समर्थ रामदास स्वामींना काही विशिष्ट पदार्थ प्रिय होते किंवा त्यांच्या नावाने आजही आवर्जून बनवले जातात.
कुळथाची पिठी (पिठलं)
समर्थांना कुळथाचे (हुलग्याचे) पदार्थ अत्यंत आवडत असत. आजही सज्जनगडावर कुळथाची पिठी आणि भात हा प्रसाद म्हणून आवर्जून दिला जातो. हे आरोग्यासाठी पौष्टिक आणि पचायला हलके असते.
साहित्य-
१ कप कुळथाचे पीठ, ४-५ लसूण पाकळ्या, २ हिरव्या मिरच्या, कढीपत्ता, मोहरी, जिरे, हिंग, हळद, चवीनुसार मीठ, बारीक चिरलेली कोथिंबीर आणि फोडणीसाठी तेल.
कृती-
सर्वात आधी एका बाऊलमध्ये कुळथाचे पीठ घेऊन त्यात पाणी घालून गुठळ्या होणार नाहीत असे पातळ द्रावण तयार करून घ्या. कढईत तेल गरम करून त्यात मोहरी, जिरे, हिंग, कढीपत्ता आणि ठेचलेला लसूण घालून फोडणी करा. लसूण लालसर झाला की त्यात हळद आणि हिरव्या मिरच्या टाका. आता तयार केलेले कुळथाचे मिश्रण कढईत ओता. चवीनुसार मीठ घाला. मंद आचेवर सतत हलवत राहा जोपर्यंत पिठीला छान उकळी येत नाही आणि ती घट्ट होत नाही.वरून कोथिंबीर घाला. ही गरम पिठी भातासोबत किंवा भाकरीसोबत नैवेद्यासाठी वाढा.
मऊ लुसलुशीत पुरणपोळी
दास नवमीच्या मोठ्या उत्सवात पुरणपोळीचा महानैवेद्य दाखवला जातो.
साहित्य-
१ कप चणा डाळ, १ कप गूळ (बारीक चिरलेला), वेलची पूड, १ कप मैदा/कणीक, चिमूटभर मीठ, तेल आणि तूप.
कृती-
सर्वात आधी चणा डाळ कुकरमध्ये मऊ शिजवून घ्या. पाणी उपसून (कटाच्या आमटीसाठी वापरू शकता) डाळ कोरडी करा. डाळीत गूळ घालून मिश्रण आचेवर परता. मिश्रण घट्ट झाले की त्यात वेलची पूड घाला. हे गरम असतानाच पुरणयंत्रातून किंवा चाळणीतून बारीक वाटून घ्या (पुरण तयार). कणीक किंवा मैदा तेल आणि पाणी लावून खूप मऊ मळून घ्या. कणकेच्या गोळ्यात पुरणाचा गोळा भरून हलक्या हाताने पोळी लाटा. तव्यावर साजूक तूप लावून दोन्ही बाजूंनी खरपूस भाजून घ्या.
भिक्षापात्रातील 'मिश्र अन्न'
समर्थांनी आयुष्यभर भिक्षा मागून उदरनिर्वाह केला. भिक्षेत जे काही अन्न मिळे (जसे की ज्वारी, बाजरी, तांदूळ), ते सर्व एकत्र करून त्याचे ग्रहण करणे ही त्यांची वृत्ती होती. यालाच 'भिक्षा' किंवा 'प्रसाद' मानले जाते.
सात्त्विक आहार
समर्थांच्या मते 'अन्न हे पूर्णब्रह्म' होते. त्यांना तेलकट, तिखट किंवा तामसी पदार्थांऐवजी दूध, दही, तूप आणि सात्त्विक वरण-भात असे पदार्थ आवडत असत.
शेंगादाण्याची चटणी आणि भाकरी
ग्रामीण भागातील मुख्य आहार असलेल्या ज्वारी-बाजरीच्या भाकरीचा उल्लेख त्यांच्या संदर्भात येतो. ही भक्ती आणि साधेपणाचे प्रतीक मानली जाते.
नैवेद्याची मांडणी (ताट कसे असावे?)
दास नवमीच्या दिवशी नैवेद्याचे ताट तयार करताना खालील गोष्टी क्रमाने मांडा
मध्यभागी: गरम भात, त्यावर वरण आणि साजूक तुपाची धार.
उजव्या बाजूला: कुळथाची पिठी (पिठलं), एखादी पालेभाजी.
डाव्या बाजूला: लिंबू, मीठ आणि चटणी.
मुख्य पक्वान्न: पुरणपोळी आणि सोबत कटाची आमटी.
खास टीप-
नैवेद्य दाखवण्यापूर्वी समर्थांनी रचलेला 'भोजन श्लोक' नक्की म्हणा.
"वदनी कवळ घेता नाम घ्या श्रीहरीचे | सहज हवन होते नाम घेता फुकाचे || जीवन करी जिवित्वा अन्न हे पूर्णब्रह्म | उदरभरण नोहे जाणिजे यज्ञकर्म ||"
अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
Edited By- Dhanashri Naik
