ज्येष्ठ नागरिकांचे महत्त्वाचे हक्क जाणून घ्या; जागतिक वृद्ध अत्याचार जागरूकता दिनानिमित्त विशेष माहिती

Download

BY: वेबदुनिया फीचर टीम

Publish: Mon, 15 Jun 2026 (12:16 IST) Updated: Mon, 15 Jun 2026 (12:23 IST)

वृद्धांवरील शारीरिक, मानसिक आणि आर्थिक अत्याचार रोखण्यासाठी दरवर्षी १५ जून रोजी जागतिक वृद्ध अत्याचार जागृती दिन (World Elder Abuse Awareness Day) पाळला जातो. या दिवशी समाजाला ज्येष्ठांच्या अधिकारांची जाणीव करून दिली जाते. भारतात ज्येष्ठ नागरिकांना सन्मानाने जगण्यासाठी कायदेशीर हक्क आणि सुरक्षा प्राप्त आहे. भारतात ज्येष्ठ नागरिकांना आणि आई-वडिलांना खालील महत्त्वाचे हक्क व कायदे माहित असणे आवश्यक आहे:

१. 'माता-पिता आणि ज्येष्ठ नागरिक कल्याण कायदा २००७' (The Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act, 2007)

निर्वाह मिळण्याचा हक्क: जर एखादे वृद्ध आई-वडील किंवा ज्येष्ठ नागरिक स्वतःच्या उत्पन्नातून किंवा मालमत्तेतून स्वतःचा खर्च भागवण्यास असमर्थ असतील, तर ते आपल्या मुलांना किंवा वारसदारांना दरमहा खर्चासाठी भत्ता देण्याची मागणी करू शकतात.

कायदेशीर कारवाई: जर मुले किंवा नातेवाईक ज्येष्ठांची काळजी घेत नसतील किंवा त्यांना सोडून देत असतील, तर तीन महिने कारावास किंवा दंड अथवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात.

२. मालमत्ता सुरक्षिततेचा हक्क 

जर ज्येष्ठ नागरिकांनी त्यांची मालमत्ता (घर इ.) मुलांच्या किंवा नातेवाईकांच्या नावावर या अटीवर केली असेल की, ते म्हातारपणात त्यांची काळजी घेतील आणि नंतर ते दुर्लक्ष करत असतील, तर ज्येष्ठ नागरिक न्यायाधिकरणाकडे अर्ज करून ती मालमत्ता हस्तांतरण रद्द ठरवून आपली मालमत्ता परत मिळवू शकतात.

३. आरोग्य आणि वैद्यकीय सुविधा

ज्येष्ठ नागरिकांना सरकारी रुग्णालयांमध्ये मोफत उपचार, स्वतंत्र रांगा आणि विशेष खाटा मिळण्याचा हक्क आहे.

४. मोफत कायदेशीर मदत 

आपल्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी ज्येष्ठ नागरिक मोफत कायदेशीर सेवा प्राधिकरणाकडून विनामूल्य वकील आणि कायदेशीर सल्ला मिळवू शकतात.

५. पोलीस संरक्षण आणि मदत 

प्रत्येक पोलीस ठाण्यात ज्येष्ठ नागरिकांच्या सुरक्षेसाठी स्वतंत्र 'सिनियर सिटीझन सेल' असतात. ज्येष्ठ नागरिक सुरक्षेसाठी स्थानिक पोलीस ठाण्यात आपली नोंदणी करू शकतात.

ज्येष्ठ नागरिकांसाठीच्या अधिकारांची सविस्तर माहिती व कायदे जाणून घेण्यासाठी राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाला भेट देऊ शकता.कायद्याच्या मूळ तरतुदी अधिकृतपणे वाचण्यासाठी इंडिया कोड चा संदर्भ घ्यावा.

वृद्धांचे महत्त्वाचे हक्क

सन्मानाने आणि सुरक्षित वातावरणात जगण्याचा हक्क

शारीरिक व मानसिक अत्याचारापासून संरक्षण मिळण्याचा हक्क

आरोग्यसेवा आणि आवश्यक उपचार मिळण्याचा हक्क

आर्थिक शोषणापासून संरक्षणाचा हक्क

कुटुंब व समाजाकडून आदर आणि योग्य वागणूक मिळण्याचा हक्क

सामाजिक, सांस्कृतिक आणि भावनिक आधार मिळण्याचा हक्क

स्वतःचे निर्णय घेण्याचा आणि स्वातंत्र्याने जगण्याचा हक्क

टीप: कोणत्याही प्रकारचा शारीरिक, मानसिक किंवा आर्थिक छळ होत असल्यास ज्येष्ठ नागरिक स्थानिक पोलीस स्थानक किंवा हेल्पलाईन (उदा. राष्ट्रीय हेल्पलाईन - १४५६७) वर संपर्क साधू शकतात.