वासुदेव बळवंत फडके हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील एक प्रमुख क्रांतिकारक होते, ज्यांना 'भारतीय सशस्त्र विद्रोहाचे जनक' म्हणून ओळखले जाते. त्यांचा जन्म ४ नोव्हेंबर १८४५ रोजी महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील शिरढोण गावात एका चित्पावन ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे कुटुंब मूळचे कोकणातील केळशी गावचे होते. बालपणापासूनच ते धाडसी आणि स्वाभिमानी होते. शालेय शिक्षणात त्यांना फारसा रस नव्हता, त्याऐवजी ते कुस्ती, घोडेस्वारी आणि व्यायाम यात रुची घेत असत.
बालपण आणि शिक्षण
फडके यांचा जन्म ब्रिटिश राजवटीत झाला असून, त्यांचे वडील बळवंतराव हे एक सामान्य शेतकरी होते. घरची परिस्थिती साधारण असल्याने शिक्षणासाठी त्यांना मुंबईला पाठवण्यात आले. १८६२ मध्ये ते बॉम्बे विद्यापीठातून पदवीधर झाले, जे त्याकाळी दुर्मीळ होते. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी मुंबईतील ग्रँट मेडिकल कॉलेज आणि कमिसरिएट एक्झामिनर ऑफिसमध्ये नोकरी केली. नंतर १८६५ मध्ये ते पुण्यातील मिलिटरी फायनान्स ऑफिसमध्ये क्लर्क म्हणून रुजू झाले.
त्यांच्या जीवनात एक महत्त्वाची भूमिका बजावली ती लहुजी वस्ताद सालवे यांनी, जे एक स्वातंत्र्यसैनिक आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी फडके यांना स्वराज्याची प्रेरणा दिली आणि तरुणांना ब्रिटिशांविरुद्ध उभे राहण्यास प्रोत्साहित केले. महात्मा गांधींच्या आधीच्या काळात फडके यांनी महात्मा जोतिबा फुले आणि महादेव गोविंद रानडे यांच्या भाषणांचा प्रभाव घेतला, ज्यात ब्रिटिश आर्थिक धोरणांमुळे भारताची होणारी लूट यावर चर्चा होत असे.
ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध जागृती
१८७० च्या दशकात महाराष्ट्रात दुष्काळ पडला (१८७६-७८), ज्यात लाखो लोक मरण पावले. ब्रिटिश सरकारने या दुष्काळात मदत न केल्याने फडके यांचा ब्रिटिशांवर रोष वाढला. त्यांच्या आईची प्रकृती बिघडली असतानाही त्यांना रजा नाकारण्यात आली, ज्यामुळे त्यांचा ब्रिटिशांविरुद्धचा द्वेष अधिक तीव्र झाला. अखेर त्यांनी नोकरी सोडली आणि स्वराज्याच्या लढाईत उडी घेतली.
फडके यांनी रामोशी, कोळी, भिल्ल आणि धनगर अशा स्थानिक जमातींना एकत्र करून सशस्त्र विद्रोहाची तयारी सुरू केली. ते गावोगाव फिरून स्वराज्याचा प्रचार करत असत आणि श्रीमंत इंग्रज व्यावसायिक किंवा जमीनदारांना लुटून निधी गोळा करत. एका काळात त्यांनी पुण्याजवळील भागावर पूर्ण नियंत्रण मिळवले. त्यांचा विद्रोह हा १८५७ च्या उठावानंतरचा पहिला प्रमुख सशस्त्र प्रयत्न होता, ज्यात त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध गनिमी कावा वापरला.
विद्रोह आणि अटक
१८७९ मध्ये फडके यांनी आपल्या साथीदारांसह ब्रिटिशांविरुद्ध उघड विद्रोह केला. त्यांनी अनेक गावांवर हल्ले करून ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना धडा शिकवला. ब्रिटिश सरकारने त्यांच्या शोधासाठी ४,००० रुपयांचे बक्षीस जाहीर केले. जुलै १८७९ मध्ये कळदगी (आता बागलकोट) जवळ त्यांना अटक करण्यात आली. मुंबईत खटला चालवून त्यांना आजीवन कारावासाची शिक्षा देण्यात आली आणि त्यांना अदेन (येमेन) येथील तुरुंगात पाठवण्यात आले.
तुरुंगात त्यांच्यावर अत्याचार झाले, ज्याच्या विरोधात त्यांनी उपोषण केले. अखेर १७ फेब्रुवारी १८८३ रोजी वयाच्या ३७ व्या वर्षी त्यांचा मृत्यू झाला. काही स्रोतांनुसार, त्यांना क्षयरोग झाला होता.
वारसा
वासुदेव बळवंत फडके यांना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील पहिले क्रांतिकारक मानले जाते. त्यांनी सशस्त्र विद्रोहाची सुरुवात केली, जी नंतर भगतसिंग, चंद्रशेखर आझाद यांसारख्या क्रांतिकारकांना प्रेरणा देणारी ठरली. त्यांच्या जीवनावर अनेक पुस्तके, चित्रपट आणि नाटके तयार झाली आहेत, जसे की १९५९ चे 'वासुदेव बळवंत फडके' हे पुस्तक. त्यांना शिवाजी महाराजांचा आधुनिक अवतार म्हणूनही पाहिले जाते, कारण त्यांनी कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्रात ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला.
फडके यांचा लढा हा केवळ स्वातंत्र्यासाठी नव्हता, तर ब्रिटिशांच्या आर्थिक शोषणाविरुद्धही होता. आजही ते महाराष्ट्रातील राष्ट्रीयत्वाच्या प्रतीक म्हणून पूजले जातात.
