खलनायकापासून सुपरस्टारपर्यंतचा प्रवास; विनोद खन्ना यांनी अमिताभ बच्चन यांनाही दिली होती कडवी टक्कर
साठच्या दशकाच्या उत्तरार्धात, सारखी शरीरयष्टी आणि जवळपास एकसारखीच स्वप्ने असलेले दोन तरुण मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्टेशनवर आले. एक पंजाबचा होता, तर दुसरा अलाहाबादचा. दोघांचेही ध्येय एकच होते: बॉलिवूडमध्ये करिअर करणे. त्यांची नावे होती विनोद खन्ना आणि अमिताभ बच्चन.
दोघांचाही हिंदी चित्रपटसृष्टीत मोठा प्रवास होता, दोघांनीही स्टारडम मिळवले, पण त्यांची ध्येये आणि मार्ग वेगळे होते. विनोद खन्ना यांची कहाणी तर त्याहूनही अधिक रंजक होती. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात नायक म्हणून नव्हे, तर खलनायक म्हणून केली आणि नंतर हळूहळू एक मोठा स्टार म्हणून स्वतःला स्थापित केले.
विनोद खन्ना मुंबईतील सिडनहॅम कॉलेजमध्ये शिकत होता. बॉलिवूडमध्ये त्याची कोणतीही ओळख किंवा वशिला नव्हती. मात्र, त्याचे व्यक्तिमत्त्व असे होते की त्याचे कॉलेजमधील वर्गमित्र त्याला चित्रपटांमध्ये येण्यासाठी नेहमीच प्रोत्साहन देत असत. त्यांच्या मते, इतके तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व असल्यामुळे त्याने चित्रपटांमध्ये नक्कीच नशीब आजमावले पाहिजे. ते त्याला एक परिपूर्ण 'हिरो मटेरियल' मानत होते.
मग, जसे नशिबाचा खेळ फिरतो, तशी विनोद खन्ना यांना संधी मिळाली.
त्या वेळी सुनील दत्त आपला धाकटा भाऊ, सोम दत्त याला चित्रपटांमध्ये लाँच करण्याच्या तयारीत होते. विनोद खन्ना यांना 'मन का मीत' (१९६८) या चित्रपटात खलनायकाची भूमिका देऊ करण्यात आली. त्यांनी ती स्वीकारली.
'मन का मीत' हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर अयशस्वी ठरला. सोम दत्त हळूहळू विस्मृतीत गेले, पण विनोद खन्ना यांचा प्रवास सुरूच राहिला. खलनायक म्हणून सुरुवात केल्यामुळे, बराच काळ त्यांच्यावर खलनायकाचाच शिक्का बसला.
राजेश खन्ना यांच्या विरुद्ध "सच्चा जूठा " मधील त्यांच्या अभिनयाची प्रशंसा झाली, ज्यांचे विनोद खन्ना खूप प्रशंसक होते. त्यानंतर राजेश खन्ना यांच्या विरुद्ध "आन मिलो सजना" मध्ये खलनायकाची भूमिका साकारली.
साठ आणि सत्तरचे दशक हे हिंदी चित्रपटसृष्टीत दरोडेखोरांवर आधारित चित्रपटांचा काळ होता. राज खोसला यांच्या 'मेरा गाव मेरा देश' (१९७१) मध्ये विनोद खन्ना यांनी धर्मेंद्र यांच्या विरोधात एका दरोडेखोराची भूमिका साकारली होती. अनेक दृश्यांमध्ये त्यांनी 'गरम धरम'लाही मागे टाकले होते.
विनोद खन्ना यांनी चित्रपटातील अनेक अत्यंत धोकादायक दृश्ये स्वतःच साकारली. दऱ्या आणि जंगलांमधून घोडेस्वारी करण्यापासून ते मारामारीच्या दृश्यांपर्यंत, त्यांनी आपल्या भूमिकेला पूर्ण ताकदीने जिवंत केले.
'मेरा गाव मेरा देश' हा चित्रपट दरोडेखोरांच्या प्रकारात एक अविस्मरणीय यश ठरला. लक्ष्मी छायाच्या गाण्यांनी आणि नृत्यांनीही लक्षणीय प्रभाव पाडला. तिने आपल्या तीन मजेशीर गाण्यांनी प्रेक्षकांची मने जिंकली आणि अनेक बाबतीत चित्रपटाची नायिका आशा पारेख हिलाही मागे टाकले.
"आया-आया अटरिया पे चोर" व्यतिरिक्त, "मार दिया जाए या छोड़ दिया जाए" हे आणखी एक गाणे होते, ज्यातील एक ओळ नंतर एक लोकप्रिय वाक्प्रचार बनली. तिसरे गाणे होते, "हाय शरमाऊं, किस-किस को सुनाऊं, कैसे बताऊं अपनी प्रेम कहानियां
त्या काळात आपली प्रतिमा बदलणे सोपे नव्हते. एकदा का एखाद्या अभिनेत्याला खलनायकाचा शिक्का बसला की, निर्माते त्याला तशाच प्रकारच्या भूमिकांमध्ये पाहू लागत. खलनायकाकडून नायकाकडे होणारा बदल अत्यंत कठीण होता.
गुलजार यांना वाटले की एका प्रतिभावान आणि देखण्या अभिनेत्याला सतत खलनायकाच्या भूमिकेत दाखवल्यामुळे त्याच्या प्रतिभेला मर्यादा येत आहेत. त्यांनी त्यांच्या दिग्दर्शकीय पदार्पणात 'मेरे अपने' (१९७२) आणि त्यानंतर 'अचानक' (१९७३) मध्ये विनोद खन्ना यांना योग्य संधी दिली. येथे विनोद खन्ना एक 'खरा नायक' म्हणून उदयास आले.
त्यानंतर गुलजार यांनी 'मीरा' मध्ये आपली भूमिका पुन्हा साकारली. 'मीरा'ची पटकथा ऐकल्यावर विनोद खन्ना गुलजार यांना म्हणाले, "मीराबाईंची भूमिका साकारायला मला आवडेल."
गुलजार यांनी त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाविषयी असेही म्हटले होते की, मुंबई चित्रपटसृष्टीत त्यांना यापूर्वी इतका साधा, मनमिळाऊ आणि सरळ स्वभावाचा नायक कधीही भेटला नव्हता.
अमिताभ विरुद्ध विनोद
पत्रकारांनी एकेकाळी अमिताभ बच्चन आणि विनोद खन्ना यांना प्रतिस्पर्धी म्हणून चित्रित केले, चित्रपट कलाकारांबद्दल निराधार अफवा आणि घोटाळे पसरवले. त्या दोघांना एकमेकांविरुद्ध उभे करण्यासाठी कोणतीही कसर सोडली नाही.
पण खरा कलाकार कदाचित तोच असतो, जो आपल्या प्रतिस्पर्ध्याच्या प्रांगणात उभे राहूनही आपले अस्तित्व जाणवून देऊ शकतो.
विनोद खन्ना यांनी अमिताभ बच्चन यांच्यासोबत मनमोहन देसाईंच्या ‘अमर अकबर अँथनी’ आणि ‘परवरिश’मध्ये काम करून स्वत:ची वेगळी ओळख निर्माण केली. प्रकाश मेहरा यांच्या ‘हेरा फेरी’, ‘खून पसीना’ आणि ‘मुकद्दर का सिकंदर’ या चित्रपटांमध्येही तो अमिताभ बच्चन यांच्या बरोबर दिसला आणि तोही कमी नव्हता.
विनोद खन्ना यांच्यासाठी शोकांतिका ही होती की, मोठ्या चित्रपट निर्मिती संस्थांनी अमिताभ बच्चन यांना ज्याप्रकारे एकल नायक म्हणून सातत्याने संधी दिली, तशी संधी त्यांना दिली नाही. यामुळेच ते स्टारडमच्या शर्यतीत अमिताभ बच्चन यांच्यापेक्षा थोडे मागे राहिले.
मात्र, विनोद खन्ना यांच्या चाहत्यांचा असा विश्वास होता की, जर त्यांनी आपल्या कारकिर्दीच्या शिखरावर असताना चित्रपटसृष्टी सोडली नसती, तर ते अमिताभ बच्चन यांच्याइतके मोठे स्टार बनू शकले असते.
शबाना: आवडती नायिका
विनोद खन्ना यांच्या आवडत्या नायिकांमध्ये शबाना आझमी यांचा समावेश होता आणि त्यांनी त्यांच्यासोबत अनेक चित्रपटांमध्ये काम केले.
अरुणा राजे यांनी त्यांच्या 'शक' या चित्रपटात शबाना आझमी यांच्या विरुद्ध विनोद खन्ना यांना एकल नायक म्हणून सादर करून एक धाडसी पाऊल उचलले.
फिरोज खान यांचा 'कुर्बानी' हा विनोद खन्ना यांच्या सर्वात मोठ्या हिट चित्रपटांपैकी एक ठरला. राज सिप्पी यांच्या 'इंकार'मधील त्यांच्या अभिनयाचेही कौतुक झाले. या चित्रपटांमधील त्यांच्या अभिनयामुळे चित्रपट समीक्षकांनी त्यांना अमिताभ बच्चन यांचा संभाव्य पर्याय म्हणून पाहण्यास सुरुवात केली.
विनोद खन्ना यशाच्या शिखरावर असतानाच त्यांच्या आईचे निधन झाले. त्यामुळे ते खूप व्यथित झाले.
त्या काळात आचार्य रजनीश यांचा प्रभाव झपाट्याने पसरत होता. १९८० च्या दशकात, विनोद खन्ना यांनी आपल्या चित्रपट कारकिर्दीतून अचानक निवृत्ती घेतली आणि आचार्य रजनीश यांच्या बागेत माळी म्हणून काम करण्यासाठी ते अमेरिकेत स्थायिक झाले.
त्याने पत्नी गीतांजली आणि दोन मुलगे, अक्षय आणि राहुल यांना सोडून दिले. एक यशस्वी चित्रपट अभिनेता अचानक संन्यासी विनोद बनला.
इंसाफ पासून लेकिन पर्यंतचा प्रवास
रजनीश यांच्यावरील भ्रमनिरास झाल्यामुळे विनोद खन्ना १९८७ मध्ये बॉलिवूडमध्ये परतले. चित्रपट निर्माते मुकुल आनंद यांनी त्यांना 'इन्साफ'मधून आणि राज सिप्पी यांना 'सत्यमेव जयते'मधून बॉलिवूडमध्ये आणले.
पण चित्रपटसृष्टीतील दुसरी इनिंग अनेकदा पहिल्यापेक्षा अधिक कठीण असते. विनोद खन्ना यांच्या बाबतीतही असेच घडले. अपयश त्यांची वाट पाहत होते. अमेरिकेतून परतल्यानंतर, नामांकित चित्रपट निर्मात्यांनीही त्यांचे स्वागत केले नाही आणि बॉक्स ऑफिसवरही त्यांना पूर्वीसारखे प्रेम मिळाले नाही.
लता मंगेशकर निर्मित आणि गुलजार दिग्दर्शित 'लेकिन' हा त्यांच्या शेवटच्या उत्कृष्ट चित्रपटांपैकी एक मानला जातो.
यानंतर विनोद खन्ना छोट्या-मोठ्या भूमिकांमध्ये दिसू लागले. पुढे त्यांनी 'दबंग' आणि 'वॉन्टेड' सारख्या चित्रपटांमध्ये सलमान खानसोबतही काम केले.
सिनेमापासून राजकारणापर्यंत
६ ऑक्टोबर १९४६ रोजी जन्मलेल्या विनोद खन्ना यांच्या आयुष्यातील राजकारणातील प्रवेश हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता. त्यांनी पुन्हा लग्न केले आणि त्यांना त्यांच्या दुसऱ्या पत्नीपासून दोन मुले झाली.
त्यांचे दोन मुलगे, अक्षय आणि राहुल खन्ना, हे देखील त्यांच्या वडिलांप्रमाणेच ग्लॅमरच्या दुनियेशी संबंधित राहिले.
विनोद खन्ना यांचे आयुष्यही विलक्षण होते, कारण त्यात एक अभिनेता म्हणून मिळालेले यश, खलनायकापासून नायक बनण्यापर्यंतचा संघर्ष, अमिताभ बच्चन यांच्यासोबत स्टारडमसाठीची स्पर्धा, चित्रपटसृष्टीपासून अचानक दूर जाणे, निवृत्ती, त्यानंतर पुनरागमन आणि अखेरीस त्यांचा राजकारणातील प्रवास यांचा समावेश होता.
कदाचित यामुळेच विनोद खन्ना यांना केवळ एक अभिनेता म्हणून ओळखणे हे त्यांच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाला कमी लेखण्यासारखे ठरेल. ते हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक अत्यंत प्रमुख चेहरा होते, ज्यांनी पडद्यावर विविध प्रकारच्या भूमिका साकारल्या आणि खऱ्या आयुष्यातील आपल्या निर्णयांनी आपली कहाणी सतत नव्याने घडवली.
प्रमुख चित्रपट
आन मिलो सजना, अचानक, अमर अकबर एंथोनी, चांदनी, दयावान, हाथ की सफाई, हेराफेरी, इम्तिहान, कच्चे धागे, खून-पसीना, कुदरत, लेकिन, मेरा गांव मेरा देश, मेरे अपने, मुकद्दर का सिकंदर, परवरिश, कुर्बानी, राजपूत, रिहाई
