सांस्कृतिक भारत : नागालँड

नागालँड मध्ये काही मोजक्याच भाषा प्रमुख मानल्या जात असल्या तरी राज्यात अनेक आदिवासी भाषा वा घटकबोली बोलल्या जातात. त्यापैकी काही खाली दिल्या आहेत : 

भाषा – कोण बोलतं ते पुढीलप्रमाणे - 

अंगामी - नागा (अंगामी); अओ - नागा-अओ; चाकेसंग - नागा-चाकेसंग; चाँग - नागा-चाँग; काबुई - नागा-काबुई; कचारी - कचारी; कर्बी - कर्बी; खियाम्गन - नागा- खियाम्गन; कोन्याक - नागा-कोन्याक; कुकी - कुकी; लोथा - नागा-लोथा; फोम - नागा-फोम; पोचूरी - नागा-पोचूरी; रेंग्मा - नागा-रेंग्मा; सांगताम - नागा-सांगताम; सेमा - नागा-सेमा; यीमचुंगरे - नागा-यीमचुंगरे; झेलियांग - नागा-झेलियांग.

या व्यतिरिक्‍त नागालँडमध्ये गारो, कचारी, कुकी, मिकीर, नागा असे काही आदिवासी जमाती वास्तव्य करतात. राज्यात सोळा प्रकारचे आदिवासी असून अवो, अंगामी, च्यांग, कोनयाक, लोथा, सुमी, चाखेसंग, खैमानीयुयांग, दिमासा, फोम, रेंगमा, संगताम, यीमचूंगर, झेमे-लियांगमाइ, पोचूरयास असे त्यांचे काही उपवर्ग आहेत. त्यांच्या स्वत:च्या काही घटकबोली असून स्वत:चे विशेष कपडे आहेत. नागालँड मधील बहुतांश लोक ख्रिश्चन धर्मीय आहेत.

शेती हा या लोकांचा प्रमुख व्यवसाय असून राज्यात मोठ्या प्रमाणात तांदळाचे उत्पादन होत असते. राज्यात उद्योगाने शिरकाव केला असून कागद बनविण्याचे कारखाने सुरू झाले आहेत. एंब्रॉयडरी, लाकडाच्या अनेक वस्तू, बांबूपासून तयार केलेले बास्केट आदींमध्ये नागालँड प्रगती करीत आहे.

पारंपरिक वेशभूषा परिधान करणे, कपड्यांना रंग देणे, बांबूपासून अनेक वस्तू तयार करणे, चटया तयार करणे, ऊसांपासून विविध वस्तू तयार करणे, धातू पासून वस्तू तयार करणे अशा विविध हस्तकला नागालँड मध्ये तयार होत असतात.

सेक्रेंसी, मोआत्सु, तुलुनी व तोखु इमॉग हे काही महत्त्वाचे सण नागालँडमध्ये साजरे केले जातात. सगळ्या जाती- जमाती रंगीबेरंगी कपडे परिधान करून मोसमी सण संगीतासोबत साजरे करतात. 

आलूयाट्टू (कोन्याक आदिवासी नृत्य), अगुरशिकुकुला (युद्ध नृत्य), फुलपाखरू नृत्य (झेलियांग ‍आदिवासी नृत्य), चांगाई नृत्य (चाँग आदिवासी नृत्य), खांबा लीम (हे नृत्य महिला आणि पुरूष अशा दोन गटात होते. हे दोन गट दोन रांगात उभे राहून करतात याला अखू असे म्हणतात.), कुकी नृत्य (हे नृत्य बांबूच्या काठ्या घेऊन केले जाते.), लेशालापटू (हे नृत्य फक्‍त महिला करतात), मयूर नृत्य हे प्राणी नृत्य आहे. मोडसे (हे नृत्य ओ आदिवासी करतात. मोनयोशो, सदाल केकाई, सिछा, शंकाई, रेंग्मा हे इतर नृत्यही नागालँड मध्ये प्रचलित आहेत.

कोहीमातले प्राणीसंग्रहालय आणि वस्तुसंग्रहालय, दिमापूर हे औद्यागिक केंद्र, इंटकीतले वन्य प्राणी अभयारण्य, मोकोकचाँग, ओखा, मेदजीफेमा, चूमुकेदिमा ही पर्यटन स्थळे राज्यात लोकप्रिय आहेत.

दोयांग, दीखू, धनसीरी, तिझू, त्सुरोंग, नानुंग, त्सुरांग अथवा दीसाइ, त्सुमोक, मेनूंग, डझू, लांगलोंग, झुनकी, लिकीमरो, लानये, दझुझा आणि मंगलू आदी नद्या नागालँड मधून वाहतात तर नागा रांगा आणि दोईंग हे पर्वत आहेत. दिमापूर येथे विमानतळ आहे.

 - डॉ. सुधीर राजाराम देवरे