testwebdunia1
testwebdunia0
testwebdunia2

दुसरी लोकसभा निवडणूक : अनेक दिग्गजांवर पराभवाची नामुश्की

second loksabha
Last Updated: गुरूवार, 8 मे 2014 (15:03 IST)
लोकसभेची दुसरी सार्वत्रिक निवडणूक 1957 मध्ये झाली. ही निवडणूक अत्यंत महत्त्वाची ठरली. या निवडणुकीत असे चार दिग्गज निवडून आले, जे पुढे भारतीय राजकारणात सर्वोच्च पदावर पोहोचले. अलाहाबादमधून काँग्रेसच्या तिकिटावर लालबहादूर शास्त्री निवडून आले. सुरतमधून मुरारजी देसाई काँग्रेसकडूनच लोकसभेवर पोहोचले. बलरामपूर मतदारसंघातून जनसंघाची उमेदवारी घेऊन अटलबिहारी वाजपेयी पहिल्यांदा लोकसभेवर गेले. नंतर हे तिघेही देशाचे पंतप्रधान झाले. याच निवडणुकीत मद्रासमधील तंजापूर लोकसभा मतदारसंघातून सी. आर. व्यंकटरमण निवडून आले आणि नंतर ते देशाचे राष्ट्रपती झाले.

1956 मध्ये भाषेच्या आधारावर राज्याची निर्मिती झाल्यानंतरची पहिलीच लोकसभा निवडणूक होती. या निवडणुकीत काँग्रेसच्या जागा आणि मतांची टक्केवारी वाढल्याचे दिसून आले. 19 जानेवारी ते 1 मार्च दरम्यान ही निवडणूक पार पडली. काँग्रेसमध्ये पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचे नेतृत्व निर्विवाद होते. विरोधी पक्ष वेगवेगळ्या गटात विभागला गेला होता. 1952 च्या निवडणुकीनंतर आचार्य जे. बी. कृपलानी यांची किसान मजदूर प्रजा पार्टी आणि जयप्रकाश लोहिया यांची सोशालिस्ट पार्टी यांचे विलीनीकरण होऊन प्रजा सोशालिस्ट पार्टी हा नवा पक्ष बनला होता. नंतर 1955 पर्यंत त्यांचे विभाजन झाले. डॉ. लोहिया आणि त्यांच्या समर्थकांनी आपला स्वत:चा सोशालिस्ट पार्टी हा नवा पक्ष बनवला होता. जनसंघाचा प्रभाव विशिष्ट भागातच होता.

1957 मध्ये लोकसभेच्या एकूण 494 जागा होत्या. काँग्रेसने 490 जागांवर उमेदवार उभे केले आणि 371 ठिकाणी त्यांना विजय मिळाला. काँग्रेसनंतर भारतीय कमुनिस्ट पार्टी सर्वात मोठा पक्ष होता. सीपीआयने 110 जागा लढविल्या होत्या. त्यापैकी 27 जागांवर त्यांना यश मिळाले. त्यांना 9 टक्के मते मिळाली आणि 16 उमेदवारांची अनामत रक्कम जप्त झाली. प्रजा सोशालिस्ट पार्टीच खातत 19 जागा आल्या. त्यांनी 189 मतदारसंघात उमेदवार उभे केले होते. 55 उमेदवारांना अनामत रक्कम गमवावी लागली. या पक्षाला 10.4 टक्के मते मिळाली. याच निवडणुकीत जनसंघाने 130 उमेदवार उभे केले होते, परंतु फक्त 4 जण निवडून आले. मिळालेल्या मतांची टक्केवारी केवळ 3 होती. 57 उमेदवारांच्या अनामत रकमा जप्त झाल्या.

119 मतदारसंघातून प्रादेशिक पक्षांचे उमेदवार उभे होते. यापैकी 31 जागांवर ते निवडून आले. 40 उमेदवारांच्या अनामत रकमा जप्त झाल. प्रादेशिक पक्षांना या निवडणुकीत 7.6 टक्के मते मिळाली होती. एकूण 1519 उमेदवार रिंगणात होते. 481 अपक्ष उमेदवार होते. त्यापैकी 42 जिंकले आणि 324 जणांना अनामत रक्कम गमवावी लागली होती. अपक्षांना 19 टक्के मते मिळाली होती. या निवडणुकीत एकूण 45 महिलांनी नशीब अजमावले होते. त्यापैकी 22 महिला लोकसभेवर पोहोचल्या आणि 8 महिलांची अनामत रक्कम जप्त झाली.

या निवडणुकीत दोन प्रकारचे मतदारसंघ होते. 312 उमेदवार एक जागा असलेल्या मतदारसंघातून आणि 182 उमेदवार दोन जागा असलेल्या मतदारसंघातून लोकसभेवर पोहोचले होते. पहिल्या निवडणुकीच्या तुलनेत या निवडणुकीत मतदारांची संख्या 2 कोटीने वाढली होती. निवडणुकीवर सरकारी तिजोरीतून 5.9 कोटी रुपये खर्च झाले. निवडणुकीच्या प्रचारात अत्यंत साधेपणा होता.


पदायात्रेबरोबरच उमेदवारांनी टांगा, रिक्षा, सायकल या साधनांचा वापर करून प्रचार केला. मोठे नेते मात्र कारमधून प्रचाराला जात असे. एका मतदारसंघात फक्त एक गाडी वापरण्याला परवानगी होती.

ग्वाल्हेर राजघराणतील विजयाराजे सिंधिया गुना मतदारसंघातून काँग्रेसच्या तिकीटावर पहिल्यांदा निवडून आल्या. प्रजा सोशालिस्ट पार्टीचे दिग्गज आचार्य जे. बी. कृपलानी या निवडणुकीत बिहारमधील सीतामढी मतदारसंघातून निवडून आले. त्याचप्रमाणे दिग्गज कम्युनिस्ट नेते श्रीपाद अमृत डांगे हेदेखील विजयी झाले. त्यांनी मुंबई मध्य मतदारसंघातून भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीच्या तिकिटावर निवडणूक लढविली होती.

भारतीय राजकारणात पक्षांतराची परंपरा तशी जुनीच आहे. 1952 मध्ये किसान मजदूर प्रजा पार्टीकडून निवडणूक जिंकणार्‍या सुचेता कृपलानी पुढच्या म्हणजे 1957 मध्ये झालेल्या निवडणुकीत नवी दिल्ली मतदारसंघातून काँग्रेसच्या तिकिटावर निवडून आल्या. फुलपूरमधून जवाहरलाल नेहरू यांच्या व्यतिरिक्त काँग्रेसमधील अनेक बडय़ा नेत्यांनीदेखील या लोकसभा निवडणुकीत विजय प्राप्त केला होता. नेहरूंचे जावई फिरोज गांधी रायबरेलीतून निवडून आले होते. आंध्र प्रदेशातील चित्तूर मतदारसंघातून एम. अनंतशयनम अय्ंगार विजयी झाले होते. तर गुडगावमधून मौलाना अब्दुल कलाम आझाद निवडून आले. आंध्र प्रदेशातील तेनाली मतदारसंघातून एन. जी. रंगा विजयी झाले होते.

उत्तर मुंबईतून व्ही. के. कृष्णमेनन, गुजरातमधील साबरकाठामधून गुलजारीलाल नंदा, पंजाबातील जालंधरमधून स्वर्णसिंह, पश्चिम बंगालच्या आसनसोलमधून अतुल्य घोस, उत्तर प्रदेशातील बस्तीमधून के. डी. मालवी, बांदा मतदारसंघातून राजा दिनेशसिंह आणि मध्यप्रदेशातील बालवदाबाजार (आताचे छत्तीसगड) विद्याचरण शुक्ल निवडणूक जिंकले होते. विख्यात कम्युनिस्ट नेते ए. के. गोपालन केरळमधील कासारगौडा लोकसभा मतदारसंघातून विजयी झाले होते. बिहारमधील बाढ मतदारसंघातून तारकेश्वरी सिन्हा, पश्चिम बंगालमधील बशीरहाट मतदारसंघातून रेणू चक्रवर्ती आणि अंबालामधून सुभद्रा जोशी दुसर्‍यांदा निवडणूक जिंकण्यात यशस्वी झाल्या होत्या. सीतापूरमधून उमा नेहरू यादेखील निवडणूक जिंकल्या होत्या. प्रसिध्द समाजवादी नेते बापूनाथ पै महाराष्ट्रातील राजापूरमधून आणि हेम बरुआ गुव्हाटीमधून प्रजा सोशालिस्ट तिकिटावर निवडणूक जिंकली होती.

जनसंघाचे नेते अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या संसदीय जीवनाची सुरुवात याच सार्वत्रिक निवडणुकीपासून सुरू झाली होती. त्यांनी उत्तर प्रदेशातील तीन मतदारसंघातून एकाचवेळी निवडणूक लढविली होती. बलरामपूर मतदारसंघातून ते निवडून आले. परंतु लखनौ आणि मथुरा या दोन्ही ठिकाणी त्यांना पराभव पत्करावा लागला होता. मथुरेत तरी त्यांना अनामत रक्कमदेखील गमवावी लागली होती. लखनौमधून काँग्रेसचे पुलीन बिहारी बॅनर्जी यांनी त्यांचा पराभव केला होता. तर मथुरेतून अपक्ष उमेदवार राजामहिंद्र प्रताप यांच्याकडून पराभव पत्करावा लागला होता.


1957 च्या दुसर्‍या लोकसभा निवडणुकीत अनेक दिग्गजांना पराभवाचे तोंड पाहावे लागले. समाजवादी नेते डॉ. राममनोहर लोहिया यांना काँग्रेसने पराभूत केले, तर व्ही. बी. गिरी एका अपक्ष उमेदवाराकडून पराभूत झाले होते. उत्तर प्रदेशातील चंदोली लोकसभा मतदारसंघातून डॉ. लोहिया यांना काँग्रेसचे त्रिभुवन नारायणसिंह यांनी पराभूत केले होते. काँग्रेसच्या तिकिटावर आंध्र प्रदेशातील पार्वतीपूरम मतदारसंघातून व्ही. व्ही. गिरी फक्त 565 मतांनी निवडणूक हरले होते. चंद्रशेखर यांनीदेखील 1957 मध्ये पीएसपीच तिकिटावर पहिली निवडणूक लढविली होती. त्या काळी बलिया आणि गाजीपूरमधील काही भागाचा मिळून रसडा हा मतदारसंघ तयार झाला होता. चंद्रशेखर यांनी याच मतदारसंघातून निवडणूक लढविली होती आणि ते तिसर्‍या स्थानावर राहिले होते. या निवडणुकीचे आणखी एक वैशिष्टय़ म्हणजे कमीत कमी पाच मोठे प्रादेशिक पक्ष पहिल्यांदाच अस्तित्वात आले. तमिळनाडूतील द्रविड मुन्नेत्र कळघम, ओरिसातील गणतंत्र परिषद, बिहारमधील झारखंड पार्टी, संयुक्त महाराष्ट्र समिती आणि महागुजरात परिषद असे ते पाच प्रादेशिक पक्ष होते.

- प्रशांत जोशी


यावर अधिक वाचा :

मनुष्यबाधा निर्मुलन समिती

national news
स्मशानात भयाण शांतता पसरली होती. अर्थात ती तर नेहमीच असते. पण यावेळी मात्र स्मशानातील ...

बापूंचा 'सेवाग्राम आश्रम'

national news
राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांचा गुजरात राज्यातील साबरमती आश्रम जगप्रसिद्ध आहे. त्याचबरोबर ...

गांधीवचने

national news
या जगातल्या सर्व महान धर्मांच्या मुलभूत सत्यावर माझा विश्वास आहे. ही सगळी देवाचीच देणगी ...

इम्रान यांनी शरीफ यांच्या म्हशीहून कमावले किमान 14 लाख

national news
पाकिस्तान सरकार यांनी माजी पंतप्रतधान नवाझ शरीफ यांच्या पाळीव आठ म्हशींचा लिलाव करून ...

लिंगायत समाजने केल्या २० मागण्या, मुख्यमंत्री यांच्या सोबत ...

national news
मराठा समाज आणि इतर समाजाने आपल्या मागण्या जोरदार पद्धतीने आणि आंदोलन करत सरकार समोर ...

जगात पाण्याचा, प्रदूषणाचा प्रश्न गंभीर, शांतीच्या मार्गानेच ...

national news
सध्या आपल्या देशात आणि पूर्ण जगात पाणी प्रश्न मोठ्या प्रमाणत भेडसावत आहे. त्यामुळे अनेक ...

विराट, रोहितही फिक्संगच्या जाळ्यात, २०११ चा विश्वचषक होता ...

national news
परत एकदा क्रिकेट विश्वाला धक्का बसला आहे. भारताने 2011 साली विश्वचषक जिंकला होता, आपल्या ...

अवनी अर्थात टी -१ वाघिणीला जेरबंद मोहिमेला धक्का

national news
यवतमाळ जिल्ह्याच्या जंगलात T1 वाघिण शोधण्यासाठी आणि तिला जेरबंद करण्यासाठी जी मोहीम सुरु ...

चार वर्ष सत्तेत आहात मग राममंदिर का नाही झाले – आमदार हेमंत ...

national news
चार वर्ष सत्तेत आहात मग कोणी थांबवलं होतं कायदा करायला आणि राममंदिर बनवायला. शिवसेना आणि ...

पत्नीची हत्या करून 24 तास मृतदेहाजवळ बसला पती

national news
दिल्ली- कमला मार्केट भागात एका इसमाने आपल्या पत्नीचा गळा दाबून हत्या केली. नंतर दोन ...