हंस अकेला - पंडित कुमार गंधर्व दिलीप चिंचाळकर

या अनुभवानंतर जब्बार पटेल यांच्या मनात पंडितजींवर स्वतंत्र लघुपट बनविण्याचा विचार आला. तसा प्रस्तावही त्यांनी राज्य शासनाकडे पाठविला. पंडितजीही त्याला राजी झाले. त्यासाठी जब्बार यांनी वेळ काढून देवासला जाण्याचे ठरविले. पण दैवगती न्यारी असते असे म्हणतात ना. जानेवारी १९९२ मध्ये पंडितजींचे निधन झाले. त्यानंतर तब्बल तेरा वर्षांनी म्हणजे २००५ मध्ये फिल्म्स डिव्हिजनने जब्बार यांच्या प्रस्तावाला मंजूरी दिली. पंडितजी असताना त्यांना कॅमेरात पकडणे कठिण होते. आता ते नसताना त्यांचे व्यक्तिमत्व कसे सादर करायचे? शिवाय पु. ल. देशपांडे, राहूल बारपुते, विष्णू चिंचाळकर ही कुमारजींच्या सहवासातील ज्येष्ठ मंडळीही निधन पावली होती. पण पंडितजींच्या पत्नी वसुंधरा आणि मुलगी कलापिनी यांच्या सहकार्याने जब्बार यांनी काम सुरू केले. कुमारांचे शिष्य पंडित सत्यशील देशपांडे यांच्या संगतीत ही संगीत यात्रा बहरली. मुंबई, दिल्ली, अलाहाबाद, देवासपर्यंत पोहोचली. पंडितजींवर माळव्यातील लोकगीतांचा मोठा प्रभाव आहे. तो टिपण्यासाठी देवासपासून जवळच असलेल्या शाजापूरनजिक धुनसी गावात चित्रीकरण करण्यात आले. या गावातील महिला एका लिंबाच्या झाडाखाली एकत्र आल्या. त्यांनी कुंकू भरे रे हे गीत अगदी मूळ चालीत गायले. कुमारजींनी हे लोकगीत आपल्या वेगळ्या शैलीत गायले. ते या लघुपटात आहे. अकराव्या वर्षी अचानक कुमारजींना कंठ फुटला आणि त्यांची गायकी प्रसिद्ध झाली. त्या गायकीचे काही प्रसंगही त्यात आहेत. वाडिया मूव्हिटोन त्यावेळी नामांकित कलाकारांना आमंत्रित करून त्यांचे दहा मिनिटांचे गायन रेकॉर्ड करत असे. त्यावेळी त्यांनी कुमारजींचे गायन रेकॉर्ड केले होते. त्याची चित्रफित या लघुपटात पहायला मिळते. हंस अकेलाची कथा कुमारजींच्या कुटुंबाबरोबरच शिष्य आणि चाहत्यांच्या साथीने पुढे जाते. यात वसुंधरा-कलापिनी कोमकली, भुवन कोमकली, बाबूरावरेळे, शांताराम कशाळकर, अमरेंद्रनाथ-सत्येंद्रनाथ वर्मा, पंढरीनाथ कोल्हापुरे, सत्यशील देशपांडे, मधुप-माधवी, मुद्गुल, लीला सॅम्सन, अशोक वाजपेयी यांच ्या माध्यमातून कुमारजी उलगडत जातात. ते नुसते रियाझ करणारे गायक नव्हते. एखादी चीज सादर करताना ते स्व रांची अशी काही सृष्टी तयार करीत की त्यापूर्वी कुणी ती केली नसावी. एखादा पारंपरिक राग अशा पद्धतीने सादर करीत की जणू नवे काही सादर केले जात आहे. या सार्‍या व्यक्तिमत्वाला हा लघुपट स्पर्श करून जातो. कुमारांना उलगडण्यासाठी लघुपट अपुरा पडणार हे तर निश्चित. पण तरीही हा चांगला प्रयत्न आहे. (तुम्हाला आवडलेली पंडितजींची गाणी, नाट्यपदे किंवा चीजा खाली लिहा.)