सावित्रीबाई फुले यांचे जीवनचरित्र

त्यांनी फातिमा शेख यांची भेट घेतली, त्यांनी त्यांना शाळा सुरू करण्यासाठी जागा दिली. मात्र या निर्णयामुळे त्यांचे कुटुंबीय आणि आजूबाजूचे लोक त्यांच्या विरोधात गेले. सावित्रीबाई कालांतराने शाळेच्या मुख्याध्यापिका झाल्या. नंतर

ज्योतिराव आणि सावित्रीबाईंनी मांग आणि महार स्थानकांवरून अस्पृश्य मुलांसाठी शाळा सुरू केल्या. 1852 मध्ये तीन सक्रिय फुले शाळा होत्या.

4. ब्रिटिश सरकाराने त्यावर्षी 16 नोव्हेंबर रोजी फुले कुटुंबाला शैक्षणिक क्षेत्रातील त्यांच्या प्रयत्नांची दखल घेतली आणि सावित्रीबाईंची सर्वोच्च शिक्षिका म्हणून निवड झाली. त्यांनी त्याच वर्षी महिला सेवा मंडळ सुरू केले, ज्याचा उद्देश महिलांमध्ये त्यांचे हक्क आणि इतर सामाजिक समस्यांबद्दल जागरुकता निर्माण करणे हे होते. विधवांच्या मुंडणाच्या प्रथेला विरोध करण्यासाठी मुंबई आणि पुण्यात न्हावी संप सुरू करण्यात त्या यशस्वी झाल्या.

5. त्याच्या वाढत्या पावळांमुळे संतप्त होऊन ब्रिटिश सरकारने 1858 पर्यंत फुलेंच्या तीनही शाळा बंद केल्या. 1857 च्या भारतीय बंडानंतर खाजगी युरोपियन भेटवस्तू गायब होणे, शैक्षणिक कार्यक्रमाच्या मूल्यमापनावर मतभेद झाल्यामुळे ज्योतिरावांचा स्कूल बोर्ड सल्लागार गटाचा राजीनामा, आणि सरकारकडून मदत रोखणे यासह अनेक कारणे होती. देशभरात सुरू असलेल्या बंडामुळे ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फातिमा शेख यांच्यासोबत सुरू असलेल्या परिस्थितीमुळे खूप व्यथित झाल्या होत्या.

6. सावित्रीबाईंनी कालांतराने 18 शाळा उघडल्या आणि विविध सामाजिक आर्थिक पार्श्वभूमी असलेल्या मुलांना शिकवले. सावित्रीबाई आणि फातिमा शेख यांनी स्थानकातील महिला आणि लोकांना शिक्षण देणे सुरु केले. खूप लोक 

विशेषतः दलितांच्या विरोधात असलेला पुण्यातील उच्चवर्ग त्यात सहभागी झाले नाही. स्थानिक लोकांनी सावित्रीबाई आणि फातिमा शेख यांच्याशी तडजोड केली, ज्यांना सामाजिक आणि अपमानित केले गेले.

 सावित्रीबाई शाळेत गेल्यावर त्यांच्यावर शेण, माती, दगड फेकले जायचे. पण त्या त्यांच्या ध्येयापासून दूर गेल्या नाहीत. सगुणाबाई अखेरीस सावित्रीबाई आणि फातिमा शेख यांच्यासोबत सामील झाल्या.

7. दरम्यान सावित्रीबाई आणि ज्योतिराव फुले यांनी 1855 मध्ये शेतकरी आणि मजुरांसाठी रात्रीची शाळा स्थापन केली जेणेकरून ते दिवसा काम करू शकतील आणि रात्री त्यांच्या खोलीत आराम करू शकतील. गळतीच्या दरावर लक्ष ठेवण्यासाठी सावित्रीबाईंनी मुलांना शाळेत जाण्यासाठी पैसे देण्यास सुरुवात केली. त्यांनी शिकवलेल्या तरुण विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणा राहिल्या. त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी रचना आणि चित्रकला कौशल्य अशा अनेक स्पर्धा आयोजित केल्या. सावित्रीबाईंची विद्यार्थिनी मुक्ता साळवे यांनी एक पत्र लिहिले जे नंतर त्या काळातील दलित स्त्रियांच्या मुक्तीबद्दल लिहिण्याचा आधार बनले. मुलांच्या योग्य शिक्षणाबाबत पालकांना जागरूक करण्यासाठी त्यांनी पालक-शिक्षक सभांचे आयोजन केले, जेणेकरून ते मुलांना नियमितपणे शाळेत पाठवू शकतील.

8. 1863 मध्ये ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई यांनी बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना केली. विधवांची हत्या थांबवण्यासाठी आणि बालमृत्यू थांबवण्यासाठी त्यांनी अनेक सभा घेतल्या. ज्योतिराव आणि सावित्रीबाईंना स्वतःची मुले नव्हती, परंतु त्यांनी 1874 मध्ये काशीबाई नावाच्या ब्राह्मण विधवेकडून एक मूल दत्तक घेतले आणि सामान्य जनतेच्या सक्रिय सदस्यांना शक्तीचा एक महत्त्वाचा संदेश दिला. दत्तक मूल यशवंतराव पुढे तज्ज्ञ झाले.

9. ज्योतिरावांनी विधवा पुनर्विवाहाला चालना दिली, तर सावित्रीबाईंनी सती प्रथा आणि बालविवाह यासारख्या सामाजिक अन्यायांविरुद्ध अथक लढा दिला, या दोन अत्यंत संवेदनशील सामाजिक समस्यांमुळे स्त्रियांची वास्तविक उपस्थिती हळूहळू कमी होत होती. त्यांनी तरुण विधवांना समान पायावर आणण्यासाठी शिक्षित, संलग्न आणि पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न केला. पूर्वीच्या माणसाचा कायमचा दर्जा आणि त्याच्याशी संबंधित चालीरीती काढून टाकण्यासाठी, खालच्या पदांवर असलेल्यांना समान अधिकार मिळवून देण्यासाठी आणि हिंदूंच्या दैनंदिन जीवनात परिवर्तन घडवून आणण्याच्या प्रयत्नांमध्ये त्यांनी आपल्या साथीदारांसोबत सहकार्य केले. अस्पृश्यांची सावली अपवित्र भासत असल्याने इतरांना पाणी द्यायला घाबरत असताना या जोडप्याने त्यांच्या घरी विहीर उघडली.

10. 24 सप्टेंबर 1873 रोजी ज्योतिरावांनी पुण्यात स्थापन केलेल्या सत्यशोधक समाज या सामाजिक सुधारणा संस्थेशीही ते संबंधित होते. स्त्रिया, शूद्र, दलित आणि इतर गरजू लोकांचे अत्याचार आणि शोषणापासून संरक्षण करणे हे समाजाचे ध्येय होते. त्याच्या सदस्यांमध्ये मुस्लिम, ब्राह्मणेतर, ब्राह्मण आणि सरकारी अधिकारी यांचा समावेश होता. 28 नोव्हेंबर 1890 रोजी त्यांचे पती ज्योतिराव फुले यांच्या निधनानंतर सावित्रीबाईंनी सोसायटीच्या कार्यकारिणीची जबाबदारी स्वीकारली. 1876 मध्ये सुरू झालेल्या दुष्काळात त्यांनी धैर्याने काम केले. त्यांनी विविध भागात मोफत अन्नदान केले. 1897 च्या मसुद्यात सावित्रीबाईंनी ब्रिटिश सरकारला मदतकार्य सुरू करण्यास पटवून दिले.

11. त्यांनी पुत्र यशवंतरावांना घेऊन आपल्या भागातील लोकांची तज्ज्ञ म्हणून सेवा केली. 1897 मध्ये जेव्हा बुबोनिक प्लेगच्या तिसऱ्या साथीने नालासोपारा आणि राज्याच्या आसपासचा परिसर गंभीरपणे प्रभावित केले तेव्हा सावित्रीबाई आणि यशवंतरावांनी या आजाराने पीडित रुग्णांवर उपचार करण्यासाठी पुण्याच्या काठावर एक केंद्र उघडले. त्यांनी रुग्णांना सुविधेकडे नेले, जिथे त्यांच्या मुलाने त्यांच्यावर उपचार केले. सर्व काही ठीक होण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेत, रुग्णांची सेवा करत असताना त्या आजारी पडल्या आणि 10 मार्च 1897 रोजी सावित्रीबाई फुले यांचे निधन झाले.

12. सावित्रीबाई फुले यांनी समाजातील प्रस्थापित वाईट गोष्टींना आळा घालण्यासाठी केलेले सततचे प्रयत्न आणि त्यांनी घडवून आणलेल्या चांगल्या बदलांची समृद्ध परंपरा आजही आपल्याला प्रेरणा देते. प्रदीर्घ कालावधीत त्यांचे सुधारणेचे प्रयत्न ओळखले जात आहेत. 1983 मध्ये पुणे सिटी कॉर्पोरेशनने त्यांच्या कामगिरीचा गौरव केला. 10 मार्च 1998 रोजी इंडिया पोस्टने त्यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट जारी केले. 2015 मध्ये, पुणे विद्यापीठाचे नामकरण सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ असे करण्यात आले. गुगलच्या वेब क्रॉलरने 3 जानेवारी 2017 रोजी त्याच्या 186 व्या वाढदिवसाच्या स्मरणार्थ गुगल डूडल तयार केले. याशिवाय महाराष्ट्रातील महिला समाजसुधारकांना 'सावित्रीबाई फुले अनुदान' दिले जाते.