स्वस्ति श्री गणनायकं गजमुखम, मोरेश्वरम सिद्धीधम ।
बल्लाळो मुरुडम विनायकमहम चिन्तामणि स्थेवरम।
लेण्याद्री गिरीजात्मकम सुरवरदम विघ्नेश्वरम् ओझरम ।
ग्रामो रांजण संस्थीतम गणपति।
कुर्या सदा मंगलम शुभ मंगल सावधान।।१।।
हे पहिले मंगलाष्टक असून यामध्ये अष्टविनायकांचे (महाराष्ट्रातील आठ प्रमुख गणपती) स्मरण करून वधू-वरांना आशीर्वाद देण्याची प्रार्थना केली आहे.
कल्याणकारी, गणांचा नायक (गणपती) ज्याचे मुख हत्तीचे आहे, अशा मोरगावच्या मोरेश्वरा आणि सिद्धी देणाऱ्या सिद्धटेकच्या सिद्धीविनायका, तुम्ही मंगल करावे.
पालीच्या बल्लाळेश्वरा, मुरुडच्या (महडच्या) वरदविनायका आणि थेऊरच्या चिंतामणी, तुम्ही वधू-वरांचे कल्याण करावे.
लेण्याद्री पर्वतावर निवास करणाऱ्या गिरिजात्मजा, सुंदर वरदान देणाऱ्या ओझरच्या विघ्नेश्वरा, तुमचे आशीर्वाद लाभू देत.
रांजणगाव येथे स्थित असलेल्या महागणपती, तुम्ही या जोडप्याचे सदैव मंगल (कल्याण) करावे.
थोडक्यात सारांश: या श्लोकात असे म्हटले आहे की, महाराष्ट्रातील ही आठही गणपतीची पवित्र स्थाने वधू-वरांच्या आयुष्यातील विघ्न दूर करून त्यांचा संसार सुखाचा, समृद्धीचा आणि मंगलमयी करोत.
"शुभ मंगल सावधान!"
(याचा अर्थ: हे पवित्र कार्य मंगल रीतीने पार पडत आहे, सर्वांनी सावध/एकाग्र होऊन आशीर्वाद द्यावेत.)
गंगा सिंधु सरस्वतीच यमुना,गोदावरी नर्मदा ।
कावेरी शरयू महेंद्रतनया शर्मण्वति वेदीका ।
शिप्रा वेञवती महासूर नदी,ख्याता गया गंडकी।
पुर्णा पुर्ण जलै, समुद्र सरीता।
कुर्या सदा मंगलम शुभ मंगल सावधान।।२।।
हे दुसरे मंगलाष्टक असून यामध्ये भारतातील पवित्र नद्यांचे आवाहन करण्यात आले आहे. ज्याप्रमाणे या नद्या संपूर्ण भूमीला समृद्ध करतात, त्याचप्रमाणे वधू-वरांचे जीवनही आनंदाने आणि समृद्धीने भरून जावे, असा यामागील भाव आहे.
गंगा, सिंधू, सरस्वती, यमुना, गोदावरी आणि नर्मदा या अत्यंत पवित्र नद्या...
कावेरी, शरयू, महेंद्रतनया (महानदी), चर्मण्वती (चंबळ) आणि वेदिका (वैदिका) या नद्या...
क्षिप्रा, वेत्रवती (बेटवा), महासूर नदी आणि जगामध्ये प्रसिद्ध असलेली गंडकी नदी...
आपल्या पाण्याने काठोकाठ भरलेल्या आणि समुद्राला जाऊन मिळणाऱ्या या सर्व पवित्र नद्या (आणि समुद्र), तुमच्या आयुष्यात सदैव मंगल आणि शुभ कार्य करोत.
थोडक्यात सारांश: या श्लोकाचा मूळ उद्देश असा आहे की, भारतातील या सर्व महान नद्यांचे पवित्र जल आणि त्यांचे पावित्र्य वधू-वरांच्या आयुष्यात सुख-शांती घेऊन येवो. जशा या नद्या अखंड वाहतात आणि जगाची तहान भागवतात, तसाच तुमचा संसारही लोककल्याणासाठी आणि प्रेमाने बहरलेला असावा.
"शुभ मंगल सावधान!"
(याचा अर्थ: हे पवित्र नद्यांचे स्मरण करून मंगल वेळ आली आहे, सर्वांनी सावध राहून शुभाशीर्वाद द्यावेत.)
लक्ष्मी कैस्तुभ परिजातक सुरा धन्वंतरीश्वचंद्रमा।
गाव कामदुधा सरेश्वर गजो, रंभादिदेवांगना ।
अश्क सप्त मखो विषम हरिधनु शंखो मृतम चांबुधे ।
रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदिनम,कुर्वतु वो मंगलम।
कुर्या सदा मंगलम शुभ मंगल सावधान।।३।।
समुद्रमंथनातून प्रकट झालेली संपत्तीची देवी लक्ष्मी, विष्णूंच्या हृदयावर असणारे कौस्तुभ रत्न, स्वर्गातील पारिजातक वृक्ष, सुरा (वरुणी), देवांचे वैद्य धन्वंतरी आणि शीतल चंद्र...
इच्छिलेले फळ देणारी कामधेनु गाय, देवांचा राजा इंद्राचा हत्ती ऐरावत आणि रंभा इत्यादी अप्सरा (देवांगना)...
सात तोंडांचा (किंवा वेगाचा) उच्चैःश्रवा घोडा, हलाहल विष, भगवान विष्णूंचे धनुष्य (शार्ंग), विजय देणारा शंख आणि अमरत्व देणारे अमृत...
समुद्रातून (अंबुधी) निघालेली ही चौदा रत्ने तुमच्या आयुष्यात दररोज मंगल आणि शुभ कार्य करोत.
थोडक्यात सारांश: या श्लोकात समुद्रमंथनातील चौदा रत्नांचे स्मरण केले आहे. ही रत्ने शक्ती, संपत्ती, आरोग्य, कला आणि अमृताचे प्रतीक आहेत. या सर्व शक्तींनी वधू-वरांना आशीर्वाद द्यावा आणि त्यांचे वैवाहिक जीवन या रत्नांप्रमाणेच तेजस्वी आणि समृद्ध व्हावे, अशी प्रार्थना यात केली आहे.
"शुभ मंगल सावधान!"
(याचा अर्थ: या दिव्य रत्नांच्या साक्षीने ही मंगल घटिका आली आहे, सर्वांनी सावध होऊन आशीर्वाद द्यावेत.)
रामो राजमणी सदा विजयते रामम्।
रमेशम भजे रामेणाभिहता निशाचरचमु।
रामाय तस्मै नमः।
रामान्नस्ति परायणम् परतम् रामस्य दासोराम्यहम् ।
रामे चित्तलय सद भवतु मे भी राम मामुघ्दर।
कुर्या सदा मंगलम शुभ मंगल सावधान।।४।।
हे चौथे मंगलाष्टक प्रभू श्रीरामांच्या स्तुतीवर आधारित असून, याला 'रामरक्षा' स्तोत्रातील एका श्लोकाचा आधार आहे. जीवनातील संकटांचा नाश होऊन प्रभू रामांच्या कृपेने वधू-वरांचा संसार नीतिमान आणि आदर्श व्हावा, असा यामागील हेतू आहे.
राजांमध्ये श्रेष्ठ (राजमणी) असणाऱ्या प्रभू श्रीरामांचा नेहमी विजय होतो. अशा लक्ष्मीपती (रमेश) रामाला मी मनापासून भजतो (त्याची भक्ती करतो).
ज्या प्रभू श्रीरामाने राक्षसांच्या (निशाचर) सैन्याचा नाश केला, अशा त्या पराक्रमी श्रीरामाला माझा नमस्कार असो.
रामापेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही आधार किंवा आश्रय नाही. मी त्या प्रभू श्रीरामाचा नम्र दास आहे.
माझे चित्त (मन) सदैव रामाच्या ठायी लीन होवो. हे रामा, तू माझा उद्धार कर (मला संकटातून वाचव).
असे प्रभू श्रीराम वधू-वरांचे सदैव मंगल आणि कल्याण करोत.
थोडक्यात सारांश: या श्लोकात श्रीरामांना 'मर्यादा पुरुषोत्तम' मानून त्यांचे स्मरण केले आहे. ज्याप्रमाणे रामाने धर्माचे रक्षण केले आणि कठीण प्रसंगातही धैर्य सोडले नाही, त्याचप्रमाणे वधू-वरांनी आपल्या संसारात संयम, धर्म आणि भक्ती जपून सुखी व्हावे, असा हा आशीर्वाद आहे.
"शुभ मंगल सावधान!"
(याचा अर्थ: प्रभू रामांच्या आशीर्वादाने हे मंगल कार्य सिद्ध होत आहे, सर्वांनी सावध होऊन मंगल अक्षता टाकाव्यात.)
राणा भिमक रुक्मीणीस नयनी, देखोनी चिंता करी ।
हि कन्या सगुणा वरा नृपवरा, कवणासी म्या दिईजे।
आता एक विचार कृष्ण नवरा ,त्यासी समर्पु म्हणे।
रुख्मी पुञ वडील त्यासी पुसणे ।
कुर्या सदा मंगलम शुभ मंगल सावधान।।५।।
हे पाचवे मंगलाष्टक रुक्मिणी स्वयंवराच्या कथेवर आधारित आहे. यामध्ये विदर्भाचा राजा भीमक याच्या मनातील विचार आणि आपल्या मुलीसाठी योग्य वर निवडताना झालेली ओढाताण याचे वर्णन केले आहे.
विदर्भ देशाचा राजा भीमक आपली कन्या रुक्मिणी हिला पाहून मनात विचार करू लागला (चिंता करू लागला). मुलगी उपवर झाली की पित्याला तिच्या लग्नाची काळजी लागते, तशीच ती राजा भीमकाला लागली.
ही माझी कन्या अत्यंत गुणवान, सुलक्षणी आणि देखणी आहे. ही राजकन्या कोणत्या योग्य राजाला (वरश्रेष्ठला) द्यावी, जेणेकरून तिचे आयुष्य सुखी होईल?
अनेक विचारांती राजा भीमकाच्या मनात आले की, भगवान श्रीकृष्ण हाच माझ्या कन्येसाठी योग्य नवरा आहे. म्हणून त्याने रुक्मिणीला कृष्णाला अर्पण करण्याचा (लग्नाचा) विचार पक्का केला.
राजा भीमकाने आपला विचार ठरवला असला तरी, शिष्टाचारानुसार त्याने आपला मोठा मुलगा 'रुक्मी' (जो रुक्मिणीचा मोठा भाऊ होता) याचे मत घेण्याचे ठरवले. (कथेत पुढे रुक्मीचा विरोध असतो, पण या श्लोकात पित्याची आपल्या मुलीसाठी योग्य वर शोधण्याची भावना महत्त्वाची आहे).
थोडक्यात सारांश: या मंगलाष्टकातून हे सुचवले आहे की, ज्याप्रमाणे रुक्मिणीसाठी साक्षात श्रीकृष्ण हा 'योग्य वर' ठरला, त्याचप्रमाणे आता विवाहबंधनात अडकणारे हे वधू-वर एकमेकांसाठी अत्यंत योग्य (अनुरूप) आहेत. हा विवाह श्रीकृष्ण-रुक्मिणीच्या विवाहासारखाच यशस्वी आणि मंगलमय ठरो, असा यातील भाव आहे.
"शुभ मंगल सावधान!"
(याचा अर्थ: एका पित्याची कन्यादानाची ही शुभ घटिका जवळ आली आहे, सर्वांनी सावध होऊन मंगल आशीर्वाद द्यावेत.)
लाभो संतती संपदा बहु तुम्हा,लाभोतही सद्रुण ।
साधोनि स्थिर कर्मयोग अपुल्या, व्हा बांधवा भूषण।
सारे राष्ट्रधुरिण हेचि कथिती किर्ति करा उज्वल।
गा ग्रहास्याश्रम हा तुम्हा वधूवरा देवो सदा मंगलम् ।
कुर्या सदा मंगलम शुभ मंगल सावधान।।६।।
हे सहावे मंगलाष्टक वधू-वरांना संसारिक जबाबदारी, सामाजिक कर्तव्य आणि सुखी जीवनासाठी दिलेल्या मौलिक उपदेशावर आधारित आहे. हे मंगलाष्टक केवळ आशीर्वाद देत नाही, तर आदर्श गृहस्थाश्रमाची दिशाही दाखवते.
तुम्हा दोघांना उत्तम संतती आणि भरपूर संपत्ती (ऐश्वर्य) प्राप्त होवो. केवळ पैसाच नाही, तर तुमच्या अंगी उत्तम सद्गुणही बाणोत, जेणेकरून तुमचे चारित्र्य उजळून निघेल.
आपल्या आयुष्यात स्थिर राहून कर्माचा मार्ग (कर्मयोग) आचरा. आपल्या कर्तृत्वाने तुम्ही तुमच्या कुटुंबाचे, नातेवाईकांचे आणि समाजाचे भूषण (अभिमान) बना.
राष्ट्रातील थोर विचारवंत आणि नेते हेच सांगतात की, आपले आचरण असे ठेवा ज्यामुळे तुमची आणि तुमच्या कुळाची कीर्ती (नाव) सर्वत्र उज्ज्वल होईल.
तुम्ही आज ज्या 'गृहस्थाश्रमात' (संसारात) प्रवेश करत आहात, तो गृहस्थाश्रम तुम्हा वधू-वरांना सदैव सुख, शांती आणि मंगलमय फळे देवो.
थोडक्यात सारांश: या मंगलाष्टकातून वधू-वरांना असा संदेश दिला आहे की, तुमचा संसार केवळ स्वतःपुरता मर्यादित न ठेवता तो समाजासाठी आणि राष्ट्रासाठी आदर्श ठरावा. तुम्ही गुणवान व्हा, कष्टाने संपत्ती मिळवा आणि आपल्या प्रगतीने सर्वांची मान अभिमानाने उंच करा.
"शुभ मंगल सावधान!"
(याचा अर्थ: हा आयुष्याचा नवा धडा सुरू करण्याची वेळ आली आहे, सर्वांनी सावध होऊन शुभ आशीर्वाद द्यावेत.)
विष्णूला फमला शिवसी गिरीजा, कृष्णा जशी रुक्मिणी।
सिंधुला सरिता तरुसि लतिका,चंद्रा जशी रोहिणी ।
रामासी जनकात्मजा प्रिया जशी, सवित्री सत्यवरता ।
तैशि ही वधु सजिरी वरीतसे, हर्ष वरासी आता।
कुर्या सदा मंगलम शुभ मंगल सावधान।।७।।
हे सातवे मंगलाष्टक वधू आणि वराच्या जोडीची तुलना पौराणिक आदर्श जोड्यांशी करते. ज्याप्रमाणे पुराणातील प्रसिद्ध जोडपी एकमेकांसाठी पूरक होती, तसेच हे वधू-वर एकमेकांसाठी योग्य आहेत, हे यात सांगितले आहे.
जशी भगवान विष्णूंना लक्ष्मी (कमला), भगवान शंकराला पार्वती (गिरीजा) आणि श्रीकृष्णाला रुक्मिणी प्रिय आहे...
जशी समुद्राला (सिंधु) नदी (सरिता) येऊन मिळते, वृक्षाला (तरु) वेल (लतिका) विळखा घालते आणि चंद्राला जशी त्याची लाडकी पत्नी रोहिणी शोभून दिसते...
प्रभू रामाला जशी जनकाची कन्या सीता (जनकात्मजा) प्रिय आहे आणि सत्यवानाला जशी पतिव्रता सावित्री लाभली...
अगदी त्याचप्रमाणे, ही सुंदर आणि गुणवान वधू आज मोठ्या आनंदाने (हर्षे) या वराला माळ घालत आहे (वरीत आहे).
थोडक्यात सारांश: या मंगलाष्टकात वधू-वरांच्या नात्याला निसर्ग आणि पुराणातील महान जोड्यांची उपमा दिली आहे. जसे चंद्र-रोहिणी किंवा राम-सीता हे एकमेकांशिवाय अपूर्ण आहेत, तसेच हे वधू-वर आता विवाहबंधनातून एकरूप होत आहेत. या नात्यातही तसाच अढळ विश्वास आणि प्रेम राहो, अशी ही सदिच्छा आहे.
"शुभ मंगल सावधान!"
(याचा अर्थ: या आदर्श जोड्यांच्या साक्षीने हा विवाह संपन्न होत आहे, सर्वांनी सावध होऊन मंगल अक्षता टाकाव्यात.)
आली लग्न घडी समीप नवरा घेऊनि यावा घरा।
गृहतके मधुपर्क पुजन करा अन्त पाटते धरा।
दृष्टादृष्ट वद्य वरा न करिता , दोघे करावी उभी।
वाजंञे बहु गलबला न करणे, लक्ष्मीपते मंगलम।
कुर्या सदा मंगलम शुभ मंगल सावधान।।८।।
हे आठवे आणि शेवटचे मंगलाष्टक आहे. हे मंगलाष्टक प्रत्यक्ष विवाह सोहळ्यातील त्या मुख्य क्षणाचे (मुहूर्ताचे) वर्णन करते, जेव्हा वधू-वर समोरासमोर उभे असतात आणि अंतरपाट काढण्याची वेळ जवळ आलेली असते.
विवाहाची मुख्य वेळ (शुभ मुहूर्त) आता अगदी जवळ आली आहे. त्यामुळे आता वराला सन्मानाने मांडवात (घरात/वधुगृही) घेऊन यावे.
शास्त्राप्रमाणे वराचे स्वागत (मधुपर्क पूजन) करावे. त्यानंतर वधू आणि वरामध्ये 'अंतरपाट' (पडदा) धरला जावा, कारण अद्याप मुहूर्ताची वेळ व्हायची आहे.
जोपर्यंत शुभ मुहूर्त लागत नाही, तोपर्यंत वधू आणि वराने एकमेकांकडे पाहू नये (दृष्टादृष्ट करू नये). अंतरपाटाच्या दोन्ही बाजूंना दोघांना समोरासमोर उभे करावे.
मुहूर्ताचा क्षण अत्यंत पवित्र असतो, त्यामुळे वाद्यांचा खूप मोठा आवाज किंवा गोंगाट (गलबला) करू नका. शांत राहून लक्ष्मीपती भगवान विष्णूंचे स्मरण करा, जेणेकरून हे कार्य मंगलमय होईल.
थोडक्यात सारांश: हे मंगलाष्टक शिस्तीचे आणि गांभीर्याचे प्रतीक आहे. लग्न लावत असताना गोंधळ न घालता, शांत चित्ताने आणि देवाचे स्मरण करत त्या पवित्र मुहूर्ताची वाट पाहावी, असा संदेश यात दिला आहे. हे मंगलाष्टक संपले की "सावधान" म्हणून अंतरपाट बाजूला सारला जातो आणि वधू-वर एकमेकांना प्रथमच पाहतात व हार घालतात.
"शुभ मंगल सावधान!"
(याचा अर्थ: आता मुख्य मुहूर्त लागला आहे, सर्वांनी पूर्णपणे लक्ष देऊन वधू-वरांवर अक्षता टाकाव्यात आणि त्यांना आशीर्वाद द्यावेत.)
