स्वाइन फ्लू म्हणजे काय? किती धोकादायक? लक्षणे, निदान, उपचार आणि प्रतिबंध

* थेट संपर्क – संक्रमित व्यक्तीशी हस्तांदोलन करणे किंवा त्यांना स्पर्श करणे आणि त्यानंतर स्वतःच्या चेहऱ्याला—विशेषतः तोंड, नाक किंवा डोळ्यांना—स्पर्श केल्याने संसर्ग होऊ शकतो.

*दूषित पृष्ठभाग– हा विषाणू दरवाजाचे हँडल्स, मोबाईल फोन आणि टेबल्स यांसारख्या पृष्ठभागांवर काही काळासाठी जिवंत राहू शकतो. अशा पृष्ठभागांना स्पर्श करणे आणि त्यानंतर चेहऱ्याला स्पर्श करणे यामुळे संसर्गाचा धोका वाढतो. शाळा, कार्यालये आणि सार्वजनिक वाहतूक यांसारख्या गर्दीच्या ठिकाणी स्वाइन फ्लू वेगाने पसरतो.

स्वाइन फ्लूची लक्षणे काय आहेत?

स्वाइन फ्लूची लक्षणे सामान्य हंगामी फ्लू सारखीच असतात, तरीही ती कधीकधी अधिक तीव्र असू शकतात. सर्वात सामान्य लक्षणांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:

*   ताप आणि थंडी वाजणे

*   खोकला आणि घसा खवखवणे

*   शरीर दुखणे आणि थकवा जाणवणे

*   डोकेदुखी

*   नाक वाहणे किंवा नाक बंद होणे

काही प्रकरणांमध्ये, लोकांना खालील त्रासही होऊ शकतात:

*   मळमळ किंवा उलट्या होणे

*   जुलाब (अतिसार)

तात्काळ वैद्यकीय मदतीची आवश्यकता असलेली गंभीर लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:

*   श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा श्वास कोंडल्यासारखे वाटणे

*   छातीत दुखणे किंवा छातीवर दडपण येणे

*   सतत चक्कर येणे किंवा गोंधळल्यासारखे वाटणे

*   तीव्र किंवा सतत उलट्या होणे

*   त्वचा किंवा ओठ निळसर पडणे

जर अशी कोणतीही गंभीर लक्षणे दिसली, तर त्वरित वैद्यकीय मदत घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. लक्षणांची लवकर ओळख पटल्यास आजारावर प्रभावीपणे उपचार करण्यास मोठी मदत होऊ शकते.

स्वाइन फ्लूचे निदान कसे केले जाते?

स्वाइन फ्लूचे निदान लक्षणे, वैद्यकीय इतिहास आणि विशिष्ट प्रयोगशाळा चाचण्यांच्या आधारे केले जाते. याची लक्षणे हंगामी फ्लूशी मिळतीजुळती असल्याने, निश्चित निदान केल्याने उपचारांची योग्य दिशा ठरवण्यास मदत होते; विशेषतः ज्या व्यक्तींना गुंतागुंत निर्माण होण्याचा धोका जास्त असतो, त्यांच्यासाठी हे महत्त्वाचे ठरते. 

वैद्यकीय तपासणी (Clinical Assessment)

डॉक्टर ताप, खोकला, घसा खवखवणे, शरीर दुखणे, थकवा आणि श्वास घेण्यास त्रास होणे यांसारख्या लक्षणांची तपासणी करतात. तसेच, ते बाधित व्यक्तींच्या संपर्कात आल्याबद्दल किंवा स्वाइन फ्लूचा प्रादुर्भाव असलेल्या भागात प्रवास केल्याबद्दलही विचारणा करू शकतात. शारीरिक तपासणीमुळे श्वसनाचा त्रास, निर्जलीकरण (dehydration) किंवा इतर गुंतागुंतीची चिन्हे तपासण्यास मदत होते.

प्रयोगशाळा चाचण्या (Laboratory Tests)

आवश्यक असल्यास, H1N1 विषाणूची उपस्थिती निश्चित करण्यासाठी डॉक्टर खालील चाचण्यांची शिफारस करू शकतात:

नासोफॅरिन्जियल किंवा घशातील स्वॅब चाचणी (Nasopharyngeal or throat swab test) – कापसाच्या स्वॅबचा वापर करून नाक किंवा घशातून नमुना घेतला जातो आणि तो चाचणीसाठी पाठवला जातो.

रॅपिड इन्फ्लूएंझा डायग्नोस्टिक टेस्ट (RIDT) – याचे निकाल १५-३० मिनिटांत मिळतात, परंतु ही चाचणी नेहमीच H1N1 सह फ्लूच्या विविध प्रकारांमधील (strains) फरक स्पष्ट करू शकत नाही.

रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्शन पॉलिमरेज चेन रिअ‍ॅक्शन (RT-PCR) चाचणी – ही अत्यंत अचूक चाचणी आहे जी विषाणूचा विशिष्ट प्रकार शोधते आणि ओळखते; ही चाचणी सामान्यतः विशेष प्रयोगशाळांमध्ये केली जाते.

व्हायरल कल्चर चाचणी (Viral culture test) – घेतलेल्या नमुन्यातून प्रयोगशाळेत विषाणूची वाढ केली जाते; या पद्धतीस जास्त वेळ लागतो परंतु यामुळे संसर्गाची निश्चिती होते. काही प्रकरणांमध्ये—विशेषतः जेव्हा लक्षणे तीव्र असतात किंवा संबंधित व्यक्तीला गुंतागुंत निर्माण होण्याचा धोका जास्त असतो—तेव्हा न्यूमोनियासारखे इतर संसर्ग किंवा गुंतागुंत तपासण्यासाठी छातीचा क्ष-किरण (X-ray) किंवा रक्त तपासणी यांसारख्या अतिरिक्त चाचण्या केल्या जाऊ शकतात.