मराठी संस्कृती आणि परंपरेनुसार, आईने मुलाचे लग्न लागताना प्रत्यक्ष बोहल्यावर किंवा समोर उभे राहून मंगलाष्टके ऐकू नयेत, असा प्रघात आहे. यामागे कोणतीही अंधश्रद्धा नसून काही भावनिक आणि सांस्कृतिक कारणे सांगितली जातात. येथे त्याची काही प्रमुख कारणे दिली आहेत:
१. भावनिक कारण (मातृप्रेम): आई आणि मुलाचे नाते अत्यंत जिव्हाळ्याचे असते. लग्नाच्या वेळी किंवा मुंजीच्या वेळी मुलाचे एका नवीन आयुष्यात पदार्पण होत असते. मंगलाष्टकांच्या वेळी वातावरण अत्यंत भावूक असते. जुन्या काळी असे मानले जायचे की, आईने मुलाला 'सावधान' होताना किंवा गृहस्थाश्रमात प्रवेश करताना पाहिले, तर ती भावूक होऊन रडू शकते. हा प्रसंग आनंदाचा असल्याने त्यात रडणे किंवा डोळ्यात पाणी येणे अशुभ मानले जायचे.
२. 'सावधान' शब्दाचा अर्थ: मंगलाष्टकांमध्ये वारंवार "सावधान" हा शब्द येतो. याचा अर्थ असा की, आतापर्यंत तू आई-वडिलांच्या छायेखाली होतास, पण आता तू जबाबदार होत आहेस. आईच्या मायेमुळे मुलाचे लक्ष विचलित होऊ नये आणि त्याने पूर्णपणे आपल्या नवीन कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करावे, हा त्यामागील एक सूक्ष्म विचार आहे.
३. परंपरा : पूर्वीच्या काळी लग्नासाठी वऱ्हाड जात असे, पण घरातील स्त्रिया (विशेषतः आई) घराच्या रक्षणार्थ आणि पुढच्या स्वागताच्या तयारीसाठी घरीच थांबत असत. जेव्हा श्रीराम सीतामाईला घेऊन अयोध्येला परतले, तेव्हाच कौसल्या मातेने त्यांचे दर्शन घेतले. हीच पद्धत पुढे 'परंपरा' म्हणून रूढ झाली.
४. दृष्ट लागण्याची भीती : भारतीय परंपरेत 'दृष्ट लागणे' ही संकल्पना मोठी आहे. आईचे आपल्या मुलावर सर्वात जास्त प्रेम असते. असे मानले जाते की, आईच्या अति-प्रेमामुळे किंवा कौतुकामुळे स्वतःच्याच मुलाला दृष्ट लागू शकते. विशेषतः मुंजीच्या वेळी (जेव्हा मुलगा बटू होतो) आईला दूर ठेवले जाते जेणेकरून विधी निर्विघ्न पार पडतील. पुरातन कथेनुसार, जेव्हा बटू (मुलगा) गुरुगृही जायला निघतो, तेव्हा त्याच्या मनात घराविषयी मोह राहू नये अशी अपेक्षा असते. आई समोर आली तर मुलाचे मन विचलित होऊ शकते, म्हणून आईने तो क्षण पाहू नये असा नियम लावला गेला.
५. 'कुलधर्म' आणि 'कुलाचार' : काही पुराणांमध्ये असे उल्लेख आहेत की "मातृदेवो भव" जरी म्हटले असले, तरी विवाहाच्या वेळी मुलाची पत्नी ही त्याची अर्धांगिनी होणार असते. आईने आपले स्थान थोडे मागे घेऊन सुनेला (लक्ष्मीला) गृहप्रवेशासाठी जागा करून देणे, हा त्यामागचा त्यागाचा आणि आदराचा भाग आहे.
६. ज्योतिषशास्त्रीय दृष्टिकोन: काही जुन्या ग्रंथांनुसार, लग्नाच्या वेळी ग्रहांची स्थिती बदलत असते. मंगलाष्टके सुरू असताना मुलाचे 'गोत्र' आणि 'स्थिती' बदलत असते (तो ब्रह्मचर्याश्रमातून गृहस्थाश्रमात जातो). या संक्रमण काळात आई आणि मुलामधील नाभी-संबंधाची तीव्रता जास्त असते. आईच्या मनातील व्याकुळता मुलाच्या नवीन प्रवासावर मानसिक परिणाम करू शकते, असे मानले जाते.
ही प्रथा आईला 'कमी लेखण्यासाठी' नसून, तिच्या अतूट मायेला मुलाच्या कर्तव्याच्या आड येऊ न देण्यासाठी तयार करण्यात आली होती. आईचे मन हळवे असते, आणि लग्नासारख्या गंभीर प्रसंगी तिने मुलाला 'सावधान' होताना पाहून व्याकुळ होऊ नये, हाच त्यामागचा शुद्ध हेतू आहे. मात्र आजच्या आधुनिक काळात अनेक कुटुंबांमध्ये हे नियम शिथिल झाले आहेत. आता अनेक ठिकाणी आई लग्नात मंगलाष्टके ऐकतात आणि उपस्थितही असतात. हे सर्वस्वी कौटुंबिक समजूत आणि परंपरेवर अवलंबून असते.
अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही. कोणतेही नियम अमलात आणण्यापूर्वी संबंधित तज्ञांचा सल्ला घ्या.
