तुलसीदास जयंती २०२६: हनुमानजींचे ४ वेळा आणि श्रीरामांचे ३ वेळा दर्शन! वाचा गोस्वामी तुलसीदासांचे अद्भुत प्रसंग
गोस्वामी तुलसीदासजी यांची जयंती दरवर्षी श्रावण महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या सप्तमी तिथीला साजरी केली जाते. यंदा २०२६ मध्ये, तुलसीदास जयंती २० ऑगस्ट २०२६ (गुरुवार) रोजी साजरी केली जाईल. तुलसीदास हे भगवान श्रीरामांचे परम भक्त होते. असे मानले जाते की, त्यांच्या अढळ भक्तीवर प्रसन्न होऊन हनुमान आणि खुद्द भगवान श्रीराम त्यांच्यासमोर प्रकट झाले होते. चला तर मग, तुलसीदासांना झालेल्या या दैवी दर्शनांमागील कथा जाणून घेऊया.
१. हनुमानजींचे प्रथम दर्शन (चित्रकूट मार्ग)
तुलसीदासजींच्या मनात प्रभु श्रीरामांच्या दर्शनाची तीव्र ओढ होती. काशीतील संकट मोचन मंदिर आणि अस्सी घाटाजवळ वास्तव्य करून ते श्रीरामाच्या भक्तीत तल्लीन असत.
आत्म्याद्वारे संकेत: दंतकथेनुसार, तुलसीदास दररोज एका झाडाच्या बुंध्याशी पाणी अर्पण करत असत. त्या झाडावर वास्तव्य करणाऱ्या एका आत्म्याने, त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन त्यांना वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा तुलसीदासांनी केवळ भगवान श्रीरामांचे दर्शन घेण्याची इच्छा व्यक्त केली.
वृद्धाचे रूप: तेव्हा आत्म्याने सांगितले की ते स्वयं प्रभूंचे दर्शन घडवून आणू शकत नाही, त्यांनी एक उपाय सांगितला की श्रीराम कथेत कुष्ठरोगाने ग्रस्त असलेली जी वृद्ध व्यक्ती सर्वात आधी येते आणि सर्वात शेवटी जाते, ती दुसरी-तिसरी कोणी नसून साक्षात हनुमानजीच आहेत.
हनुमानजींचे दर्शन: दुसऱ्या दिवशी, कथावाचनादरम्यान तुलसीदासजींनी त्या वृद्ध व्यक्तीचे चरण धरले. तेव्हा हनुमानजींनी आपले खरे रूप प्रकट केले, त्यांना आशीर्वाद दिला आणि सांगितले की त्यांना चित्रकूटमध्ये भगवान श्रीरामांचे दर्शन घडेल.
२. हनुमानजींचे द्वीतीय दर्शन:
यानंतर एकदा चित्रकूटच्या रामघाटावर संत तुलसीदास चंदनाचा टिळा लावत असताना भगवान श्रीराम एका बालकाच्या रूपात त्यांच्यासमोर प्रकट झाले; त्यावेळी पोपटाचे रूप धारण केलेल्या हनुमानजींनी त्यांना संकेत दिला-
'चित्रकूट के घाट पै, भई संतन के भीर।
तुलसीदास चंदन घिसै, तिलक देत रघुबीर।।'
३. हनुमानजींचे तिसरे दर्शन:
श्री रामचरितमानस रचताना तुलसीदासांनी लिहिले—
सिय राम मय सब जग जानी;
करहु प्रणाम जोरी जुग पानी!
अर्थात, 'राम प्रत्येकामध्ये वास करतो आणि आपण त्यांना हात जोडून नमस्कार केला पाहिजे.'
हे लिहिल्यानंतर, जेव्हा तुलसीदासजी आपल्या गावाकडे निघाले, तेव्हा एका बालकाने त्यांना हाक मारली, "महात्माजी, त्या वाटेने जाऊ नका. तो बैल खूप चिडला आहे आणि
तुम्ही लाल कपडे घातले आहेत."
तुलसीदासजींनी मनात विचार केला, "हं! एक लहान मूल मला उपदेश करण्याचा प्रयत्न करतंय? मी तर नुकतेच लिहिले आहे की राम सर्वांच्या हृदयात वास करतात. मी त्या बैलाला नमस्कार करेन आणि पुढे जाईन."
पण जसे त्यांनी पाऊल पुढे टाकले, तसे तो बैल त्यांच्या अंगावर धावून आला आणि त्याने त्यांना जमिनीवर पाडले. कसेबसे ते पुन्हा त्या ठिकाणी परतले जिथे ते 'श्रीरामचरितमानस'ची रचना करत होते. त्यांनी ती 'चौपाई' (काव्यपंक्ती) हातात घेतली आणि ती फाडून टाकणार इतक्यात श्री हनुमानजी तिथे प्रकट झाले आणि त्यांनी विचारले,
"तुलसीदासजी, आपण काय करत आहात?"
तुलसीदासजी रागाने म्हणाले, "ही चौपाई चुकीची आहे," आणि त्यांनी ती संपूर्ण घटना सांगितली.
हनुमानजी हसले आणि म्हणाले, "ती चौपाई अगदी बरोबर आहे. तुम्हाला त्या बैलामध्ये ईश्वराचे रूप दिसले, पण त्या बालकामध्ये का दिसले नाही? शेवटी, त्याच्यामध्येही तर ईश्वरच वास करत होता. तो तुम्हाला थांबवण्याचा प्रयत्न करत होता, पण तुम्ही त्याचे ऐकलेच नाही."
४. हनुमानजींचे चौथ्यांदा दर्शन:
हनुमानजींनी तुलसीदासजींची अकबराच्या कारागृहातून मुक्तता केली. आपली सुटका व्हावी यासाठी तुलसीदासजींनी कारावासात असताना 'हनुमान चालीसा'चे पठण केले होते. असे म्हटले जाते की, त्यानंतर हनुमानजी तुलसीदासजींसमोर प्रकट झाले आणि म्हणाले, "माझ्या स्तुतीसाठी तू जे स्तोत्र म्हटले आहेस, ते अत्यंत विलक्षण आहे. आजपासून, जेव्हा जेव्हा कोणी या चालीसेचे पठण करेल, तेव्हा त्या रामभक्ताचे रक्षण करण्यासाठी मी तिथे प्रकट होईन. हे स्तोत्र 'हनुमान चालीसा' म्हणून ओळखले जाईल."
------------------------------------------------------------
१. भगवान श्रीराम आणि लक्ष्मण यांचे दर्शन
हनुमानजींच्या आज्ञेनुसार, तुलसीदासजी चित्रकूटमधील रामघाट येथे राहू लागले. येथे त्यांना भगवान श्रीरामांचे दोनदा दर्शन झाले:
पहिले दर्शन (अश्वारूढ राजकुमार):
चित्रकूटच्या अरण्यातून फिरत असताना, तुलसीदासजींनी धनुष्यबाण घेतलेल्या दोन देखण्या राजकुमारांना घोड्यांवर स्वार झालेले पाहिले. ते अत्यंत तेजस्वी होते, तरीही तुलसीदासजी त्यांना ओळखू शकले नाहीत. नंतर, हनुमानजींनी त्यांना सांगितले की ते दुसरे कोणी नसून भगवान श्रीराम आणि लक्ष्मणजी आहेत. त्यांना ओळखू न शकल्याबद्दल तुलसीदासजींना खूप पश्चात्ताप झाला.
२. दुसरे दर्शन (चंदनाचा लेप वाटण्याचा प्रसिद्ध प्रसंग):
हनुमानजींनी तुलसीदासजींचे सांत्वन केले आणि त्यांना आणखी एका दर्शनाचे आश्वासन दिले. संवत १६०७ साली मौनी अमावस्येच्या दिवशी, तुलसीदासजी रामघाटावर चंदनाचा लेप वाटत होते.
तेवढ्यातच, भगवान श्रीराम आणि लक्ष्मणजी लहान मुलांच्या रूपात त्यांच्याजवळ आले आणि म्हणाले, "बाबा! कृपया आम्हाला चंदनाचा लेप लावा."
बालरूपातील श्रीरामांचे दिव्य तेज पाहून भावनाविवश झाल्यामुळे, तुलसीदासजींना त्यांना पुन्हा ओळखता आले नाही. तुलसीदासजींना सत्याची जाणीव करून देण्यासाठी, हनुमानजींनी पोपटाचे रूप धारण केले आणि हा प्रसिद्ध दोहा म्हटला:
चित्राकूट के घाट पर, भई सन्तन की भीर।
तुलसीदास चन्दन घिसें, तिलक देत रघुबीर॥
(चित्रकूटच्या घाटावर संतांचा मेळावा जमला आहे; तुलसीदास चंदनाचा लेप दळतात आणि रघुबीर टिळा लावतात.)
दोहा ऐकून तुलसीदासजींना जाणीव झाली की, स्वतः भगवान श्रीराम त्यांच्यासमोर उभे आहेत. ते प्रभूंच्या चरणी लीन झाले. श्रीरामांनी तुलसीदासजींच्या कपाळाला टिळा लावला आणि स्वतःच्या कपाळालाही तुलसीदासजींकडून टिळा लावून घेतला. अशाप्रकारे, तुलसीदासजींना भगवान श्रीरामांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेण्याचा सर्वोच्च सौभाग्य प्राप्त झाले.
३. तुलसीदासजींना झालेले भगवान श्रीरामांचे तिसरे दर्शन:
काही लोक जगन्नाथांना विष्णू किंवा कृष्णाचा अवतार म्हणूनही पाहतात. भगवान जगन्नाथांना भगवान रामांचे एक रूप मानले जाते—विशेषतः १६ व्या शतकातील तुलसीदासांनी हे मत मांडले होते, जे त्यांची रघुनाथ म्हणून पूजा करत असत.
ही घटना तेव्हाची आहे, जेव्हा तुलसीदास भगवान रामांचे दर्शन घेण्याच्या आशेने जगन्नाथ पुरीला गेले होते; जगन्नाथांच्या मूर्तीला पाहून ते म्हणाले, "हे माझे भगवान राम नाहीत."
"माझे मस्तक केवळ त्याच्यासमोरच झुकते, जो धनुष्यबाण धारण करतो."
तुलसीदास भगवान रामांना समर्पित मंदिर मिळेल या अपेक्षेने जगन्नाथ पुरीला गेले होते, परंतु तेथील मूर्ती पाहून ते खूप निराश झाले आणि त्यांनी त्यांच्यासमोर नतमस्तक होण्यास नकार दिला. ते निराश होऊन परत जात असताना, भगवान जगन्नाथांनी त्यांना हाक मारली; जेव्हा ते मागे वळले, तेव्हा त्यांना प्रभू राम दिसले. त्याच वेळी—जेव्हा श्रीकृष्णाने तुळसीदासांना रामाच्या रूपात स्वतःचे दर्शन दिले—त्यांचा संभ्रम दूर झाला आणि त्यांना प्रथमच जाणीव झाली की श्रीकृष्ण आणि राम एकच आहेत.
