आजपासून, सूर्यदेवाचा 'रोहिणी नक्षत्रा'त प्रवेश झाल्यामुळे, 'नवतपा'चा कालावधी सुरू झाला आहे. पुढील नऊ दिवसांत, तीव्र उष्म्यासोबतच, या कालावधीचे धार्मिक महत्त्वही वाढणार आहे. नवतपासाठीच्या विशिष्ट मार्गदर्शक तत्त्वांबद्दल, टाळण्यायोग्य गोष्टींबद्दल आणि सूर्यदेवाला प्रसन्न करण्यासाठीच्या प्रभावी मंत्रांबद्दल येथे जाणून घ्या.
नवतपाचा आजपासून प्रारंभ होत असून तो २ जून २०२६ पर्यंत सुरू राहील. हिंदू पंचांग आणि ज्योतिषशास्त्रानुसार, नवतपा हा वर्षातील सर्वात उष्ण दिवसांचा कालावधी मानला जातो. अशी श्रद्धा आहे की, या काळात सूर्यदेव पृथ्वीच्या अत्यंत जवळ स्थित असतात; परिणामी, तापमान वेगाने वाढते आणि त्यामुळे तीव्र उष्मा जाणवतो. ज्योतिषीय गणनांनुसार, जेव्हा सूर्यदेव रोहिणी नक्षत्रात प्रवेश करतात, तेव्हाच नवतपाचा नेमका प्रारंभ होतो. सूर्य या नक्षत्रात साधारणपणे १५ दिवस राहतो; तथापि त्याचा प्रभाव सुरुवातीच्या नऊ दिवसांत सर्वाधिक तीव्र असतो असे मानले जाते. नेमक्या याच कारणामुळे या विशिष्ट दिवसांना 'नवतपा' असे संबोधले जाते.
नवतपाच्या काळात तुम्ही काय करावे?
जलदान करणे शुभ मानले जाते
धार्मिक श्रद्धांनुसार, नवतपाच्या काळात जलदान करणे हे अत्यंत आध्यात्मिक पुण्य मिळवून देणारे कृत्य मानले जाते. वाटसरूंसाठी पाणपोया (पाण्याचे स्टॉल्स) उभारणे किंवा थंड पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करणे, हे अत्यंत शुभ कार्य मानले जाते.
प्राणी आणि पक्ष्यांसाठी पाण्याची व्यवस्था करा
तीव्र उष्म्यामध्ये, प्राणी आणि पक्ष्यांची काळजी घेणे देखील अत्यंत आवश्यक मानले जाते. आपल्या घराच्या गच्चीवर, बाल्कनीत किंवा अंगणात मातीच्या भांड्यांमध्ये स्वच्छ पाणी आणि धान्य ठेवले पाहिजे.
थंडावा देणारे पदार्थ आणि पेये सेवन करा
या काळात, शरीरात पाण्याची कमतरता निर्माण होणार नाही याची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. आपल्या आहारात थंडावा देणाऱ्या पदार्थांचा—जसे की कलिंगड, खरबूज, काकडी, ताक, लस्सी, 'पन्हं' आणि लिंबूपाणी याचे समावेश करणे फायदेशीर मानले जाते.
दान आणि सत्कर्मांचे महत्त्व
सनातन परंपरेत, 'नवतपा' काळात सत्तू, मातीचे पाण्याचे रांजण किंवा घागरी, हाताने वापरले जाणारे पंखे आणि छत्र्या यांसारख्या वस्तूंचे दान करणे अत्यंत शुभ आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या फलदायी मानले जाते.
नवतपा काळात तुम्ही काय टाळावे?
कडक उन्हात बाहेर पडणे टाळा
दुपारी १२:०० ते ४:०० या वेळेत सूर्य सर्वात जास्त प्रखर असतो. त्यामुळे, जोपर्यंत अत्यंत निकडीचे काम नसेल, तोपर्यंत या काळात घराबाहेर पडणे टाळावे. बाहेर पडताना, डोके आणि कान सुती कापडाने झाकणे किंवा छत्रीचा वापर करणे हितावह मानले जाते.
जड आणि 'तामसिक' आहार टाळा
या काळात, अतिशय तिखट, तळलेले, शिळे किंवा पचायला जड असलेले अन्न खाणे टाळावे. या काळातील तीव्र उष्णतेमुळे पचनसंस्था कमकुवत होण्याची शक्यता असते.
मांसाहार आणि मद्यपानापासून दूर राहा
धार्मिक आणि आरोग्याच्या अशा दोन्ही दृष्टिकोनांतून, 'नवतपा' काळात मांस, मासे आणि मद्य यांसारख्या 'उष्ण' प्रकृतीचे पदार्थ सेवन करणे टाळण्याचा सल्ला दिला जातो.
शुभ प्रसंगांविषयीच्या समजुती
अनेक प्रदेशांमध्ये अशी पारंपरिक धारणा आहे की, 'नवतपा' काळात विवाह किंवा इतर मोठे शुभ समारंभ आयोजित करू नयेत; कारण या काळात असणाऱ्या तीव्र उष्णतेमुळे लोकांना त्रास किंवा असुविधा होऊ शकते.
पौराणिक समजुती काय सांगतात?
अशी श्रद्धा आहे की, 'नवतपा' काळात उष्णता जितकी जास्त तीव्र असेल, तितकाच त्यानंतर येणाऱ्या पावसाळ्यात पाऊस मुबलक प्रमाणात पडतो. निसर्गाचा समतोल राखण्यातील एक महत्त्वपूर्ण चक्र म्हणून याकडे पाहिले जाते.
सूर्यदेवाचे मंत्र
'नवतपा' काळात सूर्यदेवाची उपासना करण्याला विशेष महत्त्व असते. या काळात सूर्यमंत्रांचा जप केल्याने मानसिक शांती मिळते आणि 'सूर्य दोष' (सूर्याशी संबंधित दोष किंवा पीडा) दूर होण्यास मदत होते, असे मानले जाते.
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रौं सः सूर्याय नमः।
ॐ सूर्याय नमः।
ॐ घृणि सूर्याय नमः।
अस्वीकरण: ही माहिती धार्मिक श्रद्धांवर आधारित आहे; वेबदुनिया या दाव्यांची सत्यता पडताळून पाहत नाही किंवा त्यांना मान्यता देत नाही.
