testwebdunia1
testwebdunia0
testwebdunia2

नवरात्रात कुंकवाला महत्त्व

navratri
हरिद्रा: स्वर्ण वर्णाभा सर्वसौभाग्दानिी।
सर्वालंकार मुखहि देवित्वं प्रतिगृह्यताम्।।
नवरात्रोत्सव म्हणजे स्त्रिांच व्रतांचा समूह. नवरात्री विविध रंगांनी विविध फुलांनी सजविल्या जातात. पहिल्या दिवसापासूनच नवदुर्गाची पूजा बांधण्याची पद्धत सर्वदूर पसरलेली आहे. देवीला सर्व अलंकारांनी सजविले जाते. नऊ दिवस तिच्या अवतारांप्रमाणे तिची वस्त्रे, अलंकार असतात. नवरात्रात हळदी-कुंकवाला खूप महत्त्व आहे. प्रत्यके स्त्री ही देवी समान मानून तिला, तिचा हळदी-कुंकवाचा मान-सन्मान दिला जातो.
हळद आणि कुंकू ही खास सौभाग्यद्रव्ये समजली जातात. सौभाग्वती स्त्रिया आपल्या कुंकवाला फार जपतात. ते त्यांचे सौभाग्यप्रतीकच असते. तिसर्‍या, चौथ्या शतकापासून वाङ्मयात कुंकवाचे उल्लेख आढळतात. रघुवंशात, भर्तृहरीच्या शृंगार शतकात व अमरूशतकात कुंकुमतिलकाचा उल्लेख आढळतो. पण तिसर्‍या, चौथ्या शतकात रंगविलेल्या अजंठय़ाच्या स्त्रीचित्रांमधूनही स्त्रिांच्या कपाळी कुंकू क्वचितच दिसते. विदुर-जातकाच्या चित्रीकरणात इरंधतीच्या कपाळी कुंकवाची टिकली दाखविलेली आहे.

इ.स. सातव्या, आठव्या शतकानंतरच वाङ्मयात कुंकवाचे उल्लेख मोठय़ा प्रमाणात आढळतात. तंत्र वाङ्मात तर कुंकुमतिलकाला विशेष महत्त्व आहे. ग्रामदेवतांना कुंकू तर फार प्रिय असल्याचे उल्लेख विपुल आहेत. दुर्गापूजेतही कुंकवाचे आधिक्य असते. सप्तमातृकांनाही कुंकू प्रिय आहे.
कुंकू हे सौभाग्य प्रतीक समजले गेल्यामुळे भारतीय संस्कृतीत त्यांचा अनेक कार्यात वापर सुरू झाला. ते स्त्रिांचे अहेव लेणे ठरले. जिच्या
कपाळी कुंकू नाही, ती अशुभ समजली जाऊ लागली. कुमारिका व सधवा स्त्रिया यांनाच कुंकू लावण्याचा अधिकार दिला गेला. देवपूजेत कुंकू आवश्यक ठरले. लग्नपत्रिकेला कुंकू लावून मग ती आप्तेष्टांना पाठविण्याची पद्धत रूजू झाली. हिंदू स्त्रिया नवे वस्त्र वापरायला काढताना त्याला प्रथम कुंकू लावतात. कुंकू हे सुवासिनींला सुवासिनीनेच लावायचे असते. लग्नप्रसंगी कित्येक जातीत वधूच्या कपाळी कुंकवाचा मळवट भरतात. सुवासिनी घरातून बाहेर पडताना घरची गृहिणी तिला कुंकू लावते. मंगल करत पुरुषांनाही कुंकू लावले जाते. सधवा स्त्रीच्या जाण्यानंतर तिला पूज्य मानले जाते.
आजच्या विज्ञानाच्या युगातही भारतात कुंकू लावण्याची पद्धत अद्यापि टिकून आहे. ते लावण्याच्या पद्धतीत मात्र कालानुसार बदल होत गेला आहे. मात्र अजूनही हळदी-कुंकू व मांगलिक समारंभ यात अस्सल कुंकूच वापरतात.

विठ्ठल जोशी


यावर अधिक वाचा :

मार्गशीर्ष गुरुवार: पूजा करण्याची योग्य पद्धत

national news
पूजा करण्यापूर्वी जागा स्वच्छ करून रांगोळी काढावी. रांगोळीने स्वस्तिक मांडून त्यावर ...

मार्गशीर्ष गुरुवार: व्रत करण्याचे नियम

national news
शास्त्रीय व्रतांपैकीच मार्गशीर्ष गुरुवारचे हे लक्ष्मी व्रत असून या व्रताची देवता ...

जानवे घालण्याचे 9 फायदे

national news
जानवं हे उपवीत, यज्ञसूत्र, व्रतबंध, बलबन्ध, मोनीबन्ध आणि ब्रह्मसूत्र या नावाने देखील ...

ख्रिसमस उत्सवासाठी तयार होऊन जा, हे आहे 5 सर्वोत्तम ठिकाणे

national news
ख्रिसमस उत्सवात आता काहीच दिवस बाकी आहे. अशामध्ये आम्ही आपल्याला देशाच्या काही उत्कृष्ट ...

जाणून घ्या तुळस पूजनाचे फायदे....

national news
तुळस या वनस्पतीला वेदशास्त्रात अनन्य असं महत्त्व आहे. तसेच तुळशीच्या पूजनानेच देखील अनेक ...

राशिभविष्य