७ वर्षांनंतर इराणचे तेल भारतात येत आहे: ६ लाख बॅरल्सची पहिली खेप गुजरातमधील वादिनार येथे दाखल होणार, ट्रम्प यांच्या 'विशेष सवलती'चा परिणाम

भारत आणि इराण यांच्यातील तेलाच्या व्यापाराची जुनी आणि दीर्घकालीन साखळी पुन्हा एकदा प्रस्थापित होताना दिसत आहे. जहाजांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणाऱ्या आकडेवारीनुसार, इराणमधून कच्च्या तेलाची एक मोठी खेप भारताच्या दिशेने रवाना झाली आहे. गेल्या सात वर्षांतील अशा प्रकारची ही पहिलीच खेप आहे. "वाहतुकीच्या मार्गावर असलेल्या मालासाठी" अमेरिकेने दिलेल्या ३० दिवसांच्या विशेष सवलतीमुळे हे शक्य झाले आहे. 'केपलर' या कमोडिटी विश्लेषक संस्थेच्या माहितीनुसार, इराणच्या कच्च्या तेलाने भरलेले एक मोठे टँकर सध्या भारताच्या दिशेने प्रवास करत आहे.

'पिंग शुन' असे नाव असलेले हे जहाज, ६ लाख बॅरल्स कच्च्या तेलाचा साठा घेऊन येत आहे. साधारणपणे एका महिन्याच्या प्रवासानंतर, हे जहाज ४ एप्रिलपर्यंत भारतात दाखल होण्याची अपेक्षा आहे. हे जहाज गुजरातमधील वादिनार बंदरावर नांगर टाकणार असल्याचे नियोजित आहे. मे २०१९ नंतरची ही पहिलीच अशी घटना आहे, जेव्हा इराणमधून एखादे तेलाचे टँकर भारताच्या दिशेने येत आहे.

ट्रम्प यांनी दिली '३० दिवसांची सवलत'

ही तेलाची खेप अशा वेळी भारतात येत आहे, जेव्हा मध्यपूर्वेतील संघर्ष शिगेला पोहोचला आहे. इराणसोबतचा तणाव आणि तेलाच्या वाढत्या किमती यांच्या पार्श्वभूमीवर, ट्रम्प प्रशासनाने २० मार्चपूर्वीच तेलाची भरती करून घेतलेल्या जहाजांना ३० दिवसांची मुदतवाढ दिली होती. या तेलाची भरती इराणच्या 'खार्ग बेटा'वर करण्यात आली होती; इराणच्या एकूण तेल उत्पादनापैकी ९० टक्के तेलाची निर्यात याच ठिकाणावरून केली जाते. विशेष म्हणजे, राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी नुकतीच अशी चेतावणी दिली होती की, जर कोणताही राजनैतिक करार झाला नाही, तर ते या बेटावर स्थित असलेले तेल टर्मिनल पूर्णपणे नष्ट करतील.

खरेदीदार कोण? सस्पेन्स अजूनही कायम

तेलाच्या या खेपेची खरेदी नेमक्या कोणत्या भारतीय कंपनीने केली आहे, हे या टप्प्यावर अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. वादिनार येथे 'नयारा एनर्जी'ची एक मोठी तेल शुद्धीकरण (रिफायनरी) संस्था कार्यरत आहे; मात्र या महिन्यात त्या ठिकाणी नियोजित देखभाल दुरुस्तीचे काम सुरू असल्याने, ही खरेदी त्यांनीच केली असण्याची शक्यता कमी वाटते. दरम्यान, 'इंडियन ऑइल' आणि 'भारत पेट्रोलियम' यांसारख्या सरकारी मालकीच्या कंपन्यांनाही वादिनार बंदरावर तेलाचा पुरवठा होत असतो; त्यामुळे यापैकीच एखादी कंपनी या तेलाची खरेदीदार असू शकते, असा अंदाज वर्तवला जात आहे. 

भारताची 'तेल मुत्सद्देगिरी'

भारताने आपल्या ऊर्जेच्या गरजा पूर्ण करण्याच्या दिशेने वेगाने पावले उचलली आहेत. एक काळ असा होता, जेव्हा भारताच्या एकूण तेलाच्या मागणीपैकी ११.५ टक्के मागणी इराणकडून होणाऱ्या पुरवठ्याद्वारे पूर्ण केली जात असे. भारतीय कंपन्या इराणच्या तेलाला पसंती देतात; याचे कारण म्हणजे हे तेल त्यांच्या तेलशुद्धीकरण प्रकल्पांशी (रिफायनरीजशी) सुसंगत असते आणि इराणकडून दिल्या जाणाऱ्या अनुकूल व्यापारी अटी होत. इराणसोबतच, भारताने रशियाकडूनही तेलाची खरेदी वाढवली आहे. याव्यतिरिक्त, दहा महिन्यांच्या खंडानंतर व्हेनेझुएलाकडून होणारी तेलाची आयात पुन्हा सुरू झाली आहे.