळणं अन्‌ पक्ष्यांचं चिवचिवणं हे वरदान जर या परिसराला लाभलं तर हे स्थळ भरत खंडातलं महत्त्वपूर्ण सौंदर्य स्थळ ठरेल. तर घोषांनी वातावरण अमृतमय होईल. मांगल्यमय होईल.

अमृतसरचे सुवर्णमंदिर

Fri, 25 Jan 2008 18:08:58 +0530

प्रकाशपर्वाच्या शुभप्रसंगी वेबदुनिया परिवाराकडून आमच्या सर्व वाचकांना हार्दीक शुभेच्छा...!!

या शुभमुहर्तावर 'धर्मयात्रा' सदरात आम्ही वाचकांना 'अमृतसरच्या सुवर्णमंदिराची सहल घडवणार आहोत. अमृतसर शहरास सुवर्णमंदिराने जागतिक प्रसिद्धी मिळवून दिली आहे. सुवर्णमंदिर म्हणजे शीख धर्मातील सर्वांत पवित्र गुरूद्वारा आहे. सोळाव्या शतकात शीखांचे चौथे गुरू रामदास यांनी एका तलावाच्या किनारी वास्तव्य केले होते. त्या तलावाच्या पाण्यात एक अद्‍भूत शक्ती होती. यावरून शहराचे अमृत+सर (अमृताचे सरोवर) हे नांव प्रचलित झाल्याचा इतिहास आहे.

गुरू रामदासांनी तलावाच्या मध्यभागी एक मंदिर बांधले. तेच आज सुवर्णमंदिर या नावाने ओळखले जाते. येथे एप्रिल महिन्यात बैसाखी उत्सव मोठ्या उत्साहात व आनंदात साजरा केला जातो. गुरू गोविंदसिंगांनी याच दिवशी खालसा पंथाची स्थापना केली होती. देशाच्या कुठल्याही कानाकोपर्‍यात राहणारा शीखधर्मीय आयुष्यात एकदा तरी या मंदिराचे दर्शन घेण्‍यासाठी येथे येतो.

शिखांचे चौथे गुरू रामदाससाहेब यांच्या मनात

त्यावेळी लोकांना प्रार्थना करण्यासाठी शहराच्या मध्यभागी एक गुरूद्वारा असावा, असा विचार आला. त्यांनी पाहिलेल्या या स्वप्नाला मूर्त स्वरूप देण्याचे काम शीखांचे पाचवे गुरू अर्जन देव साहेब यांनी केले. त्यासाठी बाबा बुड्ढाजीनेही त्यांना मदत केली. सुवर्णमंदिराचे बांधकाम इ.स. 1570 मध्ये सुरू झाले आणि सन 1577 मध्ये पूर्ण झाले. हे मंदिर धार्मिक सौहार्दाचे उदाहरण असून मंदिराची पायाभरणी मुस्लिम संत हजरत मिया मीर यांनी केली होती. मंदिराचे चारही दरवाजे एकता व सर्वधर्मसमभावाचे प्रतीक आहेत.

सुवर्ण मंदिर शिखांचे महत्त्वाचे धार्मिक स्थळ असून त्याला हरी मंदिर असेही म्हटले जाते. मंदिराचा घुमट शुद्ध सोन्याच्या पानांनी सजविलेला आहे. हरमिंदर साहेबांचा गुरूद्वारा सरोवराच्या मधोमध आहे. सुवर्णाने आच्छादलेल्या या गुरूद्वाराचे दरवाजे चारही दिशांना उघडणारे आहेत‍.

येथे गुरूवाणीचा गजर कानी पडतो. मंदिरात येऊन प्रार्थना केल्यास अलौकिक शांततेचा अनुभव येतो.

दुखभंजनी बेरी :
सरोवरास अमृताची उपमा देण्यामागे एक आख्यायिका आहे. एक राजकन्या आपल्या वडीलांपेक्षाही परमेश्वरास महत्त्व द्यायची. परिणामी तिला वडीलांच्या संतापास सामोरे जावे लागले.

वडिलांनी कुष्ठरोग असलेल्या व्यक्तीशी तिचे लग्न

लावले. रामदास भक्त असलेली राजकन्या राजवैभव सोडून त्यांची सेवा करण्यासाठी सरोवराजवळ आली. तेव्हा बोरीच्या झाडाखाली असलेल्या पाण्यात स्नान केल्यानंतर तिच्या पतीचा कुष्ठरोग निघून गेला. राजकन्येने ही गोष्ट रामदासांना सांगितली. ते प्रसन्न होऊन उद्गारले 'मला याच जागेचा शोध होता. येथे हरमिंदर साहेबांची स्थापना केली जाईल'. तेव्हापासून हे ठिकास अमृतसर नावांने प्रसिद्ध झाल्याचा इतिहास आहे.

सुरांचा राजा : बटूक भैरव

Fri, 25 Jan 2008 18:08:10 +0530

लखनौतील केसरबाग हा भाग नेहमी गर्दीने फुललेला असतो. या गर्दीच्या ठिकाणी हजारो बर्ष जुने असलेले बटूक भैरव नावाचे मंदिर आहे. बटूक भैरव सुरांचा राजा असल्याचे मानले जाते. दरवर्षी हजारो लोक या मंदिराच्या दर्शनासाठी येतात. ते आपला नवस, कला आणि संगीताची सुरवात येथूनच करतात. लखनौच्या कथक घराण्याने याच ठिकाणी आपल्या पायात घुंगरू बांधून कथक नृत्याचे शिक्षण घेतले. हे एक साधना केंद्र आहे.

भाद्रपदातील चौथ्या रविवारी येथे घुंगराची रात्र साजरी केली जाते. कारण याच दिवशी बटूक भैरवाचा आशीर्वाद घेऊन साधना सुरू केली जाते. या मंदिरातील भैरवाला सोमरस (मद्य) प्रिय असल्यामुळे भक्त उत्तम ब्रँडची इंग्लिश दारू बाबाला प्रसन्न करण्यासाठी चढवतात. भाद्रपदातील चौथ्या रविवारी येथे जत्रा भरते. सध्या मंदिराचा जिर्णोद्धार करण्याचे काम चालू आहे. मध्यंतरीच्या काळात कथ्थक घराण्यातील घुंगरू हरवले होते. परंतु 33 वर्षानंतर पुन्हा एकदा त्यांचा सूर ऐकायला येऊ लागला आहे.

ही जत्रा इतर जत्रांपेक्षा वेगळी असते. रहाट पाळण्यात बसलेली लहान लहान मुले आणि लाकडाच्या पाळण्याचा चिरर्-चिरर् या आवाजाने वातावरण रहस्यमय बनते. दर्शनासाठी सामान्य लोकांबरोबरच जटाधारी साधुंचीही गर्दी असते. विविध प्रकारची दारू या मंदिरात चढविली जाते आणि तीच दारू प्रसाद म्हणून लोकांना वाटली जाते. मंदिर परिसरात दारूचा वास घेत फिरत असलेले कुत्रेही मोठ्या प्रमाणावर दिसतात. गारूडी बेधुंद होऊन पुंगी वाजवत बसलेले असतात. त्या पुंगीच्या तालावर फणा काढून डोलतात. नाग चबुतर्‍यावरही दिसतात. म्हणूनच भक्तांची श्रद्धा आहे की अंधश्रद्धा हे न उलगडणारे कोडे आहे.

या मंदिराला दोनशे वर्षाचा इतिहास असून येथे

बटूक भैरव बाल रूपात विराजमान असल्याचे इतिहासकार योगेश प्रवीण यांनी सांगितले. भैरवाला लक्ष्मणपूरचा राखणदार असेही म्हटले जाते. या भैरवाची उपासना दु:ख, संकटे दूर करण्यासाठी केली जाते. मंदिरातील मूर्ती 1000-1100 वर्ष इतकी जुनी असून त्याकाळात गोमती नदी या मंदिराजवळून वाहत होती. त्याच्याजवळच स्मशानभूमी होती. या मंदिराचा जीर्णोद्धार बलरामपुर इस्टेटच्या महाराजांनी केला होता.

अलाहाबाद जिल्ह्यातील हंडीया गावातील मिश्रा कुटूंब येथे आले आणि त्यांनी कथकाचा वृक्ष लावला. या घराण्यातील कालका-बिंदादीनच्या वाड्यामागे हे मंदिर आहे. भैरव प्रसाद म्हणून कालका बिंदादीन घरातील राममोहन आणि कृष्णमोहन यांचे घुंगरू बांधले आहेत. भाद्रपदातील चौथ्या रविवारी येणार्‍या यात्रेची उत्सुकता येथील लोकांमध्ये असते. त्याला मोठा रविवार किंवा घुंगराची रात्र असेही म्हणतात. कालका-बिंदादीन यांचे घर हे आजही कथक शिकणार्‍यांसाठी एक तीर्थक्षेत्र आहे. आजही या मंदिरात लखनौ घराण्यातील सर्व दिग्गज नर्तकांचे घुंगरू बांधले आहेत.

'चले गए दिल के दामनगीर' या सूरदासाच्या पदावर महाराजांसमोर नृत्य सादर करण्यात येत असे. याच दिवशी उस्ताद आपल्या शिष्यांना घुंगरू बांधून त्यांच्या कला शिक्षणाचा श्रीगणेशा करतात. दमयंती जोशी येथे आल्या होत्या तेव्हा सर्वप्रथम वाड्यावर येवून त्यांनी मंदिराचे दर्शन घेतले होते.

यावर्षीच्या 23 सप्टेंबरला येथे यात्रा भरली होती. 1974 पासून मंदिरात घुंगरू बांधण्याची परंपरा बंद झाली होती. परंतु, यावेळी लच्छू महाराज यांची शिष्या कुमकुम आर्दश आणि त्यांच्या शिष्यांनी भाद्रपदातील चौथ्या रविवारी आपल्या कलेचे प्रदर्शन करून आपल्या शिष्याला घुंगरू बांधले. या कार्यक्रमानिमित्त महापौर डॉ. दिनेश शर्मा यांची विशेष उपस्थिती होती.

सध्या कालका-बिंदादीन वाड्यात तालीम जेथे दिली जाते तो भाग तुटलेला आहे. थोड्या दिवसांपूर्वीच कथक गुरू बिरजू महाराज यांनी वाड्याचा जीर्णोद्धार व्हावा यासाठी सरकारकडे मागणी केली होती.

मंदिराच्या शेजारी राहणारे सेवानिवृत्त कर्नल

विष्णू श्रीवास्तव यांनी या मंदिरात के. एल. सहगल सितारा देवीला आपण कला सादर करताना पाहिले आहे. मंदिर व्यवस्थापक साधू शाम किशोर सांगतात की, बटूक भैरव सुरांचा राजा आहे. ते स्वरलहरी आहेत. त्यांना लहर येते. ते स्वत: भैरवाला सोमरस (मद्यपान) मोठ्या आनंदाने करतात. बटूक भैरवाला प्रसन्न करण्यासाठी किशन महाराज, बिस्मिल्ला खान, हरीप्रसाद चौरासिया, बफाती महाराज आदी बड्या हस्ती आल्या होत्या.

विद्यादायिनी कोल्लूरची मुकांबिनी

Fri, 25 Jan 2008 18:06:25 +0530

कर्नाटकातील उडूपी जिल्ह्यात सुपर्णिका नदीच्या किनारी कोल्लूर येथील मुकांबिकेचे मंदिर म्हणजे वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. या देवीची कृपा हजारो भक्तांवर आहे, म्हणूनच देशभरातून मोठ्या प्रमाणात भाविक या देवीचे दर्शन घेण्यासाठी येथे येत असतात. विजयादशमीचा दिवस येथे विद्यादशमी म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी मुलांच्या शिक्षणाचा आरंभ व्हावा या हेतूने 'विद्यारंभम' केले जाते. मुलाच्या शिक्षणाचा आरंभबिंदू म्हणूनही या उत्सवाला महत्त्व आहे.

पौराणिक महत्त्व

कोल्लूर किंवा कोलापूरा हे नाव ऋषी कोला महर्षी यांच्या नावावरून पडले. कोला महर्षींनी कामहसूरा या राक्षसाला सर्व शक्ती मिळवून देण्यासाठी महालक्ष्मीचा आशीर्वाद कठोर तपश्चर्येद्वारे प्राप्त केला. शक्ती प्राप्त झालेल्या या राक्षसाने अमरत्वाचा वर मिळविण्यासाठी शिवाची आराधना सुरू केली. हे लक्षात येताच देवीने या राक्षसाला मुका केले. त्यानंतर तो मुकासूर या नावाने ओळखला जाऊ लागला. मुळातच राक्षसी प्रवृत्तीचा असल्याने त्याने देवदेवतांना त्रास देणे सुरूच ठेवले होते. अखेरीस त्याला धडा शिकविण्यासाठी देवीने त्याला त्याच्या सैन्यांसह ठार केले. मुकासूराने तत्पूर्वी शिवाकडून वर मिळवला होता, की हरी किंवा हर यांच्यापैकी कुणीही त्याला ठार मारू शकणार नाही. म्हणून देवीकडून त्याला यमसदनास पाठविण्यात आले.

कोल्लूरची देवी मुकांबिका मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात ज्योतिर्लिंग स्वरूपात आहे. मंदिरातील पाणी पीठा या पवित्र जागी सुवर्णरेषेचे वलय असलेला पिंडीस्वरूप पाषाण आहे. श्रीचक्रामध्ये जसे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश असतात, तसेच या पाषाणात आदिशक्तीचे वास्तव्य असते, अशी श्रद्धा आहे.

गर्भगृहात प्रकृती, शक्ती, काली, लक्ष्मी आणि सरस्वती यांच्या मूर्ती आहेत. पाषाणाच्या पश्चिमेला देवीची पंचधातूची सुंदर मूर्ती आहे. मिरवणुकीवेळी हीच मूर्ती पालखीत ठेवली जाते. ही देवी पद्मासनात बसली असून तिच्याकडे शंक, चक्र आणि अभय हस्त आहे.

मंदिराच्या आवारात इतरही देवदेवता आहेत. दक्षिणेला दशभूजा गणपती आहे. पश्चिमेला आदी शंकराचार्यांचे तापस पीठ आहे. त्याच्या समोर आदि शंकराचार्यांचा पांढर्‍या दगडातील पुतळा आहे. त्यावर शंकराचार्यांनी लिहिलेल्या अक्षरवाड्मयातील काही संक्षिप्त भाग लिहिलेला आहे. शंकराचार्यांच्या पीठाचे दर्शन घेण्यासाठी आपल्याला मंदिराच्या व्यवस्थापनाकडून विशेष परवानगी घ्यावी लागते. वायव्य दिशेला यज्ञशाळा आणि वीरभद्रेश्वराचा पुतळा आहे. पुराणातील कथेनुसार, देवीने मुकासूराशी युद्ध आरंभले तेव्हा वीरभद्राने तिला सहाय्य केले होते. वीरभद्राची विभूती पूजा केली जाते.

मंदिराच्या बाह्य आवारात बळीपीठ, ध्वजस्तंभ आणि दीपस्तंभ आहे. ध्वजस्तंभावर सोनेरी आवरण आहे. कार्तिक महिन्यात येथे होणारा दीपोत्सव हा बघण्यासारखा सोहळा असतो. या दिवशी दीपस्तंभातील सर्व दिवे पेटवले जातात. जणू आसमंताला सोनेरी किनार लाभते.

येथे रोज भाविकांसाठी अन्नदान होते. त्याचा लाभ हजारो भाविक घेतात. या मंदिराच्या बाहेर पश्चिमेच्या रस्त्यावर त्र्यंबकेश्वर, श्रृंगेरी आणि मरियम्मा यांची मंदिरे आहेत. येथे वैदिक शिक्षण देणार्‍या अनेक पाठशाळा आहेत. कांची कामकोटी पीठाद्वारे चालविल्या जाणार्‍या श्री जयेंद्र सरस्वती वैदिक पाठशाळेत मुलांना वेदांचे मोफत शिक्षण दिले जाते.

सण- उत्सव-
विद्यादशमीव्यतिरिक्त चंद्रम युगडी (नवे चंद्रवर्ष), राम नवमी, नवरात्री, सूर्य युगडी (नवे सौरवर्ष), मुकांबिका जन्माष्टमी, गणेश चतुर्थी, कृष्णाष्टमी, नरका चतुर्दशी हे सण येथे उत्साहात साजरे केले जातात.

कोल्लूरला कसे जावे-
कोल्लूर हे कर्नाटकातील सागरी किनार्‍यावर असलेल्या उडुपी जिल्ह्यात वसले आहे. बंगळूरपासून ते पाचशे किलोमीटरवर आहे. मंगळूरपासून ते १३५ किलोमीटरवर आहे. मंगळूर रस्ते, रेल्वे आणि हवाई मार्गाशिवाय जलमार्गानेही जोडले गेले आहे. तेथून येथे येणे सहज शक्य आहे. उडूपीपासून ते ६५ आणि कुंडनपूरपासून ते चाळीस किलोमीटरवर आहे. कुंडनपूर हे येथून जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे. मंगळूर हे जवळचे विमानतळ आहे. भाविकांसाठी येथे भक्तनिवासात परवडेल अशा दरात रहायची सोय आहे.

फोटो गॅलरी पहा...