Indira Gandhi Jayanti : इंदिरा गांधी, एक विलक्षण व्यक्तिमत्व
भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान, इंदिरा गांधी, एक विलक्षण व्यक्तिमत्व होत्या. त्यांच्याकडे विलक्षण राजकीय दूरदृष्टी होती. १९ नोव्हेंबर १९१७ रोजी जन्मलेल्या त्यांचे वडील, जवाहरलाल नेहरू, स्वातंत्र्य लढ्याचे नेतृत्व करणाऱ्यांपैकी एक होते. याच काळात, १९१९ मध्ये, त्यांच्या कुटुंबाचा बापूजींशी संपर्क आला आणि इंदिरा यांनी त्यांचे वडील नेहरू यांच्याकडून राजकारणाची मूलतत्त्वे शिकली.
वयाच्या ११ व्या वर्षी, त्यांनी ब्रिटिश राजवटीला विरोध करण्यासाठी मुलांचे वानर सेना तयार केली. १९३८ मध्ये, त्या औपचारिकपणे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये सामील झाल्या आणि १९४७ ते १९६४ पर्यंत त्यांचे पंतप्रधान वडील नेहरू यांच्यासोबत काम करण्यास सुरुवात केली. असेही म्हटले जाते की त्या काळात त्यांनी पंतप्रधान नेहरूंच्या वैयक्तिक सचिव म्हणून काम केले, जरी याबद्दल कोणताही अधिकृत तपशील उपलब्ध नाही.
माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना राजकारणाचा वारसा मिळाला होता आणि त्या राजकारणातील चढ-उतारांशी चांगल्या प्रकारे परिचित होत्या. यामुळेच केवळ राष्ट्रीयच नव्हे तर परदेशी नेतेही त्यांच्यासमोर नगण्य वाटत होते. त्यामुळे, वडिलांच्या मृत्यूनंतर काँग्रेस पक्षात इंदिरा गांधींची प्रतिमा अचानक उंचावली आणि लोक त्यांना पक्षाच्या आणि देशाच्या नेत्या म्हणून पाहू लागले. त्या सर्वप्रथम लाल बहादूर शास्त्री यांच्या मंत्रिमंडळात माहिती आणि प्रसारण मंत्री झाल्या. शास्त्रींच्या मृत्यूनंतर, १९६६ मध्ये, त्यांनी देशातील सर्वात शक्तिशाली पद, पंतप्रधानपद, स्वीकारले.
एकेकाळी 'मुकी बाहुली' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या इंदिरा गांधी, तत्कालीन राजघराण्यांचे तनखे रद्द करणारा ठराव वादग्रस्त असूनही यशस्वीपणे मंजूर करून, बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्याचा धाडसी निर्णय घेऊन, आणि स्वतंत्र बांगलादेशची निर्मिती यशस्वीपणे मिळवून व त्याच्याशी मैत्री आणि सहकार्याचा करार करून भारतीय राजकारणात झपाट्याने प्रसिद्धीस आल्या.
१९७५ मध्ये आणीबाणी लागू करण्याच्या निर्णयापूर्वी, भारतीय राजकारण ध्रुवीकरण झाले होते आणि इंदिरा गांधी चर्चेच्या केंद्रस्थानी होत्या. इंदिरा गांधींच्या ऐतिहासिक कामगिरीमुळे, "इंदिरा म्हणजे भारत, भारत म्हणजे इंदिरा" ही घोषणा देशभरात मोठ्याने घुमत होती.
त्या काळात इंदिरा गांधींचे राजकीय विश्व ध्रुवीकरणाने व्यापले होते. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व इतके मोठे झाले होते की त्यांच्यापुढे दुसरे कोणीही दिसत नव्हते. त्यांनी आपले व्यक्तिमत्त्व विस्तारण्यासाठी प्रयत्नही केले. इंदिरा गांधींमधील सर्वात सकारात्मक गोष्ट म्हणजे त्यांना राजकारणाची नाडी कळत होती आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांशी त्यांचा उत्कृष्ट समन्वय होता.
दारिद्र्यमुक्त भारत हे इंदिरा गांधींचे स्वप्न होते. आजही ते स्वप्न साकार झालेले नाही. भारतातून दारिद्र्य निर्मूलनासाठी सर्वांनी एकत्र काम केले पाहिजे, जेणेकरून त्यांचे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरू शकेल.
फार कमी लोकांना हे माहीत असेल की जनता पक्षाच्या राजवटीत श्रीमती इंदिरा गांधी पूर्णपणे आध्यात्मिक प्रवृत्तीच्या झाल्या होत्या. त्या दिवसांत, सकाळची कामे आटोपल्यानंतर त्या सुमारे एक तास योगाभ्यास करत आणि त्यानंतर मा आनंदमयींच्या शिकवणीवर ध्यान करत. सकाळी १० ते दुपारी १२ च्या दरम्यान त्या भेटायला आलेल्या पाहुण्यांना भेटत असत.
या पाहुण्यांमध्ये विविध राज्यांतील काँग्रेस नेत्यांसह काही संत आणि ऋषीमुनींचा समावेश होता. या भेटींदरम्यान श्रीमती गांधींच्या हातात सहसा लोकरीचे गोळे आणि सुया असत. त्या दिवसांत कुटुंबासाठी स्वेटर विणणे हा तिचा छंद बनला होता.
दुपारी साधारण एक वाजता जेवण झाल्यावर ती तासभर विश्रांती घेत असे. विश्रांतीनंतर ती अनेकदा प्रसिद्ध पाकिस्तानी गायक मेहंदी हसन यांच्या गझलांच्या टेप्स ऐकत असे. रात्री झोपण्यापूर्वी तिला आध्यात्मिक साहित्य वाचायला आवडत असे. या साहित्यामध्ये मा आनंदमयी यांच्या व्यतिरिक्त स्वामी रामतीर्थ आणि ओशो यांची पुस्तके प्रमुख होती. तिच्याकडे ओशो यांच्या अनेक टेप्सही होत्या, ज्या ती नियमितपणे ऐकत असे.
या काळात तिला श्रीमद् भगवद्गीतेमध्येही खूप रस निर्माण झाला आणि ती वेळोवेळी तिचे पठण करत असे. त्या दिवसांत तिने थोड्या काळासाठी हरिद्वारलाही भेट दिली, जिथे तिने स्वामी अखंडानंद यांच्याकडून भगवद्गीतेचे पठण ऐकले. तिने ऋषिकेशजवळील मुनी-की-रेती येथे असलेल्या दिवंगत स्वामी शिवानंद यांच्या आश्रमातही काही तास घालवले.
आणीबाणीमुळे इंदिरा गांधींच्या राजकीय प्रतिमेला मोठा धक्का बसला. परिणामी, १९७७ मध्ये देशातील जनतेने त्यांना नाकारले, तरीही काही वर्षांनंतर त्या पुन्हा सत्तेवर परतल्या. १९८० च्या दशकात खलिस्तानी दहशतवादाच्या रूपाने त्यांच्यासमोर एक मोठे आव्हान उभे राहिले.
ऑपरेशन ब्लू स्टारशी संबंधित अनेक राजकीय आव्हानांना त्यांना सामोरे जावे लागले. राजकारणाची नाडी ओळखणाऱ्या इंदिरा गांधींना जवळ येत असलेल्या मृत्यूची चाहूल लागली नाही आणि ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी, त्यांच्या संरक्षणासाठी तैनात असलेले दोन सुरक्षा कर्मचारी, सतवंत सिंग आणि बीअंत सिंग यांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. दिल्लीतील एम्स रुग्णालयात नेत असताना त्यांचा मृत्यू झाला.
इंदिरा गांधींचा राजकीय वारसा सर्वप्रथम त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र राजीव गांधी यांनी पुढे नेला आणि आता सोनिया गांधी व राहुल गांधी त्याच्याशी जोडले गेले आहेत. आज भारतात आणि परदेशात अनेक इमारती, रस्ते, पूल, प्रकल्प आणि पुरस्कारांना इंदिरा गांधींचे नाव देण्यात आले आहे.

