निसर्गाशी जवळीक: पर्यावरण संवर्धनाचे पहिले पाऊल

BY: वेबदुनिया न्यूज टीम

Publish: Thu, 4 Jun 2026 (19:03 IST) Updated: Thu, 4 Jun 2026 (19:08 IST)

जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त गुरुदेव श्री श्री रविशंकर यांचा संदेश प्रकाशनासाठी सादर करत आहोत.  

पर्यावरणाविषयीची संवेदनशीलता आणि संवर्धनाची भावना केवळ शिक्षणातूनच विकसित होऊ शकते. असे शिक्षण केवळ माहितीपुरते मर्यादित न राहता, जीवनाकडे पाहण्याचा एक व्यापक दृष्टिकोनही जागृत करते. ते निसर्गाबद्दल आदर आणि सन्मान पुन्हा स्थापित करते. पर्यावरणाशी असलेले आपले नाते हा मानवी अनुभवाचा पहिला टप्पा आहे. जेव्हा आपले सभोवतालचे वातावरण स्वच्छ, संतुलित आणि सकारात्मक असते, तेव्हा त्याचा आपल्या अस्तित्वाच्या इतर सर्व पैलूंवर सकारात्मक परिणाम होतो.

इतिहास या गोष्टीचा साक्षीदार आहे की, मानवी मन आणि निसर्ग यांच्यात एक सखोल आणि घनिष्ठ नाते निर्माण करण्याचा प्रयत्न नेहमीच केला गेला आहे. जेव्हा आपण निसर्गापासून आणि आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वापासून दूर जाऊ लागतो, तेव्हाच प्रदूषण आणि पर्यावरणाचा विनाश होण्याची प्रवृत्ती निर्माण होते.

भारतीय परंपरेत निसर्गाला नेहमीच पूजनीय मानले गेले आहे. पर्वत, नद्या, झाडे, सूर्य, चंद्र आणि पंचमहाभूते या सर्वांना पूजनीय मानले गेले आहे. खरं तर, निसर्गाबद्दलचा हा गाढ आदर जगभरातील अनेक प्राचीन संस्कृतींमध्ये अस्तित्वात होता. आज, मानवी मनाला तणाव आणि लोभापासून मुक्त करून, त्याच आदरभाव आणि संवेदनशीलतेशी पुन्हा जोडण्याची गरज आहे.

आमच्या संशोधन केंद्रात केलेल्या एका अभ्यासात असे आढळून आले आहे की, ध्यान आणि आध्यात्मिक साधना या प्रक्रिया पर्यावरणविषयक कामांमध्ये सामुदायिक सहभागाला आणि वर्तणुकीतील बदलाला प्रोत्साहन देतात. याला 'सामूहिक परिणाम' म्हणतात, म्हणजेच समाजातील लोकांच्या पर्यावरणाप्रती असलेल्या वृत्ती आणि वर्तनामध्ये दिसणारा सकारात्मक बदल.

पंचमहाभूते एकमेकांशी खोलवर जोडलेली आहेत. यापैकी कोणत्याही एका तत्त्वाच्या प्रदूषणाचा परिणाम इतर चार तत्त्वांवर होतो. त्यांना वेगळे पाहता येत नाही. प्लास्टिक जाळल्याने केवळ पृथ्वीच नाही, तर हवाही प्रदूषित होते. जर ते पाण्यात टाकले, तर ते पाणीही तितक्याच प्रमाणात प्रदूषित करते.

झाडांना पृथ्वीची फुफ्फुसे म्हटले जाते आणि ही उपमा पूर्णपणे समर्पक आहे. म्हणूनच, आपण अधिक झाडे लावली पाहिजेत. आपले प्राचीन धर्मग्रंथ सांगतात की, जो कोणी एक झाड तोडतो, त्याने पाच नवीन झाडे लावावीत. निसर्ग स्वतःच आपल्याला शाश्वत आणि संतुलित सहजीवनाचा धडा शिकवतो. जर आपण एखाद्या जंगलाला भेट दिली, तर आपल्याला दिसेल की तिथे असंख्य प्राणी राहतात, पण ते माणसांप्रमाणे आपल्या सभोवतालचे वातावरण प्रदूषित करत नाहीत.

निसर्गात, पंचमहाभूते भिन्न आणि कधीकधी परस्परविरोधी असल्याचे दिसून येते. प्राणीसृष्टीतही अनेक प्रजाती एकमेकांच्या प्रतिस्पर्धी आहेत, तरीही निसर्गात संतुलन राखले जाते. गांडूळ हे याचे एक सुंदर उदाहरण आहे, जे कचऱ्यावर पुनर्प्रक्रिया करून त्याचे जीवन-आधारक सुपीकतेत रूपांतर करतात.

जेव्हा आपल्याला याची जाणीव होते की आपले जीवन पर्यावरणाशी खोलवर जोडलेले आहे, तेव्हा त्याबद्दलची संवेदनशीलता आपोआप विकसित होते. तापमानातील काही अंशांचा बदलही माणसाला अस्वस्थ करू शकतो. त्याचप्रमाणे, पावसाच्या प्रमाणात काही आठवड्यांचा किंवा महिन्यांचा बदलही कृषी प्रणालीवर गंभीर परिणाम करू शकतो.

पर्यावरणीय संवेदनशीलता तेव्हाच विकसित होते, जेव्हा आपल्याला आपल्या अस्तित्वाच्या विशालतेची जाणीव होते आणि ही जाणीव केवळ अध्यात्मातूनच येते.

म्हणून, आपण आपल्या आध्यात्मिक मुळांकडे परत जायला हवे आणि ही जाणीव पुन्हा स्थापित करायला हवी. आपण मानवी मनाच्या त्या मूळ स्रोताकडे लक्ष दिले पाहिजे, जिथून असंवेदनशीलता आणि दुर्लक्ष, तसेच करुणा आणि संवर्धन या दोन्हींचा उगम होतो. जेव्हा आपल्या आत करुणा आणि स्नेहाचा दिवा प्रज्वलित होतो, तेव्हा ते पर्यावरणाप्रती असलेल्या आपल्या वर्तनातून प्रतिबिंबित होते. निसर्गाप्रती पवित्रतेची भावना आपोआप विकसित होते.

आपण या पृथ्वीशी जिव्हाळ्याचे नाते प्रस्थापित केले पाहिजे. आपण झाडे, नद्या आणि संपूर्ण मानवी समाजाला आपलेच मानले पाहिजे. आपण निसर्गात आणि प्रत्येक सजीवामध्ये देव पाहिला पाहिजे. या दृष्टीतून संवेदनशीलता निर्माण होते आणि एक संवेदनशील व्यक्ती निसर्गाबद्दल उदासीन राहू शकत नाही.

अनेक आदिवासी आणि मूळनिवासी समुदायांमध्ये आपण ही भावना स्पष्टपणे पाहिली आहे: ते आपल्या सभोवतालच्या परिसराचा आणि निसर्गाचा आदराने सन्मान करतात आणि त्याचे रक्षण करणे हे आपले कर्तव्य मानतात. हीच ती जाणीव आहे, जिला आज पुनरुज्जीवित करण्याची गरज आहे.