जैन धर्मात मुख्यतः दोन संप्रदाय आहेत – श्वेतांबर आणि दिगंबर. श्वेतांबर मुनी पांढरे वस्त्र धारण करतात, तर दिगंबर मुनी पूर्णपणे नग्न (दिगंबर – दिशा हे त्यांचे वस्त्र) राहतात. हे नग्न राहणे ही केवळ परंपरा नाही, तर पूर्ण वैराग्य, अपरिग्रह आणि मोक्षमार्गाची कठोर साधना आहे. महावीर स्वामींनी स्वतः नग्न अवस्थेत साधना केली होती. जैन धर्मातील दिगंबर पंथाचे मुनी (साधू) वस्त्र परिधान करत नाहीत, यामागे केवळ बाह्य कृती नसून एक खोल आध्यात्मिक दर्शन आहे. याला 'दिगंबर' अवस्था म्हणतात, ज्याचा अर्थ आहे 'दिक्' (दिशा) हेच ज्यांचे 'अंबर' (वस्त्र) आहे. दिगंबर जैन मुनी वस्त्र न घालण्यामागे ५ मुख्य गुपिते (कारणे) खालीलप्रमाणे आहेत:
१. अपरिग्रह (पूर्ण त्याग)
जैन धर्मातील पाच महाव्रतांपैकी एक आहे अपरिग्रह – म्हणजे कोणत्याही प्रकारची मालकी किंवा आसक्ती न ठेवणे. एकेका छोट्या वस्त्रालाही परिग्रह (मालकी) मानले जाते. मुनींना कुठल्याही वस्तूची मालकी नको असल्याने ते एकही कापड ठेवत नाहीत. दिशा (आकाश) हेच त्यांचे वस्त्र मानले जाते. जेव्हा एखादी व्यक्ती वस्त्राचाही त्याग करते, तेव्हा ती जगातील सर्व भौतिक गोष्टींपासून मुक्त झाल्याचे लक्षण असते. हे पूर्ण अकिंचन्य (काहीही जवळ नसणे) स्थितीचे द्योतक आहे.
२. मोह आणि आसक्तीवर विजय
वस्त्र परिधान केल्याने शरीराप्रती ममत्व (आसक्ती) निर्माण होऊ शकते. शरीराला थंडी, ऊन किंवा लोकांपासून वाचवण्यासाठी वस्त्राची गरज भासते. वस्त्र त्यागणे हे या गोष्टीचे प्रतीक आहे की, मुनींनी आपल्या शरीरावरील मोह पूर्णपणे सोडला आहे आणि ते केवळ आत्म्याच्या कल्याणावर लक्ष केंद्रित करत आहेत.
३. विकाररहित अवस्था (निर्विकारता)
सामान्य माणूस लाज, शरम किंवा विकार (काम, क्रोध इ.) लपवण्यासाठी वस्त्र घालतो. दिगंबर मुनी पूर्णपणे निर्विकार (मनात कोणतेही विकार नसलेले) असतात. त्यांना काहीही लपवायचे नसते. जसे जन्म आणि मृत्यूच्या वेळी मनुष्य असतो, तसेच ते सदैव प्राकृतिक अवस्थेत राहतात.
४. समभाव आणि जितेंद्रिय अवस्था
वस्त्रहीन राहणे हे मानसिक दृढतेचे लक्षण आहे. थंडी असो वा कडक ऊन, प्रत्येक परिस्थितीत स्वतःला स्थिर ठेवणे आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणे हा यामागचा उद्देश असतो. अनुकूल किंवा प्रतिकूल परिस्थितीतही विचलित न होता समभाव राखण्यासाठी ही साधना केली जाते.
५. अहिंसेचे सूक्ष्म पालन
जैन धर्मात अहिंसेला सर्वोच्च स्थान आहे. वस्त्र तयार करताना, ते धुताना किंवा ते बदलताना अनेक सूक्ष्म जीवांची (उदा. कापसातील जीव किंवा पाण्यातील जीव) हिंसा होऊ शकते. कोणत्याही जीवाला आपल्यामुळे त्रास होऊ नये, या अहिंसा धर्माच्या सर्वोच्च पालनासाठी मुनी वस्त्राचा त्याग करतात.
मुनी ज्याप्रमाणे जन्माला आले, त्याच नैसर्गिक अवस्थेत राहणे हे शुद्धतेचे प्रतीक मानले जाते. मनात कोणताही कपट किंवा लपवण्यासारखी गोष्ट नसल्याचा हा एक बाह्य पुरावा आहे. याला 'यथाजात' रूप म्हटले जाते, जे बालकाप्रमाणे निष्पाप आणि विकाररहित मनाचे दर्शन घडवते. हे नियम फक्त दिगंबर पुरुष मुनीसाठी आहेत. दिगंबर साध्वी (महिला) काही प्रमाणात वस्त्र वापरतात (पूर्ण नग्न नसतात). श्वेतांबर संप्रदायात मुनी पांढरे वस्त्र घालतात. दोन्ही संप्रदाय जैन धर्माचे महत्त्वाचे भाग आहेत. ही परंपरा हजारो वर्षांपासून चालत आली असून, त्यामागे पूर्ण त्याग, अहिंसा आणि मोक्ष हे मुख्य ध्येय आहे.
अस्वीकारण: लेखातील माहिती धार्मिक ग्रंथ, प्रचलित समजुती आणि ऐतिहासिक संदर्भांवर आधारित आहे. तथापि, वाचक किंवा अभ्यासकांनी अधिक सखोल आणि अधिकृत माहितीसाठी संबंधित धर्माच्या प्रमाणित ग्रंथांचा किंवा जाणकार अभ्यासकांचा सल्ला घ्यावा. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही.
