खरिपाचे गणित चुकणार नाही! कमी खर्चात जास्त उत्पादनासाठी कृषी तज्ज्ञांचा हा मोलाचा सल्ला

BY: वेबदुनिया फीचर टीम

Publish: Fri, 5 Jun 2026 (18:09 IST) Updated: Fri, 5 Jun 2026 (18:14 IST)

जून महिना उजाडला की बळिराजाचे डोळे आभाळाकडे लागतात. मान्सूनच्या आगमनाची चाहूल लागताच शेतशिवारात खरिपाची लगबग सुरू होते. यंदा महाराष्ट्रात मान्सून वेळेवर दाखल होत असल्याने शेतकऱ्यांमध्ये आनंदाचे वातावरण आहे. मात्र, केवळ चांगला पाऊस होऊन चालत नाही; तर बदलत्या हवामानात शेती फायदेशीर करायची असेल, तर खरिपाचे योग्य नियोजन करणे गरजेचे आहे. गेल्या काही वर्षांत खते, बियाणे आणि मजुरीचा खर्च प्रचंड वाढला आहे. अशा परिस्थितीत "कमी खर्चात जास्त उत्पादन" कसे घ्यायचे? यासाठी कृषी तज्ज्ञांनी दिलेला हा मोलाचा सल्ला आणि तंत्रज्ञान समजून घेऊया, ज्यामुळे यंदा तुमचे खरिपाचे गणित अजिबात चुकणार नाही.

१. पेरणीची घाई नको; ७५ ते १०० मिमी पावसाची वाट पाहा

अनेकदा मान्सूनच्या पहिल्या दोन पावसांत शेतकरी घाईघाईने पेरणी उरकून घेतात. मात्र, तज्ज्ञांच्या मते ही सर्वात मोठी चूक ठरू शकते.

सल्ला: जमिनीत किमान ३ ते ४ इंच खोल ओलावा तयार झाल्याशिवाय (किमान ७५ ते १०० मिमी पाऊस झाल्याशिवाय) पेरणी करू नये.

फायदा: जर पेरणीनंतर पावसाने मोठी ओढ दिली, तर बियाणे जळून जाण्याचा धोका असतो. पुरेशा ओलाव्यावर पेरणी केल्यास बियाणांची उगवण १००% होते आणि दुबार पेरणीचे संकट टळते.

२. घरच्या बियाणांचा वापर आणि 'उगवण क्षमता' चाचणी

बाजारामध्ये दरवर्षी बियाणांचे दर वाढत आहेत. अनेकदा बनावट बियाणांमुळे शेतकऱ्यांची फसवणूकही होते. यावर उत्तम उपाय म्हणजे घरचे बियाणे वापरणे.

सल्ला: सोयाबीन, मूग, उडीद यांसारखी पिके तुम्ही घरची बियाणे वापरून पेरणी करू शकता. पण पेरणीपूर्वी एका गोणपाटावर किंवा मातीत १०० दाणे पेरून त्याची 'उगवण क्षमता' तपासा. जर ८० पेक्षा जास्त दाणे उगवले, तरच ते बियाणे वापरा.

फायदा: बियाणांवर होणारा खर्च थेट ५० ते ६० टक्क्यांनी कमी होतो.

३. बीजप्रक्रिया: पिकांचे 'सुरक्षा कवच' (अतिशय महत्त्वाचे)

खरिपातील पिके सुरुवातीच्या काळात बुरशी आणि किडीला बळी पडतात. यासाठी 'बीजप्रक्रिया' (Seed Treatment) करणे अनिवार्य आहे.

सल्ला: पेरणीपूर्वी बियाणाला 'ट्रायकोडेर्मा' (बुरशीनाशक) किंवा 'रायझोबियम/अझोटोबॅक्टर' (जीवाणू संवर्धक) चोळावे.

फायदा: हा अगदी नाममात्र खर्चाचा उपाय आहे. यामुळे पिकाची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते, मुळांची वाढ जोमदार होते आणि रासायनिक औषधांवरील हजारो रुपयांचा खर्च वाचतो.

४. रासायनिक खतांचा अतिवापर टाळा; 'माती परीक्षण' आवश्यक

"जेवढे जास्त खत, तेवढे जास्त उत्पादन" हा गैरसमज आता दूर करण्याची वेळ आली आहे. रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमीन कडक होत असून पिकांची गुणवत्ता घसरत आहे.

सल्ला: तुमच्या शेतातील माती परीक्षण करून घ्या. जमिनीला ज्या घटकाची गरज आहे, तेवढेच खत द्या. तसेच खत फेकून न देता ते पेरून किंवा झाडाच्या मुळाशी द्या. रासायनिक खतांसोबत शेणखत किंवा कंपोस्ट खताचा वापर वाढवा.

फायदा: खतांचा अवाजवी खर्च किमान २० ते ३० टक्क्यांनी कमी होतो आणि जमिनीची सुपीकता टिकून राहते.

५. आंतरपीक पद्धती: हमखास उत्पन्नाची हमी

बदलत्या हवामानात एकाच पिकावर अवलंबून राहणे जुगार खेळण्यासारखे आहे. जर काही कारणास्तव मुख्य पीक वाया गेले, तर शेतकऱ्याचे मोठे नुकसान होते.

सल्ला: शेतात आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब करा. उदा. सोयाबीनसोबत तूर (४:२ किंवा ६:२ ओळी), कापूस सोबत मूग/उडीद, किंवा मक्यासोबत भुईमूग.

फायदा: मुख्य पीक नैसर्गिक आपत्तीमुळे खराब झाले, तरी आंतरपीक शेतकऱ्याचा खर्च वसूल करून देते आणि आर्थिक आधार देते.

तज्ज्ञांचा गुरुमंत्र:

"शेतीतील नफा वाढवण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे 'उत्पादन खर्च कमी करणे'. जेव्हा आपण स्वतः घरचे बियाणे तयार करू, बीजप्रक्रिया करू आणि खतांचा योग्य वापर करू, तेव्हाच खरिपाचे गणित सुधारेल."

शेतकरी मित्रांनो, यंदाचा खरीप हंगाम हा पारंपरिक पद्धतीने न करता 'स्मार्ट' पद्धतीने करा. कृषी तज्ज्ञांच्या या ५ सोप्या सल्ल्यांचा अवलंब केल्यास तुमच्या खिशावरील ताण कमी होईल आणि काळ्या आईच्या कुशीतून सोन्यासारखे बंपर उत्पादन निघेल.