Daily Horoscope
✕

जैन धर्माचे मांगी तुंगी शिखरांचे धार्मिक महत्व

Updated: गुरूवार, 10 एप्रिल 2025 (08:13 IST)
 
मांगी-तुंगी हे देखील गिर्यारोहणासाठी एक आदर्श ठिकाण आहे.
ऋषभदेव भगवान यांची १०८ फूट जैन मूर्ती
 
भगवान ऋषभनाथ हे जैन धर्मातील पहिले तीर्थंकर मानले जातात . फेब्रुवारी २०१६ मध्ये, १०८ फूट उंची असलेल्या जगातील सर्वात उंच जैन पुतळ्याचे उद्घाटन करण्यात आले. अहिंसेचा पुतळा असे नाव असलेली ही मूर्ती वास्तुकलेचा एक कलात्मक नमुना आहे आणि ती जगभरातील जैनांसाठी तीर्थयात्री बनली आहे.
 
या प्रकल्पाची पायाभरणी १९९६ मध्ये जैन भिक्षुणी ज्ञानमती माताजी यांच्या प्रेरणेने झाली.
 
जैन लेणी
आदिनाथ आणि शांतीनाथ लेणी या दोन मुख्य लेण्यांमध्ये, आदिनाथ गुहेत १३४३ चा शिलालेख आहे. सीतलनाथ, महावीर, आदिनाथ, शांतीनाथ, पार्श्वनाथ आणि रत्नत्रय यांसारख्या देवता आणि ऋषींच्या नावावर इतर अनेक लेणी आहेत. ज्यांची तेथे सुटका झाली. डोंगराच्या पायथ्याशी तीन मंदिरे आहेत ज्यात ७५ हून अधिक मूर्ती आहेत. भगवान मुनिसुव्रत नाथांचा एक कोलोसस पद्मासन मुद्रेत येथे आहे.
 
मांगी टेकडीवर दहा गुहा आहेत. महावीर गुहेत तीर्थंकर महावीरची पांढऱ्या ग्रॅनाइटची पद्मासन मुर्ती आहे. गुहा क्रमांक ६ मध्ये परस्वनाथाची मुख्य मूर्ती आहे, त्याच्या शेजारी आदिनाथांच्या प्रतिमा आहेत. भगवान बाहुबली यांचा ३१ फूट उंच पुतळा नुकताच उभारण्यात आला आहे.
 
मांगी शिखरावर असलेली जैन मंदिरे
महावीर दिगंबर जैन गुंफा मंदिर: मांगी टेकडीवरील मुख्य मंदिर भगवान महावीर यांना समर्पित आहे. मूलनायक ही पद्मासन मुद्रेतील महावीरांची ३.३ फूट मूर्ती आहे. डाव्या बाजूला आणखी चार मूर्ती आहेत. भिंतीवर तीर्थंकरांच्या चार मूर्ती कोरलेल्या आहेत.
 
गुहा क्रमांक ६: या मंदिराची मुख्य मूर्ती ही पद्मासन मुद्रेतील भगवान आदिनाथांची ४.६ फूट उंच मूर्ती आहे. गुहेच्या भिंतीवर पद्मासन आसनात वीस मूर्ती आहेत. या मंदिराच्या मध्यभागी भगवान पार्श्वनाथ आहेत. दोन तीर्थंकरांची बसलेल्या पद्मासनातील आणि दोन कयोतसर्ग मुद्रेतील शिल्पेही आहेत.
 
गुहा क्रमांक ७: चार मूर्ती चार दिशांना आहेत आणि चार भिंतीच्या बाजूला आहेत.
 
गुहा क्रमांक ८: वीस मूर्ती आणि सात जैन संतांची शिल्पे आहेत.
 
गुहा क्रमांक ९: ४७ मूर्ती तिन्ही बाजूला असून या गुहेच्या मध्यभागी भगवान पार्श्वनाथांची २.१ फूट उंचीची मूर्ती आहे. गुहेच्या भिंतीवर १३ जैन संतही दिसतात. टेकडीच्या भिंतीवर २४ तीर्थंकरांचे शिल्प आणि या टेकडीतून मोक्ष मिळवणाऱ्या जैन संतांच्या पायाच्या प्रतिमा आहेत.
तुंगी गिरी टेकडी
मांगी टेकडीवर चार जुनी मंदिरे आहेत.
 
भगवान चंद्रप्रभा गुहा: मुख्य मूर्ती पद्मासन मुद्रेतील भगवान चंद्रप्रभ आहेत ज्यांची उंची ३.३ फूट आहे. आणखी १५ मूर्ती असून त्यापैकी सात मूर्तींची उंची २.१ फूट आणि ८ मूर्तींची उंची १.३ फूट आहे. सर्व मंदिरे सातव्या-आठव्या शतकातील आहेत.
 
टेकडीच्या पायथ्याशी चार मंदिरे आहेत.
भगवान पार्श्वनाथ जैन मंदिर: या मंदिराची मुख्य मूर्ती १८५८ मध्ये स्थापित केलेली पद्मासन मुद्रेतील ३.८ फूट उंचीची भगवान पार्श्वनाथ मूर्ती आहे.
 
भगवान आदिनाथ मंदिर: या मंदिरातील मुख्य मूर्ती भगवान आदिनाथांची पद्मासन मुद्रामधील २.५ फूट मूर्ती आहे. मूर्तीच्या डाव्या बाजूला भगवान विमलनाथांची २.१ फूट उंच मूर्ती आहे आणि उजव्या बाजूला पद्मसन मुद्रेतील चंद्रप्रभूंची मूर्ती आहे.
 
भगवान पार्श्वनाथ मंदिर: मुख्य मूर्ती ही १८१३ मध्ये स्थापित केलेली पद्मासन मुद्रेतील भगवान पार्श्वनाथांची ३.६ फूट उंचीची मूर्ती आहे.
 
सहत्रकूट कमळाचे मंदिर आणि बाग: या मंदिरात १००८ मूर्ती आहेत.
 
मांगी तुंगी शिखरावर कसे पोहोचायचे
 
ट्रेनने जवळचे रेल्वे स्टेशन मनमाड आहे. स्टेशनवरून तुम्हाला टॅक्सी किंवा बस सहज मिळू शकतात.
 
रस्त्याने जायचे असेल तर मुंबई ते मांगी मार्गे शिर्डी, नाशिक हे अंतर ४५१ किमी आहे.
 
निष्कर्ष
या ठिकाणाच्या धार्मिक महत्त्वाव्यतिरिक्त, मांगी तुंगीला समृद्ध वारसा आहे. मांगी आणि तुंगी ही खरे तर एकमेकांच्या अगदी जवळ असलेल्या दोन शिखरांची नावे आहेत. मांगी शिखर ४३४३ फूट उंच आहे तर तुंगीची समुद्रसपाटीपासून ४३६६ फूट उंची आहे.
 
डोंगरावरील खडकात कोरलेल्या देवता आणि ऋषींच्या मूर्ती असलेल्या शेकडो गुहा हे या ठिकाणाचे मुख्य आकर्षण आहे. मांगी शिखराजवळ सीता, महावीर, आदिनाथ, शांतीनाथ, पार्श्वनाथ आणि रत्नत्रय यांसारख्या देवता आणि ऋषींच्या नावावर अनेक लेणी आहेत. कृष्ण कुंडा तुंगी शिखराच्या जवळ आहे जिथे भगवान श्रीकृष्णावर अंत्यसंस्कार केले गेले असे मानले जाते. इतर गुहांमध्ये राम आणि त्याच्या प्रिय आणि जवळच्या लोकांच्या मूर्ती आहेत.
 
३०-४० वर्षांपूर्वी मांगीतुंगीला जाण्यासाठी मातीचा रस्ता नव्हता. इथे जाण्यासाठी बैलगाडीशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नव्हते. अशा कठीण काळात मांगीतुंगीच्या या विश्वस्त मंडळाने आपल्या समजूतदारपणाने आणि दूरदृष्टीचा परिचय देत येथे येण्यासाठी सटाणा पर्यंतचा स्वतःचा रस्ता तयार केला. येथे दूरध्वनी यंत्रणा उभारण्यासाठी ताहेराबाद येथे खास नवीन टेलिफोन एक्सचेंज सुरू करण्यात आले.
 
विश्वस्त मंडळ
मांगीतुंगी हे बससेवेने सतना, मालेगाव, नामपूर, मनमाड, नाशिक, औरंगाबाद आणि धुलियाला जोडलेले आहे. तत्कालीन विश्वस्त डॉ. देवेंद्र धर्मदास लाड, श्री. हुकुमचंदजी गंगवाल, श्री. माणिकचंद पहाडे, आणि व्यवस्थापक श्री. सूरजमलजी जैन यांनी ही व्यवस्था प्रत्यक्षात आणण्यासाठी विशेष योगदान दिले आहे. ३०-४० वर्षांपूर्वी सटाणा, ताहेराबाद, मालेगाव येथून मांगीतुंगी येथे लोक पिण्याचे पाणी घेऊन जात असत. अशा कठीण काळात तत्कालीन विश्वस्त मंडळाने येथील प्रवाशांची सेवा केली आहे.
 
११९० मध्ये या सिद्धक्षेत्र पी महासभेचे आयोजन करण्यात आले होते. त्यावेळी मांगीतुंगीच्या डोंगरावर १२० फूट उंचीचा पुतळा बनवण्याची संकल्पना होती. पू. आचार्य १०८ श्री श्रेयनसागरजी महाराजजी यांनी केले. ज्याचे भूमिपूजन महासभेच्या परवानगीने संपन्न झाले. ज्यामध्ये श्री निर्मल कुमारजी सेठी आणि श्री पी.यु. जैन आदी मान्यवर उपस्थित होते. काही काळानंतर म्हणजे १९९२ मध्ये आचार्य श्रींची समाधी झाली. त्यामुळे हा प्रकल्प प्रत्यक्षात येऊ शकला नाही.
 
यानंतर १९९६  मध्ये पी. पू.गणिनी आर्यिका श्रेयांस्मती माताजींच्या विनंतीने. पु. १०५ गणिनी आर्यिका रत्न ज्ञानमती माताजींना मांगीतुंगी येथे निमंत्रित करण्यात आले आणि त्यांच्या शुभ आशीर्वादाने मांगीतुंगी येथे १००८  मुनी सुव्रतनाथजींच्या नवीन मंदिराचा पंचकल्याणक व प्राणप्रतिष्ठा सोहळा संपन्न झाला. या सोहळ्याला मुख्यमंत्री मनोहर जोशी, चांदवडचे आमदार जयचंदजी कासलीवाल यांच्यासह लाखो जैन बांधव आणि सरकारचे सर्व अधिकारी आणि अनेक मंत्री उपस्थित होते.
या पंचकल्याणकादरम्यान आचार्य श्रेयणसागरजी महाराजजींनी १२० फूट मूर्ती उभारण्याची कल्पना मांडली होती, बऱ्याच चर्चेनंतर भगवान वृषभदेवांची १०८ फूट उंचीची मूर्ती बांधण्याचा निर्णय घेण्यात आला. या ठरावाला ठोस स्वरूप देण्याचा निर्धार केला. पू. १०५ गणिनी आर्यिका रत्न ज्ञानमती माताजींनी केले. त्यावेळी पी. पु.गणिनी आर्यिका श्रेयंसमती माताजी, मांगीतुंगी संस्थेचे तत्कालीन विश्वस्त श्री.हुकुमचंदजी गंगवाल (धुलिया), सरचिटणीस श्री.गणेशलालजी जैन (मांगीतुंगी), डॉ.देवेंद्र धर्मदास लाड (मालेगाव), श्री.माणिकचंदजी पहाडे (मालेगाव), श्री. अनिलभाई जैन (परोडा), श्री. हुकुमचंदजी पहाडे (मालेगाव), श्री पन्नालालजी पापडीवाल (औरंगाबाद), श्री अरुणभाई जैन (कुसुंबा), श्री जे. च्या. जैन (मुंबई), श्री. रतनचंदजी शहा (धुलिया), श्री. शरद संघवी (चोप्रा), श्री. प्रमोदभाई अजमेर, श्री. मोहन गांधी (धरणगाव), श्री. सुनील थोलिया (धुलिया) व दिगंबर जैन समाजातील इतर सन्माननीय सदस्य उपस्थित होते. उपस्थित. आणि अशा प्रकारे दिगंबर जैन पंथाचे पहिले तीर्थंकर भगवान वृषभदेव यांची जगातील सर्वात मोठी १०८ फूट उंच मूर्ती उभारण्याचे अद्भुत कार्य सुरू झाले. १९९६ ते २०१६ पर्यंत सातत्याने हे काम रात्रंदिवस केले, ना दिवस पाहिला ना रात्र. दिगंबर जैन समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला ही मूर्ती साकार व्हायला हवी होती. हे महान ऐतिहासिक कार्य पूर्ण करण्याचे प्रेरणास्थान पी. पु. १०५ गणिनी आर्यिका रत्न ज्ञानमती माताजी | आणि स्वामी रवींद्र कीर्तीजी हे त्यांचे संयोजन होते. आशीर्वाद होते पू.चंदनमती माताजीचे | मांगीतुंगीच्या विश्वस्त मंडळाने सहकार्य केले. मांगीतुंगीच्या डोंगरावर समुद्रसपाटीपासून चार हजार फूट उंचीवर तब्बल २० वर्षे अखंड रात्रंदिवस काम केल्यानंतर आज या महान संकल्पाची पूर्तता होताना दिसत आहे. आणि स्वतःला या ऐतिहासिक घटनेचे साक्षीदार समजतात. या संपूर्ण घटनेचे साक्षीदार असताना मांगीतुंगी ट्रस्ट आणि संपूर्ण कार्यकारी मंडळ समस्त जैन समाजाच्या स्वागतासाठी सदैव उत्सुक असेल.
सर्व फोटो मांगी तुंगी Shri Mangi-Tungi Tirth Kshetra trust

Edited by : Ratnadeep Ranshoor

सर्व पहा

टिकू तलसानिया आणि पूजा जोशी यांच्या 'देवी विज्ञानम' या चित्रपटाचा ट्रेलर प्रदर्शित

फार्स फिल्म्स तर्फे शाहरुख खानचा 'किंग' २४ डिसेंबर २०२६ रोजी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रदर्शित होणार

रामायणाचे दोन नव्हे, तर तीन भाग असणार का? रणबीर कपूरने एक मोठा संकेत दिला

कोणत्याही आंदोलनात मी यापुढे सहभागी होणार नाही; 'भारत सोडा नोटीस' संदर्भात इम्रान खानने उच्च न्यायालयात माफी मागितली

ऋषभ शेट्टी शिवाजी महाराजांची भूमिका साकारणार, भूषण कुमार यांनी 'द प्राईड ऑफ भारत' या मेगा प्रोजेक्टची घोषणा केली

सर्व पहा

दिवाळीपूर्वी 'रामायण'ने विक्रम मोडले, पहिल्याच दिवशी १५५ कोटी रुपयांची कमाई केली

दिवाळीत गोव्याला जायचे आहे? बीच, खाद्यसंस्कृती आणि फिरण्याच्या ठिकाणांचा प्लॅन

अमिताभ बच्चन यांच्या 'जलसा' बंगल्याला बॉम्बने उडवण्याची पुन्हा धमकी, मुंबईतील इतर महत्त्वाच्या ठिकाणांचाही उल्लेख

आफ्टर डार्क'चा पहिला ट्रॅक जो भी होना है हो जाएगा' हे नवीन गाणे प्रदर्शित

मनीष मल्होत्राच्या दिवाळी पार्टीत माधुरी दीक्षितचा मुलगा गर्लफ्रेंडसोबत! दोघांमधील केमिस्ट्री चर्चेचा विषय

पुढील लेख
Show comments