भास लतादीदींचा, ओळख स्वतःची: सुमन कल्याणपूर यांच्या सुरांचा प्रवास!
हिंदी चित्रपट संगीताचा एक असा अध्याय—ज्याची चर्चा अनेकदा केवळ कुजबुज स्वरूपातच होत असे, तरीही ज्याचे महत्त्व कधीच कमी झाले नाही, आता इतिहासात जमा झाला आहे. पार्श्वगायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन म्हणजे केवळ एका कलाकाराचा निरोप नव्हे, तर एका गतकाळातील सुमधुर आवाजाचे कायमचे शांत होणे होय; असा आवाज ज्याने लक्षावधी लोकांच्या हृदयाला स्पर्श केला, तरीही ज्याला आपल्या पात्रतेनुसार प्रसिद्धीचा पूर्ण प्रकाशझोत कधीच लाभला नाही.
सुमन कल्याणपूर यांचे नाव उच्चारताच, मनात तत्काळ एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो: त्यांची जी सर्वात मोठी ताकद होती, तीच अखेरीस त्यांची सर्वात मोठी कमकुवत बाजू ठरली का? संगीत क्षेत्रातील जाणकारांच्या मते, त्यांचा आवाज लता मंगेशकर यांच्या आवाजाशी इतका मिळताजुळता होता की, श्रोत्यांना अनेकदा या दोन आवाजांमधील फरक ओळखणे कठीण जात असे. हेच साम्य त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत एका दुधारी तलवारीप्रमाणे (ज्याचे फायदे-तोटे दोन्ही असतात अशा) सिद्ध झाले.
जेव्हा स्वतःची ओळख निर्माण करणे हेच सर्वात मोठे आव्हान बनले
सुमन कल्याणपूर यांनी चित्रपटसृष्टीत अशा वेळी प्रवेश केला, जेव्हा 'लता मंगेशकर' हे नावच यशाची हमी मानले जात असे. कोणत्याही मोठ्या संगीत रचनेसाठी निर्माते आणि संगीतकार सर्वप्रथम लता मंगेशकर यांच्याकडेच वळत असत. अशा वातावरणात, एका नवीन गायिकेसाठी ज्यांचा आवाज लतादीदींच्या आवाजाशी हुबेहूब मिळताजुळता होता, स्वतःची अशी एक वेगळी आणि स्वतंत्र ओळख निर्माण करणे हे अत्यंत कठीण काम होते.
यातील विसंगती अशी होती की, ज्या आवाजाने श्रोत्यांना मंत्रमुग्ध केले होते, त्याच आवाजामुळे त्यांच्यावर "लतांचा पर्याय" किंवा "लतांची प्रतिकृती" असे शिक्के मारले गेले. परिणामी त्यांच्या अफाट प्रतिभेला साजेसे काम आणि संधी त्यांना कधीच मिळाल्या नाहीत. चित्रपट संगीताच्या विश्वात त्यांचे अस्तित्व सतत जाणवत राहिले असले, तरीही अनेकदा त्यांची गणना 'दुय्यम श्रेणीतील' कलाकार म्हणून केली गेली.
HMV च्या कॅसेट्स आणि उपेक्षेची वेदना
एका टप्प्यावर, HMV या संगीत कंपनीने ५० लोकप्रिय प्रेमगीतांचा एक विशेष संग्रह प्रकाशित केला होता. चार कॅसेट्सचा समावेश असलेल्या त्या संग्रहात, सर्वाधिक गाणी, नेमके सांगायचे तर सात गाणी, सुमन कल्याणपूर यांनी गायली होती. ही वस्तुस्थितीच त्यांच्या लोकप्रियतेची आणि त्यांच्या गायनाच्या असाधारण दर्जाची एक भक्कम साक्ष होती. मात्र सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे त्या कॅसेटच्या मुखपृष्ठावर मोहम्मद रफी, किशोर कुमार, तलत मेहमूद, मन्ना डे, गीता दत्त आणि हेमंत कुमार यांसारख्या कलाकारांचे छायाचित्रे होती; परंतु सुमन कल्याणपूर यांचे छायाचित्र मात्र तिथे कुठेही दिसत नव्हते. ज्या कलाकाराचा आवाज ऐकण्याची सर्वांनाच आस होती, पण जिचा चेहरा मात्र अनेकदा पडद्याआडच राहिला, अशा कलाकारावर झालेल्या उपेक्षेचे हे एक प्रतीकच ठरले.
रफी-लता वाद: एक महत्त्वाचा टप्पा
सुमन कल्याणपूर यांच्या कारकिर्दीचा सर्वात सुवर्णकाळ १९६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या काळात अवतरला. याच काळात, गाण्यांच्या 'रॉयल्टी'च्या मुद्द्यावरून मोहम्मद रफी आणि लता मंगेशकर यांच्यात मतभेद निर्माण झाले होते. परिणामी या दोघांनीही काही काळासाठी एकत्र गाणे थांबवले.
नेमक्या याच टप्प्यावर सुमन कल्याणपूर यांच्यासाठी यशाची नवी दारे उघडली गेली. त्यांना मोठ्या संख्येने चित्रपटांमध्ये गाण्याची संधी मिळाली. याच काळात त्यांनी अशी काही गाणी गायली, जी आजही संगीतप्रेमींच्या मनात अत्यंत प्रिय म्हणून घर करून आहेत.
"दिल एक मंदिर है," "अगर तेरी जलवानुमाई ना होती," "तुमने पुकारा और हम चले आये," "अजहूँ ना आये बलमा," आणि "आजकल तेरे मेरे प्यार के चर्चे" यांसारख्या गाण्यांमुळे त्या घराघरात पोहोचल्या आणि त्यांचे नाव सर्वपरिचित झाले.
मात्र रफी आणि लता यांच्यात पुन्हा समेट घडताच, चित्रपटसृष्टी पुन्हा आपल्या जुन्याच पद्धतींकडे वळली आणि सुमन यांच्या वाट्याला येणाऱ्या संधींची संख्या पुन्हा एकदा कमी होऊ लागली.
ढाक्यापासून मुंबईपर्यंतचा प्रवास
२८ जानेवारी १९३७ रोजी ढाका येथे जन्मलेल्या सुमन कल्याणपूर यांचे बालपण भारताच्या फाळणीपूर्वीच्या काळात व्यतीत झाले. त्यांचे वडील बँकेत अधिकारी होते. १९४३ मध्ये त्यांचे कुटुंब मुंबईला स्थलांतरित झाले; तिथेच त्यांनी आपले शालेय आणि संगीताचे शिक्षण पूर्ण केले.
प्रख्यात संगीतकार आणि गुरू यशवंत देव यांच्याकडे त्यांनी संगीताचे रीतसर शिक्षण घेतले. त्यांना पहिली व्यावसायिक संधी शुक्राची चांदणी या मराठी चित्रपटात मिळाली होती; मात्र दुर्दैवाने, त्यांनी गायलेले ते गाणे चित्रपटाच्या अंतिम आवृत्तीत समाविष्ट केले गेले नाही. त्यानंतर, १९५४ मध्ये, संगीतकार मोहम्मद शफी यांनी त्यांना मंगू या चित्रपटात संधी दिली. त्यावेळी त्या अवघ्या १७ वर्षांच्या होत्या. तरीही या प्रसंगीही नशिबाने त्यांची साथ दिली नाही. चित्रपटाच्या निर्मितीदरम्यानच, मूळ संगीतकाराची जागा ओ.पी. नय्यर यांनी घेतली. नय्यर यांची गायनाच्या विशिष्ट शैलींबद्दल एक ठाम पसंती होती; परिणामी चित्रपटाच्या अंतिम आवृत्तीमध्ये सुमनचे केवळ एकच गाणे कायम ठेवण्यात आले.
तथापि, त्याच वर्षी, दरवाजा या चित्रपटासाठी पाच गाणी गाऊन त्यांनी आपले स्थान भक्कमपणे प्रस्थापित केले. त्यावेळी त्या 'सुमन हेमाडी' या नावाने ओळखल्या जात असे. पुढे मुंबईतील व्यावसायिक रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाह झाल्यानंतर, त्या 'सुमन कल्याणपूर' म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या.
महान संगीतकारांसोबत काम केले, पण मोठ्या चित्रपटांमध्ये नाही
सुमन कल्याणपूरच्या प्रतिभेवर कोणीही कधीही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले नाही. त्यांना हिंदी चित्रपट संगीतातील जवळपास सर्वच दिग्गजांसोबत काम करण्याची संधी मिळाली. हेमंत कुमार, रोशन, एस.डी. बर्मन, कल्याणजी-आनंदजी, शंकर-जयकिशन, मदन मोहन, खय्याम, चित्रगुप्त आणि लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल यांसारख्या महान संगीतकारांनी त्यांच्या आवाजाचा वापर केला.
मात्र, खरी अडचण अशी होती की, ज्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी आपली सर्वोत्तम गाणी गायली होती, त्यातील बहुतांश चित्रपट 'बी' आणि 'सी' श्रेणीतील होते. परिणामी, त्यांचे सूर अत्यंत सुमधुर असूनही, त्या चित्रपटांची व्याप्ती मर्यादित असल्यामुळे, त्या गाण्यांना त्यांना पात्र असलेली व्यापक लोकप्रियता मिळवता आली नाही.
आजही, रेडिओ किंवा दूरदर्शनवर त्यांची अनेक गाणी ऐकताना, श्रोत्यांना अनेकदा त्या गाणी लता मंगेशकर यांनी गायली आहेत असाच गैरसमज होतो. केवळ संगीताचे खरे जाणकारच या दोन महान गायिकांच्या आवाजांमधील सूक्ष्म फरक आणि बारकावे ओळखू शकतात.
चित्रपटांपलीकडील सांगीतिक प्रवास
चित्रपट गीतांव्यतिरिक्त, सुमन कल्याणपूर यांनी अनेक खाजगी अल्बमही ध्वनिमुद्रित केले आहेत. त्यांनी अनेक संगीत मैफिलींमध्ये सहभाग घेतला असून, केवळ भारतातच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही आपली कला सादर केली आहे. त्यांच्या या कामगिरीचा गौरव म्हणून, त्यांना अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांना 'तानसेन सन्मान', महाराष्ट्र व गुजरात सरकारचे पुरस्कार, तसेच मध्य प्रदेश सरकारचा प्रतिष्ठित 'लता अलंकरण सन्मान' देऊन गौरवण्यात आले आहे.
सुमन कल्याणपूर यांची सदाबहार गाणी
सुमन कल्याणपूर यांचा वारसा त्यांच्या गाण्यांच्या रूपाने सदैव जिवंत राहील. त्यांची काही लोकप्रिय गाणी आजही संगीतप्रेमींच्या 'प्लेलिस्ट'चा अविभाज्य भाग आहेत:
इतने बड़े जहां में अपना भी कोई होता — डार्क स्ट्रीट
इक जुर्म करके हमने चाहा था मुस्कुराना — शमा
जूही की कली मेरी लाड़ली — दिल एक मंदिर
अपने पिया की मैं तो बनी रे जोगनियां — कण कण में भगवान
तुझे प्यार करते हैं करते रहेंगे — अप्रैल फूल
हाले-दिल उनको सुनाना था — फरियाद
परबतों के पेड़ों पर — शगुन
ना-ना करते प्यार तुम्हीं से कर बैठे — जब-जब फूल खिले
ठहरिए होश में आ लूं तो चले जाइएगा — मोहब्बत इसको कहते हैं
ये मौसम रंगीन समां — मॉडर्न गर्ल
बहना ने भाई की कलाई से प्यार बांधा है — रेशम की डोरी
कधीही न गमावलेला आवाज
सुमन कल्याणपूर यांचे जीवन या वस्तुस्थितीचा पुरावा आहे की प्रतिभेला नेहमीच मथळ्यांच्या प्रकाशाची आवश्यकता नसते. त्यांना खऱ्या अर्थाने ती प्रसिद्धी मिळाली नसेल, तरीही त्यांच्या गाण्यांचा गोडवा आजही काळाच्या धुरळ्याने अस्पर्शित आहे.
हिंदी चित्रपट संगीताच्या इतिहासात, त्यांचे नाव त्या कलाकाराच्या रूपात नोंदवले जाईल ज्यांचा आवाज जगाने इतर कोणाचा तरी समजला आहे, तरीही ज्याने त्यांच्या साधेपणा, संवेदना आणि सुराने स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. त्यांच्या निधनानंतरही जेव्हा जेव्हा "तुमने पुकारा और हम चले आये" किंवा "आजकल तेरे मेरे प्यार के चर्चा" सारखी गाणी गुंजतात तेव्हा सुमन कल्याणपूर यांची गोड आठवण संगीतप्रेमींच्या हृदयात जिवंत राहील.
- समय ताम्रकर
- समय ताम्रकर

