रथ सप्तमी हा हिंदू धर्मातील एक महत्वपूर्ण सण आहे, जो माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सप्तमी तिथीला साजरा केला जातो. या दिवशी सूर्य देवतेची विशेष पूजा केली जाते. या सप्तमीला अचला सप्तमी, आरोग्य सप्तमी, अर्क सप्तमी किंवा माघी सप्तमी अशीही नावे आहेत. २०२६ मध्ये रथ सप्तमी २५ जानेवारीला साजरी केली जाईल. हा सण सूर्याच्या जन्मदिवसाचा उत्सव म्हणून ओळखला जातो आणि सूर्य आपल्या सात घोड्यांच्या रथात बसून उत्तरायण प्रवास सुरू करतो, असा विश्वास आहे.
रथ सप्तमी दान
1. रथ सप्तमी का साजरी केली जाते?
रथ सप्तमी सूर्य देवतेच्या जन्मदिवसानिमित्त साजरी केली जाते. पौराणिक कथेनुसार, महर्षी कश्यप आणि देवमाता अदिती यांच्या पोटी सूर्यदेवाचा जन्म माघ शुक्ल सप्तमीला झाला. सूर्य हा भगवान विष्णूचा एक रूप आहे आणि या दिवशी सूर्याने आपल्या सात घोड्यांच्या रथात बसून जगाला प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली. सूर्य उत्तरायणात उत्तर दिशेकडे मार्गक्रमण करतो, ज्यामुळे वसंत ऋतूची सुरुवात होते आणि तापमान वाढते. हा सण सूर्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि जीवनातील अंधकार दूर करण्यासाठी साजरा केला जातो. मकर संक्रांतीपासून सुरू झालेल्या हळदी-कुंकू कार्यक्रमाचा हा शेवटचा दिवस असतो.
2. रथ सप्तमी महत्त्व
रथ सप्तमीचा मुख्य उद्देश सूर्य देवतेची उपासना करून आरोग्य, समृद्धी आणि पापमुक्ती मिळवणे आहे. सूर्य हा जीवनाचा मूळ स्रोत असून, ग्रहांचा राजा आहे. या दिवशी पूजन केल्याने कुंडलीतील सूर्याशी संबंधित दोष दूर होतात, रोगमुक्ती मिळते आणि जीवनात पैसा, संपत्ती आणि संततीशी संबंधित समस्या दूर होतात. 'सात' या अंकाचे विशेष महत्व आहे - सूर्याच्या रथाला सात घोडे (सप्त लोक किंवा सात वार दर्शवतात) आणि बारा चाके (बारा राशी दर्शवतात) असतात. या दिवशी सूर्यनाडी जागृत होते, सात्त्विकता वाढते आणि चैतन्य मिळते. ज्योतिषशास्त्रात सूर्य आत्माकारक असून, कीर्ती, सत्ता आणि रोगप्रतिकारक शक्ती देतो. हा सण वाढत्या तापमानाचा दर्शक असून, शेतकऱ्यांसाठी सुगीचे दिवस आणतो. दान, जप आणि अनुष्ठान केल्यास १०० पट फळ मिळते.
3. रथ सप्तमी पूजा साहित्य
रथ सप्तमीच्या पूजेसाठी खालील साहित्य आवश्यक आहे:
तांबडी फुले, लाल गंध, रोली आणि अक्षत.
सात रंगांची रांगोळी आणि चारमुखी दिवा.
गोवर्या (गोमय), मातीचे भांडे किंवा बोळके (दूध उकळण्यासाठी).
खीर, खिरपूरी किंवा गुळ-चणे (नैवेद्य म्हणून).
बारा प्रकारच्या धान्यांच्या राशी (बारा राशींचे प्रतीक).
तुळशी वृन्दावन, तांब्याची भांडी आणि दक्षिणा.
सूर्याची प्रतिमा किंवा रथाची आकृती (पाटावर काढण्यासाठी).
गहू, गुळ, तीळ आणि लाल कपडे (दानासाठी).
4. रथ सप्तमी पूजा विधी
रथ सप्तमीची पूजा सकाळी अरुणोदयकाली सुरू होते. खालील पद्धतीने पूजा करावी:
सकाळी सूर्योदयापूर्वी स्नान करा आणि सूर्याला अर्घ्य द्या.
घराबाहेर सात रंगांची रांगोळी काढा आणि मध्यभागी चारमुखी दिवा लावा.
पाटावर सात घोड्यांच्या रथात बसलेल्या सूर्यनारायणाची आकृती काढा किंवा प्रतिमा ठेवा.
सूर्यादेवाची १२ नावे घेऊन १२ सूर्यनमस्कार घाला.
तांबडी फुले, गंध आणि नैवेद्य (खीर किंवा खिरपूरी) अर्पण करा.
अंगणात गोवर्या पेटवून मातीच्या भांड्यात दूध उकळवा (उतू जाईपर्यंत तापवा).
बारा धान्यांच्या राशी मांडून पूजा करा.
आदित्यहृदयस्तोत्रम्, सूर्याष्टकम् किंवा सूर्यकवचम् स्तोत्र म्हणा.
दिवसभर गायत्री मंत्र किंवा सूर्य मंत्राचा जप करा.
संध्याकाळी सूर्यास्ताकडे त्राटक करा आणि प्रार्थना करा.
व्यसने टाळा.
5. सूर्याची आरती
जय जय जगत्महरणा दिनकर सुखकिरणा ।
उदयाचल जगभासक दिनमणि शुभस्मरणा ॥
पद्मासन सुखमुर्ती सुहास्यवरवदना ।
पद्मकरा वरदप्रभ भास्वत सुखसदना ॥ १ ॥
जय देव जय देव जय भास्कर सूर्या ।
विधिहरिशंकररूपा जय सुरवरवर्या ॥ ध्रु० ॥
कनकाकृतिरथ एकचक्रांकित तरणी ।
सप्ताननाश्वभूषित रथिं ता बैसोनी ॥
योजनसह्स्त्र द्वे द्वे शतयोजन दोनीं ।
निमिषार्धें जग क्रमिसी अद्भुत तव करणी ॥ जय० ॥ २ ॥
जगदुद्भवस्थितिप्रलय-करणाद्यरूपा ।
ब्रह्म परात्पर पूर्ण तूम अद्वय तद्रूपा ॥
तत्त्वंपदव्यतिरिक्ता अखंड -सुखरूपा ।
अनन्य तव पद मौनी वंदित चिद्र्पा ॥ जय० ॥ ३ ॥
6. रथ सप्तमी व्रत कथा
आख्यायिकेनुसार, गणिका नावाच्या महिलेने तिच्या संपूर्ण आयुष्यात कधीही कोणतेही दानधर्म केले नव्हते. जेव्हा त्या महिलेचा अंत झाला तेव्हा ती वशिष्ठ ऋषींकडे गेली. त्या महिलेने ऋषींना सांगितले की मी कधीही दान केले नाही, मग मला मोक्ष कसा मिळेल. ऋषींनी सांगितले की माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सातवा दिवस अचला सप्तमी आहे. या दिवशी केलेल्या दानाचे इतर कोणत्याही दिवसांपेक्षा हजार पट जास्त पुण्य मिळते. या दिवशी, पवित्र नदीत स्नान करा, सूर्याला जल अर्पण करा, दिवा दान करा आणि दिवसातून एकदा मीठाशिवाय अन्न खा. असे केल्याने मनुष्याला मोठे पुण्य प्राप्त होते. सप्तमीच्या सातव्या दिवशी, गणिकेने उपवास केला आणि ऋषी वसिष्ठांनी दिलेल्या सर्व सूचनांचे पालन केले. काही दिवसांनी, गणिकेने तिचा देह सोडला आणि स्वर्गाचा राजा इंद्राच्या अप्सरांचा प्रमुख होण्याचे भाग्य तिला मिळाले.
माघ शुक्ल सप्तमीशी संबंधित कथा पौराणिक ग्रंथांमध्ये उल्लेखित आहे. यानुसार भगवान श्रीकृष्णाचा मुलगा शांब याला त्याच्या शारीरिक शक्तीचा खूप अभिमान होता. एकदा दुर्वासा ऋषी भगवान श्रीकृष्णाला भेटायला आले. ते अनेक दिवसांपासून ध्यान करत होते आणि त्यामुळे त्यांचे शरीर खूप कमकुवत झाले होते. शांब त्यांच्या कमकुवतपणाची थट्टा करू लागला आणि त्यांचा अपमानही करू लागला. यामुळे संतप्त होऊन दुर्वास ऋषींनी शांबला कुष्ठरोग होण्याचा शाप दिला. शांबची ही अवस्था पाहून श्रीकृष्णाने त्याला सूर्याची पूजा करण्यास सांगितले. वडिलांच्या आज्ञेनुसार, शांबने भगवान सूर्याची पूजा करण्यास सुरुवात केली आणि असे केल्याने त्याचा कुष्ठरोग अल्पावधीतच बरा झाला. म्हणून सप्तमीच्या दिवशी सूर्याची पूजा करणार्या भक्तांना आरोग्य, पुत्र आणि संपत्ती मिळते. शास्त्रांमध्ये सूर्याला निरोगी म्हटले आहे आणि सूर्याची उपासना करून रोगांपासून मुक्तीचा मार्ग देखील सांगितला आहे.
7. रथ सप्तमी दान
रथ सप्तमीला दान करणे अत्यंत फलदायी आहे. गरीब व्यक्तीला किंवा ब्राह्मणाला खालील वस्तू दान कराव्यात:
गहू, गुळ, तीळ आणि लाल कपडे.
तांब्याची भांडी किंवा दक्षिणा.
उर्वरित दूधाचा प्रसाद सर्वांना वाटावा.
या दानाने १०० पट फळ मिळते आणि जीवनात सुख-समृद्धी येते.
