National Handloom Day 2026: राष्ट्रीय हातमाग दिन

इतिहास आणि महत्त्व
७ ऑगस्ट १९०५ रोजी कोलकात्याच्या टाऊन हॉलमध्ये स्वदेशी आंदोलनाची औपचारिक सुरुवात झाली होती. या आंदोलनात परदेशी वस्तूंचा त्याग करून भारतीय वस्तू (विशेषतः देशी कापड) वापरण्याचे आवाहन करण्यात आले होते. या ऐतिहासिक घटनेचे स्मरण म्हणून भारत सरकारने २०१५ मध्ये पहिला राष्ट्रीय हातमाग दिन साजरा केला.

प्रमुख उद्दिष्टे
विणकरांचा सन्मान: देशातील कोट्यवधी विणकर आणि कारागिरांच्या मेहनतीची ओळख आणि आदर वाढवणे.
आर्थिक सक्षमीकरण: हातमाग उद्योगाला प्रोत्साहन देऊन विणकरांचे उत्पन्न आणि जीवनमान सुधारणे.
वारशाचे जतन: भारताच्या विविध प्रदेशांमधील वैशिष्ट्यपूर्ण विणकाम कलांचे (उदा. पैठणी, चंदेरी, बनारसी, कांजीवरम) जतन करणे. स्थानिक उत्पादनांना प्रोत्साहन: स्वदेशी आणि पर्यावरणपूरक कापडाच्या वापराबाबत जनजागृती करणे.

भारतातील प्रमुख आणि प्रसिद्ध पारंपारिक हातमाग वस्त्रप्रकारांची माहिती
भारताची हातमाग कला ही अत्यंत समृद्ध आणि विविधतेने नटलेली आहे. प्रत्येक राज्याची स्वतःची अशी वेगळी विणकाम शैली, नक्षीकाम आणि इतिहास आहे.

खाली भारतातील काही अत्यंत प्रसिद्ध पारंपारिक हातमाग वस्त्रप्रकारांची माहिती

१. पैठणी (महाराष्ट्र)
 वैशिष्ट्य: पैठणीला 'महावस्त्राची राणी' मानले जाते. या साड्यांच्या पदरावर मोर, पोपट, कमळ आणि नारळाची नक्षी (नारळी पदर) प्रामुख्याने दिसते.
कापड व विणकाम: अस्सल रेशीम आणि सोन्या-चांदीच्या जरीचा वापर करून ही पूर्णपणे हाताने विणली जाते.

२. बनारसी सिल्क (उत्तर प्रदेश)
वैशिष्ट्य: वाराणसी (बनारस) येथील ही कला मुघलकालीन डिझाईन्स, बारीक सुवर्ण नक्षीकाम (जरी काम) आणि पाना-फुलांच्या नक्षीसाठी (जाल काम) जगप्रसिद्ध आहे.
वापर: लग्नसमारंभ आणि मोठ्या सणांमध्ये बनारसी साड्यांना विशेष पसंती दिली जाते.

३. कांजीवरम / कांचीपुरम सिल्क (तमिळनाडू)
वैशिष्ट्य: दक्षिण भारतातील साड्यांमध्ये कांजीवरम अव्वल मानली जाते. याचे वैशिष्ट्य म्हणजे साडीचा पदर, काठ आणि मुख्य भाग वेगळे विणून नंतर एकत्र जोडले जातात.
नक्षी: मंदिरे, पौराणिक कथा, हत्ती आणि मोरांची चित्रे यावर प्रामुख्याने दिसतात.

४. भारतातील इतर प्रमुख हातमाग प्रकार
चंदेरी मध्य प्रदेश : हलके, पारदर्शक कापड आणि सोनेरी जरीचे बॉर्डर.  
पटोला गुजरात' : डबल इकत' विणकाम पद्धत; दोन्ही बाजूंनी सारखीच नक्षी दिसते.
पोचमपल्ली तेलंगणा : भूमितीय नक्षी आणि इकत रंगकाम पद्धत.
तांत पश्चिम बंगाल : सुती कापड, हलके आणि उन्हाळ्यासाठी अत्यंत आरामदायी.
मुगा सिल्क आसाम : नैसर्गिक सोनेरी चमक असलेले सिल्क, जे फक्त आसाममध्ये आढळते.
बांधणी / बांधेज राजस्थान: गुजरात'टाय अँड डाय' पद्धतीचे रंगबेरंगी काम.
<> अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Edited By- Dhanashri Naik<>