भारतात दर महिन्याला कोणता ना कोणता सण किंवा उत्सव साजरा केला जातो, असे म्हटले तर ते चुकीचे ठरणार नाही. उत्तराखंड हे 'देवभूमी'—म्हणजेच 'देवांची भूमी' म्हणून ओळखले जाते. येथे साजऱ्या होणाऱ्या सणांचे स्वतःचे असे एक आगळेवेगळे महत्त्व आहे. असाच एक विशेष उत्सव म्हणजे 'फूल देई'. प्रसिद्ध उद्योगपती आनंद महिंद्रा यांनी नुकतीच आपल्या 'X' खात्यावर या उत्सवाबद्दल एक पोस्ट शेअर केली. आपल्या या पोस्टमध्ये त्यांनी नमूद केले की, यापूर्वी त्यांना या उत्सवाबद्दल काहीच माहिती नव्हती. 'फूल देई' हा एक लोकउत्सव असून, तो दरवर्षी मार्च महिन्यात साजरा केला जातो; या उत्सवाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये फुलांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. या उत्सवाशी विविध श्रद्धा आणि परंपरा जोडलेल्या आहेत. चला तर मग, हा उत्सव नेमका कसा साजरा केला जातो, ते जाणून घेऊया.
आनंद महिंद्रा यांनी आपल्या पोस्टमध्ये काय म्हटले आहे?
सोशल मीडियावर या उत्सवाबद्दल लिहिताना, उद्योगपती आनंद महिंद्रा यांनी नमूद केले की, अगदी अलीकडेपर्यंत त्यांनाही 'फूल देई' या उत्सवाबद्दल काहीच माहिती नव्हती. त्यांनी स्पष्ट केले की, उत्तराखंडच्या गावांमध्ये लहान मुले टेकड्यांवरून फुले गोळा करतात, ती फुले घरांच्या उंबरठ्यावर ठेवतात आणि त्या कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी आशीर्वाद देतात. त्यांनी या परंपरेची तुलना अमेरिकेतील 'हॅलोवीन' उत्सवाशी केली, मात्र त्याच वेळी या दोन्हीमधील एक महत्त्वपूर्ण फरकही अधोरेखित केला. त्यांच्या मते, हॅलोवीनच्या वेळी लहान मुले "ट्रिक ऑर ट्रीट" असे म्हणत काहीतरी मागत असतात; याउलट, 'फूल देई' उत्सवामध्ये लहान मुले आधी काहीतरी देतात—आणि ते म्हणजे फुले व शुभेच्छा. या उत्सवाचे वर्णन निसर्गाशी घट्टपणे जोडलेला एक सुंदर सोहळा असे करताना, महिंद्रा यांनी नमूद केले की हा उत्सव अधिक व्यापक जनसमुदायापर्यंत पोहोचण्यास पात्र आहे. त्यांनी उत्तराखंडमधील मुलांना आपली #MondayMotivation असल्याचेही सांगितले.
'फूल देई' कधी साजरा केला जातो?
'फूल देई' हा उत्सव दरवर्षी 'चैत्र संक्रांती'च्या दिवशी साजरा केला जातो, जो साधारणपणे मार्च महिन्याच्या मध्यावर येतो. हा उत्सव प्रामुख्याने उत्तराखंडमधील कुमाऊँ आणि गढवाल प्रदेशांतील गावांमध्ये साजरा करण्याची परंपरा आहे. हा उत्सव वसंत ऋतूचे आगमन आणि नवीन पिकांची समृद्धी दर्शवणारा एक सोहळा मानला जातो. पर्वतीय प्रदेशातील लोकांचा असा विश्वास आहे की, हा दिवस निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि कुटुंबात सुख-समृद्धी नांदावी यासाठी प्रार्थना करण्यासाठी एक शुभ प्रसंग असतो.
'फूल देई' कसा साजरा केला जातो?
'फूल देई'च्या दिवशी सकाळी, गावातील मुले टेकड्यांच्या उतारावरून आणि शेतांतून ताजी रानफुले गोळा करतात. त्यानंतर, ती मुले घरोघरी जातात आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करणारी पारंपारिक गाणी गात, ती फुले घरांच्या उंबरठ्यावर (प्रवेशद्वारावर) ठेवतात. या विधीदरम्यान, मुले असा जयघोष करतात: “फूल देई, छम्मा देई, देनी द्वार, भर भाकर…” या ओळींमधून घरात सुख, समृद्धी आणि विपुलता सदैव नांदावी, ही सदिच्छा व्यक्त केली जाते. या बदल्यात, घरातील रहिवासी मुलांना आशीर्वाद देतात आणि त्यांना मिठाई, गूळ, तांदूळ किंवा पैसे भेट म्हणून देतात. अशा प्रकारे, संपूर्ण गाव एकत्र येऊन हा उत्सव एकजुटीने साजरा करते.
'फूल देई'शी संबंधित लोककथा:
'फूल देई' उत्सवाच्या संदर्भात अनेकदा एका प्राचीन लोककथेचे कथन केले जाते. असे सांगितले जाते की, एका राजकन्येचा विवाह पर्वतांच्या पलीकडे, दूरवर असलेल्या एका राज्यातील राजपुत्राशी झाला होता. सासरच्या घरी राहत असताना तिला आपल्या माहेरची तीव्र ओढ वाटायची, परंतु तिची सासू तिला माहेरी जाण्याची परवानगी देत नसे. त्या राजकन्येने अनेकदा माहेरी जाण्याची आपली इच्छा व्यक्त केली, परंतु तिच्या विनंत्यांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले गेले. दंतकथेनुसार, माहेरच्या विरहाने आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन त्या राजकन्येचा मृत्यू झाला. त्यानंतर, तिच्या सासरच्या मंडळींनी तिला तिच्या माहेरच्या घराच्या अगदी जवळ असलेल्या एका ठिकाणी दफन केले. काही काळ लोटल्यानंतर, त्याच ठिकाणी सुंदर पिवळी फुले उमलू लागली; या फुलांना पुढे 'फ्योली' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. असा समज आहे की, त्या राजकन्येच्या स्मृत्यर्थ 'फूल देई' उत्सव साजरा करण्याची परंपरा नेमक्या त्याच क्षणापासून सुरू झाली.
