राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज हे आधुनिक काळातील एक महान समाजसुधारक, थोर संत आणि ओघवती वाणी असलेले प्रबोधनकार होते. त्यांनी आपल्या 'खंजिरी भजना'च्या माध्यमातून समाजजागृतीचे अभूतपूर्व कार्य केले.
संत तुकडोजी किंवा तुकडोजी महाराज यांचा जन्म 1909 मध्ये महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यातील यावली नावाच्या गावात एका गरीब कुटुंबात झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण तेथे व बारखेडा येथे झाले. सुरुवातीच्या आयुष्यात त्यांचा अनेक थोर ऋषीमुनींच्या संपर्कात होता, पण समर्थ अडकोजी महाराजांची त्यांच्यावर विशेष कृपा झाली आणि ते त्यांचे शिष्य झाले.
तुकडोजी महाराजांचे मूळ नाव माणिक बंडोजी ठाकूर (ब्रह्मभट) होते. तुकडोजी महाराजांचे नाव तुकडोजी आहे कारण त्यांनी त्यांचे बालपण भजन गाताना मिळालेल्या दानावर व्यतीत केले. त्यांचे नाव त्यांचे गुरू अडकोजी महाराजांनी दिले होते. ते स्वतःला 'तुकड्यादास' म्हणायचे.
महाराजांनी 1935 च्या सुमारास मोठा यज्ञ केला होता. यामध्ये 3 लाखांहून अधिक लोकांनी सहभाग घेतल्याचे सांगण्यात येत आहे. त्यामुळे त्यांची ख्याती दूरवर पसरली. त्यामुळे 1936 मध्ये त्यांना महात्मा गांधींनी सेवाग्राम आश्रमात बोलावले होते. तेथे ते सुमारे एक महिना राहिले आणि नंतर त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला.
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांच्या आंदोलनामुळे त्यांना चंद्रपुरात इंग्रजांनी अटक करून 28 ऑगस्ट ते 02 डिसेंबर 1942 पर्यंत नागपूर आणि नंतर रायपूर कारागृहात ठेवले.
तुरुंगातून सुटल्यानंतर त्यांनी अमरावतीजवळील मोजारी येथे गुरुकुंज आश्रम स्थापन केला. तेथे त्यांनी त्यांच्या अनुभवांच्या आणि अंतर्दृष्टीच्या आधारे 'ग्रामगीता' रचली, ज्यामध्ये त्यांनी ग्रामीण भारताच्या विकासासाठी एक नवीन कल्पना मांडली, जी आजच्या परिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते. गावाच्या विकासानेच देशाचा विकास होईल, असा त्यांचा विश्वास होता. त्यांच्या विचारसरणीचा केंद्रबिंदू गावोन्नती आणि ग्राम कल्याण हा होता. यासाठी त्यांनी ग्रामीण विकासाच्या विविध समस्यांच्या मूळ स्वरूपाची कल्पना मांडली आणि त्या कशा सोडवता येतील याबाबतच्या उपाययोजना व योजनाही त्यांनी मांडल्या.
संत तुकडोजी महाराजांनी केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे तर देशभर प्रवास करून आध्यात्मिक, सामाजिक आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचा उपदेश केला. एवढेच नाही तर 1955 मध्ये त्यांनी जपानसारख्या देशात जाऊन सर्वांना विश्व बंधुतेचा संदेश दिला. 1956 मध्ये त्यांनी स्वतंत्र भारतातील पहिली संत संघटना स्थापन केली. शेवटच्या काळापर्यंत त्यांनी आपल्या प्रभावी खंजाडी भजनातून आपल्या विचारसरणीचा प्रचार करून आध्यात्मिक, सामाजिक, राष्ट्रप्रबोधन केले. त्यांच्या संस्थेचे सेवक आजही कार्यरत आहेत. त्यांचा मृत्यू 14 ऑक्टोबर 1968 मध्ये झाला.
महत्त्वाची कार्ये आणि योगदान
१. ग्रामगीता
तुकडोजी महाराजांनी 'ग्रामगीता' हा अजरामर ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथाला 'माणुसकीचा आणि ग्रामविकासाचा महाग्रंथ' मानले जाते. यामध्ये त्यांनी ग्रामविकास, स्वच्छता, व्यसनमुक्ती आणि शिक्षण यावर भर दिला आहे.
२. अखिल भारतीय श्रीगुरुदेव सेवा मंडळ
चांदूर रेल्वे जवळील गुरुकुंज आश्रम येथे त्यांनी 'श्रीगुरुदेव सेवा मंडळाची' स्थापना केली. या माध्यमातून त्यांनी शिस्तबद्ध समाजसेवा आणि ग्रामसफाईच्या मोहिमा राबवल्या.
३. स्वातंत्र्यलढा आणि राष्ट्रप्रेम
१९४२ च्या 'छोडो भारत' आंदोलनात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.
त्यांच्या भजनांनी आणि शब्दांनी तरुणांमध्ये राष्ट्रप्रेम जागृत केले, ज्यामुळे इंग्रज सरकारने त्यांना काही काळ तुरुंगातही टाकले होते.
१९६२ च्या भारत-चीन युद्धाच्या वेळी त्यांनी प्रत्यक्ष सीमेवर जाऊन सैनिकांचे मनोधैर्य वाढवण्यासाठी भजने गायली.
४. सामाजिक समरसता
महाराजांनी जात, धर्म आणि पंथ यांमधील भेदभाव मिटवण्यासाठी आयुष्यभर कार्य केले. "मदतीला धावून जाणे हीच खरी भक्ती" असा संदेश त्यांनी दिला.
सन्मान आणि पदवी
'राष्ट्रसंत' पदवी: भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांच्या सामाजिक कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना 'राष्ट्रसंत' ही पदवी बहाल केली. त्यांच्या कार्याचा सन्मान म्हणून नागपूर विद्यापीठाचे नाव 'राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ' असे ठेवण्यात आले आहे.
तुकडोजी महाराजांचे विचार आजही ग्रामीण भागाच्या सर्वांगीण विकासासाठी आणि तरुण पिढीला दिशा देण्यासाठी अत्यंत प्रेरणादायी आहे.
Edited By- Dhanashri Naik
