चित्रपटांचे बादशाह मनोज कुमार यांना भारत कुमार का म्हणायचे
आपल्या देशभक्तीपर चित्रपटांनी प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध करणारे चित्रपट-अभिनेते म्हणून मनोज कुमार यांची आठवण केली जाते. हरिकिशन गिरी गोस्वामी या नावाने २४ जुलै १९३७ रोजी मनोज कुमार यांचा जन्म झाला.
जेव्हा मनोज कुमार फक्त दहा वर्षांचे होते, तेव्हा त्यांचे संपूर्ण कुटुंब राजस्थानमधील हनुमानगड जिल्ह्यात स्थायिक झाले. लहानपणी मनोज कुमार यांनी दिलीप कुमार यांचा 'शबनम' हा चित्रपट पाहिला. चित्रपटातील दिलीप कुमार यांच्या अभिनयाने ते इतके प्रभावित झाले की त्यांनी चित्रपट अभिनेता होण्याचा निर्णय घेतला.
मनोज कुमार यांनी दिल्लीच्या नामांकित हिंदू कॉलेजमधून आपले पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर, अभिनेते बनण्याचे स्वप्न घेऊन ते मुंबईला आले. मनोज कुमार यांनी १९५७ साली प्रदर्शित झालेल्या 'फॅशन' या चित्रपटातून आपल्या चित्रपट कारकिर्दीला सुरुवात केली, ज्यात त्यांनी एक छोटी भूमिका साकारली होती. १९५७ ते १९६२ या काळात मनोज कुमार यांनी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान निर्माण करण्यासाठी संघर्ष केला.
'फॅशन' चित्रपटानंतर, त्याला जी काही भूमिका मिळत गेली ती त्याने स्वीकारली. याच दरम्यान, त्याने 'कांच की गुडीया', 'रेशम रुमाल', 'सहारा', 'पंचायत', 'सुहाग सिंदूर', 'हनीमून' आणि 'पिया मिलन की आस' यांसारख्या अनेक बी-ग्रेड चित्रपटांमध्ये काम केले, परंतु यापैकी एकही चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर यशस्वी झाला नाही.
निर्माता-दिग्दर्शक विजय भट्ट यांच्या १९६२ सालच्या 'हरियाली और रास्ता' या क्लासिक चित्रपटाने मनोज कुमार यांच्या अभिनय कारकिर्दीला मोठी उंची गाठायला मदत केली. या चित्रपटात मनोज कुमार यांच्यासोबत माला सिन्हा यांनी भूमिका साकारली होती. प्रेक्षकांना मनोज कुमार आणि माला सिन्हा यांची जोडी खूप आवडली. १९६४ मध्ये, मनोज कुमार यांचा आणखी एक सुपरहिट चित्रपट 'वो कौन थी' प्रदर्शित झाला. यात साधना यांनी नायिकेची भूमिका साकारली होती. रहस्य आणि थराराने भरलेल्या या चित्रपटात साधना यांच्या गूढ हास्याने प्रेक्षक मंत्रमुग्ध झाले.
१९६५ मध्ये मनोज कुमार यांचा आणखी एक सुपरहिट चित्रपट, 'गुमनाम', प्रदर्शित झाला. रहस्य आणि प्रणय यांनी विणलेल्या या चित्रपटात मधुर गाणी आणि ध्वनीचा कल्पक वापर होता. तसेच १९६५ मध्ये, मनोज कुमार यांना विजय भट्ट यांच्या 'हिमालय की गॉड' या चित्रपटात काम करण्याची संधी मिळाली, जो बॉक्स ऑफिसवर सुपरहिट ठरला. या चित्रपटातही मनोज कुमार यांची नायिका माला सिन्हा होती. १९६५ मध्ये प्रदर्शित झालेला 'शहीद' हा चित्रपट मनोज कुमार यांच्या चित्रपट कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या चित्रपटांपैकी एक मानला जातो.
देशभक्तीच्या उत्साहाने ओतप्रोत असलेल्या या चित्रपटात मनोज कुमार यांनी भगतसिंग यांची भूमिका रुपेरी पडद्यावर जिवंत केली. या चित्रपटाबद्दल एक रंजक गोष्ट अशी आहे की, मनोज कुमार यांच्या विनंतीवरून गीतकार प्रेम धवन यांनी चित्रपटातील गाणी लिहिली आणि संगीतबद्ध केली. त्यांची 'ऐ मेरे प्यारे वतन' आणि 'मेरा रंग दे बसंती चोला' ही गाणी आजही तितक्याच आवेशाने ऐकली जातात, जितक्या आवेशाने ती त्या काळात ऐकली जात होती.
१९६५ मध्ये भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील युद्ध संपल्यानंतर, तत्कालीन पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांनी देशातील शेतकरी आणि सैनिकांची महत्त्वाची भूमिका ओळखून 'जय जवान जय किसान' ही घोषणा दिली आणि मनोज कुमार यांना त्यावर चित्रपट बनवण्याचा प्रस्ताव दिला. नंतर मनोज कुमार यांनी 'उपकार' या चित्रपटाची निर्मिती केली. १९६७ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या 'उपकार' या चित्रपटात मनोज कुमार यांनी शेतकरी तसेच सैनिक अशा दोन्ही भूमिका साकारल्या. चित्रपटात त्यांच्या पात्राचे नाव भरत होते आणि पुढे ते याच नावाने चित्रपटसृष्टीत प्रसिद्ध झाले.
१९७० साली मनोज कुमार निर्मित आणि दिग्दर्शित 'पुरब और पश्चिम' हा आणखी एक सुपरहिट चित्रपट प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाद्वारे मनोज कुमार यांनी हा मुद्दा उपस्थित केला की, संपत्तीच्या लोभापायी लोकांना आपल्या देशाची भूमी सोडून पश्चिमेकडे स्थलांतर करण्यास भाग पाडले जाते. १९७२ साली मनोज कुमार यांच्या चित्रपट कारकिर्दीतील 'शोर' हा आणखी एक महत्त्वाचा चित्रपट प्रदर्शित झाला.
ALSO READ: प्रसिद्ध अभिनेत्रीला पोलिसांनी घेतले ताब्यात
१९७४ साली प्रदर्शित झालेला 'रोटी कपडा और मकान' हा चित्रपट मनोज कुमार यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या चित्रपटांपैकी एक मानला जातो. या चित्रपटाद्वारे मनोज कुमार यांनी समाजाच्या अर्थव्यवस्थेवर तीव्र हल्ला चढवला आणि त्याचबरोबर सामान्य माणसाच्या जीवनासाठी अत्यावश्यक असलेल्या अन्न, वस्त्र आणि निवाऱ्याचा प्रश्नही उपस्थित केला.
१९७६ साली प्रदर्शित झालेल्या 'दास नंबरी' या चित्रपटाच्या यशानंतर, मनोज कुमार जवळपास पाच वर्षे चित्रपटसृष्टीतून दूर राहिले. १९८१ साली, मनोज कुमार यांनी 'क्रांती' या चित्रपटाद्वारे आपल्या दुसऱ्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. विशेष म्हणजे, हा तोच चित्रपट होता ज्याने मनोज कुमार यांच्या दुसऱ्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. देशभक्तीच्या भावनेने ओतप्रोत असलेल्या या चित्रपटातील मनोज कुमार आणि दिलीप कुमार यांच्या जोडीला प्रचंड प्रशंसा मिळाली.
१९८३ साली, मनोज कुमार यांनी आपला मुलगा कुणाल गोस्वामी याला चित्रपटसृष्टीत स्थापित करण्यासाठी 'पेंटर बाबू' या चित्रपटाची निर्मिती केली, परंतु कमकुवत पटकथा आणि दिग्दर्शनामुळे हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर अयशस्वी ठरला.
या चित्रपटाच्या अपयशामुळे मनोज कुमार जवळपास सहा वर्षे चित्रपट निर्मितीपासून दूर राहिले. १९८९ साली मनोज कुमार यांनी पुन्हा एकदा चित्रपट निर्मिती आणि दिग्दर्शन क्षेत्रात पुनरागमन केले आणि 'क्लर्क' या चित्रपटाची निर्मिती केली, परंतु दुर्दैवाने हा चित्रपटही बॉक्स ऑफिसवर अयशस्वी ठरला. १९९९ साली प्रदर्शित झालेला 'जय हिंद' हा चित्रपट निर्माता-दिग्दर्शक म्हणून मनोज कुमार यांच्या चित्रपट कारकिर्दीतील शेवटचा चित्रपट ठरला, जो बॉक्स ऑफिसवर पूर्णपणे अयशस्वी ठरला.
मनोज कुमार यांना त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीत सात फिल्मफेअर पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. याव्यतिरिक्त, चित्रपटसृष्टीतील त्यांच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाबद्दल त्यांना २००२ मध्ये पद्मश्री, २००८ मध्ये स्टार स्क्रीन जीवनगौरव पुरस्कार आणि २०१६ मध्ये दादासाहेब फाल्के पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
Edited By - Priya Dixit
